https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a619b8698163aa21382ae840a8bc6075.pdf 4fe63868e7f217273acb06e86893f837 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:260 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:230 Title A name given to the resource Polemika / LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.741-750 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 741 POLEMIKA W SPRAWIE RECENZJI W 47-vm tomie Ludu (Wrocłs.w 1952 ss. ~80-;;'34) została zamieszczo" na reccmja o I-ym L:nie zbiorcvvej pra2Y "Keltura Ludowa vVielkc:polski", wydanej w Pcznoniu w 1960 roku. Recenzja ta przez swą merytoryczną zawartosć musi budzić u czytelnikó',v zastrzeżenia i chyba uzasadniony nicp2kój. Po zaznajomieniu się z nią pierwszą refleksją jest myśl, że jak !lie każdy Clrtykuł kwalifikuje się oel razu do druku tylko dlatego, że jest napisany, tak też recenzja nie musi być publikowana tylko dlatego, że intencją autora było - napisać recenzję. RecE,mje nicdojnałe mogą przynosić więcej szkody niż pożytku. "Lud" cd przeszło pół wieku jest przecież na ogół uznawany za reprezentacyjny organ polskich etnografów. Jego redaktorzy, współpracownicy i czytelnicy są więc zainteresowani w tym, aby dział recenzyjny obecnie i w przyszłości reprezentował poziom nie gorszy niż w pismach analogicznych innych krajów czy też innych ,',¥scyplin. Z tym postulatem pozostają w związku niniejsze uwagi. Nie ulega wątpliwości, że recenzowanie wielotematowych w dodatku obszernych prac zbiorowych nie jest rzeczą htwą. Może też zdarzyć się, że skala specjalistycznych tematów, składających się na recenzowany tom, przekracza zakres wiedzy szczegółowej recenzenta. W aktualnej publicystyce naukowej i popularno-naukowej istnieją jednak określone zasady konstruowania recenzji różnych typów oraz wzory, które stosując, można nawet w takich przypadkach dać recenzję rzeczową i wartościową. Jakość recenzji jest, jak w pracy naukowej, także sprawą rzetelności i etyki zawodowej. Czytający recenzję szuka w niej informacji uczciwej, rzeczowej i ocen obiektywnych, uzasadnionych konkretnymi dowodami. Recenzja, o której na wstępie mowa, niestety nie spełnia tych, zdawać by się mogło, zupełnie oczywistych warunków metodycznych. Ponieważ l{JAZ:JZJ I.jJPllsAZSN. 111 ;;JBZJlqAZJd aA\OraJ a~s afBpAA\ a~u BUBMO}[nJpAI\'\ 1S3[ sfor:'[l~lłowań, którymi została przetkana. Dla oszczędności miejsca i czasu \vystarczy przytoczyć trzy przykłady. Dwa z artykułów, wchodzących w skład wymienionej pracy zbiorowej, mianowicie o kowalstwie i o plecionkarstwie. '.\' recenzji tej są scharakteryzowane jako .,opr<lcowania. słabsze" (s. 582 w. 26-"27): bez żadnego uzasadnienia, bez jakiejkolwiek informacji osąd t8n motywują2ej. Na temat budownictwa, om:nvianego \\' ci\\"óch obszerniejszych artykułach. w recenzji znajdujemy takie zdanie: .,Sprawy chłopskiego budO\vnictwa \v Wielkopolsce zostaly dość powierz- �743 742 chownie pormzone w dwóch artykułach" (s. 581 w. 42-43). Także i tu czytelnik nie dowiaduje się ani na czym rzekoma powierzchowno,;ć polega ani też, jak, wg opinii autora recenzji powin:1o wyglądać właściwe ujęcie zg"mionycb opracowań. Vvreszcie inny, wyjątkowo szczegółowo wypracowany, artykuł (o włókiennictwie) z:1ajduje także ocenę podobną, jako " ...doŚć ogólnikowy i pobieżny ..." (ó. 532 w. 35-36). Jak w przykładach poprzednich, tak i tu nie