https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f31ac286e7286414861c36b24f9dc020.pdf 1fa3f733c7e34804699808a7472df4bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1339 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1237 Title A name given to the resource Polemiki / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2, s.155-172 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O L E M I К I „ E t n o g r a f i a Polska", t. X X X I I : 1988, z. 2 PL ISSN 0071-1861 JÓZEF BORZYSZKOWSKI PROBLEM BADAN (NA M A R G I N E S I E KSZTAŁTOWANIE ETNOGRAFICZNYCH PRACY JADWIGI SIĘ ŚWIADOMOŚCI LUDNOŚCI KASZUBSKIEJ SERIA KASZUB KUCHARSKIEJ. REGIONALNEJ OKOLIC I BYTOWA, ACTA UNIVERS1TATIS NARODOWEJ ŁÓDŹ 1985 LODZIENSIS. FOLIA ETNOLÓGICA, NR 2)' Analiza stanu b a d a ń etnograficznych Kaszub i s p o ł e c z n o ś c i kaszubskiej - w sytuacji, gdy brak bibliografii nie t y l k o tego regionu, ale t a k ż e c a ł e g o Pomorza, w t y m stosunkowo najlepiej rozpoznanego t a k ż e pod w z g l ę d e m bibliograficznym Pomorza G d a ń s k i e g o - jest trudna. M u s i ona bowiem o b j ą ć poza n a u k ą p o l s k ą r ó w n i e ż dorobek innych badaczy, przynajmniej niemieckich i a m e r y k a ń s k i c h . C h c i a ł b y m j e d n o c z e ś n i e z w r ó c i ć u w a g ę na pewne zjawiska w etnografii polskiej, na jej o s i ą g n i ę c i a d o t y c z ą c e interesującego nas regionu i o b s z a r ó w sąsiednich w ramach Pomorza oraz p o r ó w n a ć ich stan z rozwojem i o s i ą g n i ę c i a m i innych dyscyplin h u m a n i s t y k i polskiej, przede wszystkim j ę z y k o z n a w s t w a i historii. S z c z e g ó l n y m b o d ź c e m do takiej refleksji jest interesująca i n i e w ą t p l i w i e cenna, p r z y w o ł a n a w tytule praca Jadwigi Kucharskiej. Zawiera ona sporo bardzo ciekawych s p o s t r z e ż e ń , sygnalizuje w a ż n e przemiany w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n o ś c i kaszubskiej w Polsce, zarazem niepokoi p e w n ą p o w i e r z c h o w n o ś c i ą b a d a ń i wynikającą stąd n i e d o k ł a d n o ś c i ą obrazu prezentowanych zjawisk. D o n i o s ł o ś ć b a d a ń J. Kucharskiej, podejmowanej przez nią problematyki i opublikowanej pracy wynika m. in. ze specyfiki etniczno-historycznej „ s p r a w y kaszubskiej" i ciągłych n i e p o r o z u m i e ń tego regionu, z żywotności tzw. w tej kwestii. Idzie tu nie tyle o n a u k ę , ile o opinie prezentowane przez p s e u d o n a u k o w c ó w czy r ó w n i e kiepskich p u b l i c y s t ó w . . . W k o n t e k ś c i e zaniku rodzimych s p o ł e c z n o ś c i na polskich ziemiach zachodnich i p ó ł n o c ­ nych, zwłaszcza na Mazurach, Warmii i Opołszczyźnie. zjawisko trwania Kaszubów czy p r o b l e m ich wielowiekowego życia na pograniczu c z ę s t o wrogich sobie społeczności i o r g a n i z m ó w politycznych jest szczególnie interesujący, a zarazem wymaga pilnych badań i zwiększonej o d p o w i e d z i a l n o ś c i oraz przygotowania ludzi p o d e j m u j ą c y c h te badania i f o r m u ł u j ą c y c h opinie. C z y n n i k i e m d e c y d u j ą c y m o oryginalności problematyki kaszubskiej, poza określone ogólnym zjawiskiem trwania K a s z u b ó w i ich kresowo-nadmorskim p o ł o ż e n i e m , jest ż y w o t n o ś ć kaszubszczyzny w i społeczności ogólnonarodowym Kaszub, rozwijającej procesie r ó ż n o r o d n y c h jednocześnie przemian, swoją także specyfikę i uczestniczącej świadomościowych. Kaszubi ulegając o w y m generalnym przemianom w ramach w s p ó l n o t y narodowej i p a ń s t w a polskiego, zachodzącym na kolejnych (nie t y l k o niż gdzie indziej d o k u m e n t u j ą współczesnych) swoje z a a n g a ż o w a n i e r o z w i ą z a n i a p o d m i o t o w o ś c i s p o ł e c z n o ś c i lokalnych 1 etapach jego dziejów, w dążeniu do może bardziej stworzenia modelowego w życiu regionu i kraju. Praca z o s t a ł a w y k o n a n a w ramach p r o b l e m u narodowa, jej tendencje najnowsze i percepcja". węzłowego 11. 1 „Polska kultura �156 POLEMIKI 1. KASZUBY. KASZUBI I KASZUBSZCZYZNA A ..SPRAWA KASZUBSKA" W NAUCE 1 PERSPEKTYWIE HISTORYCZNEJ Dla jasnego postawienia problemu i zasygnalizowania wagi o r a / spec\fiki nas regionu i miejsca lokalnej s p o ł e c z n o ś c i kaszubskiej w Polsce warto interesującego przywołać chyba zapomniane lub najczęściej pomijane, nie doceniane, a niejako elementarne stwierdzenia nauki polskiej zawarte w encyklopedycznych h a s ł a c h „ K a s z u b i " i „ S ł o w i ń c y " . P o w s t a ł e prawie przed ćwierćwieczem haslo Kaszubi w Wielkiej encyklopedii choć niezbyt d o k ł a d n e , zawiera n a s t ę p u j ą c e stwierdzenia: „ K a s z u b i , powszechnej, autochtoniczna słowiańskiej l u d n o ś c i Pomorza, p o t o m k o w i e wschodniej gałęzi dawnych Pomorzan, grupa mieszkający na terenie p o w i a t ó w : puckiego, wejherowskiego. kartuskiego, zachodniej części k o ś c i e r s k i e g o , północnej części słupskiego chojnickiego, wschodniej części i lęborskiego (Słowińcy). A k t u a l n ą oraz w małych liczbę K a s z u b ó w bytowskiego, na enklawach między pogranicznych jeziorami Łebsko o k r e ś l a się mniej więcej na 200 ziemiach a tys. (brak Gardno danych statystycznych). Nieliczne k o l o n i e l u d n o ś c i kaszubskiej istnieją w Ameryce P ó ł n o c n e j ; p o w s t a ł y one wskutek emigracji w X I X w. [ . . . ] W 1919 Polska otrzymała wraz morza większość ziem zamieszkanych jeszcze przez K a s z u b ó w , a w 1945 Kaszubi żyjący w granicach niemieckiego. D o X V I I Pomorza Zachodniego ulegali s t a ł e m u w. u t r z y m y w a ł się tu dialekt kaszubski ewangelickiego dzięki pastorom S z y m o n o w i K r o f e y o w i z dostępem naciskowi żywiołu (wprowadzony do i Michałowi do ich c a ł o ś ć . Mostnikowi kościoła 1583-1664); pruska p o l i t y k a germanizacyjna s p r a w i ł a , że po zachodnich Kaszubach, p r ó c z resztek S ł o w i ń c ó w , p o z o s t a ł y jedynie relikty etnograficzne. N a t o m i a s t Kaszubi z a m i e s z k u j ą c y u n i k n ę l i zniemczenia, zachowali swoją Do ich przetrwania przyczyniła mowę się w Pomorze Gdańskie (Polska - j ę z y k ) i poczucie swojej o d r ę b n o ś c i . XIX i XX w. społeczna, polityczna i literacka d z i a ł a l n o ś ć F. Ceynowy i S. R a m u ł t a oraz prace pisarzy i p o e t ó w kaszubskich: H . Derdowskiego, A. M a j k o w s k i e g o , J. Karnowskiego, L . Heykego i innych. się silny folkloru ruch młodokaszubski, i tradycji Kaszubów stawiający sobie W początkach X X w. r o z w i n ą ł za zadanie p o d t r z y m y w a n i e i odnowienie oraz wzmocnienie ich więzi z P o l s k ą : w ó w c z a s t e ż pojawiły się pisma kaszubskie [ . . . ] . W ł ą c z e n i e K a s z u b s z c ż y z n y do Polski 1919 w z m o g ł o Kaszubami badania resztek w społeczeństwie nad przeszłością folkloru m . i n . od polskim Kaszubów, kaszubskiego, oraz ruch działają ukazują 1957 d w u t y g o d n i k » K a s z e b e « regionalistyczny; organizacje, się t a k ż e [...]" których okresowo (Wielka różne od zainteresowanie 1945 prowadzi się zadaniem jest czasopisma encyklopedia ocalenie kaszubskie, powszechna, 1967. s. 513-514)2. Zawartość tu pominiętej, tego hasla odzwierciedla ówczesny przytoczone są podstawowe, stan niejako nauki polskiej; tradycyjne w części wiadomości końcowej, etnograficzne, g ł ó w n i e d o t y c z ą c e k u l t u r y materialnej K a s z u b ó w . P o m i j a j ą c niedostatki ó w c z e s n y c h s f o r m u ł o w a ń czy też stanu wiedzy trzeba p o d k r e ś l i ć fakt stosunkowo wszechstronnego z ł o ż o n o ś c i dziejów, obrazu i miejsca K a s z u b ó w w s p o ł e c z n o ś c i zasygnalizowania polskiej. W ciągu minionego ćwierćwiecza dorobek n a u k i polskiej w zakresie tematu został dobitnie wzbogacony. Tymczasem w najnowszej, czterotomowej Encyklopedii PWN hasła Jest natomiast (zob. dziś także „Kaszubi" hasło Encyklopedia w Polsce. Są brak (pytanie, czy „Słowińcy" - powszechna natomiast dla etnografii polskiej, PWN przypadek, czy zmienionej sygnał wersji 1976, s. 209). Wiemy jednak, Kaszubi, która to w prawie nie a więc w ostatnich problem latach z jakiegoś lat „Kaszubi" powszechnej zjawiska). sześćdziesiątych że S ł o w i ń c ó w i wiele m o ż l i w o ś c i bytowania s p o ł e c z n o ś c i nie ma badawczych Słowińców - Haslo „ S ł o w i ń c y " znajduje się w t. 10. s. 604. „ S ł o w i ń c y - s z c z ą t k o w a grupa etno­ graficzna l u d n o ś c i pomorskiej, blisko spokrewnieni z K a s z u b a m i ; mieszkają w p o w . s ł u p s k i m nad jeziorem G a r d n o i Ł e b s k o ; w ich kulturze materialnej zwraca u w a g ę dawne b u d o w n i c t w o ludowe [ . . . ] . Dialekt s ł o w i ń s k i był przez długi czas najbardziej na z a c h ó d w y s u n i ę t ą w y s p ą k a s z u b s z c ż y z n y ; dziś t y l k o niewielki z a s ó b w y r a z ó w s ł o w i ń s k i c h utrzymuje się w p a m i ę c i garstki najstarszych m i e s z k a ń c ó w wsi K l u k i " . �157 POLEMIKI na ich W efekcie rodzinnej ziemi przyczyniła z powodzeniem się d ó podjęła przybliżenia trud w miarę wszechstronnych imienia i p r o b l e m a t y k i tej części badań. Kaszubów s p o ł e c z e ń s t w u całej Polski, szczególnie m o ż e c z y n n i k o m o p i n i o t w ó r c z y m i ś r o d o w i s k o m władz r ó ż n e g o szczebla / centralnym włącznie. W nauce polskiej i europejskiej Kaszubi pojawili się na dobre w okresie Wiosny L u d ó w . Badania j ę z y k o z n a w c ó w , (I862)\ zamknęły niekaszubskiego samych zwłaszcza wstępny pochodzenia. Kaszubów lingwistów etap rozpoznania rosyjskich, g ł ó w n i e interesującej O d tej p o r y coraz współtworzących rozwijający nas bardziej Aleksandra społeczności liczący jest Hilferdinga przez badaczy głos przedstawicieli się dorobek, j a k t e ż o p i n i ę o Kaszubach i ich ziemi. Przede wszystkim trzeba tu m i e ć na uwadze d z i a ł a l n o ś ć dr. Floriana Ceynowy z jego Skarbem Kaszébsko-Siovjňsczjé Move na czele . Skórb pismo kaszubskie, b ę d ą c e swoistą s k a r b n i c ą k u l t u r y duchowej Kaszubów. materiału należy t r a k t o w a ć j a k o pierwsze etnograficznego, dotyczącego głównie W 2 polowie X I X w. p r z y b y ł o wiele r ó ż n o r a k i c h prac. dziś cennych j a k o niepowtarzalne źródło z tamtej epoki nie t y l k o dla e t n o g r a f ó w . mieckiej, Część z nich powstała po stronie nie­ sporo d o t y c z y ł o S ł o w i ń c ó w . czyli K a s z u b ó w n a d ł e b s k i c h na Pomorzu Z a c h o d n i m , wcześniej i silniej z a g r o ż o n y c h germanizacją. 