https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5db47561ed2be036e8822d329578dcb.pdf 9449e43a3d4b674797935af5bc7c8e2b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:546 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:499 Title A name given to the resource Dekorowanie wielbłądów w prowincji Sind w Pakistanie Zachodnim / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.312-325 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U KRZYSZTOF D I A I M A T E R I A Ł Y WOLSKI DEKOROWANIE WIELBŁĄDÓW W PROWINCJI. W PAKISTANIE ZACHODNIM' SIND 1 I. W S T Ę P N a n i s k i c h szczeblach r o z w o j u ludzkości zdobiono zwierzęta w róż­ n y c h celach; w w i e l u k r a j a c h aż do naszych czasów przetrwały te cele, a nieraz zachowały się pradawne rodzaje i sposoby d e k o r a c j i . P i e r w o t n y m sposobem zdobienia, który służył celom m a g i c z n y m , było zaopatrzenie zwierzęcia w ozdobne a m u l e t y , mające m u zapewnić zdrowie i cały zespół cech, • składających się na pomyślny rozwój b i e g u życia. Zwierzęta zdobiono także z p r z y c z y n e m oc jona lnyc h: d l a wyróż­ nienia ulubionego l u b wartościowego zwierzęcia upiększano je, wreszcie ozdoby na zwierzęciu miały podnosić i podkreślać rangę społeczną wła­ ściciela. To uświetnianie osoby właściciela przez piękny wygląd i ozdob­ n y „przyodziewek" zwierzęcia można obserwować w e w s z y s t k i c h p r a ­ wie k r a j a c h świata. Ozdobna uprząż, rzędy wysadzane s z l a c h e t n y m i m e ­ t a l a m i i k a m i e n i a m i oraz dekoracyjne czapraki stąd się wywodzą. Dziś jeszcze na pokazach zwierząt h o d o w l a n y c h w S i b i w Beludżystanie W s c h o d n i m w chłodnej porze r o k u кару-czapraki zarodowych byków zebu są t a k wspaniale zrobione, że zwracają powszechną uwagę i w y ­ wołują podziw. Pięknie w y s t r o j o n e zwierzę podnosi w t e n sposób i umacnia w oczach widzów rangę społeczną swego właściciela. S p e c j a l n y m rodzajem dekorowania zwierząt h o d o w l a n y c h , ważnym Materiały do poniższego s z k i c u zostały z e b r a n e w k w i e t n i u i m a j u 1961 r. podczas badań t e r e n o w y c h 'w S i n d z i e w P a k i s t a n i e Z a c h o d n i m . P r a g n ę n a t y m m i e j s c u wyrazić moją głęboką wdzięczność p a n u inż. Stanisławowi Radwańskiemu za ułatwienie m i b a d a ń w S i n d z i e Północnym i Środkowo-Wschodnim (w o k r ę ­ g a c h : S a k k a r , S z i k a r p u r , L a r k h a n a , K h a i r p u r i N a w a b s z a h ) o r a z państwu H a l i ­ n i e i J e r z e m u Wielogórskim z a umożliwienie m i p r z e p r o w a d z e n i a badań w o k r ę ­ gu T a t t a w S i n d z i e Południowym. 1 �DEKOROWANIE WIELBŁĄDÓW W PAKISTANIE 313 ze względów ekonomicznych, jest piętnowanie, mające na celu oznacze­ nie d a n y c h sztuk jako przynależnych do określonych stad l u b właścicieli. Piętna takie nie bywają specjalnie wymyślne w r y s u n k u ; cechują je proste f o r m y , ułatwiające sporządzenie cechownika i szybkie w y p a l e n i e piętna na skórze zwierzęcia. N a w e t z n a k i europejskich s t a d n i n k o n i n i e odznaczają się subtelnością r y s u n k u . Podobnie ubogie w r y s u n k u są l u ­ dowe z n a k i własnościowe wypalane k o n i o m na l e w y m udzie. U H u c u ­ łów n p . piętna te mają kształt l i t e r T, U l u b U graniastego . 