https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ed8ddefea1b19f944453cb111af6e67.pdf 6d5ce93dbb0473fae0418a1d931a62ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4292 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3996 Title A name given to the resource Historycyzm w sztuce ludowej cz.VI /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.7-8 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.7-8 ; s.195-199 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text HISTORYCYZM W S Z T U C E (] v LUDOWEJ V I WITOLD 1. Skrzenia zc wsi Haszów okolice Odmienny typ dłuta bądź piły (np. do tarcia drzewa wzdłuż), umiejętność pławienia, kucia i hartowania metali (przede wszystkim żelaza), lub inny podstawowy sposób ich obróbki, czy też udo­ skonalenie warsztatu tkackiego przez wprowadze­ nie większej ilości nicielnic, kołowrotek oraz inne narzędzia pracy i nowe techniki, pojawiające się w różnym czasie na horyzoncie wynalazczości technicznej, posiadały łatwiejszy dostęp do samo­ wystarczalnej ekonomiki chłopskiej niż gotowe wytwory przemysłowe. Powyższe twierdzenie być może da się interpretować znacznie szerzej. To zna­ czy, że po bardziej wszechstronnym oświetleniu procesów prowadzących do dekompozycji kulturo­ wej i do utworzenia się odmiennych poziomów kulturowych wewnątrz grupy, być może da się ustalić że pierwsze znamiona formowania się pa­ Krakowa. Polska. Fot. St. DYNO WSKI Deptuszewski. raleli cywilizacyjnych i co za tym idzie — pierw­ sze drgnięcia wskaźnika dla ludowej twórczości artystycznej, poprzedzającej jego wznoszenie się na skali chronologicznej (zob. przykład cyt. cz. I I zesz. listopad-grudzień 1948), będą związane nie tyle z infiltracją gotowych dóbr przemysłowych i goto­ wych wzorów do naśladownictwa co z upowszech­ nieniem się dotychczas nieznanych narzędzi i z po­ znawaniem podstaw nowych technik obróbki su­ rowców. W żadnym jednak wypadku nie popełni­ my błędu jeżeli w kręgu zjawisk nas interesujących uznamy wszelkie inowacje techniczne za kataliza­ tor dla większości przeobrażeń kulturowych i za jeden z najistotniejszych czynników w kształtowa­ niu się paraleli cywilizacyjnych. O tym, jak wyglądały początki formowania się paraleli cywilizacyjnych w zasięgu geograficz- �nym nie wiele co da się powiedzieć. Być może prze­ błyski postępu technicznego przenikały i zyskiwa­ ły na sile w miarę jak rozpędzone koło historii obrotami swymi chwytało pozostające w luźnym kontakcie grupy plemienne. Kolejność jednak jak i początki sprzęgania się z kierunkiem przeobrażeń zakreślonym przez rozwój historyczny na ogół są nam mało znane i posiadają wiele stron niejas­ nych. Dla nas rzecz prosta największe zaintereso­ wanie budzi obraz stosunków kulturowych, jakie się ułożyły pomiędzy zachodem i wschodem czy też północnym-wschodem Europy. Najczęściej obraz ten widziany jest przez pryzmat więzów ustalonych, na przykład w świetle danych etno­ graficznych w postaci szlaku emigracyjnego, utar­ tego przez w p ł y w y zachodnie. Szerzące się z za­ chodu w p ł y w y w swych falach i nawarstwieniach jednak nie obejmowały całej przestrzeni jednoli­ cie. W grę wchodził tu zarówno moment odległo­ ści, jak i występujące przeszkody terenowe w dzi­ siejszym pojęciu nawet mało istotne, niemnie; on­ giś decydujące o zakłóceniach ekspans i i o krót­ szej bądź dłuższej izolacji kulturowej. Oczywiście w tych warunkach nie mogło być mowy ani o jed­ noczesnym tworzeniu się paraleli cywilizacyjnych ani też o występowaniu jednakowej ilości współ­ rzędnych. Toteż ze sposobu rozprzestrzeniania się wartości kulturowych dadzą się wysnuć analogicz­ ne wnioski do tych, jakie wypływały z obserwacji sposobów ich uwarstwiania. Chodzi mianowicie o to, że „uhistorycznienie", czy też mówiąc inaczej tworzenie