5 Na p o c z ą t k u tego stulecia K o n s t a n t y K o ś c i ń s k i n a p i s a ł b r o s z u r k ę pt. Kaszubi giną (1905) . To tytułowe stwierdzenie, tak bliskie stanowisku A. Hilferdinga, dość długo stanowiło autentyczny wyraz ś w i a d o m o ś c i r ó ż n y c h ś r o d o w i s k , t a k ż e naukowych, zainteresowanych społecz­ nością k a s z u b s k ą i regionem Kaszub. Współcześnie Kaszubi nadal sytuacja trwają, prezentuje a się nieco inaczej. M i m o kaszubszczyzna wykazuje upływu dynamiczny wielu d z i e s i ą t k ó w rozwój; żywotne są lat jej tradycje, k u l t u r a , ruch s p o ł e c z n y i ś w i a d o m o ś ć o d r ę b n o ś c i etniczno-regionalnej we w s p ó l n o c i e o g ó l n o p o l s k i e j . Jest to swoisty fenomen i n i e w ą t p l i w i e ciekawy problem badawczy dla r ó ż n y c h dyscyplin n a u k o w y c h o p o w a ż n y m znaczeniu p r a k t y c z n y m dla samej s p o ł e c z n o ś c i kaszubskiej i r e p r e z e n t u j ą c y c h j ą elit. Idzie nie t y l k o o stan w s p ó ł c z e s n y s p o ł e c z n o ś c i , k u l t u r y mości ludzi ją tworzących, ale choćby tylko w decydujących kaszubska prezentuje chlopsko-rybackiej i kulturową, dziś z różnych etapów inny kształt struktury się w z r ó ż n i c o w a n ą widoczna jest wzrastająca j a k o przedmiot b a d a ń , c h o ć b y t y l k o e t n o g r a f ó w , wewnętrznej. wszechstronnie rola rodzimej w d u ż e j mierze wynikają rozpoznania s p o ł e c z n o ś c i zaszły Ze wspólnotę inteligencji. społeczności terytorialną Tym samym wymaga większego przygotowania badaczy i bardziej nowoczesnych metod. R ó ż n o r o d n e p o m y ł k i p u b l i c y s t ó w naukowców i świado­ przemian, j a k i e o współczesności okresach X I X i 1 p o l . X X w. S p o ł e c z n o ś ć zupełnie przeobraziła w której i o jej obraz z braku systematycznych kaszubskiej, k t ó r e j obraz prezentowany czy też pozorne badań i sukcesy niedostatecznego tak z z e w n ą t r z , j a k i od w e w n ą t r z m o ż e b y ć daleki o d rzeczywistości. Ten brak sprzyja po większej części jałowym dyskusjom. Aktualny stan s p o ł e c z n o ś c i kaszubskiej, a po trochu i jej b a d a ń przez naukę polską, sygnalizuje dyskusja panelowa pt. ..Kaszubi dzisiaj", k t ó r a o d b y ł a się niedawno w G d a ń s k i m Towarzystwie N a u k o w y m (zob. Galus 1986, 1987). Dyskusja ta stała się p u n k t e m wyjścia ' W t ł u m a c z e n i u na j ę z . polski Aleksandry S t a r z y ń s k i e j - M a j k o w s k i e j praca ta została o p u b l i k o w a n a w ..Gryfie". R. 5: 1921, nr 1. 2, 4; R. 6: 1922. nr 1 i 3. Publikacja nie obejmuje całości i nie jest d o k ł a d n a . - Skórb u k a z y w a ł się w Świeciu w latach 1866-1868. Wyszło 13 zeszytów, z czego 12 w wydaniu fotoofsetowym w z n o w i o n o wraz z i n n y m i pismami Ceynowy, pt. Skórb Kaszébsko-Slovjnsczjé Móvé z p o d t y t u ł e m Prace Floriana Ceynowy przez M u z e u m P i ś m i e n n i c t w a i M u z y k i Kaszubsko-Pomorskiej oraz O d d z i a ł Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w Wejherowie w 1985 г., na podstawie z b i o r ó w Książnicy i m . M . K o p e r n i k a w T o r u n i u . Praca dotyczy g ł ó w n i e s t o s u n k ó w w ł a s n o ś c i o w y c h i stanu wielkiej p o s i a d ł o ś c i ziemskiej na Kaszubach. 5 �158 POLEMIKI do głębszego zainteresowania się s p o ł e c z n o ś c i ą kaszubską i badań socjologów, skupionym w środowisku naukowym Gdańska. Socjolodzy przystępujący do opracowania p r o g r a m u b a d a ń zderzyli się ze s m u t n ą rzeczy­ wistością naukową podstawowych w dziedzinie b a d a ń problemów etnograficznych (zob. związanych z tą społecznością Latoszek 1987). i regionem Rozpoznanie okazuje się dość powierzchowne i fragmentaryczne, nie t y l k o w odniesieniu do przestrzeni i czasu, niewiele p r z e k r a c z a j ą c e stan u t r w a l o n y w haśle . . K a s z u b i " na kartach Wielkiej encyklopedii powszechnej. Nadal brak udokumentowanej odpowiedzi na tak podstawowe pytania d o t y c z ą c e liczebności Kaszubów, elementów miejsca ich zamieszkania, kultury tradycyjnej i obecności w niej rodzimych i obcych, w s p ó ł c z e s n e g o obrazu k u l t u r y K a s z u b ó w , ich ś w i a d o m o ś c i historycznej, regionalnej i społecznej w p o s z c z e g ó l n y c h skupiskach (także miejskich) czy grupach s p o ł e c z n y c h , zawodowych, wiekowych i t p . , aspiracji oraz miejsca w polskiej w s p ó l n o c i e . Z w y k l e wystarczy socjologom sięgnąć do prac e t n o g r a f ó w . Tymczasem w nas przypadku odniesienia. poza Zanim p u b l i k a c j a m i Jadwigi Kucharskiej t r u d n o jednak bardziej u m i e j s c o w i ć spróbuje w nich zasygnalizować prace J. z w r ó c i ć u w a g ę na zgoła inny - rozwój Kucharskiej, o k t ó r e j znaleźć badań interesującym liczący się p u n k t etnograficznych, jest m o w a w tytule, aby pragnę interesujący i bogaty w owoce r o z w ó j b a d a ń j ę z y k o z n a w c z y c h , a po trochu t a k ż e historycznych, o d n o s z ą c y c h się do Kaszub. W zakresie j ę z y k o z n a w s t w a dorobek dotyczący kaszubszcżyzny z a p r e z e n t o w a ł a wyśmienicie H a n n a Popowska-Taborska w popularnym ujęciu (1980). T u p r a g n ę jedynie p r z y w o ł a ć tak w a ż n e naukowe fakty o d o n i o s ł y m wręcz c i ę ż a r z e g a t u n k o w y m , iak opracowanie i o p u b l i ­ kowanie Atlasu językowego kaszubszcżyzny - dzieło z e s p o ł u Z a k ł a d u S ł o w i a n o z n a w s t w a P A N oraz kaszubskie s ł o w n i k i . Przede wszystkim trzeba p a m i ę t a ć o Słowniku czyli kaszubskiego i Stefana Friedhelma Hinzego (1958-1968) Bernarda Sychty f Ramułta (1893) \ Pomeranisches 7 oraz Słownik (1964-1976). P a m i ę t a ć gwar kaszubskich też trzeba języka Worterbuch pomorskiego, Fryderyka Lorentza na tle kultury o dziele Słownictwo kociewskie ludowej na tle kultury ludowej (1980-1985). N i e m o ż n a też p o m i n ą ć s ł o w n i k a Aleksandra L a b u d y w opraco­ waniu Edwarda Gramatyka Brezy i Jerzego Tredera (1981) oraz dzieła tych dwóch autorów pt. kaszubska (1981). Dzięki zainteresowaniu r ó ż n y c h ś r o d o w i s k kaszubszczyzna i d ł u g o ­ letnim badaniom, p r o w a d z o n y m g ł ó w n i e w o ś r o d k a c h s ł o w i a n o z n a w s t w a P A N oraz Uniwersytetu G d a ń s k i e g o , stanowi ona dzisiaj teren najlepiej rozpoznany pod względem językowym mapie S ł o w i a ń s z c z y z n y . R ó w n i e w a ż n e jest to. że stan b a d a ń ulega Wystarczy p r z y w o ł a ć najnowsze prace .1. Tredera ciągłemu na wzbogacaniu. (1986) i A . Majewicza (1984). Dzięki wieloletnim badaniom j ę z y k o z n a w c y polscy f o r m u ł u j ą c opinie na temat k a s z u b s z c ż y z n y coraz częściej o d c h o d z ą od dawnych jej o k r e ś l e ń jedynie jako gwar czy d i a l e k t ó w j ę z y k a polskiego. Coraz częściej t e ż enigmatyczne określenie „mowa kaszubska" zastępują pojęciem „język kaszubski", j a k to od dawna ma miejsce w nauce europejskiej, m. i n . radzieckiej i niemieckiej (NRD i R F N ) , w niczym nie przekreślając w s p ó l n y c h korzeni k a s z u b s z c ż y z n y z p o l s z c z y z n ą oraz znaczenia tej pierwszej j a k o pomostu miedzy j ę z y k i e m polskim i językiem wymarłych Słowian polabskich. Czynnikiem m o b i l i z u j ą c y m , m. in. rozwój kaszubskiej a zarazem ułatwiającym literatury p i ę k n e j (nie t y l k o badania j ę z y k o z n a w c ó w ludowej) oraz był i jest związanych z nią b a d a ń historyczno-literackich. Kolejne etapy b a d a ń naukowych w tej dziedzinie są z w i ą z a n e fi C z ę ś ć I I tego dzieła z o s t a ł a niedawno odnaleziona i czeka na p u b l i k a c j ę . p a m i ę t a ć , iż R a m u ł t podjął p i e r w s z ą p o w a ż n ą p r ó b ę opracowania ..Statystyki kaszubskiej", wydanej w K r a k o w i e w 1899 r. 7 Warto ludności W Lorentzowej spuściźnie figurują t a k ż e takie dzieła z zakresu j ę z y k o z n a w s t w a , j a k : Geschichte der pomoranischen (Kaschuhischen) Sprache. Berlin 1925: Gramatyka pomorska. w y d . I . P o z n a ń 1927-1937, i w y d . 2 fotooffset. W r o c ł a w 1958-1962; Polskie i kaszubskie nazwy miejscowości na Pomorzu kaszubskim. P o z n a ń 1923: Slovinzische Grammatik. St. Petersburg 1903, Slovinzische Texte, St. Petersburg 1905: Slovinzisches Worterbuch. St. Petersburg, t. 1. 1908; t. 2. 1912; Teksty pomorskie (kaszubskie). K r a k ó w 1924. �159 POLEMIKI z postaciami Władysława Pniewskiego (1928/1929), Andrzeja D r z e ż d ż o n a (1973, 1986). Szczególne miejsce w badaniach literatury kaszubskiej zajmuje współcześnie Ferdinand Bukowskiego Neureiter z A u s t r i i , b ę d ą c y 4 popularyzatorem tej literatury i nieocenionym d o k u m e n t a l i s t ą . na reprezentujące opracowanie folklorystykę, (1950)* którą i Jana historyczno-literackich d o t y c z ą c y c h Trzeba w odniesieniu oddanym także zwrócić uwagę do Kaszub zajmuje się np. Jerzy Samp (1981. 