https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05910fdbd64bb13dbbdf210ebdcd4a44.pdf 001496ff2f7406ddc7b5c2805db14101 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1340 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1238 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2, s.173-191 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „ E t n o g r a f i a Polska", t. X X X I I : 1988, z. 2 P L ISSN 0071-1861 GABRIEL BONVALOT, Przez Kaukaz i Pamir do Indii. Przekład z francuskiego A n n a K o t a l s k a , W y d a w n i c t w o Ł ó d z k i e , seria: O d k r y c i a . P o d r ó ż e . Przygody, Ł ó d ź 1986, s. 287 W tę t r w a j ą c ą blisko p ó ł t o r a towarzysze — Camus roku podróż żelastwem, W lutym 1886 oraz dwaj jego „Anatolia", mydłem, laty. Bonvalot wypłynęli z M a r s y l i i na n a l e ż ą c y m do s p ó ł k i Bracia Paquet statku h a n d l o w y m cukru, przeszło P. G . podróżnicy „beczkami stu wyruszył roku załadowanym i Pepin — przed szuwaksem, angielskimi tkaninami, 1 m a r s y l s k ą k a w ą oraz wieloma i n n y m i t o w a r a m i " . Statek ten w y b r a ł Bonvalot przede wszystkim ze względu na zniżkę w kosztach p o d r ó ż y , którą zaofiarowali mu armatorzy, bo wygód na n i m t r u d n o się b y ł o s p o d z i e w a ć . W y p r a w a z m i e r z a ł a do A z j i Ś r o d k o w e j , ale jej uczestnicy mieli n a d z i e j ę , że uda i m się d o t r z e ć jeszcze dalej. „ P r z e m i e r z y m y K a u k a z — pisał Bonvalot — L e n k o r a n i Persję, o ile b ę d z i e to m o ż l i w e Afganistan, kraje zamieszkane przez T u r k m e n ó w oraz Baktrów i być m o ż e — Kafiristan" i przeszkodami, k t ó r e m o g ą z m i e n i ć lub (s. 5-6). Liczono się jednak z trudnościami s k r ó c i ć t r a s ę p o d r ó ż y . Przez Dardanele i Morze Czarne, z k r ó t k i m postojem w K o n s t a n t y n o p o l u i Trebizondzie, w p o c z ą t k a c h marca statek d o t a r ł do B a t u m u , dzięki bakijskiej nafcie p r z e ż y w a j ą c e g o i będącego Kaukazu. już Po wtedy największym i najruchliwszym krótkim, dwudniowym pobycie zachodnią Gruzję w kierunku widzianym z okien p o c i ą g u stolicy ruinom i Zakaukazia — Tyflisie, oczekiwaniu na w z spędził wraz Petersburga nadkaspijskich", nie pisze z u p e ł n i e . „ W i d z i m y nie b ę d z i e m y go opisywać". Nie b y ł a wyruszyli Malowniczym średniowiecznych którym dokumenty czarnomorskiego w mieście p o d r ó ż n i kraju — Tyflisu. ich m i e s z k a ń c o m poświęcił Bonvalot w swej relacji w w ó w c z a s lata burzliwego portem zamków, z Tyflis po ułatwić raz im i miasteczkom około wjazd trzech do Bonvalot, 2 zmarł w Paryżu w roku 1933; tygodni, „prowincji autora po azjatyckich francuski p o d r ó ż n i k , A z j i i propagator idei k o l o n i a l i z m u , u r o d z i ł się w 1853 r. w É p a g n e , niewielkiej w departamencie A u b e . oraz Gruzji drugi — stwierdza — i dlatego to bowiem pierwsza p o d r ó ż prowincjach Cesarstwa Rosyjskiego. Pierre Gabriel przez Imeretii, stron. O stolicy towarzyszami mające koleją krajobrazom wsiom zaledwie p a r ę rozwoju wybrzeża dwie wcześniejsze badacz miejscowości podróże po rosyjskiej A z j i Ś r o d k o w e j o d b y ł w latach 1880 i 1882; był w ó w c z a s r ó w n i e ż na Z a k a u k a z i u , m. in. w Tyflisie'. W kolejną roku 1886 azjatycką właśnie podróż. z Tyflisu Bonvalot Pierwszy jej z dwoma towarzyszami etap, przez p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e wyruszył krańce w swą Gruzji, a z e r b e j d ż a ń s k i e stepy, do p o ł o ż o n e j w ś r ó d nich małej stacyjki H a d ż i - K a b u l , o d b y t o p o c i ą g i e m . 1 W e d ł u g Dielionaire de Biographie Francaise (t. 6. Paris 1954, s. 1058), Bonvalot i jego towarzysze opuścili Tyflis, u d a j ą c się w s t r o n ę granicy perskiej w k o ń c u marca 1886 r. W p o l s k i m wydaniu Przez Kaukaz i Pamir do Indii, w k r ó t k i e j nocie „ O d R e d a k c j i " p o d a n o jednak, iż p o d r ó ż tę r o z p o c z ą ł Bonvalot w r o k u 1885 (s. 287). - A u b e to departament francuski (na p o ł u d n i o w y w s c h ó d od P a r y ż a ) , nie zaś m i e j s c o w o ś ć w Hiszpanii, j a k p o d a n o w nocie „ O d R e d a k c j i " z a m y k a j ą c e j polskie wydanie książki B o n v a l o t a Przez Kaukaz i Pamir do Indii (s. 287). ' Swe poprzednie p o d r ó ż e po A z j i Ś r o d k o w e j opisał Bonvalot w d w u książkach: En Asie Centrale, de Moscou au Bactriane (1884) i En Asie Centrale, de Kohistan á la mer Caspienne (1885). �174 RECENZJE I O M Ó W I E N I A P ó ź n i e j kolej zastąpiły j u ż konie. W p o b l i ż u p o ł o ż o n e j nad brzegiem M o r z a Kaspijskiego miejscowości Astara, wyprawa s k ł a d a j ą c a się z trzech F r a n c u z ó w i k i l k u wynajętych wraz z k o ń m i . . T a t a r ó w " (tj. A z e r b e j d ż a n ) p r z e k r o c z y ł a granice p a ń s t w a rosyjskiego i z n a l a z ł a się w Persji. Dalej droga w i o d ł a przez p ó ł n o c n e , nadkaspijskie rejony kraju. Reszt, Teheran, Szahrud i Bostan do świętego miasta szyitów, stolicy p r o w i n c j i Chorasan, Meszhedu. P o d r ó ż przez A z e r b e j d ż a n nie d o s t a r c z y ł a B o n v a l o t o w i zbyt wielu w r a ż e ń ; na k i l k u stronach p o ś w i ę c o n y c h temu krajowi znajdzie czytelnik t r o c h ę uwag o wyglądzie m i e s z k a ń c ó w , ich domostw, osiedli i pól. Znacznie więcej miejsca zajmują sprawy z w i ą z a n e z w y p o s a ż e n i e m wyprawy, wynajmowaniem ludzi i koni, r o z m o w y z u r z ę d n i k a m i itp. N i e p o r ó w n a n i e bogatsze i wnikliwsze są obserwacje poczynione przez B o n v a l o t a w czasie p o d r ó ż y przez p ó ł n o c n e prowincje Persji. O p r ó c z o p i s ó w etnograficznych n i e k t ó r y c h mijanych po drodze miejscowości, takich j a k np. „ s o l n a w i e ś " Dehi-namak czy p r y m i t y w n e w y t w ó r n i e saletry w okolicach A u w a n u , nie brak s p o s t r z e ż e ń o charakterze o g ó l n i e j s z y m , d o t y c z ą c y c h funkcjonowania p a ń s t w a , administracji, stanu ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j . P a n u j ą c y tu od w i e k ó w despotyzm, bezprawie i korupcja znalazły, j a k z a u w a ż a autor, g ł ę b o k i e odbicie w psychice m i e s z k a ń c ó w k r a j u : „nie istnieje [tu] p a t r i o t y z m . Ludzie nie p o s i a d a j ą instynktu przetrwania, tak charakterystycz­ nego dla innych n a r o d ó w . Ó w instynkt sprawia, iż szuka się lekarstwa przeciw złu, że ludzie j e d n o c z ą się i d o d a j ą sobie odwagi, a w godzinach p r ó b y myślą t y l k o o interesie o g ó ł u . Wtedy to człowiek nie zasklepia się w swoim egoizmie, lecz staje w obronie sztandaru i granic: Ta » s z l a c h e t n a g o r ą c z k a « nie udzieliła się nigdy Persom" (s. 63). M i a s t o M e r w (dzisiejsze M a r y w T u r k m e ń s k i e j S R R ) , w k t ó r y m Bonvalot znalazł się w dzień lub dwa po p o n o w n y m przekroczeniu granicy rosyjskiej, dzięki otwartej właśnie w t y m czasie l i n i i kolejowej p r z e ż y w a ł o okres g w a ł t o w n e j rozbudowy. Jego zestawienie z perskim marazmem i brakiem perspektyw jest niemal symboliczne; na rosyjską Azję Ś r o d k o w ą p a t r z y ł bowiem Bonvalot przez pryzmat idei, k t ó r e j był przez cale życie głosicielem i o b r o ń c ą - idei cywilizacyjnej Europy w Afryce i A z j i . S t ą d też b y ć m o ż e ó w niemal entuzjastyczny jego stosunek do d o k o n a ń rosyjskiej administracji w T u r k m e n i i , Uzbekistanie i T a d ż y k i s t a n i e . O jej przedstawicielach, p r z e w a ż n i e wymienianych z nazwiska, pisał Bonvalot z uznaniem i s y m p a t i ą . Szczególnie ciepło wspomina nazwiska g e n e r a ł a K o r o l k o w a i Polaka, znanego badacza Azji Ś r o d k o w e j , p o d ó w c z a s jeszcze kapitana, B r o n i s ł a w a G r ą b c z e w s k i e g o . Polakiem był też, j a k się wydaje, p a r o k r o t n i e wspomniany kapitan G ł u s z a n o w s k i . Pierwszy wielki etap p o d r ó ż y Bonvalota i jego towarzyszy z a k o ń c z y ł się w Samarkandzie, do k t ó r e j wyprawa d o t a r ł a w sierpniu. Samemu miastu poświęcił Bonvalot niewiele miejsca, jest tu bowiem j u ż po raz p i ą t y . Pisze natomiast o planach dalszej p o d r ó ż y „ d o Afganistanu, Kafiristanu, a p o t e m do I n d i i " (s. 96). T u t a k ż e , p o raz pierwszy b o d a j ż e , pojawia się wzmianka o n a u k o w y c h celach w y p r a w y : przed udaniem się w d a l s z ą d r o g ę jej c z ł o n k o w i e p o r z ą d k u j ą i p r z y g o t o w u j ą do wysyłki „ b a r d z o p o k a ź n e " j u ż zbiory etnograficzne (s. 97). Nieco dalej jest m o w a r ó w n i e ż o badaniach archeologicznych zniszczonej przez Czyngis-chana fortecy w Termizie (s. 144). W ciągu w r z e ś n i a i pierwszych d n i p a ź d z i e r n i k a Bonvalot z towarzyszami p o d r ó ż o w a ł po z a l e ż n y m od Rosji emiracie Buchary, z m i e r z a j ą c w kierunku granicy Afganistanu. W polowie p a ź d z i e r n i k a p r z e p r a w i ł się przez s t a n o w i ą c ą g r a n i c ę A m u - D a r i ę i u t k n ą ł na p a r ę tygodni w niewielkiej, przygranicznej miejscowości afgańskiej. Z rzadka t y l k o o p u s z c z a j ą c miejscowy karawanseraj, pod czujnym nadzorem żołnierzy straży granicznej c z ł o n k o w i e wyprawy przesiedzieli tu do p o c z ą t k ó w listopada bezskutecznie oczekując na m a j ą c e nadejść z K a b u l u zezwolenie na d a l s z ą p o d r ó ż po kraju. D ł u g i e r o z m o w y z oficerami a f g a ń s k i m i n a s u w a j ą Bonvalotowi wiele u w a g o charakterze n a r o d o w y m A f g a n ó w - ich odwadze, poczuciu g o d n o ś c i i niezależności oraz interesujące refleksje o politycznej rywalizacji na t y m obszarze dwu mocarstw - A n g l i i i Rosji. W p o c z ą t k a c h listopada o ś w i a d c z o n o B o n v a l o t o w i oraz jego towarzyszom, że dalsza jazda w głąb Afganistanu jest zabroniona i d o p r o w a d z o n o do przeprawy przez A m u - D a r i ę o s t r z e g a j ą c j e d n o c z e ś n i e przed p r ó b ą ponownego przekroczenia rzeki „bez odpowiednich dokumentów". �175 RECENZJE I O M Ó W I E N I A W grudniu, po powrocie do Samarkandy, u p o r z ą d k o w a n i u z b i o r ó w i zaległej korespon­ dencji, zaczęły się r y s o w a ć projekty p o d r ó ż y do I n d i i . Przy podejmowaniu decyzji, z a r ó w n o 0 jej trasie, j a k i terminie r o z p o c z ę c i a , istotną rolę odegrały rady generała Korolkowa 1 kapitana G r ą b c z e w s k i e g o . Zdecydowano się w k o ń c u na r y z k o w n e i nie m a j ą c e precedensu przejście przez Pamir w m i e s i ą c a c h z i m o w y c h . Dalsze strony książki Bonvalota - niemal p o ł o w a jej objętości - to opis t r w a j ą c y c h p r z e s z ł o d w a miesiące p r z y g o t o w a ń do p o d r ó ż y ; gromadzenia z a p a s ó w żywności i w y p o s a ż e n i a , wynajmowania ludzi i k o n i , a n a s t ę p n i e o p o w i e ś ć o blisko trzymiesięcznej (marzec- maj), niebezpiecznej w ę d r ó w c e przez śniegi Pamiru. O k o l o m i e s i ą c a wyprawa spędziła w z a l e ż n y m o d I n d i i księstwie Czatralu, o c z e k u j ą c zezwolenia na d a l s z ą p o d r ó ż . D o p i e r o w k o ń c u lipca B o n v a l o t i jego towarzysze znaleźli się na t e r y t o r i u m K a s z m i r u , a we wrześniu, po trwającej p r z e s z ł o p ó ł t o r a r o k u p o d r ó ż y , p o w r ó c i l i do Francji. Niespieszna, s z c z e g ó ł o w a , a niekiedy w r ę c z drobiazgowa relacja o zmaganiach ze śniegiem i mrozem ( p o w t a r z a j ą c e się pomiary temperatury o r ó ż n y c h porach d n i a i nocy), ze z m ę c z e n i e m i g ł o d e m , o p a d a j ą c y c h koniach i z n i k a j ą c y c h n o c ą przewodnikach, a p ó ź n i e j o m o n o t o n n y c h dniach wyczekiwania w Czatralu, w y p e ł n i a k i l k a ostatnich r o z d z i a ł ó w książki. B y ć m o ż e j u ż ten niedzisiejszy s p o