2 D e k o r o w a n i e zwierząt h o d o w l a n y c h posiada sporą literaturę facho­ wą . Z polskich badaczy zajmował się t y m zagadnieniem E. F r a n k o w ­ ski , opierając się na m a t e r i a l e ze s w y c h badań przeprowadzanych na Półwyspie I b e r y j s k i m . E. F r a n k o w s k i wykazał, że znakowanie zwierząt h o d o w l a n y c h przez człowieka występowało już w bardzo odległych czasach, co stwierdzić można na podstawie zachowanego materiału ikonograficznego dla w i e l u krajów basenu Morza Śródziemnego. Z E g i p t u znamy z malowideł tebańskich scenę znakowania wołu żelazną cechą . N a wazach feriickich znajdowanych na terenach e t r u s k i c h i na Cyprze są poświadczone w y p a ­ lane na zwierzętach znaki własnościowe. 3 4 5 Z n a k o w a n i e zwierząt może mieć charakter magiczny. I t a k , na p o d ­ stawie bogatej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u , E. F r a n k o w s k i przytacza w i z e r u n ­ k i magicznych znakowań byków i wołów u Syngalezów. U Greków zna­ kowano konie wyobrażeniami węża, kaduceusza, a w czasach później­ szych inicjałem Chrystusa. Również z czasów r z y m s k i c h dochowały się przekazy ikonograficzne potwierdzające znakowanie k o n i . W H i s z p a n i i spotyka się konie i b y k i znakowane s p e c j a l n y m i pięt­ n a m i s t a d n y m i . W Polsce stosowano specjalne m a r k o w e piętnowanie k o n i w stadninach; przeważnie piętno miało kształt p o d k o w y l u b gwiaz­ d y pięcioramiennej (o podobnej gwieździe w s p o m i n a E. F r a n k o w s k i 6 7 R. H a r ä s y m c z u k , W. T a b o r , E t n o g r a f i a p o l o n i n h u c u l s k i c h , „ L u d " , t 35: 1937, s. 142. Żelazo do piętnowania k o n i n a z y w a się peczytlo. K r o w y na po­ łoninach z n a c z o n o d a w n i e j p r z e z w y p a l a n i e i m n a r o g a c h różnych k r e s e k . O w c o m i k o z o m n a c i n a się u s z y , k o l c z y k u j e się też j e b l a s z k a m i , a n a w e t c z a s a m i p r z y ­ c z e p i a się do d r u t u pęk włóczki l u b p a c i o r e k . 2 3 Duże z e s t a w i e n i e l i t e r a t u r y podaje H . F i e l d (patrz niżej). E . F r a n k o w s k i , L o s signos quemados y esquilados sobre los animales de Uro de la Peninsula Ibérica, ,.Memorias de l a R e a l S o c i e d a s Española de H i s t o r i a N a t u r a l " , t. 10, M a d r y t 1916, s. 267—310, r y c . 49. 4 5 temps 6 7 s 23. M . R i n g e l m a n n , Travaux et machines agricoles des égyptiens dans les anciens, „Journal d ' A g r i c u l t u r e P r a t i q u e " , 1905, s. 435 (za E . F r a n k o w s k i m ) . F r a n k o w s k i , L o s signos Z. G l o g e r , Encyklopedia quemados..., staropolska s. 277. ilustrowana, t. 4, W a r s z a w a 1958,. �314 KRZYSZTOF Ryc. 1. WOLSKI Pakistan Fot. K. Wolski z terenów zachodnio-śródziemnomorskich), często wykazywało podobień­ stwo do znaków h e r a l d y c z n y c h właścicieli stadnin. Polskie piętna palone w stadach były różnych kształtów; niektóre z n i c h k o n t y n u u j e się jesz­ cze obecnie w stadninach państwowych. Z n a k i te na ogół bywały proste, �D E K O R O W A N I E W I E L B Ł Ą D Ó W W 315 P A K I S T A N I E łatwe do w y p a l a n i a żelazem, trafiały się j e d n a k z n a k i bardziej s k o m ­ plikowane . Z n a k o w a n i e k o n i należało do reguły w średniowiecznej Persji, n a co istnieje dowód w poemacie Szah-Nameh, g d y R u s t e m zwraca uwagą na wyjątkowy w y p a d e k nie piętnowanego n a nodze k o n i a . Obok piętnowania j a k o z n a k u specjalnego oznaczającego przynależ­ ność własnościową zwierzęcia stosowano w G r e c j i w V w p.n.e. zdobie­ nie, prawdopodobnie przez w y p a l a n i e . Ozdoby u wołów na wazie grec­ k i e j przypominają kształtem tego rodzaju ozdoby e