1984. 1985). Generalnie m o ż n a stwierdzić, że dorobek w s p ó ł c z e s n y c h h i s t o r y k ó w literatury, skupionych w Uniwersytecie G d a ń s k i m , w odniesieniu do literatury kaszubskiej prezentuje dobry poziom, c h o ć nie d o r ó w n u j e o s i ą g n i ę c i o m j ę z y k o z n a w c ó w . O b o k monograficznych prac o charakterze analitycznym i przyczynkarskim środowisko to może poszczycić się t a k ż e wspomnianymi p r ó b a m i c a ł o ś c i o w e g o ujęcia interesującej nas p r o b l e m a t y k i . Nieco inna środowiska jest sytuacja naukowego w zakresie b a d a ń Pomorza i badań dziejów Kaszubów i ich historycznych tego regionu ziemi. w takich Rozwój ośrodkach, j a k P o z n a ń , T o r u ń , G d a ń s k i S ł u p s k , z a o w o c o w a ł bogactwem prac monograficznych i p o w a ż n y m i p r ó b a m i syntez. Te ostatnie w odniesieniu do terenu Kaszub w n a j w i ę k s z y m stopniu r e p r e z e n t u j ą : Dzieje Pomorzu Nadwiślańskiego Labudy (1969-1984). W ś r ó d (1979) i w i e l o t o m o w a Historia o p u b l i k o w a n y c h licznych Pomorza p o d red. prac monograficznych nie ż a d n e j p o ś w i ę c o n e j wyłącznie Kaszubom czy innemu regionowi Pomorza. Sporo jest popularnonaukowych monografii miast i wsi czy też dawnych p o w i a t ó w j e d n o k r o t n i e zawierają one n i e m a ł o m a t e r i a ł u ich niektóre z poziom n a u k o w y ; nich musi naukowych. być więc W powstały ostrożne, ostatnich latach nie t y p o w o etnograficznego. kilkanaście można przy wzbogacony lub ponad został także p a m i ę t n i k a r s t w a pomorskiego. U k a z a ł a się m . in. Moja (1982) - R ó ż n y jest Nie­ jednakże Korzystanie analitycznych dorobek natomiast kaszubskich. 20 lat temu. tym pomijać Gerarda znajdziemy prac edytorski w ściśle zakresie droga kaszubska Jana Karnowskiego c z o ł o w e g o d z i a ł a c z a , teoretyka i jednego z wielkiej trójcy ruchu młodokaszubskiego. zarazem z a s ł u ż o n e g o historyka regionu, dokumentalisty i etnografa. M a t e r i a ł o nieco p o d o b n y m charakterze, zawierający spojrzenie na k a s z u b s k ą rzeczywistość, zwłaszcza w zakresie p r o b l e m a t y k i ś w i a d o m o ś c i regionalnej i narodowej, zawierają liczne dokumenty, z k t ó r y c h część u d o s t ę p n i o n a jest t a k ż e w postaci publikacji czypospolitej o Pomorzu w 1920 roku, opracowania archiwalne, ( p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć Sejm 1985). W y m a g a j ą one nie t y l k o krytycznego Rze­ podejścia, ale wielorakiej konfrontacji z i n n y m i ź r ó d ł a m i . Stwierdzając brak naukowej i współczesnej historii Kaszub, podobnie jak 1 0 K a s z u b ó w , trzeba p o d k r e ś l i ć fakt s p o ł e c z n e g o zapotrzebowania na tego rodzaju jak i m o ż l i w o ś ć ich powstania dorobkiem naukowym w najbliższym i dalszymi planami w s t ę p n e etapy m o ż n a t r a k t o w a ć dwie w perspektywie Pamiętając historii historyczno-literackich) d o t y c z ą c y c h Labudy będące w druku - oraz O Kaszubach, o zasygnalizowanym czasie. Z w i ą z a n e jest prof. G . historii dotychczasowym (zob. Strzelczyk 1987). Jako prace G . L a b u d y : Sprawa kaszubska ich nazwie i ziemi rozwoju to z i opracowania, zamieszkania. badań językoznawczych i historycznych Kaszub, czas s p r ó b o w a ć o d p o w i e d z i e ć na (także najważniejsze 4 Z n a s t ę p n y c h licznych prac tego autora, c z ę s t o o charakterze w t ó r n y m do Regionalizmu, warto z w r ó c i ć u w a g ę na a r t y k u ł Literatura Kaszubów i o Kaszubach w pracy zbiorowej Pojezierze Kaszubskie, p o d red. B o l e s ł a w a Augustowskiego. G d a ń s k 1979. sygnalizującej w popularny s p o s ó b t a k ż e dorobek etnografii. Jego podstawowe dzieła t o : Kaschubische Anthologie. ..Slavistische B e i t r á g e " . Bd. 6 1 , M ü n c h e n 1973 i Geschichte der kaschubischen Literatur, Versuch einer zusammenfassenden Darstelhmg. ..Slavistische Beitráge'". Bd. 117. M ü n c h e n 1978. D z i e ł o to. w t ł u m a c z e n i u na j ę z . polski M a r i i B o d u s z y ń s k i e j - B o r o w i k o w e j , u k a z a ł o się w G d a ń s k u w 1982 r. j a k o Historia literatury kaszubskiej. Próba zarysu ze w s t ę p e m Tadeusza Bolduana. 4 1 0 Pamiętając zapis w ujęciu o Historii Kaszubów po trosze legendarnym, A. Majkowskiego m i t o l o g i c z n y m , jak (1938), i o stanowiącej Geschichte F. Lorentza (1925), b ę d ą c e j - j a k to określili M a j k o w s k i i K a r n o w s k i Kaszubów. der swoisty jej Kaschuben historią germanizacji �160 POLEMIKI tu pytanie, j a k idzie o w ich dorobek kontekście etnografi prezentują polskiej, się d o k o n a n i a e t n o g r a f ó w . choć nie można pominąć także Przede wszystkim innych prac. np. niemieckich. II. STAN BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH KASZUB PRZED 1 PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ Nie bez powodu sądzi się powszechnie, iż etnografia w pierwszym rzędzie powołana jest do b a d a ń tak m a ł y c h społeczności etnicznych i k u l t u r o w y c h , j a k i e r e p r e z e n t u j ą We współczesnych światowej, badaniach polskich a w odniesieniu do w tej materii nie można Kaszub przede wszystkim pominąć niemieckiej. Kaszubi. dorobku Pamiętać nauki trzeba, że po tamtej stronie etnograficzne badania i n t e r e s u j ą c e g o nas regionu prowadzili przede wszystkim przedstawiciele miejscowej s p o ł e c z n o ś c i niemieckiej, zakorzenionej na t y m terenie, za a swoje wiele e l e m e n t ó w kultury i tradycji kaszubsko-pomorskiej, raczej uznającej słowiańskiej. W przypadku Pomorza Zachodniego dorobek niemiecki z a s y g n a l i z o w a ł J ó z e f Burszta (1965) dokonując przeglądu i perspektywy b a d a ń p r o b l e m ukazania d o r o b k u etnografii etnograficznych na tym terenie. Pozostaje w t y m zakresie w ostatnim ćwierćwieczu, u z u p e ł n i e n i a b a d a ń J. Burszty. Nie zinwentaryzowano d o t ą d nego zawartego w niemieckich czasopismach regionalnych bowiem m a t e r i a ł u i wydawnictwach więc a zarazem etnograficz­ o charakterze l o k a l n y m , r ó w n i e ż pod t y m w z g l ę d e m bogatych, j a k i m i były oficjalne periodyczne w y d a w n i c t w a pomorskich towarzystw n a u k o w y c h działających na t y m terenie przed 1939 r. Problematyka kaszubska nie należy w nich opracowań wcale do zjawisk w y j ą t k o w y c h . Brak j e d n a k ż e poważniejszych syntetycznych. Rozwój i kolejne liczące się etapy polskich badań etnograficznych Kaszub wiąże się z k i l k o m a zaledwie nazwiskami. C a ł o ś ć dawniejszego d o r o b k u polskiego w zakresie etnografii utożsamianej niekiedy z folklorystyką oraz postacie p r z y b l i ż y ć m. in. L . Roppel (1959) i A . Bukowski folklorystów kaszubskich próbowali (1959. 1982). I tu t a k ż e brak inwentaryzacji m a t e r i a ł u ź r ó d ł o w e g o zawartego w r ó ż n o r a k i c h czasopismach polskich czy nawet na gazet. Jeśli idzie o liczące się dokonania etnografów, to z czasów zaboru łamach pruskiego p r z y w o ł a ć trzeba p o s t a ć Józefa Ł ę g o w s k i e g o i jego prace wydane pod pseudonimem D r Nad­ morski - Ludność z mapą etnograficzną i pieśni polska w Prusach Zachodnich. Jej rozwój (1889) oraz Kaszuby i Kociewie. Język, ludowe w północnej części Prus Zachodnich i rozsiedlenie w bieżącym zwyczaje, przesądy, n (1892) . stuleciu, podania, zagadki Równie znacząca, a niewątpliwie d o n i o ś l e j s z a w skutkach byla d z i a ł a l n o ś ć Izydora Gulgowskiego i jego żony Teodory z F e t h k ó w , znanych g ł ó w n i e j a k o t w ó r c ó w pierwszego skansenu na ziemiach polskich, a zarazem w Rzeszy Niemieckiej w 1906 r. Gulgowski jest autorem licznych prac. N a j w a ż n i e j s z a z nich to Von einem unbekannten Gulgowski. Volke in Deutschland książka (1911)'-. n i e w ą t p l i w i e najwybitniejszy z e t n o g r a f ó w polskich zajmujący się Kaszubami przed odzykaniem niepodległości, był p o n a d t o animatorem i popularyzatorem k u l t u r y kaszub­ skiej w ś r o d o w i s k a c h niemieckich. Wielkie znaczenie ma jego d z i a ł a l n o ś ć Lorentzem Towarzystwa jako współzałożyciela i twórcy Ludoznawczego: Verein tego Towarzystwa, ..Mitteilungen des k t ó r e g o redaktorami byli Gulgowski materiału. C h o ć językiem urzędowym d o ń wielu P o l a k ó w : d o m i n o w a l i für dorobku jedynego w Kaschubische V o l k s k u n d e Vereins für Kaschubische i Lorentz, stanowi nie Towarzystwa wraz z Fryderykiem dziejach (zał. Volkskunde" wykorzystaną i jego organu Kaszubi ( z a r ó w n o Polacy, j a k był Kaszubskiego 1907 г.). dotąd skarbnicę niemiecki, i Niemcy) Organ (1908-1913), świadomi należało swych organicznych z w i ą z k ó w z kaszubszczyzna. N a u k o w y charakter Towarzystwa i odcinanie się od oficjalnej p o l i t y k i germanizacyjnej były p o d s t a w o w y m i przyczynami zamarcia jego d z i a ł a l n o ś c i , przerwanej wybuchem I wojny 11 światowej. W a r t o p a m i ę t a ć o bibliografii Ł ę g o w s k i e g o , publikowanej na lamach Zapisek Historycznych Towarzystwa N a u k o w e g o w T o r u n i u . Praca ta u k a z a ł a się w s k r ó c o n e j wersji w jęz. polskim pt. Kaszubi. Kraków 1924. �161 POLEMIKI Poza „ M i t t e i l u n g e n . . . " r ó w n i e cenny, c h o ć skromniejszy m a t e r i a ł etnograficzny kolejne roczniki „ G r y f a " — organu Towarzystwa M ł o d o k a s z u b ó w , (zob. Kamińska, 1961). Kaszubsko-Pomorskie Z inicjatywy tegoż Towarzystwa w zawierają w y c h o d z ą c e g o o d 1908 r. 1913 r. powstało Muzeum w Sopocie z bogatym zbiorem e k s p o n a t ó w etnograficznych. Niestety, I wojna p r z e r w a ł a r ó w n i e ż d z i