s ó b narracji, zwarte, rzadko przerywane dialogami strony d r u k u , p o w s t r z y m u j ą n i e k t ó r y c h potencjalnych n a b y w c ó w tej książki od jej kupienia, ale oczywiście nie z tego t y l k o p o w o d u od r o k u blisko zalega ona p ó ł k i k s i ę g a r ń . Nie p r z y c i ą g a c z y t e l n i k ó w m a ł o atrakcyjna, bura o k ł a d k a , b r a k ilustracji i c h o c i a ż b y jednej mapy z z a z n a c z o n ą na niej t r a s ą p o d r ó ż y . C z ę ś ć z tych, k t ó r z y j ą j u ż k u p i l i z a c h ę c e n i f o r m u ł ą serii, poczuje się zawiedziona, bo k s i ą ż k a nie spełnia ich o c z e k i w a ń ; p r z y g ó d w niej niewiele, a zimowego przejścia przez Pamir sprzed stu laty wielu prawdopodobnie nie uzna za odkrycie. Nie zabraknie jednak r ó w n i e ż i c z y t e l n i k ó w , k t ó r z y z a s t a n a w i a ć się b ę d ą , na czym polega opracowanie naukowe książki, dokonane - j a k czytamy na odwrocie strony t y t u ł o w e j - przez A n n ę B u d z i k o w s k ą . K r ó t k a nota „ O d Redakcji", b ę d ą c a zwięzłą biografią Bonvalota, podpisana z o s t a ł a inicjałami E. K . . za k t ó r y m i (jak się m o ż n a d o m y ś l a ć ) kryje się r e d a g u j ą c a ten t o m Eleonora K a r p u k . A . Budzikowska jest więc chyba t y l k o a u t o r k ą 12 z 16 k r ó t k i c h p r z y p i s ó w ( p o z o s t a ł e p o c h o d z ą o d autora, t ł u m a c z a i redakcji), k t ó r y m i k s i ą ż k a z o s t a ł a opatrzona. O t o n i e k t ó r e z n i c h : „Tyfus - dawna nazwa T b i l i s i " (s. 5). „ O w e r n i a - region w Ś r o d k o w e j Francji o b e j m u j ą c y tereny g ó r z y s t e (stara p r o w i n c j a Francji)", „ A r a g o n i a — p ó ł n o c n o - w s c h o d n i a część Hiszpanii (główne miasto Saragossa)", „ E p i n a l - miasto nad M o z e l ą (Wogezy)" (s. 11). Czytelnik, k t ó r y spodziewa się, że w taki c h o ć b y s p o s ó b z o s t a n ą o b j a ś n i o n e i inne nazwy geograficzne, doznaje kolejnego zawodu. N a dalszych stro­ nach przypisy o d n o s z ą c e się do nazw geograficznych znikają z u p e ł n i e , inne zaś stają się coraz rzadsze i sprawiają w r a ż e n i e p r z y p a d k o w y c h , a przypis na s. 243 (słowo „ k a j m a k " ) raczej wprowadza w b ł ą d niż i n f o r m u j e . 4 T r u d n o p o w i e d z i e ć , czy są to wszystkie lub c h o ć b y tylko najważniejsze przyczyny nie­ powodzenia książki Bonvalota na k s i ę g a r s k i m r y n k u . R ó w n i e ż i d w a n a s t ę p n e tytuły tej serii ( I . M o ż e j k i Rozbójnicy Oceanu Indyjskiego i B . Diaza del Castillo Pamiętnik żołnierza Corteza), c h o ć cieszą się w i ę k s z y m zainteresowaniem n a b y w c ó w , bestsellerami się nie stały. Być m o ż e , w y s o k o ś ć n a k ł a d ó w zaplanowana z o s t a ł a j e d n a k zbyt optymistycznie; B o n v a l o t a np. wydano w 50 tys. egzemplarzy. K i e d y w 1962 r. u k a z a ł o się pierwsze, monowskie wydanie Pamiętnika żołnierza Corteza Bernala Diaza del Castillo, bardzo zresztą pod w z g l ę d e m edytorskim staranne, szybko z n i k n ę ł o z p ó ł e k , ale n a k ł a d wynosił w ó w c z a s t y l k o 10 tys. egzemplarzy. 4 K a j m a k w e d ł u g wyjaśnienia a u t o r k i p r z y p i s ó w to „ p o l e w a cukiernicza z mleka, c u k r u , kawy lub czekolady albo ciasto w takiej polewie". W p r z y p a d k u opisywanych przez Bonvalota K i r g i z ó w czy A f g a n ó w nie b y ł a to oczywiście polewa cukiernicza ani też ciasto w takiej polewie; na B a ł k a n a c h kajmakiem nazywa się k o ż u s z e k zbierany z podgrzewanego mleka - l e k k o podfermentowany. �176 RECENZJE I OMÓWIENIA B y ł o b y jednak s z k o d ą , gdyby W y d a w n i c t w o Ł ó d z k i e z r a ż o n e dotychczasowymi niepowodze­ niami z a p r z e s t a ł o p u b l i k o w a n i a tej nowej serii. Wydaje się b o w i e m , że przy o d p o w i e d n i m doborze t y t u ł ó w i nieco staranniejszym p r z y g o t o w a n i u n a s t ę p n y c h t o m ó w m o ż e ona bardzo pożyteczną rolę i zdobyć szeroki krąg stałych czytelników. spełnić Dotychczasowe są p r z e k ł a d a m i z j ę z y k ó w obcych, ale miejmy nadzieję, że seria nie jest z a m k n i ę t a tomy również dla wartych przypomnienia polskich o p i s ó w egzotycznych p o d r ó ż y . N i e trzeba z r e s z t ą daleko szukać. Stosunkowo obfita jest np. polska literatura z X I X i pocz. XX w. o krajach K a u k a z u , k t ó r y m B o n v a l o t tak niewiele miejsca p o ś w i ę c i ł w swojej książce. Są t o pozycje dotychczas nie wznawiane, O Gruzji i Armenii w latach sześćdziesiątych a niekiedy nawet np. interesująco w formie k s i ą ż k o w e j pisał X I X w. przez w dwu „Tygodnik Wiele w i a d o m o ś c i o G r u z j i i A z e r b e j d ż a n i e , obszernych nigdy nie artykułach wydawane. drukowanych Ilustrowany" Kazimierz Łapczyński. w atrakcyjnej p o d w z g l ę d e m literackim formie, zawiera wydana na p o c z ą t k u b i e ż ą c e g o stulecia k s i ą ż k a p r z e d w c z e ś n i e z m a r ł e g o , a świetnie z a p o w i a d a j ą c e g o się uczonego b o t a n i k a E d w a r d a Strumpfa, Obrazy Kaukazu. Kartki z Warte wznowienia b y ł y b y chyba r ó w n i e ż , c h ę t n i e czytane w k o ń c u X I X w. Szkice Artura Leista, Niemca od lat dziewięćdziesiątych osiadłego w Gruzji podróży. z i piszącego Gruzji również po p o l s k u , jednego z najwybitniejszych p o p u l a r y z a t o r ó w k u l t u r y g r u z i ń s k i e j . T a k i c h polskich opisów podróży po różnych krajach i kontynentach czeka na wydawcę wiele. Kłopot z wydaniem chyba stosunkowo n i e w i e l k i : ż a d n y c h niemal h o n o r a r i ó w , do n i e k t ó r y c h z tych t e k s t ó w są nawet mapami, dobra ilustracje. Potrzebne okładka i być może b y ł o b y jeszcze solidne opracowanie nawet obecny nakład naukowe nie o k a z a ł b y się za Andrzej J A N K W A K , Obyczajowość mieszkańców miast górnośląskich w XVI-XVIII z 1-2 wysoki. Woźniak wieku, Instytut Śląski w O p o l u , seria: Encyklopedia Wiedzy o Ś l ą s k u , pod red. J. Kroszela, Opole 1986, s. 63, i l . 9 A u t o r tej niewielkiej książeczki z popularnonaukowej serii Encyklopedia Wiedzy o Ś l ą s k u jest docentem w Instytucie H i s t o r i i Wyższej Szkoły Pedagogicznej w O p o l u . Specjalizuje się w historii Ś l ą s k a , szczególnie z a ś interesuje się dziejami miast śląskich o d X V I do p o ł o w y X I X w. Jest autorem licznych publikacji z tej dziedziny, a m . i n . k s i ą ż e k o miastach k s i ę s t w a opolsko-raciborskiego w X V I - X V I I I w. (1977), finansach miasta Brzegu w latach wojny 30-letniej (1971) i r z e m i o ś l e miejskim w rejencji opolskiej w X V I I I - X I X w. (1983). Przedmiotem z a i n t e r e s o w a ń J. K w a k a jest r ó w n i e ż o b y c z a j o w o ś ć dawnych miast śląskich i jej właśnie p o ś w i ę c o n a z o s t a ł a omawiana praca. powszechnie przyjętych i uświęconych tradycją Obyczajowość obyczajów rozumie autor j a k o właściwych danemu „ogół środowisku" (s. 7). Tę zaczerpniętą określając ze Słownika zakres stosowanego języka polskiego definicję t e r m i n u , a zarazem krąg J. K w a k dalej nieco zagadnień, którymi zajmuje. „ W szerokim tego s ł o w a znaczeniu — pisze — c z y n n i k a m i s k ł a d o w y m i rozszerza, się w pracy obyczajowości są n o r m y obyczajowe i tradycyjne zwyczaje, n a w y k i , przyzwyczajenia, s p o s ó b życia, sprawowania się, rozrywki, maniery, (s. 7). Szkoda jednak, a nawet ubiory że nie został z tej samej strony Słownika, charakterystyczne tam r ó w n i e ż dla danej grupy zdefiniowany, c h o ć b y t e r m i n obyczaj, m a j ą c y zasadnicze znaczenie społecznej" za p o m o c ą dla hasła interesującej J. K w a k a p r o b l e m a t y k i . O p r ó c z definicji o b y c z a j o w o ś c i i zakresu tematycznego opracowania, w k r ó t k i c h wstępnych" omówił rękopiśmienne: również dokumenty autor cechowe, w paru księgi zdaniach jego sądowe, księgi podstawę kupna źródłową itp. oraz „Uwagach (materiały drukowane, np. niemieckie opracowania k r o n i k a r s k i e r ó ż n y c h miast), a t a k ż e kwestię aparatu naukowego, k t ó r y ze względu na p o p u l a r n o n a u k o w y charakter książki ograniczony został do kilkunastu �177 RECENZJE I OMÓWIENIA zaledwie n i e z b ę d n y c h p r z y p i s ó w oraz wykazu wybranych ź r ó d e ł d r u k o w a n y c h i najważniejszych o p r a c o w a ń w j ę z y k u polskim i niemieckim. Szkoda, że w s p o s ó b r ó w n i e zwięzły i w t y m p r z y p a d k u chyba zbyt p o b i e ż n y p o t r a k t o w a ł autor zagadnienia zawarte w rozdziale d r u g i m „ L i c z b a l u d n o ś c i i sprawy etniczne". P r z y d a ł o b y się przynajmniej p a r ę s ł ó w o regionie, k t ó r y m się autor zajmuje choćby w przybliżeniu o k r e ś l i ć jego granice. G ó r n y m Śląsku; należałoby Szerzej też p o w i n n y b y ć o m ó w i o n e stosunki etniczne na t y m terenie, k t ó r y m autor poświęcił d o s ł o w n i e dwa zdania. Obszerniejsze są r o z d z i a ł y n a s t ę p n e . W trzecim o m a w i a J. K w a k życie religijne miast g ó r n o ś l ą s k i c h , k o n c e n t r u j ą c się przede wszystkim na oprawie z e w n ę t r z n e j świąt i u r o c z y s t o ś c i k o ś c i e l n y c h , szczególnie rozbudowywanej w okresie k o n t r r e f o r m a c j i . Z r o z d z i a ł u następnego ( „ P r z e s ą d y i czary") dowiaduje się czytelnik o n i e k t ó r y c h rozpowszechnionych na t y m terenie wierzeniach, zabiegach magicznych, czarach oraz sprawach czarownic w ó w c z e s n y c h sądach miejskich. T r e ś ć r o z d z i a ł u p i ą t e g o ( „ C h r z c i n y i i m i o n a chrzestne") nie w pełni odpowiada t y t u ł o w i . Jest w n i m mianowicie m o w a o zwyczajach, p r a k t y k a c h i wierzeniach z w i ą z a n y c h z narodzinami dziecka, o sprawach związanych z w y b o r e m imienia dla nowo narodzonego. Jest trochę w i a d o m o ś c i o samym chrzcie i najmniej chyba o chrzcinach. W rozdziale s z ó s t y m , z a t y t u ł o w a n y m przedmiotem licznych procesów w „Wykroczenia sądach moralne", pisze autor o miejskich tzw. czynach nierządnych będących i karach małżeństwa (m. i n . za nie oraz o problemie dzieci n i e ś l u b n y c h . Rozdział następny traktuje o sprawach związanych z zawarciem 0 doborze m a ł ż o n k ó w ) i o n i e k t ó r y c h zwyczajach weselnych. O p o ż y c i u m a ł ż e ń s k i m , t r w a ł o ś c i związków małżeńskich, cudzołóstwie i karach za nie pisze J. Kwak w rozdziale ósmym. W k r ó t k i m rozdziale „ Ś m i e r ć i u r o c z y s t o ś c i pogrzebowe" omawiane są przede wszystkim m i e s z c z a ń s k i e r o z p o r z ą d z e n i a ostatniej w o l i pogrzebowej. D w a n a s t ę p n e poświęcone testamenty oraz n i e k t ó r e elementy zostały sprawom najczęściej obrzędowości rozpatrywanym przez sądy miast g ó r n o ś l ą s k i c h , w ó j t o w s k o - ł a w n i c z e oraz burmistrzowskie (częste sprawy o zniesławienie, p o m ó w i e n i e , bójki i t p . ) oraz egzekucji w y r o k ó w . W zamykającym opracowanie rozdziale dwunastym w Polsce i w innych krajach E u r o p y obyczajowości miast górnośląskich do obyczajów ( H o l a n d i i , Niemiec. A n g l i i , Czech, Francji), Szkoda, że na tym poprzestaje, bo („XVI-XVlII-wieczna obyczajowość p r ó b a p o r ó w n i a n i a " ) wskazuje autor na p o d o b i e ń s t w a mieszczańskich innych a przede wszystkim sąsiedniej czytelnicy radziby również krajów Europy Rzeczypospolitej. wiedzieć, co stanowiło specyfikę miast śląskich, czym w dziedzinie o b y c z a j o w o ś c i różniły się one od miast w krajach E u r o p y Zachodniej, j a k i w p o b l i s k i c h Czechach zarówno i Rzeczypospolitej. Andrzej A L E X A N D E R R A M A T I , And the violins stoped playing. A story of the Gypsy H o d d e r and Stoughton, L o n d o n 1985, ss. 237 A u t o r urodzony w 1921 r. w Polsce w Brześciu L i t e w s k i m Z a r m i ą p o l s k