się podstaw do dekompozycji kulturo­ wej i w następnym etapie do narastania paraleli Яус. 2. Skrzynia dębowa, wiek XVII. Holandia cywilizacyjnych będzie zawsze nosiło indywidual­ ne piętno dziejów środowiska, w którym się doko­ nywało. Dla tego też słusznym będzie raz jeszcze podkreślić, że nie mamy żadnych podstaw po te­ mu żeby kulturę i sztukę łącznie z ich wytworami traktować poza środowiskiem, w którym one pow­ stawały. Nic więc nas nie upoważnia do tego, żeby nawet w stosunkowo wąskim kręgu, zakreślonym przez ludową twórczość artystyczną, wybrawszy sobie dowolnie jeden punkt wyrokować poprzez pryzmat najbliższego otoczenia o całości. Zespół zjawisk występujących w nieusystematyzowanej twórczości artystycznej nie da się potraktować, że tak powiemy w czambuł, to jest nie dadzą się one wpasować i umieścić na jednej skali chronologicz­ nej ani też oznaczyć jednym wskaźnikiem,. Wiado­ mości o początkach ludowej twórczości artystycz­ nej, o występujących tu paralelach i o jej historycyzmie zawsze będziemy czerpać w każdym środo­ wisku z osobna. Jeżeli powyższe procesy oznaczy­ my w sposób już przyjęty, to ze wszystkich stron otoczą nas szeregi wskaźników, każdy oznaczając odrębne dzieje rozwoju twórczości ludowej. Oczy­ wiście im głębiej sięgniemy do przeszłości, kierując się ku punktom zwrotnym w dziele budowania kultury i sztuki, tym trudniej będzie odnaleźć w tych szeregach większą ilość elementów sobie współrzędnych. Z dotychczasowych bowiem wy­ wodów wynika, że sprzęganie się z obrotami koła historii i ustawianie się na równoległych torach dla przetwarzania wartości kulturowych nie prze­ biegało w jednym czasie i w sposób nie jednako­ wy. Czy pod tym względem zachodzą zmiany istot- wg. Bosserta �niejsze, niejako w połowie drogi odmierzonej w czasie, tj. mniej więcej w końcowej fazie śred­ niowiecza. Otóż, wiele przemawia za tym, że w ów­ czesnej Europie kulturę najszerszych warstw ludo­ wych da się już podzielić na zespoły, gdzie proces uhistorycznienia poczynił postępy i na zespoły jak gdyby jeszcze nie tknięte. Mówiąc inaczej, jakkol­ wiek ekonomiczno-społeczna struktura średnio­ wiecza zwłaszcza w jego fazie końcowej nie sprzy­ jała żywszej wymianie treści kulturowych między zespołami o odmiennej dynamice rozwojowej, nie­ mniej tam gdzie proces uhistorycznienia kultury ludowej poczynił już postępy, krzepnący ustrój feudalny nie zdołał go zahamować. Narastające przegrody stanowe nie mogły zniweczyć skompli­ kowanego systemu połączeń, jakie zdołały się już uformować i ułożyć pomiędzy wszystkim tym, co było wytworzone i co tworzyło się nadal w pła­ szczyźnie życia historycznego a kompleksami wy­ tworów kulturowych, przetwarzanych bez jakiej­ kolwiek bądź dążności do systematyzacji. Stosunki kulturowe średniowiecza widziane od strony selek­ cji składników kulturowych na poszczególnych szczeblach drabiny społecznej niewątpliwie stano­ wią zagadnienie pasjonujące i temat do specjal­ nych dociekań. Jest to jednak zagadnienie złożone i wykracza poza ramy niniejszego artykułu. Dla dalszych rozważań wystarczy jeżeli uwypuklimy jeden z podstawowych elementów tego zagadnie­ nia, mianowicie tworzenie się klasy rzemieślniczej i werbunek do rzemiosła. Wprawdzie inaczej wy­ glądało to w Niemczech, inaczej we Francji i Ni­ derlandach, inaczej znów we Włoszech, Austrii, Czechach czy na Węgrzech. Niemniej utartym zwy­ czajem, wspólnym, dla wszystkich było sięganie po siły robocze do najszerszych warstw ludowych. W tej chwili nie interesuje nas strona socjologicz­ na podstawy rekrutacyjnej rzemiosła zachodnio i środkowo europejskiego w średniowieczu. Nato­ miast ważnym jest to, że przez zetknięcie się z rze­ miosłem a raczej z ,.peryferiami" rzemiosła szeroki ogół ludności z jego trzonem klasą chłopską