a ł a l n o ś ć Towarzystwa i M u z e u m . W dwudziestoleciu m i ę d z y w o j e n n y m Kaszuby znalazły się w bliższym k r ę g u b e z p o ś r e d n i c h zainteresowań n a u k i polskiej. z w ł a s z c z a w Poznaniu, Jednakże mimo badań i Pomorze p o d wieloma w z g l ę d a m i p o z o s t a ł y b a d a ń etnograficznych Kaszub i Pomorza Obok Uniwersytetu 0 tym głównie prowadzonych brak wyższej uczelni na P o m o r z u niemały jest prace B o ż e n y tu w różnych zdecydował białą p l a m ą . N a j w i ę k s z y w okresie m i ę d z y w o j e n n y m udział Instytutu Stelmachowskiej (1932, ośrodkach, o t y m , że dorobek powstał Kaszuby w zakresie w Poznaniu. Zachodnio-Słowiańskiego. Decydują 1933). Jednak zarówno metoda, jak 1 w y n i k i b a d a ń Stelmachowskiej m o g ą dziś b u d z i ć p o w a ż n e w ą t p l i w o ś c i . G ł ó w n y m p r o m o t o r e m prac Stelmachowskiej był Instytut B a ł t y c k i p o m n i k o w e dzieło Kaszubi, w tym dziele, kultura kompetencja w Toruniu, dzięki k t ó r e m u pozostało do dziś 13 i język ( 1 9 3 4 ) . Syntetyczny charakter r o z p r a w zawartych autorów - w tym Fryderyka Lorentza jako twórcy Zarysu etnografii kaszubskiej — s p o w o d o w a ł y , ż e z y s k a ł o ono powszechne uznanie w ś r ó d społeczności kaszubskiej, a t a k ż e w nauce polskiej i europejskiej. Z a r ó w n o w wersji polskiej, j a k i angielsko­ języcznej jest ono dotąd jedynym opracowaniem tego typu. W zakresie syntezy etnograficznych Kaszub do d z i ś t r u d n o o b e j ś ć się bez pracy F. Lorentza, k t ó r y poznał i zbadał kulturę Kaszubów w ciągu dziesiątków lat naukowej badań bezpośrednio penetracji terenu j a k o szeroko p a t r z ą c y na przedmiot b a d a ń j ę z y k o z n a w c a . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m Gajek, badania terenowe k t ó r y — o ile m i w i a d o m o — zebrał wówczas, ani p o wojnie m i m o zapowiedzi na Kaszubach prowadził interesujący i bogaty nie u k a z a ł a się ż a d n a również materiał. praca tego Jedyne Sklad etniczny znane m i publikacje Wielkiego Pomorza „ T e k a Pomorska", J. Gąjka i stroje dotyczące Kaszub ludowe na Pomorzu, to ani wybitnego przedstawiciela etnografii polskiej, u m o ż l i w i a j ą c a szersze poznanie w y n i k ó w jego badań. Józef Jednakże kaszubskich skromne artykuły: opublikowane w czasopiśmie R. I I I : 1938. Po I I wojnie światowej diametralnie z m i e n i ł a się sytuacja się w j e d n y m organizmie p a ń s t w o w y m , przechodzącym Kaszubów. w powojennych Wszyscy latach znaleźli rewolucyjne p r z e o b r a ż e n i a s p o ł e c z n o - u s t r o j o w e , p o d wieloma w z g l ę d a m i niekorzystne dla m a ł y c h l o k a l n y c h społeczności charakter etnicznych. Z m i a n y te miały na ziemiach odzyskanych, szczególnie rewolucyjny i zarazem głównie germanizacji. D o lat s i e d e m d z i e s i ą t y c h w dokonały krainie Słowińców, niszczycielski którzy ulegli silnej się ostatecznie dzieje tej s p o ł e c z n o ś c i na ich rodzinnej ziemi pomorskiej w Polsce. W t y m czasie m i m o tragicznych l o s ó w tej grupy kaszubskiej, a może dzięki nim, stała się ona przedmiotem życzliwego zainteresowania, pomocy, a t a k ż e b a d a ń uczonych p o l s k i c h . W trakcie w s p ó ł c z e s n e g o , ostatniego a k t u tragedii S ł o w i ń c ó w p o w s t a ł y interesujące prace etnograficzne badaczy polskich. Wiedza o tej krainie i ludziach rozpropagowana z o s t a ł a w Polsce tak dalece, że w głębi kraju żywsze budzi dziś los S ł o w i ń c ó w niż p o z o s t a ł e j , zwartej społeczności kaszubskiej. zainteresowanie Spośród prac e t n o g r a f ó w polskich najbardziej interesujące są w t y m zakresie opracowania B o ż e n y Stelmachow­ skiej (1959, 1960, 1963), k t ó r a po 1945 r. z w i ą z a n a była z Uniwersytetem i m . M . K o p e r n i k a w Toruniu. że miały O powojennych stworzono W kręgu Kukiera one badaniach i mają żadnego nadal ośrodka U M K powstała Kaszubi bytowscy etnograficznych charakter naukowego współczesnych Kaszub i n d y w i d u a l n y , wycinkowy ukierunkowanego natomiast jedna (1968). Zyskała głównie z najciekawszych ona duże można i raczej Nie badania Pomorza. prac — monografia Ryszarda uznanie, na powiedzieć, dorywczy. choć wzbudziła również " Praca zawiera trzy rozprawy o charakterze syntetycznym: A . F i s c h e r , Kaszubi na tle etnografii Polski; F. L o r e n t z , Zarys etnografii kaszubskiej i T. L e h r - S p ł a w i ń s k i , O narzeczach Słowian nadbałtyckich. II - Etnografia Polska, t. 32. z. 2 �162 POLEMIKI oceny krytyczne w ś r ó d e t n o g r a f ó w uniwersyteckim, w k t ó r y m Łódź (głównie dzięki pracom J. 1 4 i samych etnografowie Kaszubów . podejmują Drugim obok nieprzypadkowe Kucharskiej, o czym za U M K ośrodkiem badania chwilę). Kaszub, Można tu jest przywołać t a k ż e prace ludzi z Z a k ł a d u Kaszuboznawczego dawnej WSP w G d a ń s k u . Jedynym etnografem w t y m zespole był Wojciech B ł a s z k o w s k i . Jego g ł ę b o k a pasja i z n a j o m o ś ć skromnym Na stopniu Uniwersytecie nielicznych obrzędy zaowocowała Gdańskim historyków. i obyczaje. jednak można Przykładem Wstęp w postaci obecnie może publikacji mówić być o Kaszub 1966. zainteresowaniach Wacław do etnografii historycznej (1961. Odyniec Kaszub i jego w XVI- w zbyt 1970. 1979). etnograficznych praca XVIII Kaszubskie wieku (1985). Poza uniwersyteckimi badaniami w dziedzinie etnografii Kaszub trzeba u w z g l ę d n i ć d z i a ł a l n o ś ć i publikacje (głównie przyczynkarskie) p r a c o w n i k ó w Muzeum Etnograficznego k t ó r y m przez wiele lat k i e r o w a ł a M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a , oraz D z i a ł u Muzeum Narodowego w Gdańsku, pracującego pod w kierownictwem L o n g i n a Malickiego. Z prac t o r u ń s k i c h o p r ó c z publikacji M . Z n a m i e r o w s k i e j - P r ü í T e r o w e j d o t y c z ą c y c h kaszubskiego naszą L. (1957) na u w a g ę zasługuje niewielka k s i ą ż e c z k a Jana Rompskiego wiedzę o obrzędowości M a l i c k i e g o (1985, pularnym 1986) lf kaszubskiej bardzo niż n a u k o w y m . Ciekawe (1973). W Gdańsku cenne i interesujące, są również niektóre rybołówstwa wzbogacająca zaś p o w s t a ł y monografie ale o charakterze publikacje Toruniu, Etnograficznego bardziej po­ Muzeum Morskiego w G d a ń s k u . N a szczególną u w a g ę zasługuje praca Z d z i s ł a w a Batorowicza Maszoperie kaszubskie (1971). U w z g l ę d n i a j ą c r ó w n i e ż d z i a ł a l n o ś ć n a u k o w o - w y d a w n i c z ą m a l e ń k i c h m u z e ó w regionalnych i p o t ę ż n i e j ą c e g o Kaszubskiego Parku Etnograficznego we Wdzydzach m o ż n a jednak stwierdzić, że w G d a ń s k u i b e z p o ś r e d n o na Kaszubach generalnie nie p r o w a d z i się obecnie szerszych i d ł u g o f a l o w y c h b a d a ń etnograficznych. N i e istnieje też docelowy plan b a d a ń , k t ó r y mógłby d o p r o w a d z i ć do w s p ó ł c z e s n e g o zarysu etnograficznego tego regionu. W tej sytuacji szczególnie w a ż n e są badania o ś r o d k a ł ó d z k i e g o , reprezentowanego przez J a d w i g ę Kucharską. W bogatym d o r o b k u n a u k o w y m J. Kucharskiej k i l k a n a ś c i e pozycji dotyczy życia nadmorskich K a s z u b ó w . Z dawniejszych trzeba p r z y w o ł a ć m o n o g r a f i ę zespołowego na Wybrzeżu kaszubskich w XX Kaszubskim wieku (1972). Tradycyjna (1968) i Przemiany Zyskały one struktury uznanie organizacja rybołówstwa społeczno-zawodowej przedstawicieli różnych h u m a n i s t y k i , zwłaszcza h i s t o r y k ó w i s o c j o l o g ó w . W najnowszej swej pracy a u t o r k a bardzo ważną problematykę wykraczającą niejako poza tradycyjne, czy wsi dyscyplin podejmuje może dominujące pojmowanie z a d a ń etnografii. Jest to p r o b l e m a t y k a niezmiernie istotna właśnie w przypadku takich społeczności pogranicza etnicznego i k u l t u r o w e g o , j a k i e r e p r e z e n t u j ą Kaszuby. A u t o r k a n a w i ą z u j ą c do najnowszych b a d a ń s t e r e o t y p ó w i p r o c e s ó w etnicznych w kraju zwłaszcza w Ameryce, przywołując bogatą literaturę teoretyczną i jej i na świecie, ustalenia, wzorce, p o d j ę ł a p i o n i e r s k ą p r ó b ę zbadania ś w i a d o m o ś c i regionalnej i narodowej kaszubskiej okolic B y t o w a cego się do 1945 r. pewne społeczności terenu wielowiekowego pogranicza polsko-niemieckiego, znajdują­ w ramach państwa niemieckiego. Traktuje słusznie tę społeczność j a k o szczególnie w y r ó ż n i a j ą c ą się, ale nie w y j ą t k o w ą w ramach w s p ó l n o t y narodowej polskiej. G ł ó w n y m celem etnograficznych b a d a ń a u t o r k i b y ł o „ p o z n a n i e mechanizmu przemian (i funkcjo­ nowania) z a c h o d z ą c y c h w samookreśleniu się m i e s z k a ń c ó w wsi kaszubskich okolic Bytowa na przestrzeni 70-80 lat, czyli życia trzech p o k o l e ń " (s. 8). Posługując poznanie 1 4 się dalej przekazywanego słowami drogą autorki tradycji „przedmiotem ustnej badań było z jednej strony - dziedzictwa kulturowego m i e s z k a ń c ó w wsi Za tę p r a c ę autor został w y r ó ż n i o n y Medalem Stolema przez studencki K l u b „ P o m o r a n i a " Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w G d a ń s k u , a zarazem w z b u d z i ł a ona opinie w rodzaju w y r a ż o n e j w recenzji L . M ł y ń s k i e g o , k t ó r a u k a z a ł a się w „Etnografii Polskiej", t. 17: 1973, z. 1, s. 252-257. R. K u k i e r od lat pracuje w U M K niejako poza ś r o d o w i s k i e m e t n o g r a f ó w . Jest on m . i n . autorem k i l k u innych o p r a c o w a ń etnograficznych d o t y c z ą c y c h s ą s i e d n i c h w stosunku do Bytowskiego r e g i o n ó w Kaszub i Pomorza. Praca ta jest wydawnictwem W o j e w ó d z k i e g o D o m u K u l t u r y w G d a ń s k u , z a s ł u ż o n e g o w dziedzinie popularyzacji k u l t u r y kaszubskiej, z w ł a s z c z a sztuki ludowej. 