ą d o s t a ł się do I t a l i i , a po wojnie z a m i e s z k a ł na informacja jest t u istotna o tyle, iż p o w i e ś ć Ramatiego ma rzekomo j a k p o d k r e ś l a wydawca oraz sam autor na wstępie. C h c ą c czytelnikowi autentyzm treści autor bardzo p r z e k o n u j ą c o podaje jej genezę. Wożniak holocaust, opuścił kraj w 1939 r. Zachodzie. T a s k r ó t o w a charakter dokumentalny, maksymalnie z a s u g e r o w a ć O t ó ż , gdy p r z e b y w a ł na I I I Ś w i a t o w y m Kongresie C y g a n ó w w Getyndze s p o t k a ł t a m j a k pisze - Cygana Romana M i r g ę , c z ł o n k a polskiej delegacji, k t ó r y mu z a o f e r o w a ł rękopis spisanych przez siebie dziejów własnej rodziny w y m o r d o w a n e j przez N i e m c ó w . Z a n i m R a m a t i r ę k o p i s o p u b l i k o w a ł w formie powieści, z a p o z n a ł się z archiwaliami, p r z e c z y t a ł wiele publikacji, skonsultował 1 konsultacje, fakty z cyganologami. skoro byt 12 - Etnografia Polska, t. 32. z. 2 do I tu j u ż rodzi dyspozycji gotowy się pytanie, rękopis. Jeśli w jakim natomiast celu te miała badania to być, �178 RECENZJE I OMÓWIENIA nawet bardzo bliska prawdy, ale jednak p o w i e ś ć , na się żywym jako w że dokumentem? Jerzy ogóle Ficowski, autora książki Przy tym który jakoby nie zna. powoływanie Tak był mu czy c ó ż te się na zabiegi s u g e r u j ą c e konsultacje jest przewodnikiem inaczej, powstała i posłużenie niewiarygodne, pomocnikiem powieść, o (s. której 10), czytelnik s ą d z i ć m o ż e i p o w i n i e n , iż jest dokumentalna. Z p ó ź n i e j s z y c h r o z m ó w z autorem d o w i e d z i a ł e m się, że jest to p o w i e ś ć oparta na z a s ł y s z a n y c h relacjach i stosunkowo obszernej faktów w i topografii czasie okupacji Ukrainy. autor Przy t y m z n a j o m o ś ć wyniósł z lektury obyczaju c y g a ń s k i e g o sporej liczby fachowych znajomości i losów Cyganów opracowań, których listę m i a ł e m o k a z j ę p o z n a ć . Przypadek z d a r z y ł , z o r i e n t o w a ć się w delegatem n a w 10 lat właśnie że niezależnie fikcyjności ó w Kongres w 1981 po wojnie - pochodzi. Z rozmów że A. z niezwykle ł a t w o sam że potrafiłem w niej opisanych. O t ó ż , też M i r g a , tyle że Andrzej, prawdopodobne, Ramati autorem i wydarzeń r. Był t a m i całkiem tym od genezy powieści nazwisko faktycznie nie i to głównego będąc w byłem urodzony bohatera stąd Getyndze, Mirgi nie w i d z ą c , wziął je z listy u c z e s t n i k ó w Kongresu. P o w i e ś ć Ramatiego nie z a s ł u g i w a ł a b y na o m ó w i e n i e w fachowym c z a s o p i ś m i e , gdyby nie o k o l i c z n o ś c i jej t o w a r z y s z ą c e . N i e k t ó r e j u ż znamy bohatera. Celem autora b y ł o w ogóle, w o d r ó ż n i e n i u ujawnienie od to jej autentyczno-fikcyjna geneza i p o s t a ć światu martyrologii martyrologii Żydów. Na Cyganów, s. 8 M i r g a nie mówi: znanej „W niemal Oświęcimiu są p o m n i k i p o ś w i ę c o n e l u d z i o m wszystkich n a r o d ó w , k t ó r z y tu zginęli, z w y j ą t k i e m C y g a n ó w " . Nie jest to prawda. Tablica z cygańskim napisem, a także pomnik na terenie byłego Zigeunerlagru stoją od wielu lat. M i m o to istotnie o m a r t y r o l o g i i C y g a n ó w wie się, zwłaszcza poza Polską, poza Europą, niewiele lub nic. Ten cel książka niewątpliwie spełni, gdyż j u ż w y w o ł a ł a ogromne zainteresowanie c z y t e l n i k ó w i b ę d z i e p o n o ć t ł u m a c z o n a na 12 j ę z y k ó w . Kręci się też film na jej podstawie, który będzie realizowany w Polsce. W sumie więc p o w i e ś ć Ramatiego ma szanse b y ć bardzo rozpowszechnionym ź r ó d ł e m wiedzy o Cyganach. 1, generalnie rzecz b i o r ą c , b ę d z i e to ź r ó d ł o w sferze f a k t ó w m a r t y r o l o g i i konwencji p o w i e ś c i o w e j , aczkolwiek - z n o w u generalizując - rzetelne, na autor s t a r a j ą c się miarę przedstawić los C y g a n ó w t r o p i o n y c h przez N i e m c ó w i n a c j o n a l i s t ó w u k r a i ń s k i c h j a k o niezwykle tragiczny nie m ó g ł sobie w y o b r a z i ć , że w istocie był o n jeszcze bardziej tragiczny, a b u d z ą c a a m e r y k a ń s k i c h c z y t e l n i k ó w p o w i e ś ć miejscami wydaje się niemal sielankowym na temat okropności, zbrodni i ludzkich które tu tragedii, miały których miejsce. zza Jest Oceanu to nie jeszcze jeden można sobie grozę wyobrażeniem przykład wyobrazić, ogromu nie będąc ich ś w i a d k i e m lub przynajmniej nie żyjąc w atmosferze ż y w y c h w s p o m n i e ń o nich. O ile więc sfera m a r t y r o l o g i i oddana jest w książce stosunkowo wiernie, c h o ć p o w i e ś c i o w o ckliwie, daleko ich melodramatycznie, od o rzeczywistości. obyczajowości. tyle zawarte w niej realia okupacyjne Natomiast Jest ta książka najmniej typowym tradycji, niezrozumienia z a c h o w a ń i o b y c z a j ó w - prawdy jest przykładem w odbiegają opisie zupełnego miejscami kultury Cyganów, wymieszania wątków c o ś na k s z t a ł t historii o Indianach w wydaniu K a r o l a M a y a . P o n i e w a ż zaś k s i ą ż k a ta m o ż e b y ć przez k o g o ś p o t r a k t o w a n a j a k o d o k u m e n t , a n i e w ą t p l i w i e b ę d z i e k s z t a ł t o w a ć p o w s z e c h n ą wizję na temat C y g a n ó w , u w a ż a m za stosowne z w r ó c i ć u w a g ę na szczególnie ewidentne błędy, k t ó r y c h suma jest fałszywym obrazem ich życia. Uwagi te przekazałem zresztą autorowi po zapoznaniu z n a d z i e j ą , że j e wykorzysta i uniknie powtarzania b ł ę d ó w , a się film niż p o w i e ś ć . W j a k i m stopniu b ę d z i e to m o ż l i w e i czy autor sam nie ze scenariuszem uczyni b l i ż s z y m filmu prawdy zechce je u w z g l ę d n i ć - wiem. A oto treść p o w i e ś c i . Rodzina Mirgów, z grania w restauracji u „ F u k i e r a " , czując udaje się do obozowiska nad Zagrożenie wzrasta i na mieszkająca narastające w Warszawie i u t r z y m u j ą c a zagrożenie w październiku 1942 Bugiem, gdzie zimuje opuszczony przed laty tabor ich wiosnę 1943 ojciec bohatera), n o c ą tabor u m y k a na г., po zmianie szefa W ę g r y . T r a s ę 600 p r z e ż y w a j ą c r ó ż n e dramatyczne przygody. N a taboru (zostaje k m pokonuje nim w kilka W ę g r z e c h , gdzie C y g a n ó w się nie się r. rodu. Sandu, tygodni, prześladuje, �179 RECENZJE I OMÓWIENIA żyją j a k i ś czas beztrosko, a ż w marcu się do O ś w i ę c i m i a . Po kilku 1944 r. N i e m c y napadli na W ę g r y i tabor miesiącach wszyscy zostali zagazowani, a tylko dostaje bohaterowi udalo się uciec. Brak dobrej z n a j o m o ś c i Otóż Mirga - realiów cygańskiej kultury g ł ó w n y bohater - daje z n a ć o sobie j u ż na wstępie. n a l e ż y do szczepu Polska R o m a . co nie m o ż e b y ć p r a w d ą , bo takie nazwisko w t y m szczepie nie występuje. M i r g o w i e p o c h o d z ą z C y g a n ó w karpackich (Bergitka R o m a ) nigdy nie k o c z u j ą c y c h . aby dzieci m o g ł y czytać i pisać. się u c z y ć i zostać W rzeczywistości Ojciec R o m a n a w mieście. musiałby osiadł Choć przed laty w wychował być szczególnym się w wyjątkiem Warszawie, taborze, wśród umie ówczesnych C y g a n ó w . N a czele taboru autor p o s t a w i ł g ł ó w n e g o sędziego C y g a n ó w p o l s k i c h Szero Roma, stosując tu nazwę wójta taboru (s. 33), natomiast owego sędziego i s t r a ż n i k a p r a w miano Baro Szero rezerwuje tylko (s. 76), podczas gdy faktycznie obie te nazwy dla odnoszą się do tej samej osoby sędziego. Opis zimowego obozu c y g a ń s k i e g o jest bardzo nieprawdopodobny. Stoją tu wrośnięte w ziemię ciężkie wozy wagonowe, u ż y w a n e w p o w i e ś c i t y l k o w czasie zimy j a k o mieszkania — na lato zostają t u na stałe. S t o i t u t e ż w i e l k i n a m i o t dla k o n i , drugi do w y k o n y w a n i a prac r z e m i e ś l n i c z y c h , trzeci z r z ę d a m i krzeseł służy do z e b r a ń (s. 33-35). Oczywiście takich n a m i o t ó w nie u ż y w a ł o na temat organizacji życia taborowego. G d y b y te wozy z o s t a ł y na lato, k t ó ż by je u c h o w a ł się w o g ó l e . Jest t o stereotypowe, banalne przed d e w a s t a c j ą ? Cyganie jeździli w o z a m i , w k t ó r y c h z i m o w a l i , wyobrażenie lub najczęściej wynajmowali na z i m ę . mieszkania u c h ł o p ó w . Wątpliwości budzi też jadłospis cygański. Powieściowi Cyganie piją głównie wiśniówkę (s. 39) l u b w ó d k ę z j e ż y n , k t ó r e to n a p i t k i sami r o b i ą . Jest t o nieprawda, j a k o że k o c z u j ą c y (a i osiadli Cyganie) nie mieli n a w y k u robienia j a k i c h k o l w i e k p r z e t w o r ó w . Ponadto w rzeczy­ w i s t o ś c i Cyganie piją w ó d k ę zawsze ze w s p ó l n e g o kieliszka dla p o d k r e ś l e n i a , że nie b r z y d z ą się wzajemnie, podczas gdy k s i ą ż k o w i piją z osobnych magerdo może (s. 74). N a być prawdą, s. 40 Cyganie j e d z ą ale zbieranymi na p o c z ą t k u to chyba zwykłe k w i e t n i a (s. zupę kieliszków, j a k gdyby wszyscy z pokrzywy w końcu przeoczenie, jak 120) czy z m ł o d y m i to z listopada, co grzybami i byli nie jagodami z i e m n i a k a m i j a k o codziennym p o s i ł k i e m na p o c z ą t k u czerwca (s. 127). Mikita Kowal w ł a ś n i e pogarda m ó w i do C y g a n ó w dla prawa gadźiów (s. 57): „ m y przestrzegamy jest p r a w e m c y g a ń s k i m p r a w o " , podczas i między sobą nigdy gdy inaczej nie p o w i e d z ą . P o w i e ś c i o w i Cyganie w y r a ż a j ą się w sprawach c y g a ń s k i c h j a k gdyby posiadali wie­ d z ę k s i ą ż k o w ą . R o m a n m ó w i do Z o y i : „jesteś j a k « G i t a n a » " (s. 52). N a K e ł d e r a s z ó w powszechnie w powieści podobnie zresztą jak Cyganów Bergitka R o m a , c h o ć znają (s. Natomiast 130). gdyż na K e l d e r a r i (s. 58), podczas Lowarów swoich (s. nigdy nie ten pierwszy t e r m i n jest „polski", „węgierski" Polska Roma 113). N i e p o w i e t e ż Polska mówią p o w i e Austriacy, na Górskich tę n a z w ę , ale raczej Belgar, a n a j p r ę d z e j Łabanca określali „Cyganie Nizinni", pochodzenia książkowego. z n a ć nazwy L o w a r (s. 108), dla niego k a ż d y lub gdy itp. Niemożliwe Chłop Roma lecz Polska ukraiński nie Roma, może Cygan jest j e d n a k o w y , ewentualnie też, by w odłegłości 35 km od też „swój" obozowiska zimowego stary Cygan s t w i e r d z i ł : „tej części Polski nie z n a m " (s. 99). N a s. 160 Cyganka sprzedaje na straganie Matki Boskiej, przy diabełki konającym (Benga), a na s. Cyganie. Jest 140 stawia to zupełnie rekwizytu, k t ó r y służy w y ł ą c z n i e do mamienia gadźiów figurkę diabełka obok fantazyjne tego i pokazywany b y w a w czasie z a b i e g ó w magicznych t y l k o na moment. Podobnie niewłaściwie autor u ż y w a jeszcze jednego magicznego. O t ó ż m ł o d o ż e ń c y przy pościeli z n a j d u j ą obrazu zastosowanie lalkę nakłutą rekwizytu szpilkami j a k o rzekomy s y m b o l m a g i i ochronnej (s. 136). A jest w ł a ś n i e o d w r o t n i e — u wielu n a r o d ó w taka przebita igłą l a l k a to właśnie przejaw magii s z k o d z ą c e j , nigdy inaczej. Janusza K w i e k a nie n a m a s z c z a ł na k r ó l a prymas Polski (s. 190) t y l k o prawosławny protoprezbiter, p o n i e w a ż jego klan był tego wyznania. N i e m o g ł a też m a t k a R o m a n a b r a ć ś l u b u k o ś c i e l n e g o (s. 200). Jako k o c z u j ą c a Cyganka �180 RECENZJE I OMÓWIENIA wyszła za m ą ż zgodnie z cygańskim zwyczajem w wieku ok. 15 lat, a ślubu udzielił i m po prostu starszy taboru. Jest w książce wiele scen mato c y g a ń s k i c h , a s t a n o w i ą c y c h odbicie powszechnych stereo­ t y p ó w na temat C y g a n ó w lub ś w i a d c z ą c y c h o b r a k u z n a j o m o ś c i r e a l i ó w (miłość, się do starszych, f o r m p o w i t a n i a , dialogi). „Jestem P a w e ł D o m b r o w s k i " (s. 88), a obecni z w r a c a j ą (s. podczas 89), gdy nazwiska nigdy odnoszenie N a p r z y k ł a d Cygan przedstawia się w nie