https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0adb27cd25fbe354b40506dac41a350a.pdf 1b2797b4601d813275262e839691da3f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3693 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3470 Title A name given to the resource Spotkanie z córką Bronisława Malinowskiegoi jego biografem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.143-145 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubica-Heller, Grażyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bronisław Malinowski Spotkanie z córką Bronisława Malinowskiego i jego biografem Grażyna Kubica-Heller Moich rozmówców, Helenę Wayne-Malinowską i prof. Michaela Younga z Uniwersytetu w Canberrze, poznałam ponad dziesięć lat temu podczas konferencji z okazji 100-lecia urodzin Bronisława Malinowskiego, którą na Uniwersytecie Jagiellońskim zorganizowaliśmy pod kierownictwem prof. Andrzeja Palucha. Było to, jak na owe czasy, gigantyczne przedsięwzięcie. Zaprosiliśmy antropologów ze wszystkich znaczących ośrodków naukowych, a także uczniów Malinow­ skiego (Sir Raymonda Firtha i Lucy Mair) oraz jego trzy córki z rodzinami. Zespół nasz przygotował na tę konferencję serię wykładów dotyczących życia i twórczości Malinowskiego, potem wyda­ nych w Polsce i Wielkiej Brytanii. Mnie w udziale przypadło opracowanie biograficzne dotyczące jego polskiej młodości. 1 Wiązało się to z niemal detektywistycznym poszukiwaniem materiałów archiwalnych; zagłębianiem się w atmosferę Krakowa początku naszego wieku, z jego salonami pań profcsorowych, ale także z kawiarnianym życiem bohemy. Bardzo w tym była pomocna autobiograficzna powieść Stanisława Ignacego Witkiewicza 622 upadki Bunga, czyli demoniczna kobieta, w której jego przyjaciel - Bronisław Malinowski, jest sportretowany jako jedna z ważniejszych postaci. Zainteresowana twórczością swego ojca jest także Helena Wayne. Helena urodziła się w południowym Tyrolu we Włoszech, gdzie jej rodzice mieli dom. Była reporterką magazynu „Life", edytorem książek, producentką telewizyjną w BBC. W 1984 roku na zaproszenie Cross Cultural Research 143 �Rodzina Bronisława Malinowskiego, Oberbozen 1926. Od lewej: Józefa, Wanda, Bronisław, Elsie i Helena on Women opracowała tekst Bronisław Malinowski: the Influence of Various Women on His Life and Works. [którego tłumaczenie zamieszczamy obok - przyp. red.]. Ostatnio Helena Wayne wydała dwa tomy listów swych rodziców (The Story of a Marriage) . Jak czytamy na okładce: „Listy (...) były pisane przez Malinowskiego i jego żonę, Elsie Masson, od roku 1916 do jej śmierci w 1935. Stanowią one kronikę ich spotkania, ich późniejszego nadzwyczajnego małżeństwa, pokazując Malinowskiego w nowym świetle, nie jako nauczyciela i uczonego, lecz jako męża, ojca i przyjacie­ la. Jego żona, jak dotąd szerzej nieznana, ukazuje się jako kobieta obdarzona poczuciem humoru, odważna i utalen­ towana." Przeglądając te dwa grube tomy zauważyłam, że Malinowski w czasie swego pobytu na Nowej Gwinei często powraca wspomnieniami do swej matki, Zakopanego, przyja­ ciół, np. w liście z 17.XI.1917: „Byłem dzisiaj usposobiony bardzo metafizycznie, szczególnie wieczorem. Poszedłem na spacer wokół wyspy o ósmej. Jest silna południowa bryza, i palmy kokosowe szeleszczą liśćmi w charakterystyczny suchy sposób jak deszcz padający na blaszany dach. Byłem bardzo smutny i samotny, i szeptałem twoje imię w ciemność nocy i mówiłem wicie słodkich słów do ciebie po polsku. Często zastanawiam się jak i kiedy zaczniemy uczyć się polskiego. Niebo jest piękne: jest Wenus na zachodzie i Jowisz wschodzi zaraz po siódmej, a Orion pojawia się po ósmej i to jest najpiękniejsze niebo w całym roku. W Polsce to jest zimowe niebo i tak dobrze pamiętam Orion i Syriusz wysoko na niebie ponad pokrytymi śniegiem polami w Zakopanem. Witkiewicz był specjalistą od konstelacji i imion gwiazd