15 �163 POLEMIKI kaszubskich, to jest wzorów zachowań i wartości grupowych oraz wynikającej w s p ó l n e g o dziedzictwa kulturowego — ś w i a d o m o ś c i w s p ó l n o t y integrującej z tego m i e s z k a ń c ó w tych wsi, z drugiej z a ś strony badania w k ł a d u uczestnictwa m i e s z k a ń c ó w wsi kaszubskich w k u l t u r ę ponadregionalną z trzech (ogólnokrajową) [...]. Ziemia bytowska przewidzianych do zbadania układów [ . . . ] traktowana odniesienia. Drugi jest j a k o stanowić jeden m a — zgodnie z koncepcją badawczą - centralna część obszaru m o w y kaszubskiej; trzeci — enklawa m o w y kaszubskiej w stanie O n t a r i o , zamieszkana w Kanadzie przez emigrantów przybywających do K a n a d y w p o ł o w i e X I X w . " (s. 9). Mamy więc t u do czynienia z bardzo ambitnym programem badawczym i realizacją jego istotnej części. K u c h a r s k a p r ó b u j e z n a l e ź ć odpowiedzi na postawione we w s t ę p i e zadania rozpatrując w rozdziale I pracy z a t y t u ł o w a n y m „Podstawy więzi n a t u r a l n y c h " zagadnienia t e r y t o r i u m , p o k r e w i e ń s t w a , tradycji i p a m i ę c i historycznej, j ę z y k a etnicznego, religii. W rozdziale I I („Więzi stanowione podnadlokalne") przedstawia mechanizm tworzenia się więzi i jego u w a r u n k o ­ wania lokalne oraz miejscowych p r o p a g a t o r ó w p o l s k o ś c i , analizuje d r o g i o d d z i a ł y w a n i a idei pol­ skiej identyfikacji jania idei analizuje narodowej poprzez r o d z i n ę i organizacje narodowych. owe procesy W rozdziale I I I („Przebieg asymilacji na s p o ł e c z n e oraz bariery i rezultaty gruncie j ę z y k a , kultury procesów i przyswa­ asymilacyjnych") obyczaju oraz instytucji państwa. S p o s t r z e ż e n i a i wnioski s f o r m u ł o w a n e w trakcie analizy m a t e r i a ł u są bardzo interesujące. N a j w a ż n i e j s z e zawarte są w stwierdzeniach: „ G ł ó w n ą p r z e s z k o d ą u t r u d n i a j ą c ą proces identy­ fikacji l u d n o ś c i kaszubskiej z g r u p ą n a r o d o w ą p o l s k ą b y ł a tradycyjna k u l t u r a kaszubska, k t ó r a poprzez funkcje s t r u k t u r y swych funkcji identyfikacji złożony mechanizm m i e s z k a ń c ó w wsi bytowskich z ich g r u p ą e t n i c z n ą , ale r ó w n o c z e ś n i e negatywnie na proces ich identyfikacji oddziaływała pozytywnie na z g r u p ą n a r o d o w ą p o l s k ą . [ . . . ] W procesie samookreślenia [...] język etniczny odgrywa z a s a d n i c z ą rolę w procesie k s z t a ł t o w a n i a się ś w i a d o m o ś c i jednostki i całej z b i o r o w o ś c i kaszubskiej. W formach j ę z y k a etnicznego wszelkie k o n t a k t y m i e s z k a ń c ó w wsi kaszubskiej z rzeczywistością p o z a j ę z y k o w ą . identyfikacji ludności kaszubskiej z grupą narodową polską miał społecznej utrwalone charakter zostały [ . . . ] Proces dynamiczny. [ . . . ] . " M o ż n a też m ó w i ć „ o o p ó ź n i o n y m procesie wkroczenia tej grupy l u d n o ś c i w stadium tworzenia więzi n a r o d o w y c h . [ . . . ] T r u d n o b y ł o b y p r z y p u s z c z a ć , że l u d n o ś ć kaszubska badanych wsi okolic B y t o w a w c h w i l i obecnej w pełni uczestniczy w życiu społeczeństwa narodowego, co byłoby z « a s y m i l a c j a s t r u k t u r a l n a » . R ó w n i e ż i tezy p l u r a l i z m u kulturowego nie znajdują b a d a ń potwierdzenia [ . . . ] P o m i m o więc dynamicznego stale m a m y do czynienia ze s o b ą k o m u n i k o w a ć z pewnym typem charakteru wspólnoty ludności w wynikach p r o c e s ó w asymilacji [ . . . ] kaszubskiej, na kanwie w s p ó l n e g o j ę z y k a , w s p ó l n y c h równoznaczne mogącej się l o s ó w historycznych ziemi, k t ó r ą z a m i e s z k u j ą " (s. 133-135). Jako c z ł o n e k w s p ó l n o t y kaszubskiej, zakorzeniony poprzez losy rodziny m . i n . na ziemi bytowskiej, b y ł e m d o t ą d przekonany, wspólnoty narodowej. Wyniki że właśnie tam najsilniejsza jest ś w i a d o m o ś ć polskiej badań J. Kucharskiej pokazują sytuację odwrotną, która b y ć m o ż e jest efektem naszej rzeczywistości ostatnich k i l k u n a s t u lat. Z większością s p o s t r z e ż e ń J. Kucharskiej jestem s k ł o n n y się z g o d z i ć i p r z y j ą ć nawet z w d z i ę c z n o ś c i ą . Decyduje o t y m m. in. akceptująca niejako postawa a u t o r k i wobec badanej s p o ł e c z n o ś c i , ale z tego samego stwierdzenia r o d z ą się pewne w ą t p l i w o ś c i . Generalnie zgadzam się, że w badanej s p o ł e c z n o ś c i , jak w każdej innej, historii, wspólnota autorkę materiał czynnikami decydującymi tradycji, źródłowy języka i religii. i literaturę o więziach Studiując nie m o g ę wewnętrznych całość uwolnić pracy, się jednak są: świadomość wykorzystany od wątpliwości, przez czy p r o w a d z ą c y badania byli bogatsi w wiedzę w tej materii od r e s p o n d e n t ó w . P o d s t a w o w ą b a z ę ź r ó d ł o w ą pracy stanowi m a t e r i a ł w trakcie kilkuletnich penetracji terenu, zebrany przeprowadzonych przez a u t o r k ę w latach i studentów siedemdziesiątych za p o m o c ą trzech kwestionariuszy i ankiety stosowanej w s z k o ł a c h badanych wsi. Podstawowym obiektem b a d a ń b y ł a rodzina. Jedynie bardzo u ł a m k o w o wykorzystano archiwalia. D o naj­ ważniejszych ź r ó d e ł z a ś zaliczono m o n o g r a f i ę Kaszubi bytowscy R. K u k i e r a i p o p u l a r n o n a u k o w ą �164 POLEMIKI monografię Bedeker h i s t o r y c z n ą Dzieje kaszubski Bezpośrednia ziemi bytowskiej p o d red. S. Gierszewskiego (1972), a także R. Ostrowskiej i I . Trojanowskiej (1979). znajomość terenu m i s t w i e r d z i ć , iż g ł ó w n y m i i badanej respondentami społeczności oraz b y l i przedstawiciele z a a n g a ż o w a n i w ruchu n a r o d o w y m , n i e k t ó r z y r e p r e z e n t u j ą c y analiza pracy pozwalają miejscowej elity — d z i a ł a c z e rejony s ą s i e d n i c h p o w i a t ó w — kartuskiego czy k o ś c i e r z y ń s k i e g o (F. Pawelczyk, F. Borzyszkowski — s. 3 1 , 39). Dlatego obraz ś w i a d o m o ś c i badanej społeczności jest wyidealizowany, a ponadto c a ł a praca charakteryzuje się przesadnym ujęciem egzotyczno-folklorystycznym i polonocentrycznym. Ta ostatnia cecha w p r z y p a d k u grup etnicznych pogranicza, takich j a k Kaszubi lub M a z u r z y , jest niekorzystna nie t y l k o w badaniach n a u k o w y c h . Prowadzi generalnie szczególnie także do zubożenia p o l s k o ś c i , k t ó r a r o ś n i e i wzbogaca się g ł ó w n i e dzięki r ó ż n o r o d n o ś c i . Jest to praca o ś w i a d o m o ś c i narodowo-etnicznej kaszubskiej. miejscowej elity, wywodzącej się p o n o ć głównie N i e twierdzę, że ś w i a d o m o ś ć innych grup s p o ł e c z n y c h r ó ż n a , ale w pracy rodzaju badaniach zróżnicowany, brak pełnego rozpoznania tego z drobnej b y ł a i jest podstawowego szlachty diametralnie p r o b l e m u , co nie b y ł o b y wcale trudne. Rzeczywisty obraz tej s p o ł e c z n o ś c i jest niewolny od konfliktów, także klasowych, co znajduje odbicie w tego bardziej również w świadomości. Autorzy tezę, badań iż Kaszubi (twórcy prac mieszkający magisterskich na tym terenie i J. Kucharska) uważają się za przyjęli niejako z Kaszubów — Polaków góry lub K a s z u b ó w — N i e m c ó w . N i e z a u w a ż y l i głębszej z ł o ż o n o ś c i problemu. F o r m u ł u j ą c pytania zgodnie niejako z t y m i z a ł o ż e n i a m i nie wyczuli w odpowiedziach r e s p o n d e n t ó w istnienia f o r m p o ś r e d n i c h , nie p r ó b o w a l i nawet o d p o w i e d z i e ć , czy w tej s p o ł e c z n o ś c i - tak w przeszłości, j a k i dziś — dominuje poczucie o d r ę b n o ś c i , swoistej s a m o ś w i a d o m o ś c i kaszubskiej, k t ó r a b y ć m o ż e ciąży nad ś w i a d o m o ś c i ą n a r o d o w ą , s k ł a n i a j ą c się w k i e r u n k u p o l s k o ś c i czy n i e m i e c k o ś c i . A u t o r k a nie bierze p o d u w a g ę w a r u n k ó w , w j a k i c h p o w s t a w a ł y odpowiedzi na pytania kwestionariusza, ani powszechnie znanego faktu, iż z w ł a s z c z a respondenci wiejscy, nie tylko kaszubscy, p o t r a f i ą m ó w i ć t r o c h ę to, czego — w e d ł u g ich wyczucia — oczekuje p r z e p r o w a d z a j ą c y badania. Potrafią „uczony też m ó w i ć rzeczy nieprawdziwe, p r ó b u j ą c s p r a w d z i ć , na ile da się n a b r a ć l 6 badacz" . M a n k a m e n t e m tej pracy i n i e k t ó r y c h innych o p r a c o w a ń etnograficznych jest n i e u w z g l ę d n i e n i e czasu, c h r o n o l o g i i . P a m i ę t a j ą c , jak wyglądał ó w stan iż autorka bada trzy pokolenia, nie m o ż n a d o w i e d z i e ć się, świadomości w przeszłości, z n a j o m o ś ć d o r o b k u j ę z y k o z n a w c ó w i niedocenianie a j a k jest współcześnie. Niedostateczna prac h i s t o r y k ó w s p o w o d o w a ł y przesadne potraktowanie spraw nazwisk r o d o w y c h , j a k i pewnych rodzinnych legend. T y m samym nie z a u w a ż o n o w p ł y w u literatury, a przede wszystkim prasy. Jest to t e ż efekt prawie c a ł k o w i t e g o 1 7 p o m i j a n i a przez e t n o g r a f ó w ź r ó d e ł archiwalnych i d r u k o w a n y c h , a t a k ż e prasy dochodzącej do lokalnej s p o ł e c z n o ś c i i po trochu odzwierciedlającej to, co się w niej dzieje. historii regionalnej też u w o l n i ć p r a c ę od tradycji i literatury kaszubskiej literackiej z h i s t o r i ą . się mniej egzotycznie, pozwoliłaby Wiele zjawisk stwierdzonych przez gdyby p o r ó w n a ć obraz badanej autorkę społeczności Znajomość utożsamiania zaprezentowałoby z innymi podobnymi l o k a l n y m i w s p ó l n o t a m i t e r y t o r i a l n y m i . W p r z y p a d k u takiej konfrontacji t a k ż e Kaszubi i ich k u l t u r a p r e z e n t u j ą się we w s p ó l n o c i e o g ó l n o p o l s k i e j mniej egzotycznie. Generalna refleksja wynikająca z przestudiowania omawianej pracy to stwierdzenie potrzeby interdyscyplinarnych b a d a ń (lub przynajmniej takiego podejścia) przy podejmowaniu podobnej p r o b l e m a t y k i . T r u d n o też a n a l i z o w a ć , b a d a ć ś w i a d o m o ś ć ludzi bez bliższej z n a j o m o ś c i 1 6 N a b r a ł się na to m . i n . R . K u k i e r , a po n i m i n n i ; zob. M ą c z k a (1986). P r z y k ł a d e m ź r ó d ł a drukowanego wykorzystanego przez J. K u c h a r s k ą jest k s i ą ż k a o charakterze w s p o m n i e n i o w y m : W. W a c h , Na kaszubskim szańcu, Warszawa 1968. Szkoda jednak, że przypisy podane przez J. K u c h a r s k ą , nie t y l k o w t y m p r z y p a d k u , s ą niekiedy m y l ą c e , zob. np. s. 86-87, przyp. 