używa taborze: się d o ń : „ P o w i e d z , D o m b r o w s k i " się wśród swoich: tak jest do S p o ś r ó d b ł ę d ó w o d n o ś n i e do r e a l i ó w okupacyjnych w y m i e n i ę t y l k o k i l k a , najbardziej dziś. charak­ terystycznych. K e l n e r k i u „ F u k i e r a " (listopad 1942 r.) c h o d z ą w b i a ł y c h sukienkach z czerwonymi fartuszkami - „narodowe kolory polskie" (s. 14). Te kolory autor specjalnie podkreśla, co t y m bardziej ś w i a d c z y o z u p e ł n y m b r a k u z n a j o m o ś c i r e a l i ó w okupowanego przez N i e m c ó w kraju. W t y m ż e lokalu, w t y m samym czasie dr Mengele brata się z Cyganami i u m a w i a się nimi z na spotkanie po wojnie (s. 17), j a k b y jest właśnie m . i n . pozbawienie Europy ż y d o w s k i e j zapominając, że celem tej wojny i c y g a ń s k i e j rasy. Spotkany z a ś w lesie d o w ó d c a o d d z i a ł u partyzanckiego przedstawia się p e ł n y m imieniem i nazwiskiem k o c z u j ą c y m , obcym C y g a n o m (s. 115), a przy p o ż e g n a n i u opisuje i m . jakie to d o s t a ł rozkazy i gdzie teraz ma zamiar się u d a ć (s. 116). T a k sielankowo w y g l ą d a leśna konspiracja. A u t o r nie stara się w n i e k t ó r y c h miejscach nawet s p r ó b o w a ć w y o b r a z i ć sobie cygańskiej rzeczywistości. W powieści uciekający Cyganie mają 27 wozów, na których mieści się 84 ludzi (s. 96). A więc 3 osoby na 1 wóz, co w y g l ą d a bardzo k o m f o r t o w o i nieprawdziwie, bo nawet osobnymi gdyby każde wozami, to na 50 d o r o s ł y c h małżeństwo by przypada miało tylko ledwie s t a r c z y ł o jedno dziecko tych wozów. obsady i małżonkowie Podobnie 8 dzieci, co u C y g a n ó w jest p r o p o r c j ą na absolutnie powozili s. 137 - niemożliwą. N i e z a l e ż n i e od w y m i e n i o n y c h , istotnych b ł ę d ó w w ą t p l i w o ś ć budzi sama eskapada C y g a n ó w przebranych za polskich c h ł o p ó w (s. 117), u m y k a j ą c y c h drogami wśród s p o ł e c z e ń s t w a u k r a i ń s k i e g o . W ó w c z a s gdy wójt w k a ż d e j wsi mógł a wojskowy posterunek stał w każdym miasteczku - do nienawistnego wylegitymować granicy z W ę g r a m i im obcych, dociera 2/3 ludzi i w o z ó w . W ą t p l i w o ś c i jest więcej. K s i ą ż k a ta polecana j a k o d o k u m e n t m o ż e być t y l k o co wzruszającym ( c h o ć polskiego czytelnika j a k b y d u ż o mniej) obrazkiem z a g ł a d y najwyżej Cyganów, lecz absolutnie nie m o ż e b y ć ź r ó d ł e m poznania obyczaju c y g a ń s k i e g o . Adam JUDITH OKELY, The Traveller-Gypsies, Cambridge University Press, Cambridge Bartosz 1983, ss. 252, tabl., ił. P o ś r ó d d o ś ć licznych w s p ó ł c z e s n y c h o p r a c o w a ń d o t y c z ą c y c h s p o ł e c z n o ś c i i k u l t u r y C y g a n ó w 1 k s i ą ż k a Judith Okely zasługuje na szczególną u w a g ę . W a r t o ś ć pracy naukowej mierzy się m . i n . r z e t e l n o ś c i ą ( w i a r y g o d n o ś c i ą ) przeprowadzonych b a d a ń , nowatorstwem metod, oryginal­ nością stawianych hipotez czy f o r m u ł o w a n y c h powyższe warunki. The Traveller-Gypsies t w i e r d z e ń . Okely spełnia w całej jest pracą rzetelną (o czym rozciągłości poniżej), dobrze u d o k u m e n t o w a n ą , a j e d n o c z e ś n i e n o w a t o r s k ą w sposobie ujęcia p r o b l e m a t y k i na tle dotych- 1 Praca .1. Okely leży w nurcie w s p ó ł c z e s n y c h b a d a ń a n t r o p o l o g i i symbolicznej czy form symbolicznych i wiele z a w d z i ę c z a , j a k a u t o r k a sama zaznacza, pracy M . D o u g l a s , and Danger, A r k Paperback L o n d o n , 1984, c z o ł o w e j przedstawicielce tu m . i n . o k o n c e p t u a l i z a c j ę podstawowej kategorii analitycznej inner Obok Okely badawczy, np. można A. jeszcze wymienić Sutherland, Gypsies. L o n d o n 1975, t a k ż e M . I . K a m i ń s k i , University o f G o t h e n b u r g 1980. kilku The cyganologów Hidden tego outer hody dyehotomy. realizujących American, Purity nurtu. Chodzi podobny Tavistock The State of Ambiguity. Studies model Publications. of Gypsy Reflugees, �181 RECENZJE I OMÓWIENIA czasowych p o d e j ś ć i orientacji badawczych w cyganologii. Szereg tez i t w i e r d z e ń w tej pracy jest z a s k a k u j ą c y c h i b u d z i kontrowersje c y g a n o l o g ó w . zawartych 2 Prezentacja z a w a r t o ś c i merytorycznej pracy oraz eksplikacja perspektywy badawczej Okely wymaga - j a k s ą d z ę - poprzedzenia komentarzem o d n o ś n i e do t y t u ł u książki ze względu na specyficzną sytuację C y g a n ó w na Wyspach Brytyjskich. Cyganie w A n g l i i pojawili się na p o c z ą t k u X V I w. p r z y b y w a j ą c z kontynentu europejskiego. Pierwsze ź r ó d ł o m ó w i ą c e o „ E g i p c j a n a c h " , od k t ó r e g o to t e r m i n u wywodzi się angielska nazwa C y g a n ó w - Gypsies, pochodzi z 1505 r. ze Szkocji. N a wyspach Brytyjskich Cyganie w t y m okresie nie stanowili jedynej s p o ł e c z n o ś c i o w ę d r o w n y m stylu życia, wręcz przeciwnie, dołączyli oni do szerokiego marginesu ludzi i grup, k t ó r e żyły poza r a m a m i r o d z ą c e g o się kapitalistycznego s p o ł e c z e ń s t w a . W warunkach częściowej izolacji Wysp Brytyjskich od konty­ nentu d o k o n a ł się w łonie c y g a ń s k i e j grupy etnicznej specyficzny proces. Z jednej strony czynnik rasowej o d m i e n n o ś c i przestał g r a ć j a k ą k o l w i e k rolę d y s t y n k t y w n ą na skutek s t a ł e g o mieszania się C y g a n ó w z l u d n o ś c i ą m i e j s c o w ą : w s p ó ł c z e ś n i e Cyganie angielscy nie r ó ż n i ą się antropolo­ gicznie o d A n g l i k ó w i cechy antropologiczne nie są elementem identyfikacji etnicznej . Z drugiej strony z o s t a ł a zachowana i uległa rozprzestrzenieniu k u l t u r a etniczna C y g a n ó w j a k o funkcjonalnie z w i ą z a n a z ideologią w ę d r o w a n i a oraz j a k o podstawa samoidentyfikacji i identyfikowania przez innych. Szereg grup w ę d r o w n y c h , genetycznie nie z w i ą z a n y c h z Cyga­ nami z kontynentu, p r z e j m o w a ł o więc elementy ich k u l t u r y etnicznej (m. i n . elementy j ę z y k a c y g a ń s k i e g o - r o m a n i , k u l t u r y symbolicznej, np. system skalari) j a k o u ż y t e c z n e do krystalizo­ wania się t o ż s a m o ś c i grupowej, ś w i a d o m o ś c i „ M y " w opozycji do reszty s p o ł e c z e ń s t w a , poczucia więzi z g r u p ą , w sumie więc do tworzenia się grupy etnicznej'. T a infiltracja s p o ł e c z n o ś c i etnicz­ nej C y g a n ó w przez element miejscowy oraz rozprzestrzenienie się k u l t u r y C y g a n ó w , a w każ­ d y m razie jej e l e m e n t ó w , p o ś r ó d innych grup w ę d r o w n y c h w y t w o r z y ł y s k o m p l i k o w a n y obraz tej z b i o r o w o ś c i , k t ó r ą w cyganologii brytyjskiej o k r e ś l a się t e r m i n a m i „ G y p s i e s " lub ..Traveller". Brytyjski cyganolog T . A c t o n p r ó b u j ą c u s t a l i ć subetniczne p o d z i a ł y i kategoryzacje w o b r ę b i e tych o g ó l n y c h p o j ę ć „ G y p s i e s " i ..Traveller" w y r ó ż n i a ich k i l k a n a ś c i e (np. R o m . Romanichal. English Gypsies, Irish Traveller. Welsh Gypsies, R o m a n y Gypsies, Posh-rat, Didecai, Needy, Pikie. M u m p e r , Hedge-crawler, Mugger. T i n k e r i t d . ) . K o n k l u z j a A c t o n a jest z n a c z ą c a : „ C y g a ń s k i e grupy w A n g l i i [ . . . ] są najbardziej niezintegrowane (rozbite) [disunited] i źle zdefiniowane [ill-defined people], p o s i a d a j ą c y m i raczej ciągłość [continuity) n i ż w s p ó l n o t ę [com­ munity] k u l t u r y . Jednostki, k t ó r e podzielają p a m i ę ć p r z o d k ó w i p o s i a d a j ą r e p u t a c j ę « C y g a n ó w » , m o g ą nie m i e ć z t y m nic w s p ó l n e g o w swoim sposobie życia, w przejawianej kulturze czy języku"". 1 5 Wyznaczenie granic p o m i ę d z y t y m i subetnicznymi kategoriami w o b r ę b i e Traveller czy Gypsies Acton widzi j a k o zadanie kryteria obiektywne, jak język niewykonalne. Języki czy dialekty T r a v e l l e r s ó w i Cyganów - j ę z y k ) . A n g i o - r o m a n i , dialekt „ c a n t " , język „ w s p ó l n e rozprzestrzenione po t u język temu r o m a n i albo Shelta i G a m m o n - dziedzictwo T r a v e l l e r s ó w A n g l i i dowolnie wszystkie grupy, z a p o ż y c z a j ą c 2 N i e dają podstaw zarówno czy dialekt grupy, oraz subiektywne, t j . samoidentyfikacja. od siebie tzw. puri jib stanowią zdaniem i Walii", z którego w s p ó l n i e elementy językowe. (stary Actona korzystają Kryterium Z n e g a t y w n ą o c e n ą tej pracy spotykamy się we wstępie do czasopisma „Urban A n t h r o p o l o g y " p i ó r a M . Salo. znanego cyganologa a m e r y k a ń s k i e g o ; „ U r b a n A n t h r o p o l o g y " , vol. 11 : 1982, nr 3-4, s. 265-266. ' W p r z e c i w i e ń s t w i e d o sytuacji C y g a n ó w na kontynencie europejskim, gdzie cechy antropologiczne s t a n o w i ł y istotny s k ł a d n i k ich identyfikacji przez s p o ł e c z e ń s t w a większości. P r z y k ł a d e m grup etnicznych, zaliczanych zresztą do o g ó l n e j kategorii Gypsies. a p o w s t a ł y c h na bazie społeczności pochodzenia miejscowego, autochtonicznego są np. Yenisze w Belgii i Francji lub Tattarsi w Szwecji. T. A c t o n , Gypsy politics and social change. Routledge and Kegan Paul, L o n d o n 1974. s. 60. Tamże. s. 54. 4 5 h �182 RECENZJE I OMÓWIENIA j ę z y k a nie m o ż e więc b y ć p o d s t a w ą jasnego zdefiniowania grup, t y m bardziej że — j a k p o d k r e ś l a A c t o n - „ J ę z y k o w a kompetencja nie jest w ż a d e n s p o s ó b skorelowana z i n n y m i charakterystykami w k o n k r e t n y c h p r z y p a d k a c h " . 7 Kwestia samoidentyfikacji n a p o t y k a analogiczne t r u d n o ś c i . Samoidentyfikacja ulega dowolnej zmianie nie t y l k o w k o n t e k ś c i e interakcji z nie-Cyganami, np. wobec w ł a d z y i jej przedstawicieli wybiera się t ę . k t ó r a ze w z g l ę d ó w strategicznych b ę d z i e owocna b a z u j ą c na stereotypach większości o Travellersach i Cyganach, lecz t a k ż e w o b r ę b i e interakcji w e w n ą t r z e t n i c z n y c h ekonomiczna kooperacja czy z w i ą z k i m a ł ż e ń s k i e wpływają na w y b ó r i d e n t y f i k a c j i . Consensus istnieje jedynie w stosunku do t e r m i n ó w Traveller i Gypsies, k t ó r e to p o j ę c i a m o ż n a z d e f i n i o w a ć - za A c t o n e m - j a k o ludzi, k t ó r z y są lub b y l i p o t o m k a m i tych, k t ó r z y żyli w drodze i z a c h o w u j ą pewne k u l t u r o w e c e c h y . 8 9 Sharon Gmelch o k r e ś l a j ą c liczbę T r a v e l l e r s ó w i C y g a n ó w w A n g l i i na 40-45 tys. stwierdza, że 85% to R o m a n y Gypsies ( p o d s t a w ą wyliczenia b y ł a samoidentyfikacja), pozostali to walijscy, szkoccy i irlandzcy Travellersi. Zarazem wszyscy o n i o k r e ś l a j ą się j a k o Travellersi i z tego p o w o d u a u t o r k a traktuje ich j a k o j e d n ą n o m a d y c z n ą s p o ł e c z n o ś ć [community) . Ten uproszczony schemat klasyfikacji grup jest d o ś ć powszechnie stosowany przez a u t o r ó w , j a k k o l w i e k p o z o s t a j ą z a s t r z e ż e n i a natury merytorycznej, na k t ó r e w s k a z y w a ł A c t o n . 