zaw­ sze miał możność rejestrowania silniejszych wstrząsów wynikających z przeobrażeń w kultu­ rze organizowanej planowo. Ważnym jest również i to, że pomimo pogłębiania się różnić klasowych, właśnie dzięki kontaktom z rzemiosłem i jego pe­ ryferiami szeroki ogół ludności był także w jakimś sensie konsumentem dóbr wytwarzanych poza krę­ giem t. zw. kultury ludowej. W pierwszym rzędzie wypadnie tu wskazać na cały szereg umiejętności technicznych na narzędzia pracy a także na gotowe wyroby przemysłowe. Dalsze dociekania na temat w jakim stopniu kontakty z rzemiosłem i jego „peryferiami" wpły­ wały na kształtowanie się ludowej twórczości Я $ с . 3, Ornament N i e m с у, Bawaria na drzwiach wg sza/j. Bosserla. artystycznej przedstawiają duże ryzyko. Wobec niezmiernie skąpych wiadomości, odnoszących się do omawianego okresu, każde bardziej szczegółowe wywody będą tu w gruncie rzeczy odzwierciedlały subiektywny punkt widzenia. Niemniej przy zacho­ waniu największej ostrożności, tam gdzie jesteśmy skazani na błądzenie po omacku, jednocześnie opie­ rając się na przesłankach, zaczerpniętych z kręgu wiadomości bardziej ugruntowanych ) możemy jednak wnosić, że w okresie średniowiecza, zwłaszcza na tle jego fazy końcowej nie" tylko da się przeprowadzić linię podziału w kulturze lu­ dowej, rozgraniczającą dziedziny i środowiska uhistorycznione od tych, które jeszcze nie weszły na tę drogę, lecz również, za pośrednictwem ele­ mentów sobie współrzędnych ustalić zarysy więzi już zespalającej większość środowisk kulturowych w Europie. 1 �P R Z Y ') R e k o n s t r u u j ą c szeregi r o z w o j o w e w y t w o r ó w w y ­ wodzących się z zespołów kulturowych środkowej i zachodniej E u r o p y stwierdzamy, że w i ę k s z o ś ć z nich r o z w i j a ł a s i ę stopniowo z z a c h o w a n i e m n a s t ę p c z o ś c i p r z e m i a n bez w i ę k s z y c h p r z e s k o k ó w z jednego po­ z i o m u n a drugi. P e w n a i c h i l o ś ć w o k r e s i e ś r e d n i o ­ P I S Y wiecza uległa kolejnym przeobrażeniom, d a j ą c y m się u m i e j s c o w i ć w czasie ze w z g l ę d n ą d o k ł a d n o ś c i ą . P r z y k o m p l e t n y c h m r o k a c h o t a c z a j ą c y c h procesy kultu­ rowe w ś r e d n i o w i e c z u w wielu w y p a d k a c h p o w y ż s z e dane b ę d ą s ł u ż y ł y za j e d y n y drogowskaz. Я i; с. 4. K r z e s ł o we­ s e l n e p a n n y m ł o ­ dej. Muzeum Górnej Hesji w i' Bos s e r i a L ' H I S T O R I C I S M E DANS L ' A R T P O P U L A I R E . it 9 о Nous ne s a v o n s pas grand'chose s u r les c o m m e n c e m e n t s de la f o r m a t i o n des p a r a l l e l e s de c i v i l i s a t i o n g ć o g r a p h i q u e m e n t p a r l a n t . I I est probable qu'ils se f o r m a i e n t a m e s u r e que l a roue a c c ć l e r e e de 1'histoire e n t r a i n a i t le reste des groupes de p e u p l a d e s en contact r e l a c h ć entre eux. D ' a p r e s les clonnees e t h n o g r a p h i q u e s les i n f l u e n c e s v e n a n t de l ' O c c i d e n t n'agissaient pas s u r toute u n e etendue u n i f o r m i m e n t . I I e n t r a i t ici e n ligne de compte 1 ' ć l ć m e n t de distance a i n s i que les obstacles de t e r r a i n de nos j o u r s n ć g l i g e a b l e s , m a i s q u i p o u r t a n t e n t r a v a i e n t n a g u e r e l ' e x p a n s i o n et d e c i d a i e n t de la d u r e e de 1'isolement de c u l t u r e . D ' a p r e s l a m a n i e r ę de l'extension des v a l e u r s de c u l t u r e on peut a r r i v e r p a r analogie a des conclusions s e m b l a b l e s a celles qui r e sultent de l'observation die l e u r mode de se superposer. I I s'agiit n o t a m m e n t de r e c o n n a i t r e que ,,1'historisation" ou l a f o r m a t i o n des bases pour l a