7, gdzie idzie o ks. M a k s y m i l i a n a (u J. K . Z b i g n i e w ) Wierzbickiego. 1 7 �165 POLEMIKI ich j ę z y k a , m e n t a l n o ś c i , pewnych s y m b o l i oraz postaci i f a k t ó w . Z n i e z n a j o m o ś c i tych spraw w y n i k a j ą zapewne humorystyczne p o t k n i ę c i a a u t o r k i w rodzaju obdarzenia wydawcy „ G a z e t y G r u d z i ą d z k i e j " W i k t o r a Kulerskiego nazwiskiem W i t o l d a Kuberskiego — szczególnej p a m i ę c i ministra o ś w i a t y z lat, w k t ó r y c h k o ń c z o n o badania terenowe w okolicach B y t o w a (s. 58; na s. 92 figuruje W i k t o r K u b e r s k i ) . Podobny charakter ma p o d k r e ś l e n i e faktu d u ż e j p o p u l a r n o ś c i ks. Józefa Wryczy — „ a m i m o że p o c h o d z i ł z Kielc, a więc b y l obcym, z d o b y ł sobie we wsiach bytowskich uznanie i szacunek" (s. 59) — i przypisanie m u faktu tej o b c o ś c i , gdy powszechnie w i a d o m o , iż w y w o d z i ł się właśnie z bytowskiego r o d u Wrycza-Rekowskich. Podobnych d r o b i a z g ó w , j a k na niewielką o b j ę t o ś c i o w o p r a c ę , z n a c z ą c ą d o n i o s ł o ś c i ą s p o s t r z e ż e ń i p r o b l e m a t y k i , jest zbyt wiele. B y ć m o ż e z a w a ż y ł na t y m t a k ż e fakt b r a k u recenzenta z n a j ą c e g o realia regionu, k t ó r e m u p o ś w i ę c o n a jest ta w sumie i n t e r e s u j ą c a i cenna publikacja (choć dyskusyjna i miejscami nie dopracowana). D o r o b e k naukowy J. Kucharskiej, s t a n o w i ą c y najcenniejszą c z ą s t k ę w k ł a d u powojennej etnografii polskiej w rozpoznanie s p o ł e c z n o ś c i i k u l t u r y K a s z u b ó w , z w ł a s z c z a ta ostatnia publikacja, u ś w i a d o m i ł y m i p i l n ą p o t r z e b ę stworzenia nowego o ś r o d k a b a d a ń etnograficznych — m o ż e szerzej; antropologicznych — w k u l t u r a l n o - n a u k o w y m centrum regionu, j a k i m jest nie­ w ą t p l i w i e G d a ń s k . T r u d n o b o w i e m na zasadzie d o j a z d ó w p o d j ą ć i z r e a l i z o w a ć z większym powodzeniem j a k i ś c a ł o ś c i o w y p r o g r a m b a d a ń tego regionu d o dziś s t a n o w i ą c e g o w stosunkowo d u ż y m stopniu białą p l a m ę w etnografii polskiej. Poza Kaszubami w jeszcze w i ę k s z y m stopniu p r z y s ł o w i o w ą białą p l a m ę s t a n o w i ą takie regiony Pomorza, j a k Kociewie i Bory Tucholskie, Ż u ł a w y , Powiśle, a t a k ż e Kosznajderia i K r a j n a . N i e od rzeczy b y ł a b y też w i ę k s z a korelacja b a d a ń tych r e g i o n ó w z ziemią c h e ł m i ń s k ą , Pomorzem Z a c h o d n i m oraz W a r m i ą i M a z u r a m i . M o i m zdaniem w a r u n k i b a d a ń interdyscyplinarnych istnieją w G d a ń s k u . 1 8 Podjęcie tych b a d a ń nie jest zadaniem ł a t w y m , ale też nie jest ono n i e m o ż l i w e . N a p o c z ą t k u realna i konieczna jest większa integracja przedstawicieli ś r o d o w i s k a etnograficz­ nego, p r a c u j ą c y c h na t y m terenie w r ó ż n y c h instytucjach, g ł ó w n i e muzealnych, z reprezentan­ t a m i p o k r e w n y c h dyscyplin n a u k o w y c h s k u p i o n y m i przede wszystkim na Uniwersytecie G d a ń s k i m . J u ż dziś w s p ó ł p r a c u j ą o n i m . i n . za p o ś r e d n i c t w e m G d a ń s k i e g o Towarzystwa Naukowego, p o s t u l u j ą c e g o od lat stworzenie o ś r o d k a b a d a ń etnograficznych w G d a ń s k u . Ustalenie aktualnego stanu b a d a ń s p o ł e c z n o ś c i i k u l t u r y Kaszub i innych r e g i o n ó w Pomorza, rozpoznanie istniejących m o ż l i w o ś c i i najpilniejszych potrzeb, to w a ż n e zadanie nie t y l k o o ś r o d k a humanistycznego, j a k i m jest G d a ń s k , lecz m o ż e przede wszystkim c a ł e g o ś r o d o w i s k a etnograficznego w Polsce. LITERATURA Alias językowy... 1964-1978 Atlas językowy kaszubszcżyzny i dialektów sąsiednich, opracowany przez Zespół S ł o w i a n o z n a w s t w a P A N , t. 1-6, p o d red. Z . Stiebera, t. 7-15, p o d red. H . Popowskiej-Taborskiej, Wrocław. B a t o r o w i c z Z. 1971 Maszoperie kaszubskie. Studium geogrąficzno-etnograficzne, Prace M u z e u m M o r s k i e g o w G d a ń s k u , t. 4, G d a ń s k . B t a s z k o w s k i W. 1961 Obiekty ludowej kultury materialnej środkowych Zeszyty Humanistyczne. Prace Pomorzoznawcze, 1965 Haft kaszubski, 1966 O podcieniu 1 8 Kaszub, Gdańskie Gdańsk. w budownictwie kaszubskim. Pomorzoznawcze, i północnych R. 4, G d a ń s k . G d a ń s k i e Zeszyty Humanistyczne. Prace R. 9, G d a ń s k . Z o b . t e ż : K u c h a r s k a (1986) i por. Szulist (1981). Polonii kaszubskiej t o : Jost (1983) i Perkowski (1972). Najciekawsze prace dotyczące �166 POLEMIKI 1970 Specyfika kulturowa Kaszub. Współczesne pojęcie regionalizmu, G d a ń s k . 1981 Zarys etnograficzny, [ w : ] Pojezierze Kaszubskie, B. A u g u s t o w s k i (red.), 1983 Hafty regionalne na Pomorzu Gdańskim, Gdańsk. B r e z a E., T r e d e r J. 1981 Gramatyka Bukowski A. 1950 kaszubska. Regionalizm historycznej, Zarys popularny, kaszubski. Poznań. kaszubscy Ruch Gdańsk. naukowy, XIX i XX literacki i kulturalny. L u d o w a " , R. monografii 1959 Folkloryści Pomorze Gdańskie (Od Ceynowy do „Gryfa"), [ w : ] , Dzieje folklorystyki 1864-1918, H . K a p e l u ś , J. K r z y ż a n o w s k i (red.). Warszawa. badań w., „ L i t e r a t u r a Zarys 1982 B u r s z t a J. 1965 Przegląd i perspektywy R. 1963. D r z e ż d ż o n J. XVIII, Gdańsk. etnograficznych na Pomorzu 13, nr 1-2. polskiej Zachodnim, „ L u d " , t. 49, 1973 Piętno Smętka. Z problemów kaszubskiej literatury regionalnej lat 1920-1939, G d a ń s k . 1986 Współczesna literatura kaszubska 1945-1980, Warszawa. Dzieje Pomorza... 1979 Dzieje Pomorza Nadwiślańskiego, R. W a p i ń s k i , G d a ń s k . Encyklopedia... 1976 Encyklopedia powszechna G a j e к J. 1938 Sklad etniczny R. 3. PWN, S. Mielczarski, W. Odyniec, (red.) S. Gierszewski, t. 3, Warszawa. Wielkiego Pomorza i stroje ludowe na Pomorzu, „ T e k a Pomorska", Galus H. 1986 Kaszubi dzisiaj, „ P o m e r a n i a " , n r 7. 1987 Nie bójcie się Kaszubów, „ P o l i t y k a " , nr 5. G u l g o w s k i I . [Ernst Seefried Gulgowski] 1911 Von einem unbekannten Volke in Deutsehland. Ein Beitrag zur Volks- und Landeskunde des Kaschubei, Berlin. H i l f e r d i n g A. 1862 Historia Ostatki Slavjan na jużnom Petersburg. Pomorza... beregu Baltijskago morja, Etnografičeskij 1969-1984 Historia Pomorza, G . L a b u d a (red.), t. 1, cz. 1-2, t. 2, cz. 2, 1984, P o z n a ń . Jost I . 1983 Osadnictwo kaszubskie K a m i ń s k a K. 1961 „Gryf wraz Gdańsk. K a r n o w s k i J. z dodatkiem 1982 Moja droga kaszubska, Kościński K. 1905 Kaszubi giną. К u c h a r s k a J. w Ontario, Wiązanka „Gryf 1969; t. Sborník, 1, cz. t. 5, 1, 1976; Lublin. Kaszubski" 1908-1934. Bibliografia zawartości, o p r a ć , w s t ę p i przypisy J. Borzyszkowski, G d a ń s k . wiadomości historycznych zespołowego i statystycznych, na Wybrzeżu Poznań. 1968 Tradycyjna organizacja rybołówstwa Warszawa- Kraków. Kaszubskim, Wrocław — 1972 1986 Przemiany struktury społeczno-zawodowej wsi kaszubskich w XX wieku, W r o c ł a w . Kaszubi w Kanadzie. Mechanizmy identyfikacji etnicznej, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 30, z. 1, s. 163-179. �167 POLEMIKI Kukier R. 1968 Kaszubi bytowscy. Zarys monografii etnograficznej, L a b u d a A. 1982 Slówórz L a b u d a G. 1982 kaszebsko-polsczcié polsko-kaszubski, społeczność białą plamą, „ P o m e r a n i a " , nr 6. Geschichte der Kaschuben, Berlin. Pomoranisches Worterbuch, t. 1 A - P , B e r l i n ; t. 2 fortgefiihrt Berlin 1968. Ł ę g o w s k i J. ( D r N a d m o r s k i ) 1889 Ludność Polska w Prusach Zachodnich. Jej rozwój z mapą etnograficzną. Warszawa. 1892 Kaszuby i Kociewie. Język, zwyczaje, przesądy, w północnej części Prus Zachodnich, P o z n a ń . M a j e w i c z A . F. 1984 von Friedhelm Hinze, i rozsiedlenie w bieżącym podania, zagadki stuleciu, i pieśni ludowe A New Kashubian Dictionary and the Problem of the Linguistic Status of Kashubian (an Insight from Outside the Field), [ w : ] Collectanea lingüistica in honorem Adami Heinz, Prace K o m i s j i J ę z y k o z n a w s t w a P A N , nr 53, K r a k ó w . Majkowski A. 1938 Historia M a l i c k i L. 1985 Gdańsk. Sprawa kaszubska w perspektywie historii, K o m u n i k a t y Z a r z ą d u G ł ó w n e g o Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, „ W i d " , nr 16. Latoszek M. 1987 Kaszubska L o r e n t z F. 1925 1958 i Słownik Gdynia. Kaszubów, Gdynia. Sztuka ludowa na Pomorzu Gdańskim, 1986 Rok obrzędowy Mączka M. na Kaszubach, Gdańsk. Gdańsk. 