10 Judith Okely m a j ą c na uwadze wyżej wspomniane dylematy definicyjne przedmiotem swojej pracy czyni to, co jest dostrzegane t a k ż e przez innych a u t o r ó w j a k o w s p ó l n e , mianowicie k u l t u r ę e t n i c z n ą T r a v e l l e r s ó w - C y g a n ó w , jej synchroniczny i monograficzny opis i a n a l i z ę . Rezygnuje więc celowo z u s t a l e ń genetycznych i p o r ó w n a w c z y c h , m . i n . z p y t a ń 0 to, co wnieśli do obrazu tej k u l t u r y tzw. p r a w d z i w i Cyganie (true blood Gypsies), z p y t a ń o p r z e ż y t k i egzotyczne, tu indyjskie. Tendencje do egzotyzacji k u l t u r y (badania genetyczne charakterystyczne dla szeregu badaczy C y g a n ó w ) , j a k i model izolacji w badaniach nad k u l t u r ą C y g a n ó w (implikujący c a ł o ś c i o w ą i k o m p l e t n ą k u l t u r ę istniejącą n i e z a l e ż n i e od k u l t u r y większości) Okely traktuje j a k o nieadekwatne do sytuacji C y g a n ó w w A n g l i i . Ta postawa a u t o r k i s y n t e t y z u j ą c a k u l t u r ę „ d r o g i " , w ę d r o w a n i a , a nie p r e c y z u j ą c a ściśle jej o d n i e s i e ń do subetnicznych p o d z i a ł ó w , d o c z e k a ł a się krytycznych ocen ze strony c y g a n o l o g ó w ' . Lecz m o ż e właśnie dlatego, że jest s y n t e t y z u j ą c a , stanowi j a k ą ś p o z y t y w n ą d r o g ę wyjścia z gąszcza etnicznych kategoryzacji. 1 J. Okely badania w ś r ó d T r a v e l l e r s ó w - C y g a n ó w p r o w a d z i ł a okresowo od 1970 do 1975 r. W t y m czasie k o n t a k t o w a ł a się z b a d a n y m i na trasach ich w ę d r ó w e k i postojach-obozowiskach. Z e b r a ł a wywiady od p o n a d 10 r o d z i n W ę d r o w c ó w - C y g a n ó w . Przez ok. 10 miesięcy, p o m i ę d z y 1970 a 1972 г., Okely z a m i e s z k i w a ł a w wozie w ę d r o w n y m (trailer) na czterech obozowiskach. Dalsze dwa miesiące spędziła mieszkając w pobliżu z r e a l i z o w a ł a w 1974-1975 r. w okresie k i l k u obozowisk. Główne badania miesięcy, j a k i e s p ę d z i ł a żyjąc w autorka bezpośredniej bliskości obozowisk. Okely p r o w a d z i ł a badania g ł ó w n i e w p o ł u d n i o w e j , p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j 1 p ó ł n o c n e j A n g l i i , obszar b a d a ń l i m i t o w a n y był trasami w ę d r ó w e k i miejscami p o s t o j o w y m i badanych. I s t o t n y m walorem b a d a ń efekt obserwacji u c z e s t n i c z ą c e j , Okely jest fakt, nieformalnych że znaczna część m a t e r i a ł ó w spotkań, dyskusji i rozmów, u d a ł o się autorce u n i k n ą ć tego cienia mistyfikacji, jakiego stale d o k o n u j ą dzięki stanowi którym W ę d r o w c y wobec s p o ł e c z e ń s t w a większości. D o pewnego też stopnia Okely z i n t e r n a l i z o w a ł a w a r t o ś c i T r a v e l l e r s ó w -Cyganów przejmując ich s p o s ó b mówienia, artykulacji słów, styl ubierania się, etykietę, w y c h o d z ą c z k o b i e t a m i W ę d r o w c ó w „ n a zarobek". Te d z i a ł a n i a Okely były oceniane przez badanych pozytywnie, znosiły dystans, a zarazem g w a r a n t o w a ł y badań. Dopełnieniem badań O k e l y były wywiady wiarygodność i dogłębność z pracownikami instytucji państwowych 7 Tamże, s. 58. Tamże, s. 58. Tamże, s. 59. S. G m e l c h , Gypsies in British Cities; A n t h r o p o l o g y " , v o l . 1 1 : 1982, nr 3-4, s. 347. Tamże, s. 266. 8 9 l u 11 Problems and Goverment Response, „Urban �183 RECENZJE I OMÓWIENIA rozwiązujących problemy T r a v e l l e r s ó w , j a k i z przedstawicielami organizacji i s t o w a r z y s z e ń Wędrowców-Cyganów, d o ś ć licznych w Anglii. Wszystko to razem oraz bogato cytowana literatura przedmiotu czyni p r a c ę Okely w a r t o ś c i o w ą i i n t e r e s u j ą c ą . P o d s t a w o w ą cechą perspektywy teoretycznej Okely jest ujmowanie i prezentacja Wędrowców-Cyganów „klucza-symbolu" poprzez (key-symbol) jej wewnątrzetniczne kategorie i zasady. do zrozumienia i interpretacji tej k u l t u r y kultury Okely dostarcza (o czym poniżej). D r u g i m istotnym z a ł o ż e n i e m w pracy Okely jest twierdzenie, że k u l t u r a Traveller-Gypsies nie jest s a m o o k r e ś l a j ą c a się (self-contained), większości, tj. Gorgio K o n t e k s t interakcji (angielska wersja lecz d o o k r e ś l o n a przez k u l t u r ę i cygańskiego k u l t u r o w e j mniejszości etnicznej t e r m i n u na społeczeństwo nie-Cygana, ze s p o ł e c z e ń s t w e m tj. Gadźo). większości stanowi w pracy Okely p ł a s z c z y z n ę w y j a ś n i a n i a i interpretacji większości w z o r ó w k u l t u r o w y c h badanej grupy. W przekonaniu Okely, k u l t u r a W ę d r o w c ó w - C y g a n ó w jest integralnie z w i ą z a n a z a r ó w n o w swej f u n k c j o n a l n o ś c i , j a k i genezie z k u l t u r ą i strukturą społeczeństwa Gorgio. Może nie jest to c a ł k o w i c i e nowy p o g l ą d , lecz zakres i znaczenie, j a k i e przypisuje a u t o r k a kategorii i n t e r a k c y j n o ś c i w analizie k u l t u r y W ę d r o w c ó w , zasadniczo odmienny od i n n y c h prac cyganologicznych, gdzie interakcja Cyganie Kultura większości jest więc G a d ź e stanowi zazwyczaj k o ń c o w y i marginalny płaszczyzną odniesień, dopełnień bądź rozdział. trawestacji wartości i z n a c z e ń k u l t u r y etnicznej. Efektem takiej postawy badawczej jest m . i n . m o ż l i w o ś ć zakwestiono­ wania szeregu utartych tez cyganologii, np. o tzw. tradycyjnych zawodach cygańskich czy 0 p o s t ę p u j ą c e j dezintegracji l u b degeneracji tej k u l t u r y pod w p ł y w e m zderzenia ze w s p ó ł c z e s n ą , zurbanizowaną kulturą masową. Okely widzi k w e s t i ę zawodów cygańskich i umiejętności, j a k i „ t r a d y c y j n o ś ć " tej k u l t u r y poprzez m i ę d z y e t n i c z n ą i n t e r a k c j ę , j a k o a d a p t a c j ę do w a r u n k ó w 1 m o ż l i w o ś c i , k t ó r e oferuje s p o ł e c z e ń s t w o większości przy jednoczesnym zachowaniu t o ż s a m o ś c i etnicznej. Tak commercial więc wzory nomadism czy aktywności service ekonomicznej Cyganów, nomadism są w y p a d k o w ą niekiedy możliwości określane oferowanych jako przez 12 system większości, j a k i preferencji c y g a ń s k i c h do o k r e ś l o n e g o etosu p r a c y . P o d s t a w o w y m i cechami tego etosu s ą : samozatrudnienie która nie podlega kontroli ze strony (self-employment), nie-Cyganów; a więc a k t y w n o ś ć specyficzny ekonomiczna, proces jej w y k o n y w a n i a , w o b r ę b i e i siłami rodziny oraz nie l i m i t o w a n y cezurami czasowymi okres pracy; umiejętność w y k o n y w a n i a dowolnej pracy w d o w o l n y c h warunkach (flexibility); d u ż a m o b i l n o ś ć przestrzenna rodzinnych grup j a k o z e s p o ł ó w pracy (mobility). Te cechy strukturalne a k t y w n o ś c i ekonomicznej Wędrowców-Cyganów zawodów, których stanowią zmienność o wyborach i formach można zresztą zarobkowania, obserwować w a nie z a ś dłuższych tradycja wycinkach czasu, jak i w szerokim wachlarzu grup c y g a ń s k i c h . K o n t e k s t interakcji W ę d r o w c y - C y g a n i e - G o r g i o jest w ujęciu Okely elementem a k t y w n y m , w s p ó ł t w o r z ą c y m i l i m i t u j ą c y m r ó ż n e sfery a k t y w n o ś c i C y g a n ó w . Okely w y d o b y w a podstawowe cechy strukturalne tego kontekstu, w k t ó r y m k a ż d y z jej u c z e s t n i k ó w dysponuje i a k t y w a m i . Ze strony n i e - C y g a n ó w , dominacji (wyższy Wędrowcy-Cyganie, stereotypami status a w społeczny), sferze i fantazjami t j . G o r g i o , interakcja o k r e ś l a n a jest posiadanie świadomości na temat Cyganów dóbr, o społecznej - których pasywami przez pozyskanie dysponowaniem (są one ekwiwalentem sumy i stosunek zabiegają operowaniem wiedzy na ich temat). Ze strony W ę d r o w c ó w - C y g a n ó w interakcja o k r e ś l o n a jest przez bardziej u g r u n t o w a n ą wiedzę na temat większości ( d y s p o n u j ą p o d s t a w o w y m kodem większości - j ę z y k i e m , j a k r ó w n i e ż znajomością warunków skuteczności działań, jak socjokulturowych i o s o b o w o ś c i o w y c h i możliwości manipulowania G o r g i o , co jest własną grupową z a s t r z e ż o n ą , bo o b w a r o w a n ą i g n o r a n c j ą a l t e r n a t y w n ą sferą k u l t u r y Do powyżej najważniejszą zarysowanych kategorię opisu aspektów i analizy perspektywy kultury badawczej badanej grupy, key-symbol, t j . o p o z y c j ę ciała w e w n ę t r z n e g o i z e w n ę t r z n e g o (inner inner - 12 outer Tamże, body bazuje s. 349. na pojęciu skalania tabuicznego u warunkiem identyfikacją oraz własnej). Okely którą należy powyżej dołączyć nazwałem outer body). D y c h o t o m i a Cyganów, tzw. mochadi �184 RECENZJE 1 OMÓWIENIA w wersji C y g a n ó w angielskich (odpowiednik mageripen, mahrime u n i e k t ó r y c h grup C y g a n ó w w Polsce). W ś r ó d C y g a n ó w angielskich d y c h o t o m i a inner - puter body d z i a ł a w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b : „ciało z e w n ę t r z n e (lub s k ó r a ) ze wszystkimi substancjami, jakie wytwarza i wydala, włosy, ekstrementy. są potencjalnie kalające, jeżeli p o w t ó r n i e w e w n ę t r z n e . Natomiast cokolwiek wprowadzone do ciała rytualnie czyste. U w a g a kierowana jest nie t y l k o na [recycled] przejdą wewnętrznego żywność, ale brud, przez ciało via usta musi na być naczynia i sztućce, k t ó r e są umiejscowiane p o m i ę d z y wargami, wejścia do ciała w e w n ę t r z n e g o . C i a ł o z e w n ę t r z n e l ? musi być utrzymywane w separacji od ciała w e w n ę t r z n e g o " . Skalanie jest faktem przekroczenia granic p o m i ę d z y t y m i d w o m a elementami. C i a ł o ludzkie jest w sensie d o s ł o w n y m miernikiem i kluczem do interpretacji s k a l a ń . W sensie metaforycznym ta d y c h o t o m i a staje się wzorem do klasyfikacji i kategoryzacji ludzi, z a c h o w a ń , stanów rzeczy, p r z e d m i o t ó w , jak i świata przyrodniczego. Ten symbolizm ciała, zarysowany w d y c h o t o m i i problem relacji Traveller-Gypsies dysponowanie wiedzą na temat s k a l a ń rzeczy wiedzy tej nie p o s i a d a j ą z nimi się na grozi skalaniem. W czystych rytualnie stale p o d k r e ś l a n a inner - outer body, r o z w i ą z u j e również G o r g i o . W a r u n k i e m pozostawania czystym rytualnie jest i związanego G o r g i o , z definicji modelu świata Wędrowców i obwarowywana z nim są tabu kulturowego. Wędrowców-Cyganów i nieczystych granica Gorgio. etniczna. Z natury więc skalani i potencjalnie świat Pomiędzy Konsekwencją kontakt społeczny nimi dzieli musi istnieć takiego p o d z i a ł u jest o d w r ó c e n i e p o r z ą d k u natury i k u l t u r y . T o , co dla G o r g i o jest n a t u r ą (Travellersi i Cyganie w stereotypie większości p r z y p o r z ą d k o w a n i są do p o r z ą d k u natury; b r u d n i , żyją j a k zwierzęta, wędrują itd.), dla nich samych stanowi p o r z ą d e k de facto b r u d n y w takim cyg. t e r m i n u cik - sensie, w j a k i m bioto), a nie go kultury. widzi Traveller czy Cygan m o ż e Gorgio, lecz jest to mochadi, czyli skalanie, i nie wpływa tylko to cikli na jego być (od status czy p r e s t i ż w grupie. K u l t u r a G o r g i o natomiast w oczach W ę d r o w c ó w - C y g a n ó w ma wszelkie znamiona natury ze w z g l ę d u na Tak więc to, co „ o d l e g ł e " od ich i g n o r a n c j ę Gorgio, w sferze czystości i nieczystości staje się „ b l i s k i e " Travellersom, bo w rytualnej. mniejszym stopniu z a g r a ż a skalaniem. T ę d y c h o t o m i z a c j ę i inwersję k u l t u r o w ą p o r z ą d k ó w W ę d r o w c ó w - C y ­ g a n ó w i G o r g i o Okely skrupulatnie śledzi w r ó ż n y c h sferach k u l t u r y W ę d r o w c ó w . Prześledzę jedynie n i e k t ó r e dziedziny życia codziennego T r a v e l l e r s ó w , aby kulturowy tej całościowo dychotomizacji i inwersji D y c h o t o m i a inner miotów i ich sensów i znaczeń, a które z i l u s t r o w a ć efekt rozpatruje Okely. outer body o k r e ś l a logikę codziennych z a c h o w a ń , klasyfikacji usytuowania w przestrzeni. Przedmioty służące ciału przed­ wewnętrznemu (tu: utensylia kuchenne, p r o d u k t y ż y w n o ś c i o w e ) m u s z ą b y ć czyste, są więc usytuowane w przestrzeni czytej, czyli w n ę t r z u wozu, w p r z e c i w i e ń s t w i e do p r z e d m i o t ó w służących ciału (naczynia do mycia siebie, prania bielizny, mydło), które usytuowane zewnętrznemu są na zewnątrz wozu. P o m i ę d z y t y m i przedmiotami nie m o ż e d o j ś ć do b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t