i miał dobrą wiedzę astronomiczną i często rozmawialiśmy o gwiaz­ dach i podziwialiśmy niebo. Niebo, jak morze, ma tę doskona­ łą niezmienność i trwałość." Z listów do przyszłej żony wynika także, że cały czas brał pod uwagę osiedlenie się 2 4 5 144 w Polsce: „O wiele bardziej chciałbym pracować w miejscu takim jak Australia czy Polska, które wymaga pomocy, niż w wielkim kraju takim jak Anglia czy Nicmcy." „Według wszelkiego prawdopodobieństwa, jak tylko wojna się skoń­ czy, powinienem znaleźć jakieś akademickie stanowisko, które będzie bardzo marnie opłacone (profesor nadzwyczajny w Krakowie dostaje mniej niż 400 funtów rocznie) lecz my oboje nie mamy nic przeciwko życiu w biedzie, niepraw­ daż?" Po śmierci matki pisał: „Połączenie między moją przeszłością a teraźniejszością zostało złamane, i teraz moje życie będzie niekompletne.(...) Przez mój umysł przelatują kawałki i strzępki mojego poprzedniego życia i wydaje się, że wszystko zmieniło swe oblicze. Moja matka była niezwykle istotnym elementem w moim życiu, mimo że nie czułem tego wyraźnie. To jest ta przeklęta cecha mojego charakteru, aby przyjmować za rzecz naturalną to co się ma i tęsknić za czymś czego się nie ma. Czuję się odcięty od mego kraju, od wszystkiego co jest stabilne i trwale, od ziemi niemal. Ostatnio wydawało mi się coraz bardziej, że chciałbym wrócić z tobą do Polski i że nasz obowiązek a także szczęście są z tym związane. Teraz przeraża samo myślenie o powrocie do kraju. To już nigdy nie będzie to samo." Po powrocie z Australii spędzili rok na Wyspach Kanaryjskich (gdzie Malinowski pisał Argonautów Zachodniego Pacyfiku) prob­ lem powrotu do Polski ciągle był rozważany. Tym razem to Elsie sugerowała: „Uważam, że jesteś na rozstajach dróg, Broniu, i że to jest ten punkt, kiedy się podejmuje ważne decyzje. Jeżeli odrzucisz krakowską propozycję w nadziei na coś lepszego, bardziej nęcącego lub przynoszącego więcej kudos, sądzę, że później będzie ci się to wydawało jedną z tych 'zdrad',o których mówi Conrad, i że staniesz się kimś w rodzaju Conrada i będziesz musiał porzucić tę fikcję, że kiedyś znowu będziesz Polakiem..." fi 7 8 9 �Malinowski z córkami: Wandą i Heleną Kwestia ewentualnej katedry dla Malinowskiego w Uniwer­ sytecie Jagiellońskim była jednym z problemów, które starał się rozwikłać prof. Michael Young. Z mojej kwerendy w Archiwum UJ wynikało, że to Malinowski po powrocie z Australii napisał do prof. Jana Rozwadowskiego list sugeru­ jący, że chciałby objąć katedrę etnologii, gdyby UJ chciał takową powołać. Rada Wydziału Filozoficznego, po zasięg­ nięciu opinii specjalistów, „na posiedzeniu 10.111.1922 r. zgodnie postanowiła zwrócić się do ministerstwa o mianowa­ nie dr. Malinowskiego profesorem nadzwyczajnym etnologii i etnografii począwszy od 1.X.1922 r. z obowiązkiem prowa­ dzenia wykładów z tego przedmiotu przez pięć godzin tygodniowo, jak również ćwiczeń z uczniami przez dwie godziny tygodniowo'"". W czasie swojej wizyty w kraju jesienią 1922 roku Malinowski ostatecznie zdecydował się nie przyjąć katedry, o czym donosił dziekanowi Dziewońskiemu: „Przede wszystkim pragnę wyrazić jak głęboko wdzięczny i wzruszony jestem tym zaszczytnym uznaniem mojej, bardzo szczupłej jeszcze, pracy naukowej. Z prawdziwym żalem tedy muszę oświadczyć, że żadnych nowych obowiązków nau­ czycielskich obecnie przyjąć nie mogę, gdyż mam bardzo duży zapas materiałów etnograficznych, które muszę bez zwłoki opracować. Materiały te, zebrane podczas trzech wypraw do Nowej Gwinei 1914-1918, obejmują wszystkie zakresy etnologii: materialną kulturę, socjologię, ekonomię, wierzenia i rytuały, a także teksty językowe. Z jednej strony materiał ten musi być jak najprędzej ujęty w formę skończoną, gdyż z każdym rokiem i miesiącem świeżość wrażeń i ścisłość wspomnień się zaciera. Z drugiej strony, jako etnograf terenowy, pragnąłbym raz jeszcze odbyć