znajdujemy ani słowa uzasadnienia tej oceny. Jedyna zaś rzeczowa uwaga recenzenta, dotycząca folowania płótna gładzonymi stęporami (s. 400) jest właśnie błędna. Było tak, jak o tym napisał autor artykułu: w Wielkopolsce chłopi folowali płótno gładzonymi stęporami. Brak jakichkolwiek uzasadnień dla formułowanych ocen ze strony recenzenta stawia czytelnika w dość kłopotliwej sytuacji. Albo powinien "na wiarę" przyjąć te subiektywne wartościowania i w takim razie implicite przyjąć,że autor recenzji jest równie dobrze zorientowany w szczegółowych zagadnieniach tkactwa co i kowalstwa, budownictwa I innych. Albo zwątpić w wartość takiej recenzji. I tak jest w omawianym tu przypadku. Nie mamy podstawy do przyjęcia założenia, że autorka recenzji zna się równie dobrze na włókiennictwie, co i na szczegółowej problematyce z innych specjalności. Okoliczność ta na pewno nie godzi w etnograficzne wartości prac autorki. Czytelnik ma jednak prawo powątpiewać w obiektywną wartość recenzji, w której autor podaje mu swoje subiektywne oceny. \"1 omawianej recenzji autorka z tym się nie liczy. Pochwaliwszy nie przypadkowo kilku autorów, a resztę mocno zganiwszy, podsumowuje te oceny, dla których nie znalazła rzeczowego uzasadnienia stwierdzeniem, że "...poziom poszczególnych artykułów ... jest bardzo niejednolity" ... (s. 584). Wobec tego uważa za konieczne udzielić redaktorowi wydawnictwa rady, że ,....należy dążyć do jak najlepszego ustalania z autorami charakteru ich opracowaf1" . Powstaje oczywiste pytanie, co czytelnikowi ma dać taka recenzja? Czy tylko ma przekazać mu subiektywne przekonanie autorki, że recenzowana książka jest mierna, słaba? Czy tylko o to chodzi? Czy też może o to, że wytykana przez recenzentkę słabość niektórych opracowań dyskwalifikuje książkę w jej charakterze naukovqm? Czy też może w jej charakterze popularno-naukowym? Z recenzji także to nie wynika. Tak się złożyło, że piszący te uwagi jest jednym z współautorów recenzowanej książki. Ale jest także jednym z czytelników, którzy dział recenzyjny Ludu, czytają chętnie i dokładnie. Nie jest też zapewne odosobniony w t~'m, że pragnie w rzeczowej i fachowej krytyce widzieć czynnik twórczy, bodziec postępu w naszej dyscyplinie. \Vspołautorzy recenzowanego tomu bynajmniej nie odczuwają zapotrzebowania na oceny łaskaw,; i komplementy nieuzasadnio:1e. Tym mniej, że I-y tom "Kultury ludowej Wielkopolski", uzyskał już spor2, liczbę recenzji fachowych pozytywnych, krajowych i zagranicznych. Na ich tle krytyczna, So nawet w intencjach tak nieprzychylna ocena jak ta, o której tu mo\va, mogła bv mieć dia nas duże znaczenie z uwagi na zamierzone i reolizowane d~ls/.2 tomy tego wydawnictwa. Oczywiście tylko wtedy, gdyby spełniała postulaty, "o których już była mowa. To bowiem decyduje o tym czy recenzja jest dobra czy nie. Wielotematycznych, etnograficznych monografii regionalnych w naszym kraju wyjdzie jeszcze sporo. Wartu zatem zwrócić uwsgę na zagadnienie techniki ich recenzowania. T. Wróblewski ODPOWIEDŹ RECENZENTKI Zagadnienie pisania recenzji zarówno z proc zbiorowych, jak różneg<; rodzaju wydawnictw ciągłych posiada duże znaczenie i wartoby go poddac szerszej dyskusji. Tematyka prac tego typu z reguły przekracza zakres wiedzv szczegółowej jednego recenzenta. Podejmowano wiele prób recenzowar;ia tego typu wydawnictw przez zespoły specjalistów, jednakże na ogół kończyły się