u lub zamiany funkcji, np. u ż y w a n i e tego samego naczynia do mycia n a c z y ń kuchennych i prania bielizny (stały element stereotypu Gorgio, k t ó r y miesza funkcje n a c z y ń ) . P r o d u k t y ż y w n o ś c i o w e , k t ó r e w c h ł a n i a n e są przez ciało w e w n ę t r z n e , j a k k o l w i e k pożądane czyste rytualnie, paradoksalnie p o c h o d z ą w większości od skalanych G o r g i o . P r ó b ą przezwycięże­ nia tego paradoksu jest preferowanie p o ż y w i e n i a , k t ó r e nie ma b e z p o ś r e d n i e g o i dostrzegalnego tu i teraz k o n t a k t u Konsekwencją z Gorgio, a więc produkty na konsumowanie. U n i k a się miejsc na t e r y t o r i u m nie t y l k o nad fabryczne, w puszkach, opakowaniach. tej dychotomizacji jest r ó w n i e ż selekcja miejsc, k t ó r e n a d a j ą produkcją ż y w n o ś c i , ale się lub G o r g i o , gdzie Travellersi nie m a j ą i nad jej p r z y r z ą d z a n i e m (domy prywatne nie kontroli Gorgio, restauracje, szpitale i więzienia; te d w a ostatnie są zresztą miejscami najbardziej skalanymi i g r o ź n y m i ; w p r z y p a d k u szpitali dychotomii inner - dokonuje się przekraczania wszelkich granic outer body; higiena szpitalna, kuchnia, narodziny i ś m i e r ć ; w p r z y p a d k u zaś więzienia jest się zdanym c a ł k o w i c i e na z a l e ż n o ś ć od J. O k e l y , The Traveller-Gypsies, Gorgio). Cambridge University Press. Cambridge 1983. s. 80. �185 RECENZJE I OMÓWIENIA M o ż e najbardziej spektakularnym przejawem d z i a ł a n i a s y m b o l i z m u ciała jest klasyfikacja zwierząt, j a k ą d o k o n u j ą W ę d r o w c y - C y g a n i e . Miejsce danego gatunku s k a l a ń na skali o d naj­ bardziej nieczystego do czystego czy wręcz m a j ą c e g o charakter jest o d stopnia przekraczania granicy wyznaczonej d y c h o t o m i ą się wiedzy tu na spostrzeżeniach i o zwyczajach, apotropeiczny inner - zachowaniach uzależnione outer body. i wyglądzie Bazuje zwierząt. Najbardziej nieczysty jest k o t ; w tej kategorii mieszczą się r ó w n i e ż szczur, mysz, pies, lis itp. Wszystkie te zwierzęta liżą własną sierść, czyli z e w n ę t r z n e g o do c i a ł a w e w n ę t r z n e g o . P r z e k r a c z a j ą separacji elementów. Po drugie zwierzęta te pochłaniają brud i sierść z więc granice d y c h o t o m i i i gwałcą są mięsożerne; jedzą więc ciała zasadę zarówno z e w n ę t r z n e , j a k i w e w n ę t r z n e innych zwierząt, t y m samym p o w t ó r n i e ł a m i ą z a s a d ę ciało separacji czyste — nieczyste. Jedzenie, k t ó r e znajdzie się w kontakcie z t y m i z w i e r z ę t a m i (np. poprzez włos z ich sierści), jest do wyrzucenia, a naczynie do zniszczenia j a k o skalane. są więc sklasyfikowane w czeterech grupach: nieczyste jadalne (np. zając, który liże sierść, ale t a k ż e j e ż ) oraz czyste I n t e r e s u j ą c a jest ale jest Zwierzęta niejadalne (np. k o t , pies); nieczyste - roślinożerny); czyste - jadalne (np. bydło, niejadalne (np. k o ń ) . pozycja j e ż a i konia w tej swoistej systematyce. K o ń i j e ż są na d r u g i m k r a ń c u skali s k a l a ń . K o ń jest r ó w n i e czysty j a k człowiek i gdyby nawet p o l i z a ł talerz, z k t ó r e g o je Travellers, nie spowoduje t o j a k i e g o k o l w i e k skalania (nie jest o n a w o d ę pije statusu filtrując j ą przez zęby). N i e j a d a l n o ś ć jego m i ę s a wynika k o n i a w tej s p o ł e c z n o ś c i . s k a l a ć k o n i a podobnie j a k końskich mężczyznom mogła pełną odmienne jest separację jeża i że kobieta T r a v e l l e r s ó w koni pomagać wyjątkowego było jedynie ich d o m e n ą ; stara na kobieta mogła targach posiadająca z samej swej kobiecej natury). J e ż jest r ó w n i e czysty, j a k ­ źródło jego sfery z e w n ę t r z n e j (pieczenie na (oporządzanie towarzyszyć j u ż status czystej, niekalającej kolwiek Status ten o k r e ś l a fakt, mężczyznę mięsożerny, m. in. z czystości. Jego i wewnętrznej. ogniu) wzmaga jego kłujące „najeżone" Dodatkowo sposób czystość. Mięsu jeża ciało gwarantuje przyrządzania mięsa Travellersi przypisują moc a p o t r o p e i c z n ą przed wszelką t r u c i z n ą w p o ż y w i e n i u (wierzą o n i , że G o r g i o celowo z a t r u w a j ą sprzedawaną lub w y ż e b r a n ą ż y w n o ś ć ) , j a k i przed skalaniami. Dlatego jedzenie j e ż a jest 4 j a k b y „ k o m u n i ą " , j e go cała rodzina, „ d l a jednego jest to za drogie j e d z e n i e " ! . Ten system klasyfikacji zwierząt o d najbardziej skalanego i o d l e g ł e g o kota, k t ó r y j e d n o c z e ś n i e jest l u b i a n y m , d o m o w y m zwierzęciem G o r g i o , do najbardziej bliskiego, czystego i c h r o n i ą c e g o jeża. którego Gorgio - Gorgio traktują j a k o szkodnika, stanowi symboliczną transformację relacji Wędrowcy-Cyganie. Niemniej zajmujące są r o z w a ż a n i a Okely d o t y c z ą c e r y t u a ł ó w przejścia. N a r o d z i n y i ś m i e r ć z samej granice definicji fizjologicznych, jest kalają, przekracza skalane powinny gdyż dziecko, są z aktami wnętrza przekraczania wychodzi na granic. zewnątrz W przypadku (analogia narodzin do czynności k t ó r y c h p r o d u k t y są kalające). Wszystko więc co ma k o n t a k t z t y m procesem i potencjalnie mieć miejsce grozi poza skalaniem. przestrzenią Dlatego czystą narodziny, rytualnie podobnie j a k (wóz w ę d r o w n y , i śmierć, obozowisko) albo w przestrzeni r ó w n i e nieczystej, j a k sam akt, czyli w szpitalu. R ó w n i e ż z p o w y ż s z y c h p o w o d ó w najwłaściwszymi osobami m a j ą c y m i b e z p o ś r e d n i k o n t a k t z t y m i a k t a m i są G o r g i o . W j e d n y m i w d r u g i m przypadku przedmioty z w i ą z a n e z samym r y t u a ł e m przejścia winne być zniszczone Niszczy (spalone) lub - jeżeli s t a n o w i ą z n a c z n ą się r ó w n i e ż przedmioty osobiste osoby w a r t o ś ć , j a k np. w ó z - zmarłej. W przypadku sprzedane. śmierci, krewni najbliżsi z m a r ł e g o m u s z ą o p u ś c i ć miejsce tego zdarzenia i nie w r a c a ć przez okres jednego roku. Zakaz śmierci, ten wiąże się nie tylko ze skalaniem ale r ó w n i e ż z wierzeniem, że dusza do miejsc m u znanych i bliskich, j a k i do bliskich potencjalnie g r o ź n y i szkodliwy - miejsca, zmarłego (mulo) przestrzeni ma przez tendencję o s ó b . Przy czym duch fakt wracania zmarłego jest m o ż e p o w o d o w a ć c h o r o b y , j a k i ś m i e r ć . U n i k a się tego poprzez w ę d r o w a n i e , jest to jeden z istotnych p o w o d ó w podejmowania w ę d r ó w e k w ś r ó d 14 sam do Tamie. s. 104. Trucie p o ż y w i e n i a p r a w i d ł o w e p r z y r z ą d z a n i e itp. należy r o z u m i e ć j a k o jego skalanie Wędrowcówprzez nie­ �186 RECENZJE I OMÓWIENIA - C y g a n ó w , j a k r ó w n i e ż poprzez niewymawianie imienia zmarłej osoby lub z m i a n ę i m i o n o s ó b , k t ó r e p o s i a d a j ą imię z m a r ł e g o . J e d n o c z e ś n i e stara się z w i ą z a ć z m a r ł e g o , jego ducha (mulo) z miejscem p o c h ó w k u poprzez, co jest z n a c z ą c e , „ o s i e d l e n i e " go w t y m miejscu. D o k o n u j e się tego przez s y m b o l i k ę u d o m o w i e n i a ; wieńce na grobie z m a r ł e g o p r z y j m u j ą f o r m ę fotela, d o m u i t p . ; dba się o to, by z m a r ł y m i a ł nagrobek z wygrawerowanym nazwiskiem i zdjęciem (w opozycji do stałej obawy „ T r a v e l l e r s ó w " przed fotografowaniem się i podawaniem swojego imienia i nazwiska Gorgio). Z m a r ł e g o symbolicznie włącza się do p o r z ą d k u G o r g i o . jego zaś d u c h o w i (mulo) przypisuje się p o d o b n ą moc, j a k G o r g i o w etnicznym stereotypie. Są to jedynie nieliczne p r z y k ł a d y d z i a ł a n i a key-symbol, czyli d y c h o t o m i i inner — outer body w kulturze W ę d r o w c ó w - C y g a n ó w . J e d n a k ż e j u ż te s t a n o w i ą w y s t a r c z a j ą c ą p o d s t a w ę do d o k o n a n i a interesującej generalizacji. K u l t u r a symboliczna Traveller-Gypsies stanowi k o h e r e n t n ą i s y s t e m o w ą c a ł o ś ć , jej elementem integralnym jest k u l t u r a większości, Gorgio, w stosunku do k t ó r e j dokonuje się inwersji z n a c z e ń i w a r t o ś c i . J e d n a k ż e nie jest to de facto k u l t u r a rzeczywista G o r g i o , lecz jej obraz, lustrzane odbicie k u l t u r y własnej rzutowane na obcych, na G o r g i o . Z a c y t o w a ć tu m o ż n a s e m i o t y k ó w radzieckich, j a k k o l w i e k prace t y c h ż e nie s t a n o w i ł y lektury Okely, t y m niemniej wnioski i konkluzje tych a u t o r ó w są zbieżne. „ I n a c z e j m ó w i ą c , a n t y k u l t u r ę buduje się w t y m w y p a d k u izomorficznie w stosunku do k u l t u r y , na jej p o d o b i e ń s t w o : a n t y k u l t u r ę r ó w n i e ż traktuje się j a k o system znakowy p o s i a d a j ą c y w ł a s n e w y r a ż e n i e . M o ż n a więc p o w i e d z i e ć , że odbiera się j ą j a k o k u l t u r ę ze znakiem ujemnym, tak j a k gdyby s t a n o w i ł a pewnego rodzaju lustrzane odbicie k u l t u r y (gdzie związki p o z o s t a j ą nienaruszone, lecz uzyskują w a r t o ś ć p r z e c i w s t a w n ą ) " . 1 5 Z a j m o w a ł e m się w tej recenzji p o d k r e ś l e n i e m w a l o r ó w perspektywy badawczej Okely, k t ó r a wnosi wiele nowego do w s p ó ł c z e s n y c h b a d a ń nad k u l t u r ą C y g a n ó w . P o d k r e ś l i ć jeszcze raz tu wypada, że z c h w i l ą kiedy uzna się, że k u l t u r a C y g a n ó w nie jest wyizolowana od kontekstu większości, że nie stanowi całości samowystarczalnej (self-contained), p o d s t a w o w y m przedmiotem badania staje się relacja p o m i ę d z y k u l t u r ą e t n i c z n ą C y g a n ó w a k u l t u r ą większości. Praca Okely w całości jest realizacją tej dyrektywy. Andrzej S K A Z K I I PESNI R O Ž D E N N Y E V D O R O G E : C Y G A N S K I J A . Gessler ( o p r a ć , i t ł u m a c z . ) , M o s k v a 1985, ss. 520 S k ą p a liczba informacji wzbudzają i Gessler, wpłyną z pewnością na zainteresowanie w y d a n ą określani się w k s i ę g a r n i a c h przez r e d a k c j ę jako wydawnictw zagranicznych. „pisarze-etnografowie", są rzeczywistymi sekcji etnograficznej Towarzystwa Geograficznego przy A k a d e m i i i mają już za D r u c jest też „Romen" w N. sobą Moskwie G. Satkeviča 1 5 pewną autorem liczbę sztuki publikacji „Moskovskaja i tłumaczem Cygańskie mirikle. na dotyczących cyganka", rosyjski książki 1 historii i wystawionej cygańskiego Obaj radzieccy cyganolodzy J. Ł o t m a n , B. U s p i e n s k i , O semiotycznym kultury, P W N , Warszawa 1977, s. 159. v przez Wschodniej W y d a w n i c t w a „ N a u k a " k s i ą ż k ą p r z y g o t o w a n ą przez D r u c a i Gesslera, k t ó r a p o j a w i ł a Druc, jak E. D r u c , o pracach c y g a n o l o g ó w radzieckich oraz c i e k a w o ś ć , j a k ą .wciąż Cyganie i ich k u l t u r a , G ł ó w n ą R e d a k c j ę Literatury FOL'KLOR, Mirga mechanizmie Zarówno członkami Nauk ZSRR 1 kultury Cyganów . przez c y g a ń s k i poety radzieckiego kontynuowali kultury, teatr [w:] więc swoje Semiotyka Redakcja wymienia jedynie dwie z nich: A . G e s s l e r , E. D r u c , Ko če ve dlinoj sotni let, „ N a u k a i religija", nr 10: 1982; t y c h ż e , Russkie cygane i ich foiklor, „ D r u ž b a narodov", nr 7: 1984. �187 RECENZJE I OMÓWIENIA wcześniejsze zamyśle zainteresowania miała i postawili „wypełnić w związku badawcze lukę w przystępując publikacji z t y m przed s o b ą i trzy do pracy badaniach zadania: nad książką, folkloru która Cyganów 1. D o k o n a n i a j a k w ich rosyjskich" najpełniejszych z a p i s ó w folklorystycznych w ś r o d o w i s k u C y g a n ó w rosyjskich; 2. Zebrania w jednej książce rozproszonych d o t ą d publikacji f o l k l o r u tego szczepu oraz 3. „ P o s ł u g u j ą c się przy p r z y g o t o w a n i u książki n a u k o w y m i r e g u ł a m i folklorystyki, przedstawienia m a t e r i