decomposition de c u l t u r e , et a l'etape s u i v a n t e l a f o r m a t i o n de p a r a l l e l e s de c u l t u r e , porteront t o u j o u r s l a m a r q u e i n d i v i d u e l l e de l'histoire d u m i l i e u ou elles s'accomplissent. L e s i n d i ­ cations -sur les c o m m e n c e m e n t s de l a c r e a t i o n artistique p o p u l a i r e , s u r 1'apparition des paralleles et sur l e u r h i s t o r i s a t i o n sont a e x a m i n e r dans c h a q u e m i l i e u s ć p a r ó m e n t . E x a m i n o n s p a r e x e m p l e une des ć t a p e s de developpement q u i nous interesse; a i n s i l a d e r n i e r e phase d u m o y e n - a g e . L e s r e l a t i o n s de c u l t u r e d u m o y e n - a g e a u point de v u e de l a selection des composants de c u l t u r e s u r les differents echelons de l'ec h e l l e sociale, presentent un s u j e t pour des r e c h e r c h e s speciales. N o t r e i n t e r e t est eveille p o u r u n des elements de base f o n d a m e n t a u x de cette r e l a t i o n , l a f o r m a t i o n d'une classe m a n u f a c t u r i e r e ct l a r e c r u t a t i o n a l a m a ­ nufacture. E n E u r o p e occidentale et c e n t r a l e ces proces l a a v a i e n t u n c o u r s different Toutefois, l'usage g e n e r a l adopts p a r tous etait de c h e r c h e r l a m a i n d'oeuvre d a n s les p l u s larges couches p o p u l a i r e s . S a n s s'arreter a u c ó t ć sociologique de ce phenomene, i l nous i m p o r t e d'ofoserver que p a r le contact a v e c le m e t i e r , ou p l u t ó t a v e c sa p ć r i i p h e r i e , l a g r a n d e m a j o r i t e de l a p o p u l a t i o n a v e c son point d'appui, c'est a d i r e l a classe p a y s a n n e , a v a i t t o u j o u r s l a possibiliti- d'enregistrer les p l u s fortes secousses p r o v e n a n t des t r a n s ­ f o r m a t i o n s d' l a c u l t u r e organisee d'apres u n p l a n p r e a l a b l e . 1 �ИСТОРИЧНОСТЬ О началах формирования вестно не много. НАРОДНОГО циЕИлизационных параллелей В е р о я т н о они ф о р м и р о в а л и с ь ИСКУССТВА. в географическом о б ' е м е по м е р е того, как р а з о г н а в ш е е с я истории захватывало своими о б о р о т а м и находящиеся в слабом ные группы. В освещении этнографических охватывали всей территории о д и н а к о в о . графические препятствия, в нынешнем данных, нам из­ колесо взаимном контакте племен­ проникающие с запада влияния не З д е с ь имели з н а ч е н и е как расстояние, так и гео­ понимании даже мало существенные, но тем не м е н е е являющиеся некогда р е ш а ю щ и м и в з а д е р ж к е экспансии и для б о л е е или м е н е е про­ должительной культурной ценностей можно сделать с о б а их наслоения. изоляции. Поэтому, из выводы аналогичные Важно именно появление с е н о в культурной способа то, что их включение в историю декомпозиции, а на с л е д у ю щ е м ния цивилизационных параллелей, Есегда б у д е т носить той с р е д ы , в которой творчества, о оно происходило. выступающих пать из каждой с р е д ы нас этапов вековья, в отдельности. со Сведения или, иначе говоря, этапе — о с н о в для нароста- о истоках н а р о д н о г о Для примера художественного мы всегда будем чер­ рассмотрим один из и н т е р е с у ю щ и х средневековья. стороны селекции культурных индивидуальный отпечаток истории з д е с ь параллелях и о их историчности развития — п о с л е д н ю ю ф а з у наблюдаемые распространения тем, какие вытекали из наблюдения с п о ­ Культурные отношения средне­ составных культурных э л е м е н т о в на разных ступенях о б щ е с т в е н н о й лестницы, составляют тему для специальных исследований. Нас ин­ т е р е с у е т один из основных и п р и в л е ч е н и е к ремеслу. э л е м е н т о в этих о т н о ш е н и й — появление