one niepowodzeniem ze względu na niechętne podejmowanie tej pracochłonnej i niewdzięcznej pracy 1. W wyniku tego stanu rzeczy specjaliści podejmują siG tego typu recenzji najczęściej w przypadku, gdy czują się kompetentni w stosunku do tematyki części artykułów, zamieszczonych w danym wyd'lwnictwie, a równocześnie zaintereso·· wani innymi, nie odbiegającymi zbytnio od ściślejszej ich specjalizacji. Autorce piszącej różnego typu recenzje, tak o charakterze polemicznym, jak i spnwozdawczym, troska o uczciwe i rzetełne recenzowanie prac naukowych nie jest tak całkowicie obca, jak to sugeruje czytelnikom autor polemiki. 0,10. to właśnie nakazuje mi sprostowanie pewnych niedopracowań stvlistvcznvch tekstu recenzji i wyjaśnienie niedomówień. Na s.' 581" napisałam: "sprawy chłopskiego budownictwa w vVielkopolsce zostaly dość powierzchownie poruszone w dwóch artykułach" ... Zdanie to nie miało zawierać krytycznej oceny żadnego z tych artykułów. Chodziło tu o stwierdzenie, które wydawało mi się dość oczywiste, a widocznie oczY'Nistym nie było, że żaden z tych artykułów nie omavda IN sposób syntetyczny choćby w formie popularnonaukowej ogólnej problematyki wielkopolskiego budownictwa wiejskiego. Ani artykuł J. B l\ l' S z t y, sni obszerniejsze opracowanie T. \"1 rób l e w s k i e g o, oparte przede wszystkim na etnograficznych badaniach terenO\\7ych, tego typu zadań sobie nie 5t2wiOlło. Zapewne takie opraco',\anie ukaże się jako jedno z zal Przvtacz.:;n1 l1oLatk~ O niektórych pr3ca21l t. XLI .. Luc1l1"', którCi }2St przykłćiClen1 ni+~<~pelr:j'Gnycll n'.;nierzd:l ~ \V .. I<\\-;]rL~11łlil..;,.u Historii Kult. :I\1ćJ.t." 1J56. IV. 153-6. �744 p~wiedzianych przez Redakcję "Kultury ludowej \Vielko;:JOlski", opracowań monograficznych. Ocenę krytyczn'l zawierało natoriliast zdanie: "do slabszych artykulóuo' ;wleża oyracowania Z. J a s i e w i c z a o kClcalstwie i O. P o d l e ws k i e g o . o plEcionkarstwie wiejskim" (s.. 5(2). Wydaje się, że na tym zestowieniu dwóch artykułów o nicrównomiernej wartości poleg'l niedopracowanie przeze mnie recenzji. Z. J a s i e w i c z dażył w swym artykule do bardzo popularnego przedstawier,ia dziejów kowalstwa wiejskiego od wczesnego średniowiecza do czasów naj nowszych. Wyjątkowe ubóstwo materiałów do dziejów kowalstwa sprawiło, że synteza ta nie wypadła prztokonywająco. Najeży jednak podkreślić staranne wykorzystanie przez autora różnego typu żródeł. NatomLlst artykuł O. P o dl e w s k i e g o porusza tylko czę~;ć zagadnień plecionksrstwa wiejskiego. Autor omawia wyroby z v,likliny, slomy i korzeni, przedstawiając ich technikę produkcji na podstawie badell\ etnograficznych w paru wsiach \vielkopolskich. Jedna z naj starszych ludowych technik produkcyjnych została potraktowana w sposób fragmentaryczny, nie wyczerpując ani wszystkich możliwości bazy surowcowej ani sposobów wytwarzania plecionek. Reszta zarzutów autora polemiki opiera się na niezrozumieniu tekstu recenzji. Połowę całego omówienia poświęciłam najbardziej mnh~ interesujących artykułów W. S o b i s i a l, a i A. G l a p y, zamieszczając wiele rzeczowych uwag. Autor polemiki przytoczył jedną z nich. Oczywiści", że tkaniny w foluszach folowano gładzonymi stęporami, nie zaś stępami, ta uwaga terminologiczna jest chyba zrozumiała dla każdego histOrYka włókiennictwa. R~szta polemiki dotyczy wniosków końcowych recenzji, pod którymi czuję