g i p s k i e . Jako osobny rodzaj zdobienia występuje na Półwyspie P i r e n e j s k i m w y s t r z y g a n i e sierści na zadach, a częściowo i na ogonach k o n i , mułów i osłów, pokrywające całe zady i krzyże zwierząt (Hiszpania) l u b mające kształt k l i n a idącego o d nasady ogona w k i e r u n k u s t a w u kolanowego t y l n e j nogi ( P o r t u g a l i a ) . W ostatnich latach własnościowym z n a k o w a n i e m zwierząt h o d o w l a ­ n y c h , a specjalnie wielbłądów w k r a j a c h arabskich, zajmował się H. Field wysuwając twierdzenie, iż z n a k i w y p a l a n e na skórze wielbłą­ dów są podobne do i n n y c h p l e m i e n n y c h znaków własnościowych, umieszczanych na k a m i e n i a c h l u b "ścianach s k a l n y c h . H . F i e l d opiera swe w y w o d y na materiałach ze s w y c h badań t e r e n o w y c h oraz na boga­ tej l i t e r a t u r z e n a u k o w e j , dochodząc do w n i o s k u , iż znaki własnościowe umieszczane na wielbłądach (na szyi l u b policzku, udach i nogach) p r z y ­ pominają niektóre l i t e r y d a w n y c h alfabetów z napisów t h a l m u d y c z n y c h , l y h y a n i c z n y c h i sahaistycznych z A r a b i i . W y w o d y te przeprowadził H . A . W i n k l e r . Chodzi m i a n o w i c i e o występujący wyraźnie cel pięt­ nowania zwierząt, to jest i c h ścisłe oznaczenie i wyodrębnienie. 8 9 10 11 1 2 l s N i e można j e d n a k mówić t u t y l k o o z n a k o w a n i u zwierząt wiedząc, j a k liczne są cele i sposoby i c h zdobienia, począwszy od o k u w a n i a rogów ozdobną blachą, b a r w i e n i a sierści i g r z y w , w y s t r z y g i w a n i a sierści, aż dc nakładania na zwierzęta przeróżnych ozdób, czapraków, kilimów, d y w a ­ nów, brzękadeł. 8 W. H o f m a n , Hipologia, Warszawa u m i e s z c z a n o u k o n i n a u d a c h , po l e w e j 1931, s. 82—84. Z n a k i s t a d n e w lub prawej j a c h . Z n a k i te to k o r o n y , inicjały z k o r o n a m i l u b bez, h e r b y , a n a w e t figury 9 1 0 charrue 1 1 12 Arabia, Polsce s t r o n i e p o d siodłem i n a s z y ­ stylizowane zwierząt. P o d o b n e były z n a k i s t a d n e północnoniemieckie i węgierskie. Gloger, A. I.e. G. H a u d r i c o u r t , ä travers le monde, E. F r a n k o w s k i , H . F i e l d , Camel Supplement M. J . B r u n h e s-D e l a m a r r e , L'Homme et la P a r y ż 1955, t a b l . V , r y c . 15. L o s signos brands quemados..., and graffiti r y c . 17—38. from Iraq, Syria, Jordan, Iran and to t h e J o u r n a l of t h e A m e r i c a n O r i e n t a l S o c i e t y , n r 15, 1952, Baltimore. 13 H . A . W i n к 1 e r, The origin and distribution dział w p r a c y F i e l d a c y t . powyżej), s. 26—35: of Arab camel brands (roz­ �KRZYSZTOF 316 WOLSKI W zależności od r o d z a j u , ozdób umieszczano je na poszczególnych p a r t i a c h ciała zwierząt. Przeważnie najbogaciej ozdabiano głowy i szyje zwierząt oraz i c h grzbiet, uda i łopatki; słabiej ogon i r o g i , wyjątkowo zaś t y l k o nogi i k o p y t a . II. Z D O B I E N I E Z W I E R Z Ą T HODOWLANYCH W PAKISTANIE Zdobienie zwierząt h o d o w l a n y c h w Pakistanie jest powszechnie s t o ­ sowane. Oczywiście w poszczególnych p r o w i n c j a c h tego k r a j u różnie b y ­ wają ozdabiane l u b znakowane poszczególne zwierzęta. Zdobienie stosuje się do w s z y s t k i c h dużych zwierząt h o d o w l a n y c h : do bydła rogatego (zebu), bawołów, owiec, kóz, k o n i , osłów i wielbłą­ dów. Zdobienie t o p r z y b i e r a rozmaite f o r m y w zależności o d wartości, znaczenia hodowlanego, stopnia