р е м е с л е н н о г о о д и н а к о в о . Тем не м е н е е , по укоренившемуся р а щ е н и е за р а б о ч е й силой класса В з а п а д н о й и центральной Е в р о п е эти п р о ц е с с ы не проходили к наиболее п о в с е м е с т н о м у обычаю, в с е о б щ и м было о б ­ широким народным слоям. Не касаясь социологи­ г ческой с т о р о н ы этого явления, д я нас в а ж н о то, что благодаря соприкосновению с реме­ слом, а в е р н е е с е г о „перифериями" широкие массы населения с е г о ядром — крестьянским классом — всегда имели в о з м о ж н о с т ь испытывать б о л е е сильные потрясения, вытекающие из п р е о б р а з о в а н и й в культуре, организуемой по плану. H I S T O R I C I S M I N P O P U L A R A R T . W e k n o w but little about the f o r m a t i o n of p a r a l l e l s of c i v i l i s a t i o n i n the g e o g r a p h i c a l scope. They were p r o b a b l y f o r m e d w h e n the a c c e l e r a t e d w h e e l of h i s t o r y d r e w in its orb the s t r a g g l i n g t r i b e - g r o u p s in loose contact w i t h one another. E t h n o g r a p h i c a l r e s e a r c h e s e n l i g h t e n us h a t the influences s p r e a d i n g f r o m the W e s t d i d not c o m p r i s e the w h o l e a r e a u n i f o r m l y . T h e m o m a n t of d i s t a n c e h a d to be r e c k o n e d w i t h a n d also the g r o u n d - o b s t a c l e s u n i m p o r t a n t n o w a d a y s but d e c i s i v e in the past as r e g a r d s the i m p e d i n g of e x p a n ­ sion a n d the longer or s h o r t e r stage of c u l t u r a l isolation. T h e m a n n e r of s p r e a d i n g of c u l t u r a l v a l u e s h e l p s us to d r a w i n f e r e n c e s a n a l o g i c a l to these w h i c h w e r e the outcome of the study of the m a n n e r of t h e i r l a y e r s . T h e point is that the: ,historization", or in other w o r d s the f o r m a t i o n of the basis for c u l t u r a l d e c o m ­ position a n d in the next stage the g r o w t h of p a r a l l e l s of c i v i l i s a t i o n w i l l a l w a y s b e a r the m a r k of the h i s t o r y of the c e n t r e i n w h i c h they occur. K n o w l e d g e of the beginnings of the a r t i s t i c f o l k - c r e a t i o n of p a r a l l e l s a p p e a r i n g h e r e a n d of its h i s t o r i c i s m w i l l a l w a y s be sought for i n e a c h centre s e p a r a t e l y . L e t us for e x a m p l e , consider a n interesting stage of developement, the e n d - p h a s e of the M i d d l e - a g e s . R e l a t i o n s of m e ­ d i a e v a l c u l t u r e seen f r o m the point of v i e w of the selection of c u l t u r a l components on s e p a r a t e r u n g s of the s o c i a l ladder, a r e a s u b j e c t for a s e p a r a t e i n q u i r e . W e a r e interested in one of the b a s i c e l e m e n t s of this r e l a t i o n ; the f o r m a t i o n of a h a n d i - c r a f t class a n d the r e c r u i t i n g to this craft. I n W e s t e r n a n d C e n t r a l E u r o p e those processes differed i n t h e i r course. T h e c u s t o m c o m m o n for a l l w a s to look for w o r k m e n i n the largest l a y e r of the population. S e t t i n g aside the sociological f e a t u r e of this p h e n o m e n o n it is of i m p o r t a n c e to observe that t h r o u g h contact w i t h h a n d i c r a f t , or r a t h e r w i t h its „ p e r i p h e r i e s " , the great m a j o r i t y of the po­ p u l a t i o n w i t h its b a c k - b o n e the peasant class, a l w a y s h a d the possibility of r e g i s t e r i n g greater shocks w h i c h w e r e the outcome of t r a n s f o r m a t i o n s o c c u r i n g i n the p l a n n e d o r g a n i s a t i o n of c u l t u r e . Reprodukcje wykonał Stefan Deptuszewski 199 