1986 Ten dziwny kaszubski świat czy tylko plewy czasu i wielości?, I n f o r m a t o r K u l t u r a l n y , Słupsk, R. 5, nr 1, s. 4-6. N e u r e i t e r F. „Gryf, Wojewódzki 1978 Geschichte der kaschubischen Literatur. Versuch einer zusammenfassenden Slavistische Beitráge, B d . 117, M ü n c h e n . O d y n i e c W. 1985 Kaszubskie obrzędy wieku, G d a ń s k . P e r k o w s k i J. i obyczaje. Wstęp do etnografii historycznej Darstellung, Kaszub w XVI-XVIII 1972 Vampires, Dwarves and Witches among the Ontario Kashubs, Ottawa. P n i e w s k i W. 1928/1929 Przegląd literatury kaszubskiej, „ R o c z n i k G d a ń s k i " , t. 2-3, s. 3-31. Popowska-Taborska H. 1980 Kaszubszczyzna. Zarys dziejów, Warszawa. R a m u l t S. 1983 Słownik R o m p s k i J. 1973 Ścinanie R o p p e l L. 1959 języka pomorskiego, kani. Kaszubski Trzej regionaliści R. 13, nr 1-2. czyli kaszubskiego, Kraków. zwyczaj ludowy, T o r u ń . kaszubsko-kociewscy XVIII, XIX i XX w., „ L i t e r a t u r a Ludowa", S a m p J. 1981 Droga na sabat, G d a ń s k . 1984 Mowa, którą nazwano „niedoszłym" językiem, „ R e g i o n y " , nr 1-4, s. 95-106. �168 POLEMIKI 1985b Sejm Zanim staniesz się niemy w mowie ojców, [ w : ] Poezja rodnej mowy, Gdańsk. Rzeczypospolitej... 1985 Sejm Rzeczypospolitej Słownictwo o Pomorzu w 1920 roku, Gdańsk. kociewskie... 1980-1985 Słownictwo kociewskie na tle kultury ludowej, t. 1-3, Wroclaw. S t r z e l c z y k J. 1986 Gerardowi Labudzie w hołdzie, „ P r z e g l ą d Z a c h o d n i " , R. 42, nr 5/6. S t e l m a c h o w s k a B. 1932 Stosunek 1933 Rok obrzędowy Kaszub do Polski, 1934 Kaszubi. -Kultura i język, 1959 Strój 1960 Budownictwo 1963 Słowińcy Toruń. na Kaszubach, kaszubski. Toruń. Toruń. Atlas polskich Słowińców, i ich kultura, strojów ludowych, Wrocław. Poznań. Poznań. S y c h t a B. 1964-1976 Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. 1-7, Wrocław. S z u l i s t W. 1981 Stan i potrzeby badań nad Kaszubską Polonią, [ w : ] Studia pelplińskie, s. 317-344. T r e d e r J. 1986 Ze studiów nad frazeologią kaszubską (na tle porównawczym), Zeszyty N a u k o w e Uniwersytetu G d a ń s k i e g o . R o z p r a w y i Monografie, nr 68, G d a ń s k . W. K . 1987 30 lat minęło, „ P o m e r a n i a " , nr 1, s. 3. Wielka encyklopedia... 1967 Wielka encyklopedia powszechna PWN, t. 5, 10, Warszawa. Znamierowska-Priifferowa M. 1957 Rybackie narzędzia ко/ne w Polsce i krajach sąsiednich, Torunensis, supp). 4. T o r u ń . Studia Societatis Scientiarum JADWIGA KUCHARSKA PROBLEM BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH K A S Z U B PO R A Z D R U G I W obszernym artykule J. Borzyszkowskiego, napisanym z m ł o d z i e ń c z ą s w a d ą i silnym emocjonalnym z a a n g a ż o w a n i e m w sprawy k a s z u b s z c ż y z n y , dostrzegam k i l k a w a ż k i c h p r o b l e m ó w z r ó ż n i c o w a n e j natury, do k t ó r y c h b ę d ę n a w i ą z y w a ć w t o k u podjętej z w y w o d a m i autora p o l e m i k i . Z a c z n ę o d zasygnalizowania tych p r o b l e m ó w , u w z g l ę d n i a j ą c h i e r a r c h i ę w a ż n o ś c i . Są t o : 1. Zagadnienie warsztatu pracy etnografa, czyli w y b o r u przedmiotu i terenu b a d a ń , przyjętych z a ł o ż e ń teoretycznych i z w i ą z a n y c h z n i m i technik zbierania „ ź r ó d e ł w y w o ł a n y c h " ( m a t e r i a ł ó w terenowych); 2. O k r e ś l e n i e „ o s o b l i w o ś c i " nauk antropologicznych (etnograficz­ nych) - m . i n . rozumienia p r o b l e m ó w j ę z y k a , czasu, tzw. „żywej h i s t o r i i " i t p . ; 3. Zagadnienie b a d a ń interdyscyplinarnych rozumianych j a k o w s p ó ł p r a c a , a nie ingerencja w specyfikę innej dziedziny (dyscypliny n a u k i ) . Nie znaczy to jednak, że wymienione zagadnienia b ę d ą przeze mnie kolejno o m ó w i o n e , bo wtedy w y p o w i e d ź moja s t r a c i ł a b y charakter polemiczny. B ę d ę do nich n a w i ą z y w a ł a w dalszych wywodach. J. Borzyszkowski k o ń c z y swój a r t y k u ł recenzyjny refleksją o potrzebie b a d a ń interdyscypli­ narnych przy p o d e j m o w a n i u p r o b l e m a t y k i ś w i a d o m o ś c i na terenie k a s z u b s z c ż y z n y . Z dalszych w y w o d ó w w y n i k a , że badania takie p o w i n n y b y ć podejmowane przez osoby z n a j ą c e język, m e n t a l n o ś ć K a s z u b ó w oraz postacie i fakty z w i ą z a n e z terenem b a d a ń , bez ich z n a j o m o ś c i b o w i e m p o p e ł n i a n e są „ h u m o r y s t y c z n e p o t k n i ę c i a " . P r z y k ł a d y podane przez J. Borzyszkowskiego są nie­ mniej humorystyczne, a w y n i k a j ą z n i e z n a j o m o ś c i zasad stosowanych podczas realizacji b a d a ń terenowych. D o t y c z ą one rzekomo mylnie podanego nazwiska redaktora gazety g r u d z i ą d z k i e j �169 POLEMIKI oraz uznania p u ł k o w n i k a Wryczy za „ o b c e g o " . M y l n i e podane nazwisko nie oznacza posiadania przez „fałszywej korektę. bohatera wiedzy", Natomiast jest dane to bowiem personalne walk partyzanckich, podawane zwykły dotyczące błąd zecerski, pułkownika były przez i n f o r m a t o r ó w , nie wcale poprawiony Wryczy, legendarnego a dla etnografa nie jest najistotniejsze t o , czy fakty te rzeczywiście miały miejsce. Budowanie takiej wiedzy pozostawia o n h i s t o r y k o w i , a koncentruje się na p o g l ą d a c h , opiniach, s ą d a c h aktualnie funkcjonujących w badanym ś r o d o w i s k u i p o w o d u j ą c y c h niekiedy m i t o l o g i z a c j ę tej postaci. M o ż n a by d o d a ć , że podobna byłaby z nadaniem i m t y t u ł ó w szlacheckich, sprawa legendy o udziale Kaszubów w bitwie wiedeńskiej, a nie zweryfikowana przez h i s t o r y k ó w . związana N i e zwalnia to etnogtafa z podawania tych f a k t ó w , jeżeli bada ś w i a d o m o ś ć i chce p o s t ę p o w a ć z przyjętymi 11 mojej pracy: przecież, badań założeniami (por. s. że p o d s t a w o w y m i s k ł a d n i k a m i świadomości etnicznej badanych przed rozpoczęciem wsi kaszubskich wyobrażenia, poglądy i sądy są właściwe dotyczące zgodnie „założono mieszkańcom wydarzeń rodzinnych znanych z tradycji czy z w ł a s n y c h p r z e ż y ć . . . " ) . I nie jest to ani egzotyka, ani przesada — j a k sugeruje J. Borzyszkowski — ale w a ż k i element konkretnej ś w i a d o m o ś c i o k r e ś l o n e j grupy regionalnej, k t ó r ą bada osoba „ o b c a " , s t o j ą c a szerszego o m ó w i e n i a poznający i zapewne na z e w n ą t r z grupy. Kwestia ta wymagałaby t r u d n o r o z s t r z y g n ą ć j ą jednoznacznie. Pytanie, czy badacz d a n ą k u l t u r ę p o w i n i e n być sam uczestnikiem tejże k u l t u r y , czy też b y ć dla niej „ o b c y m " , należy n i e w ą t p l i w i e do najtrudniejszych p y t a ń etnologii. J e d n a k ż e obstawanie przy twierdzeniu, iż lepiej poznajemy k u l t u r ę w ł a s n ą , grozi n i e m o ż l i w y m do s p e ł n i e n i a w a r u n k i e m b a d a ń etnograficznych, trzeba by b o w i e m d o m a g a ć się wtedy, aby I n d i a n badali Indianie, P o l a k ó w — Polacy, a K a s z u b ó w — K a s z u b i i t d . N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , że osoba „ o b c a " dostrzega łatwiej to wszystko, czego nie z a u w a ż a członek badanej grupy, urzędnik, świadek czy tylko narrator ( = informator) wydarzeń interesujących etnografa. Czynienie zarzutu z faktu n i e z n a j o m o ś c i j ę z y k a badanej s p o ł e c z n o ś c i wydaje się bezpodstawne. A b s t r a h u j ą c o d s p o r ó w toczonych w k o ł a c h j ę z y k o z n a w c ó w , należy m ó w i ć o dialekcie, czy j ę z y k u kaszubskim, z a u w a ż y ć należy, że wszyscy czy mieszkańcy wsi b y t o w s k i c h znali gorzej l u b lepiej polski j ę z y k literacki. A b y w y c z e r p a ć z w i ą z a n e z p r a c ą zagadnienie j ę z y k a , p r z y p o m n i e ć należy, że w p r o w a d z o n y c h badaniach we wsiach kaszubskich terenu pogranicza z w r ó c o n o u w a g ę na aktualny stosunek m i e s z k a ń c ó w do ich j ę z y k a etnicznego, t r a k t u j ą c j ę z y k j a k o jeden z w y z n a c z n i k ó w o k r e ś l a n i a t o ż s a m o ś c i regionalnej. Z nieznajomości techniki stosowanej przy uzyskiwaniu m a t e r i a ł ó w terenowych wynika t a k ż e mylne mniemanie J. Borzyszkowskiego o przeprowadzaniu w y w i a d ó w jedynie z przed­ stawicielami miejscowej elity z w i ą z a n e j z ruchem n a r o d o w y m . Zgodnie bowiem z z a ł o ż e n i a m i łódzkiej szkoły etnograficznej stworzonej przez prof. К. Zawistowicz-Adamską wywiady w o k r e ś l o n e j fazie b a d a ń (tzw. b a d a ń stacjonarnych) przeprowadzane były prawie ze wszystkimi m i e s z k a ń c a m i wsi ( P ł o t o w o M a ł e , D u ż e , K ł a c z n o , Studzienice), nie t y l k o z osobami n o s z ą c y m i dwuczłonowe nazwiska, zaliczanymi dawniej do drobnej szlachty z przedstawicielami innych warstw s p o ł e c z n y c h . Przeprowadzanie kaszubskiej, ale także w y w i a d ó w z j a k największą liczbą m i e s z k a ń c ó w danej wsi w e r y f i k o w a ł o w pewien s p o s ó b nieścisłości w wypowiedziach i n f o r m a t o r ó w oraz s t w a r z a ł o r ó w n o c z e ś n i e okazję do poznawania badanych z a g a d n i e ń w szerszym k o n t e k ś c i e r ó ż n e g o rodzaju u w a r u n k o w a ń ż y c i o w y c h m i e s z k a ń c ó w wsi. Wydaje m i się, że należy w t y m miejscu p r z y p o m n i e ń ź r ó d ł a c h powiedziane z o s t a ł o na s. 6 pracy O kształtowaniu t a k ż e to, co o wykorzystanych się świadomości... D l a etnografa tak zwane archiwalia (magiczne s ł o w o dla historyka), w k t ó r y c h historyk znajduje „ k w i n t e s e n c j ę " swej wiedzy, m a j ą znaczenie dalszoplanowe. D l a etnografa bowiem - zwłaszcza gdy zajmuje go tak zwana „ ż y