się w obowiązku podpisać po raz drugi i pozwolę sobie jeszcze raz je przytoczyć, gdyż metoda wyrywania zdań z kontekstu, może zniekształcić każdą wypowiedż: "Z omówienia tego wynika, że poziom poszczególnych artykułów wydawnictwa "Kultura ludowa Wielkopolski" jest bardzo niejednolity. Niektóre z nich to studia znanych badaczy tego terenu opJrte na znacznym materiale etnograficznym i studiach hL"'rycznych. Inni badacze poszli za pierwotnymi, jak się zdaje, sugestiami redakcy jnymi i stworzyli opracowania o charakterze zbyt popularnym (np. artykuł S o b i s i a k a i in.). Inni wreszcie oparli swe artykuły jedynie na materiale uzyskanym ze współcześnie prowadzonych bada!: terenowych, które na terenie Wiel1wpolski nie przynosz;:: już podst'-nvowego materiału do żadnej prawie dziedziny chłopskiej kultury materiall~ej i na literaturze. Pewnych niejednolitości nie można uniknąć w żadnej pracy zbiorowej, jednakże należy dążyć do jak najlepszego ustalenia z autorami chnrakteru ich oprncowań w da.lszych tomach projektowanego wydawnict\va. Jako postubt wyda'\'lliczy należałoby zgło:oić lepsze powiązanie materiałów z mapami miejscowosci przebadanych, a dalej ilustracjt, nawet 745 tabel barwnych, z tekstem autorskim. W omawianym tomie wYd"wnict\~o utrudniło czytelnikowi korzystanie z tabel barwnych przez rozrzuceme ich po całym tomie, inne ilustracje w dość dowolny spos.ób powiązano z T"k,,'pm .T~ćli l'wqnj to pomogą w redakcji nasteT'llYoh tomow KULTURY LUDOWEJ WIELKOPOLSKI - Bdanie recenzentki będzie spełnione. Irena Turnau KILKA UWAG O PRZYSŁOWIACH I CHARAKTERYSTYCZNYCH POWIEDZENIACH NA ŚLi\SKU CIESZYŃSKIM LUDOWYCH Udostępnione nam w opracowaniu J. O n d r u s z a Przysłowia i pTZym0uisku lw:lmL'e ze Stqska Cieszyńskieqo (PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE t. XV cz. 2, PTL, Wrocław 1960) liczą 8 566 pozycji, cyfrę imponującą, która jest zaskakująca nawet dla tyoh czytelników, którym sorawy te są bliskie, a sądzę że i dla znawców przedmiotu. Cdyby nawet o;ęść pozycji, różniącą się od siebie nieznacznie, czasem jedynie wskutek dodania lub odmiany czasownika ozy zaimka (jak np. przy pozycJach nr 637: Chodzi słószny jak kocur '.'1 kiermasz; nr 2913: Je słó,3zny jak kocur w kiermasz; 6429: Słószny jak kocur w kiermasz; i podobnie przy nr 762 i 7262, 1071 i 1125, 3429 i 3433 i innych) została - nie ~ez trudności z uwagi na konieczność z3chowania form podanych przez zbIeraczy w jakiś sposób ściągnięta i zredukowana, to i tak liczba ta zmniejszyłaby się tylko nieznacznie. . W miarę szczegółowego zapoznawania się z treścią tej interesująceJ publikacji stwierdza się, że i ten ogromny materiał, zebrany niewątpliwie z wielkim trudem i pieczołowitością, można jeszcze uzupełnić dalszymi pozycjami. Wynika to stąd, że nawet w niezbyt odległych od s~e?ie ~iejscowościach napotyka się na powiedzenia i przysłowia całkowIcIe roznorodne oraz takie, które mają tę samą treść, lecz inną terminologię. Kilkadziesiąt z nich, używanych w miejscowości Ustroń Ciesz. i najbliższej okolicy, a nie objętych o:Tlawianą publikacją, podaję poniżej w dosłownym fonetycznym brzmieniu, czyniąc tym samym jednocześnie zadość apelowi autora. 