użyteczności, a wreszcie i w i e k u poszcze­ gólnych zwierząt. Spora ilość młodych sztuk dostaje wstążeczki na szyje l u b też skręco­ ne pasemka k o l o r o w e j włóczki, z pięknym pomponem albo c h w a s t e m . Przeważnie ozdoby te wieszane są młodym zwierzętom przez dzieci, d l a których stanowią największą radość. Starsze sztuki, o i l e otrzymują jakieś ozdoby, to przeważnie z m a t e ­ riałów t r w a l s z y c h , n p . błękitnych paciorków szklanych, plecionek z w i e ­ l o k o l o r o w e j włóczki, czasem ozdobnych r z e m i e n i , na których wiesza się janczary l u b d z w o n k i . Ozdoby t a k ie otrzymują konie, bydło, rzadziej R y c . 2. O z d o b n y zaprząg koński spotykany na ulicach miasta Peszawar Fot. K. Wolski �DEKOROWANIE WIELBŁĄDÓW W PAKISTANIE osły, na szyję. Z d o b i się również głowy zwierząt. K o n i e noszą pióropu­ sze, b y k i ozdobne przepaski na czoła z m e t a l o w y m i k l a m r a m i , paciorka­ m i i m e t a l o w y m n a c z o l n y m w i s i o r e m . Ozdobne są również uprzęże k o n i i j a r z m a , w które zaprzęga się woły. Uprząż nabijana b y w a m e t a l o w y m i guzami, blaszkami, zaś poniżej uszu na kantarze otrzymują konie rozetę wykonaną z paciorków (miejscowości: K o h a t * K w e t t a , Sibi). Jarzma b y ­ wają dekorowane snycerką (Sind). Niektóre z ozdób m e t a l o w y c h , bardzo starannie i precyzyjnie w y k o ­ n a n y c h , oraz p l e c i o n k i z k o r a l i mają znaczną wartość. Oczywiście w d u - B y c . 3. O r n a m e n t wystrzyżony n a błąda. S a k k a r (Górny łopatkach Sind) wiel­ Fot. Wolski к. �KRZYSZTOF 318 WOLSKI- żo wyższej cenie są podobne ozdoby w y k o n a n e ze srebra l u b k a m i e n i półszlachetnych (z A f g a n i s t a n u ) . Zarówno ludność osiadła, j a k i koczownicy przystrajają swe zwierzę­ ta. Bogactwo ozdób zależy od stopnia zamożności właściciela trzód, j a k i wartości użytkowej danego zwierzęcia, jego przeznaczenia l u b związku emocjonalnego łączącego z -nim człowieka. Wspaniale przyozdobione b y ­ wają więc u l u b i o n e wierzchowce, j a k również zwierzęta używane do przewożenia kobiet wysoko p o s t a w i o n y c h w h i e r a r c h i i społecznej oraz do przewożenia pątników-pielgrzymów (hadżdżi) l u b kobiet — pątniczek (hadżuna), odbywających pielgrzymkę do M e k k i . Także wierzchowce dostojników, naczelników r o d o w y c h (sardar) l u b członków i c h r o d z i n y (mir), starszyzny rodowej l u b d r o b n y c h naczelników (malík) odznaczają się p r z y s t r o j e n i e m wyróżniającym je od reszty zwierząt. Ze zdobieniem poszczególnych zwierząt łączy się sprawa znakowania. Właściciele l u b pastuchy znakują owce oddawane do większych stad czerwoną farbą na głowach, grzbietach l u b nogach w zależności od maści danej s z t u k i i miejsca, w którym białe r u n o może przyjąć barwę. K o z y otrzymują k o l o r o w e wstążki l u b specjalne p l e c i o n k i z wełny na szyje jako cechę odróżniającą, kozy b o w i e m hodowane w Pakistanie są prze­ ważnie czarnego k o l o r u , który źle się nadaje do znakowania farbą. Po­ dobnie dla odróżnienia niektóre zwierzęta dostają d z w o n k i na szyję (Nuszki w p r o w i n c j i Czagaj w Beludżystanie). III. Z D O B I E N I E WIELBŁĄDÓW W PAKISTANIE Wielbłądy należą do najważniejszych zwierząt h o d o w l a n y c h na w i e l ­ k i c h obszarach półpustynnych stepów P a k i s t a n u . Obok kóz i owiec są to pod względem e k o n o m i c z n y m podstawowe zwierzęta Beludżystanu, p u ­ s t y n n y c h obszarów S i n d u i B a h a w a l p u r u . One też jako j e d y n e zwierzęta juczne grają poważną rolę w taborach patańskich (afgańskich) koczow­ ników, przechodzących corocznie ze s w y m i stadami z A f g a n i s t a n u na z i ­ mę do S i n d u . Najwspanialsze j e d n a k okazy i największą różnorodność ras t y c h zwierząt posiada p r o w i n c j a S i n d . 