wyprawę, ale nie mogę nowej pracy rozpocząć przed obrobieniem materiału z Nowej Gwinei. Wobec tego żadnych nowych obowiązków nie mogę przyjąć, poza skromną pozycją, a raczej synekurą, którą posiadam w Londynie jako 'lecturer in Social Anth- ropology' przy London School of Economics and Political Science, będącej częścią Uniwersytetu Londyńskiego. Pozy­ cja ta zabiera mi bardzo mało czasu, gdyż wykładam tylko przez 9 tygodni rocznie, a dochód z niej wystarcza mi na skromne całoroczne utrzymanie się za granicą. (...) Na zakończenie chciałbym wszkże wyraźnie zaznaczyć, że od­ mowa moja nie jest powodowana niechęcią powrotu z krainy funtem i pensem płynącej do bądź co bądź rozcieńczonych stosunków materialnych w kraju. Na dowód tego wymienię, że w kwietniu bieżącego roku ofiarowano mi - i to nawet nie bez presji - stałą pozycję w Londynie z pełną płacą i całorocz­ nym zajęciem i że oferty tej nie przyjąłem z wymienionych tu powodów,"" Nie wiem jak ostatecznie Michael Young zinterpretuje ten cały splot powodów, dla których Malinowski wybrał „brytyjską" a nie „polską" drogę kariery, nie będzie to na pewno zadanie łatwe. Mam jednak nadzieję, że ostatnia wizyta w Polsce pozwoli mu na głębsze zrozumienie „pol­ skiego tla" swego bohatera. Biograf interesował się jednak nie tylko Malinowskiego życiem naukowym, ale w większej nawet mierze, jego życiem prywatnym. Staraliśmy się, na przykład, odtworzyć kalen­ darium życia i podróży z okresu wczesnej młodości Broni­ sława. Okazało się, że jako piętnastolatek, z powodów zdrowotnych, był już dwa razy w Egipcie. Do gimnazjum regularnie uczęszczał tylko przez rok - do IV klasy, a pozo­ stałe zaliczał jako ekstern. Później, pod koniec studiów, odbył podróż do Włoch, a następnie, po rygorozach, na dłużej osiadł na Wyspach Kanaryjskich. Te wszystkie podróże zorganizo­ wała, ogromnym zapewne wysiłkiem, jego matka, wdowa po profesorze UJ, aby ratować zdrowie syna. Jednak najbardziej intrygujące były oczywiście nasze poszukiwania dotyczące kobiet w życiu młodego Malinows­ kiego. Był on nieodrodnym dzieckiem swej epoki, a jego „młodopolskość" w tym zakresie była najmniej problematy- 145 �czna. Michael Young chciał dowiedzieć się czegoś więcej o kobietach, na których ślad natrafił w młodzieńczym dzien­ niku. Udało nam się ustalić nazwisko bardzo ważnej przyja­ ciółki, mianowicie Żeni Zielińskiej. Była to malarka, war­ szawianka, którą Malinowski poznał przez Żuławskich, któ­ rych była krewną lub znajomą. Była mężatką, ale nie udało nam się ustalić kim był jej mąż. Inną kobietą była, występująca w pamiętnikach jako „Toska", żona Retingera, konsula pol­ skiego (1913-1914), która znała Conrada i zabrała doń Malinowskiego do Kentu. Wcześniej, dzięki opracowaniu E. C. Martinka , wiedzieliśmy o istnieniu innych kobiet: Heleny Czerwijowskiej i Zofii Dembowskiej. Przyjaźń z obiema Malinowski „dzielił" z Witkacym, co nie sprzyjało bezkon­ fliktowemu rozwojowi ich stosunków. Michael Young zauwa­ żył, na podstawie dzienników, że młody Bronio wlókł te swoje „love-affairs" w nieskończoność, nie potrafiąc ich definityw­ nie przerwać. Nieraz był uwikłany w kilka na raz. Dzienniki właśnie są nieocenioną pomocą w opracowaniu bigrafii Malinowskiego. Pisane były po polsku, lecz niestety nieznane są zupełnie polskiej publiczności. Wczesne dzienniki pochodzą z lat 1909-1914, pisane były głównie w Zakopanem, ale także w Krakowie i Warszawie. Dają, wedle słów prof. Younga, złożony obraz jego ówczesnego życia. Głównym tematem są plany związane z jego pracą nad sobą, szczegółowe opisy cierpień spowodowanych przez kolejne miłości, spotkań z przyjaciółmi takimi jak S.I. Witkiewicz, czy Tadeusz Nalepiński; pobieżne notatki z tego co czytał i pisał. Dzienniki późniejsze, pisane przez Malinowskiego podczas jego badań terenowych, zostały wydane w 1967 roku przez jego drugą żonę, a wznowione w 1988 z nowym wstępem Sir Raymonda Firtha. 