1. Aleksander szeł na wander 2. Babskigo drzistu byś nie chcioł'? (nazwa znajdującego się dawniej w handlu tzw. tureckiego miodui 3. Bulaty w karku (niedołęga) 4. Buła graniato (wielki głupiec) 5. Był kocór w trómbie? (erotyczne) 6. Chodzi jak pitómy (jak ogłupiaJy) 7. Chodzi jak z pypciym (naprzykrza się) 3. Ciśnie sie jak cygón do pierzin �747 746 9. Cosi mu na muzg 10. J1. Cycek Czuje 12. Drzist do pidła! Cdo robi, świętym 13. jak rzymiyń ryme (domyśla 15. Cdo traci, tyn Gdyby nie to 16. Cwizdkóm 17. Jak 14. pizło to to 18. Jak 19. Je tam 20. 21. Ja ci wyżynym robisz po diable, warzóny twoji 22. 24. Kraje Lepi 25. Leje 26. M8rne mu sie sr. za Mo ciulke Mo na 30. 31. Mo psi dni Mory go bieróm My som chłopi, 36. z besu niom Ni mo za Ojczynasz, Pieje '19. 40, 41. ]Jónkni 43. kark Poszel Stroji mu w na (phallus sie. sie hóślach jak Szurzi kaj jaki dała (-- (robi mojigo Wybrali Wyglónc!o jak 49. Wyglóndo Z Bogym, jak os1;ltni I---':anko, bo 8. Clupio 9. Góni straszaka w ziymiokach kury małpa) a zniszczone dzisio niczego (- że mo gołóm 14. Kajś 15. Krynci jak ziymiok uż jad."m do niego) śledż) z piwnice (Ż3rtobliwa formułka pożegnania) por. nr nr nr l3-l3) 2032) 2164) 2280) robióm mysz.v niech podob~ nr 6716) mojigo Jónln był jak bicz jz·k chłopi na rcśli? swojÓP.1 polrzeszczóny miynso co cncom (por. nr 7.626-7) st;lre babki (por. nr 1558) grani, (Dor. Late 19. M:óndry 20. 21. Mówi jak we wrzodzie ( od N" Boże Ciało do wody śmiało bić, jak Salamónowe 2Z. Na. złodzieja 23. Pieh ni starce to se grejcie sami (por. 27. Tak 28. Ctni se mlyko tej wyrazy stanu n:eczy, gdyby Prosty lud posługiwał rzad7.iej - Wymawiane więcej cenzuralne, SZ!2 anJżc'li \v (por. (por. z jedli trzeba słów parę sprzyjać terminologii, nr że nimi je (749) nr 7624). kategorii się ktoś jakiś szczególny elziś jeszcze bez \vyrażet'l, ni.eświ"ldom wulgaryzm. - 0::1 nadawania jedn,lk prostota, choolaż im w8rtościowania już 8kcentu 1;0. mniej v.' potocznej )TIc,wie. Co pr<:wda suro'.\'pracy \v niektÓI'y~i-1 ośrodk~~~l1 t::t.c~- powsta\\-aniu są nr por. pewnej My lilb." cechuje \varunki por. zjedli; poświęcić i posługuj,~ one 55P) 7567) słów: daleki ale 4-H) 6763) nieparlamentarne. rażą p::>r. nr zdumieni9, nr (gra z naturalną nie rolnict\\'ie mogiy k~~'h surowszej nosym się 4423) 5957) (wyraz p:Jwszechnie, lub nr musi kościół twierdził. spt'cśności. rnyslo\\-ych sie tzw. 3856) nr rzeczy, bełkoce, (por. nr ;J',3) do syra (por. nr (por. nr 6386) pod ckazji nr (por. 1620) gąsiąt głupi bije 3543) 6920) (por. (pcr. nr a robić a piyńć sie jak sie cygóna nr d\Viyr.~e (por. 3248) nr 3799) pić zómka oka Rusi, wajca, (por. a rozolke ma do sóm Sztyry źeróm nr Lacne łate nr C90r. 13. na psy (por. skóre 17. coraz rzemieślnik się nr (por. (por. 2707) zawieraj2cych beczy (por. widnie sie kryncóm Przy miYle) (o żartownisiu, nie mu 1568) poniewiyro a i po to ostatki, wóm np.: gałuszki 3911) si:? w piekle J2k ubranie) (nagana) (dobra:-Jo harynek napadła 2'1. \V Nierodzimiu mocno tyn nr 12. sie jak miała, 1290) nr (por. (por. Jak się rada 1191) nr (por. iska se mignie po\vicher ostatki też 5093) fartucha sie nr (por. sie nie zawiyro ni ma dóma to :W. Smi"je bo ciQ nadepnę) (p')r. cygón tyn (por. Cymba mu Jelk kocóra 25. siq go 10. 11. 2-1. Husi kraść fusa a odbiyro, go przedstawiają baba czasi:: maminego figle jak 16. Loce (usuń pal1skc; majster młode zno nr się) stoc!ołóm, V/szyst1dgo mu mi jak zdrowia! za dowo Gdo se byka złym spod rod; 442) podój piska, 7. babe nr przi sie 6a. Gdo 13. z glupim krok (przybywa dnia) posr ... (o niezdecydowanym) (pijany) lecóm (ma gymbóm lynia krnąbrność) pozbiyrać przistómpiym 46. Zjod wedle z bzu) włóczyć 47. -l8. 