a ł u w postaci tłumaczenia literackiego d o s t ę p n e g o i b u d z ą c e g o zainteresowanie szerokiego k r ę g u c z y t e l n i k ó w , maksymalnie 2 j e d n a k ż e z a c h o w u j ą c e g o tak t e m a t y k ę , j a k i f o r m ę Skazki i pesni... oprócz zawierają, nie komentarza rosyjskich mniej dla oryginału" . tłumaczeń cygańskich polskich e t n o g r a f ó w tekstów oraz interesujący, skromnego obszerny wstęp (ok. 3 arkuszy wydawniczych) oraz bibliografię. P r z y t a c z a j ą c nie o d b i e g a j ą c ą od uznawanych w innych krajach opuszczeniu (w t y m i w Polsce) Indii, D r u c i Gessler skrótową datują wersję historii cygańskich przybycie pierwszych C y g a n ó w migracji na teren po Rosji z o b s z a r ó w naddunajskich na wiek X V , natomiast pojawienie się w ś r o d k o w e j i północnej Rosji na przybyłych XVI-XVIP. 1733, z Polski Wspominając grup próby z których osiedlenia C y g a n ó w 1783 i 1836) autorzy wymieniają osiedla - wywodzą się Cyganie rosyjscy - w i m p e r i u m rosyjskim wiek (m. i n . z lat d w a utworzone w t y m celu w 1836 r. w Besarabii K a i r i Faraonovka, k t ó r y c h nazwy n a w i ą z y w a ł y do powszechnego w ó w c z a s przekonania 0 egipskim pochodzeniu C y g a n ó w . P o d k r e ś l a j ą t e ż ł a g o d n e traktowanie C y g a n ó w w i m p e r i u m rosyjskim, zwłaszcza w porównaniu z prześladowaniami, jakie spotykały ich we Francji 1 Niemczech. Zdziwienie czytelnika, nawet p o b i e ż n i e zaznajomionego z k u l t u r ą c y g a ń s k ą , m u s i b u d z i ć opinia o religijności Cyganów. Ta sfera ich życia wywołuje najwięcej kontrowersji i na d o b r ą s p r a w ę pewny jest t y l k o fakt przyjmowania przez C y g a n ó w religii d o m i n u j ą c e j w d a n y m kraju, 4 a i t o nie zawsze . I c h faktyczne związki z przyjętą formalnie religią zdają się p r z e b i e g a ć r ó ż n i e (choć na o g ó ł Cyganie znacznie o d b i e g a j ą pod t y m w z g l ę d e m od większości współwyznawców) należy więc religijnej na i nie są ł a t w e do ustalenia. uznać większości początku wnioski Cyganów wędrówki), utrzymujących, Gesslera (którzy i Druca, także Z a zbyt pochopne piszących swoją z drugiej z a ś (posługując religię i bardzo z jednej wyniesioną się p r z y k ł a d e m strony upraszczające o obojętności z I n d i i zarzucili j u ż Cyganów rosyjskich) i ż : „Jeśli w wozie b y ł a p r a w o s ł a w n a i k o n a , to Cyganie m o d l i l i się do niej. A jeśli nie b y ł o ? O t o co powiedzieli nam Cyganie z o b w o d u leningradzkiego: » B y w a ł o , że nie b y ł o u nas i k o n [ . . . ] k l ę k a l i ś m y przed s ł o ń c e m . O n o u nas jest pierwszym Bogiem jeszcze z dawnych c z a s ó w . się też s f o r m u ł o w a n e religijny Modliliśmy się. m o d l i l i ś m y twierdzenie, że t o miejscowej l u d n o ś c i z m u s z a ł y prześladowania Cyganów ? [ . . . ] « " . Zbyt ze strony kategorycznie władców i wydaje fanatyzm do przyjmowania religii n a r o d ó w , wśród k t ó r y c h żyli (mimo p r z e ś l a d o w a ń nie zarzucili swojego wyznania na p r z y k ł a d Ż y d z i , w m i a r ę zgodnie żyli obok siebie przedstawiciele r ó ż n y c h wyznań, nie t y l k o chrześcijańskich, m. in. na polskich kresach wschodnich). W ą t p l i w o ś c i musi t e ż b u d z i ć niejasna interpretacja c y g a ń s k i e g o s ł o w a devel (bóg). Sporo miejsca p o ś w i ę c o n o o m ó w i e n i u c y g a ń s k i c h profesji. P o z o s t a ł o ś c i kastowych o g r a n i c z e ń sprzed opuszczenia I n d i i oraz m u z y k a l n o ś c i danej i m przez n a t u r ę p r z y p i s u j ą autorzy książki p o p u l a r n o ś ć w ś r ó d C y g a n ó w z a w o d ó w m u z y k a n t ó w , tancerzy i ś p i e w a k ó w . D o zajęć najbardziej 2 Skazki i pesni..., s. 19. Pojęcie Cyganie rosyjscy czy r ó w n i e ż u ż y w a n e przez a u t o r ó w — Cyganie p ó ł n o c n o r o s y j s c y dotyczy szczepu, k t ó r y p r z y b y ł na teren Rosji przez N i e m c y i P o l s k ę i jest blisko spokrewniony ze szczepem Polska R o m a . U nas znany jest r ó w n i e ż pod n a z w ą C h a ł a d y t k a R o m a . 5 tenże, 4 Por. J. F i c o w s k i , Cyganie polscy. Szkice historyczno-obyczajowe, Cvganíe na polskich drogach, K r a k ó w 1956; L . M r ó z , Cyganie, Warszawa Warszawa 1953; 1971. P r z y k ł a d e m o d s t ę p s t w a o d tej zasady m o ż e b y ć w z r a s t a j ą c a w ostatnich k i l k u latach liczba „ ś w i a d k ó w Jehowy" w ś r ó d polskich L o w a r ó w . 5 Skazki i pesni... s. 8. �188 RECENZJE I OMÓWIENIA tradycyjnych i ulubionych przez C y g a n ó w , k t ó r z y d o tej p o r y nie przejawiają uprawą roli i hodowlą, zaliczają także zajęcia związane z końmi zainteresowania (również leczenie tych z w i e r z ą t ) , n i e k t ó r e r z e m i o s ł a (kowalstwo, bielenie n a c z y ń , wyplatanie koszy, w y r ó b p r z e d m i o t ó w z drewna, j u b i l e r s t w o ) oraz wróżenie i znachorstwo. k o ń m i , w r ó ż e n i e i „ p r a c a na profesjonalnej Pojawienie się w Rosji XVIII i wiążą upowszechnił pierwszych c h ó r ó w c y g a ń s k i c h m . i n . z nazwiskiem się p ó ź n i e j wśród hrabiego modne, kształtowany 0 t y m , co c y g a ń s k i e . A u t o r a m i liczne w Petersburgu omówiony był przez twórcy ludowej (znamienne są przy t y m tytuły wiek gusty rosyjskiej p u b l i c z n o ś c i nie znaleźli romansów - w nich i jej wyobrażenia (szczególnie bywali też ich wszystkich znanych ani jednej cygańskiej „Cygańskie dziś czasie stały r o m a n s ó w w y k o n y w a n y c h przez rosyjskie c h ó r y śpiewników, na stroju, j a k i które w krótkim i M o s k w i e ) b y l i c z ę s t o znani rosyjscy poeci. Rosjanie X IX-wiecznych handel na estradach C y g a n ó w rosyjskich i do owych c h ó r ó w , k o m p o z y t o r a m i . Radzieccy etnografowie, k t ó r z y zapoznali się z treścią „cygańskich" został D r u c i Gessler d a t u j ą Orłowa-Czesmienskiego, występujących uchodzi za l u d o w y strój c y g a ń s k i . Repertuar się bardzo Najszerzej scenie". noce", „Cygański pieśni tabor" itp.). U w a ż a n y czytelnik z p e w n o ś c i ą zastanowi się nad w p ł y w e m k u l t u r y rosyjskiej na folklor C y g a n ó w , k t ó r y c h cale rody związały się z „ p r o f e s j o n a l n ą s c e n ą " , oraz nad relacjami między t y m , co prezentowali c y g a ń s c y artyści estradowi w wieku X I X i p o c z ą t k a c h X X . a repertuarem teatru „Roměn". Ponadto wielu z zawodowych a r t y s t ó w e t n o g r a f ó w . D r u c i Gessler nie p o r u s z a j ą nie jest d o k o ń c a jasne. że „dla siebie" się bardzo zachowali oni swój autentyczny czym (z drugiej jednak zachwycali się ludzie, których i n f o r m a t o r a m i radzieckich muzyczne folklor, prezentowanej strony było tego zagadnienia, duże umiejętności krytycznie o „ c y g a ń s z c z y ź n i e " przedrewolucyjnym tego, Podkreślając bezpośrednio autorzy i twierdząc, opracowania wyrażają rosyjskiej p u b l i c z n o ś c i konstatują, imionami a ich stanowisko Cyganów że nie Rosja można będzie w okresie całkiem odrzucić zawsze szczycić, się 6 j a k Puszkin, T o ł s t o j , K u p r i n ) . Okresowi temu p r z e c i w s t a w i a j ą czasy obecne, charakteryzujące się z m i a n ą stosunku a r t y s t ó w c y g a ń s k i c h do w ł a s n e g o , autentycznego f o l k l o r u prezentowanego teraz na scenach (szczególnie jedynego na świecie c y g a ń s k i e g o teatru . . R o m ě n " ) . D w a wieki związku Cyganów treść n i e k t ó r y c h ze s c e n ą nie m o g ł y się jednak podań 1 komentarzy m o ż n a częściowo te same czy też elementy nie o d b i ć na romansów ich folklorze w pieśniach (przykładem cygańskich). Ze wstępu się d o m y ś l a ć , że z w y s t ę p a m i estradowymi z w i ą z a n e są przynajmniej rody. które utrzymywały przedstawia nie t y l k o f o l k l o r c y g a ń s k i - się z tego przed rewolucją, a „Roměn" wystawiana w n i m b y ł a m . i n . wspomniana wyżej sztuka w s p ó ł a u t o r a recenzowanej książki. Szersze o m ó w i e n i e tych z a g a d n i e ń b y ł o b y interesujące szczególnie dla polskich e t n o g r a f ó w , jako że Cyganie rosyjscy użyczyli częściowo swego f o l k l o r u najbliższemu k u l t u r o w o i znacznie u b o ż s z e m u p o d t y m w z g l ę d e m szczepowi Polska 7 Roma . Bardzo s k r ó t o w o przedstawione zostały niektóre elementy kultury Cyganów związane z p o d z i a ł e m s p o ł e c z n y m i systemem m o r a l n o - p r a w n y m . A u t o r z y zwrócili u w a g ę na majątkowe rozwarstwienie, Cyganów rosyjskich kobiety i mężczyzny zwracając b y ł a bardzo podział m a ł a ) , sądy na tabory i system i rolę wójta (podkreślając, s k a l a ń . O m ó w i l i pozycję przy t y m u w a g ę na s p o s ó b zawierania m a ł ż e ń s t w i znaczenie że u p o k ł a d z i n . Ten temat kończy się k o n k l u z j ą , że Cyganie w Z S R R d o k o n a l i gigantycznego przeskoku od p r z e ż y t k ó w ustroju rodowego do socjalizmu ( c h o c i a ż czasami miało to bolesny przebieg) i że dziś można w ś r ó d nich s p o t k a ć wielu cieszących się o g ó l n o n a r o d o w y m autorytetem, a powojenne pokolenie C y g a n ó w zna k o c z o w n i c t w o j u ż t y l k o z o p o w i a d a ń . Charakterystyka f o l k l o r u C y g a n ó w rosyjskich poprzedzona jest o m ó w i e n i e m dotyczących go dotychczasowych publikacji i m a t e r i a ł ó w archiwalnych oraz cenniejszych pozycji 6 poświęco- Ich stanowisko doskonale ilustruje n a s t ę p u j ą c e zdanie: „ C y g a ń s k a pieśń w X I X wieku b y ł a w rzeczywistości miejskim romansem, niekiedy w najgorszym s t y l u " (oryg. „ . . . s a m o v o durnovo pošiba"). F i c o w s k i , Cyganie na polskich s. 131, 206-225. 7 �189 RECENZJE I OMÓWIENIA nych f o l k l o r o w i C y g a n ó w U k r a i ń s k i c h , K e ł d e r a s z ó w , L o w a r ó w i U r s a r ó w . A u t o r z y p r z e d s t a w i a j ą też własne, wieloletnie badania, w wyniku których zebrali ponad 120 bajek i przeszło 110 pieśni oraz bogaty m a t e r i a ł etnograficzny d o t y c z ą c y o b y c z a j ó w i o b r z ę d o w o ś c i Cyganów rosyjskich. Badania te prowadzili przede wszystkim w obwodzie leningradzkim i n o w g o r o d z k i m oraz w obwodzie moskiewskim, g o r k o w s k i m , saratowskim, smoleńskim, na Syberii (w T o m s k u i C z e l a b i ń s k u ) oraz w ś r ó d miejskich C y g a n ó w z M o s k w y , Karelii, a także Leningradu, Pietrozawodska i Tuły. P o s ł u g u j ą c się k r y t e r i a m i p r o p o n o w a n y m i przez Proppa, z zebranych t e k s t ó w prozatorskich D r u c i Gessler wydzielili bajki, bajki-byliczki, legendy, podania romantyczne i podania o postaciach i zdarzeniach magiczne 8 h i s t o r y c z n y c h . W folklorze i obyczajowe, natomiast bohaterem jest najczęściej bajek Są innych l u d ó w one k o ń ) . Pierwsze (poza najobszerniejsze, Cyganów drugorzędna elementami z nich przypada bajkom niewiele o d r ó ż n i a j ą cygańskiej a ich bohaterem, rosyjskich najliczniej w y s t ę p u j ą rola rzeczywistości podobnie j a k szeregu z d a r z e ń staje się bogaty. S t ą d (ich się o d odpowiednich i właściwościami i innych bajek, bogaty Cygan lub jego syn. n i e p o r ó w n a n i e z a ś rzadziej człowiek bajki zwierzęcym języka). jest zazwyczaj biedny, k t ó r y w wyniku też częste rozpoczynanie opowieści o d z w r o t u „Isys Roma. R o m a b a r w a ł e " (Byli Cyganie. Cyganie bogaci). N a l e ż y p o d k r e ś l i ć , że pojęcie bogatego Cygana odzwierciedla nie tyle jego z a m o ż n o ś ć , ile p o z y c j ę s p o ł e c z n ą (Cyganie epitet „ b o g a t y " p r z y r ó w n y w a l i do epitetu „ d o s t o j n y " , „ z n a c z n y " , „ p o w a ż a n y " , natomiast o biednym wyrażali się też bibachlalo Bajki manusz, czyli człowiek nieszczęśliwy). obyczajowe dzielą autorzy opracowania na trzy p o d g r u p y — bajki o cygańskich „ s p r a w k a c h " ( k a w a ł a c h ) , anegdoty o g ł u p c