12 13 Podczas swej wizyty w Polsce Helena Wayne starała się przybliżyć biografowi ojca nie tylko związane z nim miejsca, ale i ich ducha. W tym celu odwiedziliśmy między innymi Cmentarz Rakowicki. Jak to ujęła później w liście: „Nasza wizyta na starym cmentarzu była niezwykle inte­ resująca. Byłam tam już drugi raz, aby odwiedzić grób dziadków oraz trochę pospacerować, ale teraz po raz pierwszy odczułam jego spokój i ponadczasowość. Cieszę się, że M.Y. to zobaczył (...), ponieważ takie miejsce daje szybką lekcję o tych aspektach historii społecznej jak: co jest znaczące w postawach wobec śmierci, a przez to o wierzeniach religijnych... itd." Pisała także, nawiązując do mojej z nią rozmowy: „Ostatnie pytanie twojego ze mną wywiadu, dotyczyło kwestii, czy chociaż byłam już w przedtem w Kra­ kowie, jako mieście swego ojca, czy odczułam, że jest to także 'moje' miasto, i jak Ci odpowiedziałam zgodnie z prawdą, że dopiero podczas tej wizyty, poczułam, że jestem w domu, miałam poczucie przynależności do tego miasta. To wielka rzecz dla mnie!" . Rozmowy, które przeprowadziłam, zogniskowałam wokół spraw polskich, gdyż to było głównym powodem przyjazdu moich rozmówców. Inną kwestią, o którą pytałam, były powody ich zainteresowania się postawą i twórczością Broni­ sława Malinowskiego. Helena Wayne jako jedyna z jego córek zajmuje się tą problematyką od wielu lat. Co zaś do profesora Younga wydawało mi się, że jako Anglik zamiesz­ kały w Australii ma z Malinowskim pewną wspólnotę biografii. Rozmowy przeprowadziłam 30 maja 1996 w Domu Goś­ cinnym UJ. 14 PRZYPISY ' Między dwoma światami: Bronisław Malinowski, G. Kubica i J. Mucha (eds.), PWN, Kraków 1985; Malinowski Between Two Worlds, R. Ellen, E. Gellner, G. Kubica, J. Mucha (eds.), CUP, London 1988 „JASO", vol.15, nr 3. 1984. s. 189-203 Tamże, s. 189 The Story of a Marriage: the Letters of Bronisław Malinowski and Elsie Masson, opr. Helena Wayne, Routledge 1995 Tamże, s. 59 Tamże, list z9.XII.1917. s. 59 Tamże, list z 14.V.1918, s. 147-148 * Tamże, list z I1.VI.1918, s. 159 2 3 4 5 6 7 9 Tamże, list z 20.VIH.1921. t. I I , s. 21 Listy Bronisława Malinowskiego, oprać. G. Kubica, w: Antropologia społeczna Bronisława Malinowskiego, M.Flis, A. K. Paluch (eds), PWN, Warszawa 1985, s. 275 " Tamże, s. 276-277 E. C. Martinek, Wstęp, w: S. I . Witkiewicz, Listy do Bronisława Malinowskiego, PIW, Warszawa 1981, s. 5-43 " B. Malinowski, A Diary in the Strict Sense of the Term, 1 wyd, New York 1967; I I wyd. Athlone 1989 List z 12.VI.1996 w moim posiadaniu. 10 12 14 Rozmowa z Heleną Wayne (Malinowską) G K H : Jak to jest mieć za ojca taką postać? Jak Pani się Z tym czuje? HW: Pewne sprawy w życiu przyjmuje się za oczywiste same przez się. [...] Jednak jest to interesujące, a czasami nawet ekscytujące. G K H : Dlaczego zainteresowała się Pani biografią swojego ojca ? H W : Szczerze mówiąc,.wiąże się to z moją pierwszą wizytą w Polsce. Wcześniej nigdy nie zamierzałam napisać niczego o moim ojcu, ponieważ zbyt mało o nim wiedziałam, chociaż wiele lat temu moi angielscy przyjaciele, gdy opowiadałam im o ojcu, namawiali mnie, abym coś napisała. Ale odpowiada­ 146 łam - nie żartujcie. Kiedy po raz pierwszy przyjechałam do Polski w 1970 roku w wywiadach dla radia, telewizji, prasy, często pytano mnie, czy przyjechałam tutaj, by zgromadzić materiał do biografii, gdy mówiłam że nie, nikt mi nie wierzył. Gdy wróciłam do domu i opowiadałam to mojemu mężowi, spytałam co sądzi na temat pisania biografii. Nie potrafię napisać biografii, nie wiem niczego istotnego czy ważnego. Nie wiedziałam niczego o Polsce, ani o polskiej młodości mojego ojca, etc. Lecz kiedy rozmawiałam o tym z innymi, jak np. Raymond Firth, doszłam do wniosku, że mogłabym, skoro byłam dziennikarką i redaktorem, rozmawiać z ludźmi, którzy byli jego uczniami, przyjaciółmi, a z których wielu �