50. 51. raz łaskach) (o grużliku) (- opica Szeł nap"jtany Szróty ś-niego H. 'J.'rurino 45. Wczora Fabryka (ochotę) rozumu nasz, kozali bo cie pusa Dzierży (jest rozgnieviany) co sie nie bojymy smyki Dobro (mOl kłopoty) chrapke pnur tata 4. li. twą nonse mlyka, 5. wiatru Na No,"y Rok na kurzi N;e wiy gdo mu rz ... 37. 33. 42. jak kapka ryby w raki, Cncesz Dobro podwyżkę) tego (-- 2. cpu':Jlikowan:'-ch, i miał (por. 3. d .... (łobuzie) 29. 24. d ... na . . prociw 2B. 35. do (jest bzdury pik' (przekleństwo) z mądrym stracić l'vIilijóntniku! 33. raz do chłop war20wała kónia pieczóny pcdo':Jne raz dano i w z szumnego Jyndrys, Maryna! Kaj idziesz? - Do 32. byłyby (gwiżdżącym Był czegoś) zustanie płaci. gdyby, spaść l. obawia się poprawili już Da1sLe, (uderzyło) to i ku!tv\'.!owaniu przypadki nieliczne. w t\-ch . ośrocl- �'748 W ogromnej większości przy~łów przeważa żartobliwa forma i ironia. Do';ć powiedzieć, że wyrazy smutek i strapienie spotyka się zaledwie kilka razy. Przysło\',:ia ilustrują w sposób pogodny znakomicie w~zystkie przejawy życia ludności, ich wzaj'"mne stosunki i zależności ustrojowo społeczne. Na uwagę zasługują kapitałne przysłowia dotyczące pracy. Hasła: pilny, praca, pracowitość, robota, robić, robotnik odsyłają jo ponad stu pozycji; jest to więc ogólnej ilości procent niemały, materiał dla prakseologa nie do pogardzenia. Nie brak też akcentów ukrytego lub jClwnego buntu społecznego \v takich np. powiedzeni:1ch jak: nr 1018: Czego panowie nawarzórn, tym si;:; poddani pc-parzóm; nr 5522: Panowie wiedzóm jak chlapa okroczyć; nr 5524: Panowie wiedzóm jak robotnika zaprzóng:lóć; nr 5526: Panowie wiedzóm lla co sie stawio palarni2 (gorz91clic); nr 5528: Panóm bóty liże; nr 5924: Procny chlyb na pa11skim; nr fi-Bel: Slóż ty panu wiernie, ón ci za to p ... Zebrane w publikacji przysłowia i powiedzenia obfitują w liczne z\vroty i przenośnie, które, w odnies:eniu do niektórych pozycji, JUŻ teraz budzą pewne wątpliwości, a z biegiem czasu staną się coraz trudniej zrozumiałe. Olbrzymi skok w dziedzinie oświaty i kultury w ostatnich latach, mający swe żródło w potężnym oddziaływaniu takich zorganizowanych środków jak szkolnictwo wszełkich typów, książka i prasa, radio i telewizja, dalej postęp techniczny, zmiany strukturalne spoleczeństwa, a wreszcie i migracja, powodują nieustanne wypieranie wyrażell ludowych na rzecz slownictwa ogólnopolskiego, obumieranie i zanik szeregu wyrażeń, a krąg osób, którym znane jest jeszcze ich znaczenie, gwałtownie się zacieśnia. Należy żałować, że występujące tu i ówdzie objaśnienia tekstu są tak nieliczne. Nie objaśnione pozycje stanowią bowiem w niektórych wypadkach prawdziwą pulapkę dla czytelnika, który może mieć poważne trudności przy odczycie sensu niektórych powiedzeń. Dla ilustracji podam kilka przykładów". Tak więc oznacza: nr 406 Bydzie jeść (jod) wielkóm łyżkóm -- Będzie starostą weselnym; nr 441 Byl jak we wrzodzie Byl w takim stanie jak podczas ataku epileptycznego; nr 644 Chodzi z muzykóm -- Jest chory wenerycznie: nr 3269 Kansi chycił muzyke - Nabawił się gdzieś choroby wenerycznej; nr 3325 Krew a mlyko a świllsko szkl1clna T.:rodziwa niewiasta; nr 7728 Wrzód go obrożo -" Cierpi na epilepsję; nr 8160 Zaś sie dzisio żyni - Jest w zlym humorze; nr 8429 Zrobili go inszpechtorym: dali mu dekle - CClyniono z niegu bezrobotnego: pozbawiono go pracy. 