a c h , bajki, k t ó r y c h treść oparta jest na c y g a ń s k i c h obyczajach. Bajki wymieniane przez radzieckich e t n o g r a f ó w - j a k o najbardziej charakterystyczne dla pierwszej podgrupy - m ó w i ą o Cyganach, k t ó r z y b o g a c ą się w y k o r z y s t u j ą c swój spryt i n a i w n o ś ć g a d ź ó w (nie należy ich jednak m i e s z a ć z o p o w i a d a n i a m i o sekretach profesjonalnych zajęć Cyganek). G ł u p t a k z c y g a ń s k i c h anegdot, w p r z e c i w i e ń s t w i e do rosyjskiego „głupiego I w a n a " g ó r u j ą c e g o w o s t a t e c z n o ś c i nad otoczeniem, jest p r a w d z i w y m g ł u p t a k i e m i występuje tu jako obiekt ż a r t ó w , a nawet jeśli udaje mu się c z e g o ś dokonać, wynika to jedynie ze zbiegu o k o l i c z n o ś c i . Najbogatszy m a t e r i a ł etnograficzny zawierają bajki zaliczone do trzeciej podgrupy. Zwyczaje i obyczaje tu zajmują znajdujące swoje odbicie t a k ż e w tekstach miejsce d o m i n u j ą c e . T r e ś ć osnuta jest zazwyczaj na naruszeniu p o r w a n i u dziewczyny i w y n i k a j ą c y c h stąd następstw innych bajek, obyczajów bądź (wymowne są j u ż n i e k t ó r e tytuły, np. „ K o ń s k i e skalanie", „ J a k Cyganie m a ł o nie zabili c h ł o p a k a z d z i e w c z y n ą " ) . Szczególną rolę autorzy opracowania p r z y p i s u j ą bajkom o Wajdzie i R ó ż y . je w osobną grupę. niedoścignionego strzeżoną przez Treścią ich jest wierzchowca) srogich Wajdy, braci. Sam małżeństwo syna poprzez bogatego Cygana, motyw zaczerpnięty najbliższej p i e r w o w z o r o w i bajka jest najobszerniejsza, Cyganie rosyjscy zmienili j ą j e d n a k ż e , dopasowując też ona u nich w licznych, znacznie się r ó ż n i ą c y c h porwanie został z piękną od swojej k u l t u r y . bądź obyczajowych. cennych dla etnografa informacji końmi trybie życia i kradzieżach, Bajka ta (a o zawieraniu m a ł ż e ń s t w Cyganów wersji Wajdy. Występuje wariantach (w książce przedstawionych ją magicznych Różą i w zawiera też historię r o d z i c ó w do r e a l i ó w i d w a w postaci pieśni). Z a l e ż n i e o d wersji bajek Cyganką Lowarów jest pięć w a r i a n t ó w p r o z ą do wydzielając (z wykorzystaniem rosyjskich raczej można bajki) by zaliczyć posiada i rodzinie, g o ś c i n n o ś c i , i wielu innych wiele handlu elementach ich kultury. W s p o m i n a j ą c k r ó t k o o religijnej tematyce w folklorze c y g a ń s k i m D r u c i Gessler i n f o r m u j ą o występowaniu cudów. Pomijają różnego rodzaju je jednak są w y t w o r e m „ p r z e p o w i a d a c z y V . I . P r o p p , Fol'klor których że nie tematyką zrodziły z chrześcijańskich z r ą k do r ą k z a p i s k ó w . P r z y t a c z a j ą й legend, uważając, sekt", są zdarzenia się w ś r o d o w i s k u o a Cyganie poznali j e z natomiast p r z y k ł a d legendy p o c h o d z ą c e j i dejstvitel'nost', M o s k v a 1976. charakterze cygańskim, lecz krążących z tego środo- �190 RECENZJE I O M Ó W I E N I A wiska — o p o w i e ś c i o św. Grzegorzu i Cyganach „naiwnie usprawiedliwiającej cygańską chytrość". Bardzo w a ż n e miejsce w folklorze Cyganów rosyjskich zajmują bajki-byliczki, odzwierciedleniem ich d e m o n o l o g i i . Bohaterami byliczek są najczęściej p o z o s t a ł y c h przy życiu, „leśny gospodarz" — w ł a d c a lasu m o g ą c y c z ł o w i e k o w i , duchy d o m o w e i „ s p o r n i k i " — m a ł e l u d k i , k t ó r y c h szczęście. A u t o r z y podkreślają płynną granicę między umarli pomóc będące nachodzący bądź zaszkodzić spotkanie zawsze przynosi bajkami a bajkami-byliczkami, przy zastosowaniu b o w i e m k r y t e r i u m P r o p p a — b r a k wiary o p o w i a d a j ą c e g o i s ł u c h a c z y w p r a w d z i w o ś ć bajki i odwrotnie w stosunku do bajki-byliczki, ta ostatnia często staje się z czasem bajką. Wspomniane wyżej podania romantyczne zostały spisane niemal w y ł ą c z n i e o d jednego i n f o r m a t o r a i z a r ó w n o jego w y k s z t a ł c e n i e , j a k też f o r m a i t r e ś ć p o d a ń w s k a z u j ą na z a p o ż y c z e n i a z rosyjskiej literatury. W a r t o natomiast z w r ó c i ć u w a g ę na p o z o s t a ł e podania. Legenda o życiu Puszkina u C y g a n ó w czy legenda o gitarze S o k o ł o w a — historia cennej przez twórcę „cygańskiego" stroju estradowego, hrabiego Orłowa, gitary podarowanej świetnemu gitarzyście c y g a ń s k i e m u S o k o ł o w o w i i dziedziczonej przez kolejnych w i r t u o z ó w gry na gitarze z w i ą z a n y c h z profesjonalną sceną — są interesującym przykładem wpływu tych powiązań na folklor cygański. Badając folklor muzyczny Cyganów rosyjskich wpływów między n i m a kulturą rosyjską. autorzy trafili na ślady wzajemnych D w a wieki w y s t ę p ó w dla rosyjskiej p u b l i c z n o ś c i s p o w o d o w a ł y , że elementy charakterystyczne dla „ c y g a ń s k i c h " r o m a n s ó w m o ż n a d z i ś o d n a l e ź ć w niektórych cygańskich pieśniach. Utwory nosiły też ślady literackiego w y g ł a d z a n i a zebrane od c y g a ń s k i c h tekstów (stąd zawodowych D r u c i Gessler artystów c h ę t n i e j korzystali z w a r i a n t ó w zebranych w terenie). Z drugiej strony n i e k t ó r e melodie rosyjskich piosenek zostały w w y r a ź n y s p o s ó b p o ż y c z o n e o d C h a ł a d y t ó w . C h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą c y g a ń s k i e g o f o l k l o r u jest w y k o n y w a n i e p i e ś n i bez akompaniamentu instrumentalnego rosyjskich (ich melodie są w ó w c z a s instrumentów (przede dużo bogatsze). wszystkim gitary, czasem Przyswojenie przez też, j a k na Cyganów obszarze Karelii, h a r m o n i i ) w i ą ż ą radzieccy etnografowie z w p ł y w e m profesjonalnego m u z y k o w a n i a b ą d ź k u l t u r y miejskiej. Znamienne jest również wplatanie w tekst wszelkiego rodzaju wykrzykników spełniających r o l ę rytmicznego w y p e ł n i a c z a p a r t i i pieśni nie m a j ą c y c h tekstu i jedynie emocjonal­ ne znaczenie oraz Na przykład słowo włączanie w poszczególne sownakuno (złoty) jest słowa dodatkowych śpiewane sylab jo, so-jo-wna-ja-ku-ju-no, ja, ju słowo i ga. naswalo (niezdrów) — na-ga-swa-ga-io. Podobne p r z y k ł a d y m o ż n a wprawdzie z n a l e ź ć r ó w n i e ż w folklorze rosyjskim, nie są one jednak w n i m a ż t a k powszechne. S w o i s t ą c e c h ą t e k s t ó w c y g a ń s k i c h p i e ś n i są niedopowiedzenia, zdawanie się na d o m y ś l n o ś ć słuchaczy, s t ą d t e ż niezrozumienie u n i e - C y g a n ó w i twierdzenie, że ich tematyka jest „ j e d n o s t r o n n a 9 i uboga j a k życie C y g a n a " . D o p i e r o z w r ó c e n i e się przez a u t o r ó w opracowania do samych Cyganów o wytłumaczenie osobliwości i bogactwo wskazywany jest również s f o r m u ł o w a ń , j a k gożo bauwale rodoskiri treści wykonywanych u t w o r ó w tematyczne. język czaj pojedyncze rosyjskie słowa, pieśni. obszerny Zawiera wzrostem, lecz z ale i całe raj pojąć wymagający ogromną liczbę wszystkie ich osobnych badań powtarzających się (wielki pan), na bari postoskiri — bogatego hiperbolizacji e p i t e t ó w . pozwoliło temat on ( p i ę k n a dziewica), baro (niewielka zaznacza się tendencja do Jako Często kuplety w j ę z y k u rodu) i inne. Bardzo wyraźnie spotyka się w tekście nie rosyjskim (nierzadko tylko łamanym), a z d a r z a j ą się c a ł e pieśni ś p i e w a n e p o rosyjsku z w s t a w k a m i w j ę z y k u c y g a ń s k i m . P o r z ą d k u j ą c zebrane przez siebie pieśni D r u c i Gessler o d s t ą p i l i od p o d z i a ł u proponowanego przez Proppa, u z n a j ą c go za m a ł o adekwatny i przyjęli klasyfikację Bugaczewskiego w y r ó ż n i a j ą c ą pieśni 9 1931. „przeciągłe", O. P. zawodzenia, Barannikov, pieśni Cygany obyczajowe SSSR. Kratkij (związane z obrzędami istoriko-etnografičeskij i zwyczajami) očerk, Moskva �191 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 1 0 i weselne, pieśni taneczne i pieśni ż a r t o b l i w e . Z d a j ą c sobie s p r a w ę z jej w a d wynikających z zastosowania niejednolitych k r y t e r i ó w , uznali jednak t ę klasyfikację za najbardziej p r z y d a t n ą z dotychczas p r o p o n o w a n y c h . Bogaty, zawodzeń 269 pieśni liczący zbiór i tyleż pieśni tanecznych. prezentowany w tej książce W pierwszym p r z y p a d k u zawiera wynikło jedynie to ze pięć szczególnych t r u d n o ś c i , na j a k i e trafiali badacze przy ich zbieraniu, w d r u g i m przede wszystkim z u m o w n o ś c i p o d z i a ł u — Cyganie tańczą także przy pieśniach zakwalifikowanych t u do mnych grup, np. ż a r t o b l i w y c h . W ś r ó d tych ostatnich autorzy w y m i e n i a j ą też czastuszki. Z a z n a c z a j ą jednak, że ich zdaniem są one m a ł o charakterystyczne dla f o l k l o r u C h a ł a d y t k ó w i przejęte zostały prawdopodobnie w ich od Rosjan, na co wskazuje m. in. duża liczba rosyjskich słów tekstach. P o d s u m o w u j ą c swoje o m ó w i e n i e D r u c i Gessler z ż a l e m stwierdzają, że nowe pokolenie C y g a n ó w , w y r o s ł e w zmienionych warunkach, w niewielkim t y l k o stopniu zna s w ó j i nie jest zainteresowane jego zachowaniem. N a k ł a d a to na e t n o g r a f ó w szczególny dokumentacji i zaprezentowania Rosjanom piękna tej „ o d c h o d z ą c e j starej folklor obowiązek kultury", która jest (według nich) częścią s k ł a d o w ą k u l t u r y radzieckiej. T a k i e postawienie c e l ó w z a d e c y d o w a ł o , jak piszą autorzy, o przekazaniu wszystkich tekstów jedynie w rosyjskim tłumaczeniu, przy czym w stosunku do pieśni zastosowali oni t ł u m a c z e n i e poetyckie. Teksty prozatorskie, w k t ó r e narratorzy wplatali często liczne i obszerne w ą t k i uboczne, zostały ich pozbawione, „ u ł a d z o n y " z o s t a ł t e ż styl t a m , gdzie d o s ł o w n e t ł u m a c z e n i e m o g ł o b y u t r u d n i ć o d b i ó r czytelnikowi — zrezygnowano m . i n . z zachowania s f o r m u ł o w a n i a tu w zagęszczeniu nie znanym z folkloru innych ludów. „on mówi" Wpływ treści występującego takiego postępowania na w a r t o ś ć opracowania jest oczywisty i m o ż n a p o m i n ą ć t u jego komentowanie, t y m bardziej że radzieccy etnografowie w pełni zdają sobie z niego s p r a w ę . Jakie więc walory przedstawia ona p o z n a ć t e m a t y k ę f o l k l o r u omawiana książka dla polskiego C y g a n ó w rosyjskich. Przedstawione etnografa? Pozwala teksty przybliżają wiele e l e m e n t ó w ich k u l t u r y z o k r e s ó w , kiedy p o w s t a w a ł y (m. i n . zajęcia, system m o r a l n y , kanony estetyczne, demonologia, w y p o s a ż e n i e materialne). S z c z e g ó l n ą zaletą jest obszerne, krytyczne omówienie tym stanu bardziej b y ł o informacji 11 badań na jej temat Polskiej" ). Niejako etnografowie prezentują Cyganów. nad że cyganologia Jak na kulturą nawet marginesie interesujące, w roku jej u z u p e ł n i e n i e rosyjskich i częściowo niemal nie znana polskim w monograficznym, „ c y g a ń s k i m " zasadniczych też swoje p o g l ą d y a jednocześnie m . i n . przebieg dyskusji c y g a n o l o g ó w Węgrzech Cyganów radziecka jest rozważań, innych zeszycie ale jednoznacznie, na t r u d n y p r o b l e m p r a k t y k i s k o m p l i k o w a n e jest z kilku krajów to (radzieccy cyganolodzy nie byli zagadnienie, reprezentowani ona węgierskim Wojciech 1 0 radzieccy wobec świadczy miejsce chyba p o t r a k t o w a ć na (mało „Etnografii społecznej europejskich; m i a ł a l2 1 9 8 0 . Stanowisko D r u c a i Gesslera m o ż e m y szczepów, etnografom na jako spotkaniu). Olszewski S. M . B u g a č e v s k i j , Cyganskije narodnyje pesni i pljaski, M o s k v a 1971. W . S a n a r o w , Studia nad Cyganami'w ZSRR (1960-1977), „ E t n o g r a f i a Polska", t. X X I I : 1978, z. 2, s. 201-204. A . B a r t o s z , Spotkanie cyganologów na Węgrzech, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , t. X X X V I : 1982, nr 1-4, s. 156-157. 1 1 1 2 ��