w a h i s t o r i a " egzystująca aktualnie w p a m i ę c i ludzi i w ł a d a j ą c a ich emocjami i czynami — najważniesjze swoje wywiady, „poczuciu przynależności" (subiektywnych) są „ ź r ó d ł a tzw. „ w o l n e " , które i t d . Zawarte wyobrażeniach, wywołane". stanowią są w nich opiniach, E t n o g r a f uzyskuje je dla niego przeprowadzając informacje o postawach, sądach, bowiem informacje o i n d y w i d u a l n y c h wydarzeniach z życia informatora o k r e ś l o n e j wsi), życia jego dalszej rodziny czy s p o ł e c z n o ś c i lokalnej, k t ó r e j jest (mieszkańca członkiem. E t n o g r a f znajduje więc w tych informacjach to, co m u jest potrzebne przy badaniu ś w i a d o m o ś c i . To są jego najważniejsze źródła, nie wiem dlaczego mają być mniej wartościowe od �170 POLEMIKI „archiwaliów" historyka, k t ó r e bardzo często ukazują nam „normatywny obraz" jakiegoś wycinka rzeczywistości. E t n o g r a f stara się natomiast o p r ó c z n o r m y d o s t r z e g a ć i r e j e s t r o w a ć „ w z o r y z a c h o w a ń " o b o w i ą z u j ą c e w badanych wsiach. Inną osobliwością nauk o kulturze (a do ' nich należy etnografia) jest odmienne rozumienie u p ł y w u czasu — p o s ł u g i w a n i e się w badaniach o d r ę b n ą jego s k a l ą . W kaszubskich środowiskach wiejskich społecznościach (a takie t y l k o byly lokalnych, istnieje pojęcie przedmiotem b a d a ń ) , podobnie j a k czasu cyklicznego, czasu psychologicznego b ą d ź czasu k o n i u n k t u r spoleczno-gospodarczych w innych wydarzeniowego, czasu (vide moja praca, s. 60) — a te właśnie o k r e ś l e n i a m a j ą dla realizacji c e l ó w badawczych etnografa znaczenie pierwszo­ planowe, jeżeli chce spojrzeć na badane przez siebie zjawiska oczyma c z ł o n k ó w wsi. Nie m o ż n a opisywanych więc c z y n i ć etnografowi zarzutu, że nie u w z g l ę d n i a wydarzeń. podstawie obraz T a k a chronologia, wtedy gdy tworzy ź r ó d ł a konkretnej rzeczywistości, nie jest m u potrzebna badanych linearnej chronologii wywołane, do a na ich dalszego toku jego rozumowania. T o historyk w swej pracy badawczej p o s ł u g u j e się p o j ę c i e m czasu linearnego, zgodnie z n i m kompletuje swe „ a r c h i w a l i a " w oddzielnych p r z e d z i a ł a c h czasu. T a k i c h s e g m e n t ó w (przegród) nie ma w p a m i ę c i ludzkiej; zapamiętane fakty, wydarzenia, emocje, przeżycia u k ł a d a j ą się na p ł a s z c z y ź n i e emocjonalnych p r z e ż y ć , p o w i ą z a ń i s k o j a r z e ń . W świetle poczynionych uwag nie jest b ł ę d e m u t o ż s a m i a n i e tradycji literackiej z h i s t o r i ą z czego robi zarzut J. Borzyszkowski, bo np. poemat H. Derdowskiego Kaszubi Wiedniem jest faktem historycznym specjalnego rodzaju, elementem żywej historii, z a k t u a l n y m istnieniem rodzin o p o d w ó j n y c h drobnoszlacheckich. D l a mnie nie ulega nazwiskach noszonych przez c z ł o n k ó w wątpliwości, że poemat rodzin H . Derdowskiego z a p ł o d n i ć w y o b r a ź n i ę K a s z u b ó w i p r z y c z y n i ć się do odrodzenia i spopularyzowania rodzinnych związanych z wyprawą wiedeńską, pod związanej a b y ć m o ż e jeszcze starszych. mógł tradycji Tradycje s t a n o w i ą fragment historii lokalnej i wpływają na k s z t a ł t o w a n i e się ś w i a d o m o ś c i te narodowej K a s z u b ó w przy r ó w n o c z e s n e j nobilitacji i p o g ł ę b i e n i u ś w i a d o m o ś c i regionalnej. Jest to jeden z przykładów ilustrujących przyjęty przeze mnie (przed rozpoczęciem b a d a ń ) selektywny p u n k t widzenia — inaczej m ó w i ą c h i p o t e z ę r o b o c z ą o w y s t ę p o w a n i u r ó w n o ­ ległym d w ó c h n u r t ó w w k s z t a ł t o w a n i u się ś w i a d o m o ś c i etnicznej: n u r t u k u l t y w o w a n i a polskości w sensie etnicznym, czyli identyfikacji z grupą etniczną (kaszubską), oraz n u r t u polskiej ideologii narodowej (głównie w ś r ó d l u d n o ś c i pochodzenia drobnoszlacheckiego) i identyfikowanie się l u d n o ś c i z grupą pośrednich, to (kaszubską). narodową znaczy Szkoda, polską. identyfikacji że nie p r z e c z y t a ł stwierdzam, że „ p r o c e s identyfikacji J. Borzyszkowski słusznie sugeruje ludności badanych dokładniej ludności wsi z własną zakończenia pracy kaszubskiej z grupą istnienie grupą (s. form terytorialną 134-135), narodową gdzie polską miał charakter dynamiczny" oraz że „ w s p ó l n o t a tworzenia przez więzi naturalne, k t ó r e j c z ł o n k o w i e m o g ą się ze s o b ą k o m u n i k o w a ć na kanwie w s p ó l n e g o j ę z y k a , w s p ó l n y c h l o s ó w historycznych ziemi, którą zamieszkują o d wielu więzi stanowione". Przytoczone pokoleń, fragmenty jest trwalsza o d pracy p r z e c z ą wspólnoty tworzonej przez twierdzeniu J. Borzyszkowskiego, że nie dopuszczam istnienia „ p o c z u c i a własnej o d r ę b n o ś c i m i e s z k a ń c ó w badanej w s i " . D o d a ć do tego m o ż n a dwie zasadnicze uwagi. Pierwsza dotyczy terenu badań znajdującego się w peryferyjnej części zasięgu m o w y kaszubskiej — w strefie pogranicza e t n i c z n o - j ę z y k o w e g o — gdzie procesy na prześledzenie bardziej J. procesu że był t o przebiegają godna ostatnich latach inaczej niż w centrum kaszubszczyzny historyk J. Chlebowczyk). D r u g a — że z a ł o ż o n y m kształtowania okres jest się polskiej ś w i a d o m o ś c i licznych Borzyszkowskiego, nie ulega bytowskich w samookreślenia to m . i n . u w a g ę wyjazdów kwestii, specjalnego wzrosło, do do (zwracał badań badanych przyczyniła własnej odrębności etnografa, się zwłaszcza wydatnie mieszkańców że poczucie imponująca było wsi, t y m Niemiec. D l a mnie, podobnie j a k że sprawa zainteresowania czego ludności celem dla wsi to działalność wydawnicza Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego z reprezentacyjnym dla Kaszub miesięcznikiem „Pomerania", organem Zrzeszenia. Coraz częściej w „Pomeranii" drukowane są artykuły po kaszubsku, k t ó r e n i e w ą t p l i w i e p o g ł ę b i a j ą identyfikację l u d n o ś c i badanych wsi z ich „ m a ł ą o j c z y z n ą " , tzn. z w ł a s n ą g r u p ą terytorialną. �POLEMIKI 171 W dalszym t o k u refleksji z w i ą z a n y c h z c i e k a w ą , ale dla mnie k o n t r o w e r s y j n ą w y p o w i e d z i ą J. Borzyszkowskiego, c h c i a ł a b y m u s t o s u n k o w a ć się do mojego polonocentrycznego patrzenia na sprawy kaszubskie. W t y m miejscu n a l e ż a ł o b y p o c z y n i ć m a ł ą d y g r e s j ę ; ten sam zarzut bowiem m o ż n a p o s t a w i ć J. Borzyszkowskiemu, k t ó r y w polemice zajmuje stanowisko kaszubocentryczne. Nie czynię j e d n a k a u t o r o w i zarzutu z zajmowania takiego stanowiska, jedynie żałuję, że nie d o s t r z e g ł mojego polonocentrycznego stanowiska j a k o z góry przecież z a ł o ż o n e g o w przy­ j ę t y m „ s e l e k t y w n y m punkcie widzenia". Natomiast stanowisko kaszubocentryczne J. Borzyszkow­ skiego p r z y s ł a n i a n a u k o w y w y w ó d , staje się ono w y r a ź n e dopiero wtedy, gdy zestawimy n a s t ę p u j ą c e fakty: 1) czytając wysoko c e n i o n ą p r a c ę z b i o r o w ą okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , pt. Kaszubi, kultura, język - p o w o ł u j e się t y l k o na jednego z w s p ó ł a u t o r ó w tej pracy, F. Lorentza, a nie z a u w a ż a , że zawiera ona t a k ż e art. A d a m a Fischera Kaszubi na tle etnografii Polski; 2) negatywnie ocenia dorobek B. Stelmachowskiej, k t ó r a w 1932 r. p i s a ł a o stosunku Kaszub do P o l s k i ; 3) nie w y r a ż a się pochlebnie o pracy pod red. Gierszewskiego (1972 r . ) Dzieje ziemi bytowskiej. w k t ó r e j omawiane są stosunki łączące tę ziemię z P o l s k ą w r ó ż n y c h okresach historycznych. C z y ż b y dla J. Borzyszkowskiego n a j w a r t o ś c i o w s z e były te t y l k o prace, k t ó r e e k s p o n o w a ł y przede wszystkim t o ż s a m o ś ć k u l t u r o w o - r e g i o n a l n ą l u d n o ś c i kaszubskiej? Wydaje m i się, że z a z n a c z a j ą c e się r ó ż n i c e w patrzeniu na p r o b l e m ś w i a d o m o ś c i etnicznej przez etnografa czy historyka w y n i k a j ą m i ę d z y i n n y m i z o d m i e n n o ś c i w a r s z t a t ó w badawczych, a b s t r a h u j ą c o d p r z y j ę t y c h z a ł o ż e ń teoretycznych. Etnograf, gdy podczas badania tego p r o b l e m u pełni rolę „ k r o n i k a r z a w s p ó ł c z e s n o ś c i " , p r z y w i ą z u j e d u ż e znaczenie do kon­ kretnych w z o r ó w z a c h o w a ń , k t ó r e nie zawsze są zgodne z d e k l a r o w a n y m i n o r m a m i (tak p o w i n n o b y ć , tak n a l e ż a ł o p o s t ą p i ć ) ; natomiast historyk t w o r z y obraz badanej rzeczywistości — jej odbicie w ś w i a d o m o ś c i ludzkiej t y l k o na podstawie f a k t ó w n o r m a t y w n y c h ( z a r z ą d z e ń , n a k a z ó w , przywilejów, n a d a ń itd.). Obraz stworzony przez etnografa zawiera więcej sprzeczności, jest m o ż e mniej spójny, ale potencjalnie m o ż e u k a z y w a ć większe bogactwo ludzkich postaw, o p i n i i , refleksji w c i ą g ł y m „ s t a w a n i u s i ę " . N i e należy więc w y m a g a ć o d etnografa, aby z r e z y g n o w a ł z „ o s o b l i w o ś c i " swego warsztatu pracy i u p o d a b n i a ł się do historyka np. w doborze ź r ó d e ł czy poszerzaniu zakresu swych b a d a ń . W świetle poczynionych uwag na temat o d m i e n n o ś c i w a r s z t a t ó w badawczych wydaje m i się, że o badaniach interdyscyplinarnych m ó w i ć m o ż n a jedynie wtedy, gdy w ś r ó d zainteresowanych przedstawicieli r ó ż n y c h dyscyplin n a u k o w y c h wystąpi wzajemna akceptacja o d m i e n n o ś c i metod, technik czy rodzaju ź r ó d e ł wykorzystywanych w tych dyscyplinach. �