749 Również niektóre objaśnienia haseł \V indeksie, prawidłowe w od nie .. sieniu do samego wyrRzu, nabierają czasem innego znaczenia w treśd przysłów. Kilka tych hasel pragnę uzupełnić, a kilka sprostować jRk następuje: dekiel to rówlllez twarda okładka książki; dać komuś dekl~' (nr 8429; to przeno~nia pochodząca od dawnej książeczki pracy oprawnf~j w sztywne okładki; książeczkę tę pracodawca zwracal robotnikowi przy zwalnianiu go z pracy; delina - to deska, a deliny -- podłoga z desek; drzyk (drzik) - to rakarz, a w odniesieniu do chłopca - urwipołeć; drzysnąć (drzisnąć) - znaczy również uderzyć (jak np. w nr 2492);' dzichta - płachta, to w przeno~ni lafirynda, i tak należy rozumieć dwuznacznik w przysłowiu nr 3924; facka - objaśniana jako policzek, w powiedzeniach nr 1441 i 3571 c1o~;tać lub kupić coś za facke - oznacza nabycie czegoś za bezcen, okazyjnie; fujać trwonić, rozrzucać, może mieć również inne znaczenie, np. śniyg fujo - śnieg pada; nafujało - śnieg spadł obficie; fujawica - zamieć śnieżna; gich - wyraz objaśniony jako prawdopodobna miara, oznacza w istocie czynność; skrót t~n stosowany bywa np. w takich zdaniach: Nic mu nie zrobil, a ón go gich w gymbe; Jo sie dziwóm, a óna gich \'Jody do mlyk:t; Było pieknie, a tu nogle gich z nieba; graczka - to również zabawka; handra objaśniona jako szmat.a, odzienie, oznacza w przenOSl11 lafiryndę. i tuk należy rozumieć ten wyraz w powiedzeniu nr 6457 o Francku smykajacym się z handrami po dziedzinie; karlus - to w sensie pozytywnym dzielny chłopiec, w sensie negatywnym - gagatek; kuwikać - znaczy również chorować; muski objaśniony jako męski nie jest przymiotnikiem jecz rzeczownikiem; mówi się np. jedyn muski, co oznacza: pewien mężczyzna; podob:li2 szumno żyńsko - to okazała, urodziwa kobieta; nadbyć - oznacza również być zbędnym i tak trzeba rozumieć przysłowi2 nr 1969; llO'jJytać - oznacza również zgodzić do pracy; narnanny - w powiedzeniu nr 4570 - namazany jak czyk - ozn3cza pij-my do nieprzyto:nności: naNahny i nawabny rozdzidone w indeksie na te dwa hasła mimo że w treści nr 8137 i 6870 m:lją ten sam temat: nawa16ny OZ:1aczają pijany; pi'Oczki - w przenOSl1l oznaczaj,! w nr 254 i 8205 manatki, a w nr nlG dawne sprawy nie warte wzmianki; �751 750 p:;baba znana mi jest w znaczeniu ostatniego d:lia pracy przy jesiennych zbiorach, zakOllczonej obfitszą niż zazwyczaj kolacją z 0:::>0v.·iE,zk'J'.vym kołaczem; \vieczerza ta slano\vi jedyny ekwiwalGnt dla pracujących w tym dniu ochot:1ików spoza grupy zgodzo:1ych do pracy robotników; poczynać - ma w nr 5470, 5669 i 5670 inne znaczenie aniżeli w nr 2·151 i 2695, oznacza bowiem pysznić się, naclymać się; smykać się znaczy ra::zej włóczyć się; tak określa się również tzw. chodzenie z osobą pIci odmiennej; s7.lapa objaśniona jako łapa, noga, oznacza również st0pę; Telijan - wymav;ia się również Talija:L którym to epitetem obdarza się osobę słuchającą kogoś z rcztargnieniem; wurszt kiełbasa, ma w nr :3983 inne znaczenie, mianowicie obojęt:lOŚĆ; warzonka to grzana \vódka z palrmym cukrem, cynamonem ; gożdzikami, rzadziej z miodem i masłem (krupnik); przysłowie: Zabija::zka bez warzónki... (nr S016) oznacza: Świniobicie b2z krup:1iku ... wymieszyć posiada częstszą formę wymiszyć, a i łudowa nazwa kastrJtora brzmi: miszkorz; zocny ---:- nie oznacza dostrzegalny, lecz ceniony, cenny, snnowany, t.Ylko takle znaczenie mają wszystkie pJZycje wymieni:xle przy tym hasle. Ponadto w powiedze:1iu nr 31 bania oznacza róvmi2ż pJEczek, tj. u:le·· rzeDle w twarz, a w nr 1250 wyraz śpi bywa wymawiany soi. . Zauw~żYłerr: kilka błędów drukarskich: pod nr 3332 zamiast: Każdy ..., wl~no byc: Kazdymu ... ; również pierwszy wyraz v..; nr 6145 zdaje się być zDlekształ~o:1Y; pod nr 70~7 wydrukowano błędnie 4047; w itldek,ie hasło "bulaty" zawiera objaśnienie "niedotF;żny" zamiast "niedołężny"; nazwisko Szczyrba z nr 4666 zmienio:10 w ind.eksie na Szczerba, ale umieszczono je tim dopiero pa haśle szczypta. W niektórych wy!)adkach hasła indeksowe odsyłają mylnie do numerów, nie zawierających przysłów z tymi wvrazami, a to: drzystać do 4085, gospoda 4052, iskać 4634, kłósko 5995 k~kot 3433, koń 7536, kot 8533, lechty 2847, mandon 1776-1781 mora '31'>4 h ' ' napac ac 5844, noczniak 4192, nóż 6065, ojciec 4'15, pański 22.71, pytany 4111, smutny 16, stodoła 2271, wróbel 875, Wysznia Brona 732 natomia~t J;~lsl() _,. ko!1ót nie odsyła do nr 3432 i 3433 ' a hasło p an urywa '. Slę na nr 150:1, :hoc w.ystępuJe ono jeszcze wielokrotnie tak w liczbie pojedynczeJ Jak l mnogieJ, np. nr 5517, 5518, 5520-5528, 5530, 6203, 6434. oJ Alojzy Prcissller , WANDA z u M A E JOSTOW A MUZEUM TATRZAŃSKIE Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem powstało w r. 1883; założone przez grono entuzjastów Tatr i Podhala, dla uczczenia zasług dr Tytusa C h a· ł u b i ń s k i e g o pod jego imieniem. Aby zrealizować ten pomysl powołano Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego imienia dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem. Protokół pierwszego posiedzcnia Towarzystwa znajdujący się w archiwum Mu'cum podaje nazwiska założycieli: prof. dr Ignacy B a l' a n o w s k i, dr. Adam B a u e re r t z, dr Władysław F l o 1'k i e w i c z, Robert H e l' s e, Henryk K u c h a r z e w s k i, 'Władysław K u d e l s k i, dr Konstanty Kar wow s k i, Michał ]\'[ u t n i a ń s k i, prof. Antoni Ś l ó s a r s k i, dr Feliks S o m m e 1', Adolf S c h o l t z e. Statut Towarzystwa uzyskał zatwierdzenie w sierpniu 1888 r. Celem towarzystwa określonym w § 1. statutu było "gromadzenie przedmiotów naukowych i artystycznych odnoszących się do Tatr Polskich, a także zbieranie wytworów przemysłu miejscowego oraz okazów przyredy z Tatr i najbliższych okolic i utworzenie z tychże lVIuzeum pod nazwaniem "J\luzeum Tatrzańskie imienia Dra Tytusa Chalubińskiego w Zakopanem" L. Przyszłe działy Muzeum zostały przewidziane w § 2 statutu. W skład Muzeum wchodzą stcscwnie do jego przeznaczenia: a. Zbiory mineralogiczne, zoologiczne, botaniczne, etnograficzne, archeologiczne b. Zbiory it.p. przemysłu licznej. c. Książki, rysunki, i produktów plany i mapy wytwórczości dotyczące Tatr miejscowej i Podhala i oko ..· Tatrzań- skiego" 2. W ówczesnych warunkach galicyjskich bodaj pierwsze w Polsce Muzeum regionalne nosilo w zaczątku swym charakter prywatny. Istnienie Muzeum opieralo się na środkach finansowych pc chodzących z: a. z wkładów jednorazowych i periodycznych od członków. b. z opłaty za zwiedzanie Muzeum. c. z ofiar dobrowolnych i zapisów, z odczytów, zabaw i koncertów na rzecz Muzeum urządzanych 3. Członkowie Towarzystwa dzielili się na członków: założycieli, którzy na urządzenie lub utrzymanie Muzeum ofiarowali jednorazowo w zbiorach �