1 4 Ilość w i e l b ł ą d ó w w tej p r o w i n c j i , przedstawiała się następująco: 14 Nazwa Karaczi okręgu (Tatta) Larkhana Sakkar Ilość sztuk 16 948 5 173 Hajdarabad 6 009 21 556 Thar 35 476 Parkar według s p i s u i s z a c u n k u z r o k u 1940, Nazwa Dadu Górny S i n d Nawabszah Khairpur okręgu Ilość s z t u k 13 305 3 710 17 998 brak danych �DEKOROWANIE WIELBŁĄDÓW W PAKISTANIE 31» Wielbłądy-kolosy, dźwięcząc brzękadłami przywiązanymi na p r z e d n i c h nogach powyżej kolan, zaprzężone w szleje i d w a dyszle, ciągną w po­ jedynkę w i e l k i e p l a t f o r m y po ulicach K a r a c z i i przewożą t o w a r y na d r o - R y c . 4. O r n a m e n t wystrzyżony Sakkar (Górny na udach wielbłąda. Sind) . Fot. к. Wolski gach S i n d u . Obowiązuje te wielbłądy specjalnego rodzaju k o s m e t y k a . Są one b o w i e m golone do skóry, którą następnie smaruje się tłuszczem (dla o c h r o n y przed r o b a c t w e m ) . 1 5 is wielbłądy te n a d r o g a c h S i n d u konkurują z m n i e j wytrzymałymi w o ł a m i , a n a w e t j a k o t a n i choć p o w o l n i e j s z y środek t r a n s p o r t o w y wychodzą zwycięsko w konkurencyjnej walce z transportem samochodowym. �320 KRZYSZTOF WOLSKI W Sindzie, podobnie j a k i w i n n y c h p r o w i n c j a c h Pakistanu, specjal­ nie zdobi się wielbłądy osiodłane do przewozu osób, a zwłaszcza kobiet. W i e l k i e , płaskie siodła, zwane kadżiawa, są p o k r y t e k i l i m a m i l u b d y ­ w a n a m i . Po b o k a c h zwierzęcia zwisają u kadżiawy frędzle. Frędzle zdobią uzdę, a mohar, c z y l i sznur z koziej wełny, na którym p r o w a d z i się wielbłąda, obwieszony jest l i c z n y m i c h w a s t a m i z k o l o r o w e j włóczki. Patanie (Afganie) zawieszają wielbłądom na szyjach ozdoby z wełny i srebrnego d r u c i k a . Ozdoby te mają kształt dzwonka, a zwą się w języ­ k u Pasztu grandziaune. Szyje przewiązuje się też s z n u r k i e m p l e c i o n y m R y c . 5. O r n a m e n t wystrzyżony n a łopatkach błąda. G h o t k i (Górny S i n d ) Fot. K. wiel­ Wolski �DEKOROWANIE WIELBŁĄDÓW W PAKISTANIE 321 z k o l o r o w e j wełny. Poszczególne pasma z t e j zawiązki opadają luźno i oddzielnie spod przewiązania na p i e r s i zwierzęcia. Beludżowie zdobią nogi wielbłądów rodzajem bransolet z wełnianej plecionki, które się umieszcza na przednich nogach, poniżej k o l a n zwie­ rzęcia. Ozdoby t a k i e spotyka się też w Bahawalpurze, Pendżabie i Kasz­ mirze. Obok ozdób występuje w t y c h k r a j a c h piętnowanie wielbłądów dla oznaczenia przynależności zwierząt do poszczególnych właścicieli. Piętna te w y p a l a się przeważnie na pośladkach zwierząt. IV. DEKOROWANIE WIELBŁĄDÓW W PROWINCJI SIND W Sindzie, podobnie j a k i na i n n y c h terenach P a k i s t a n u , przyozdabia się wielbłądy. Obok zawieszek w postaci naszyjników wysoko umieszczo­ n y c h na szyjach zwierząt stosuje się charakterystyczne d l a tego k r a j u zdobienie przez w y s t r z y g i w a n i e w sierści wielbłądów różnych o r n a m e n ­ tów. Często wielbłąd posiada o b y d w a t y p y ozdób, a więc nosi naszyj­ n i k z paciorków szklanych (błękitnych l u b białych) albo z muszelek, na szyi m i e w a także jako najczęstszą ozdobę (przeważnie o charakterze t a ­ l i z m a n u ) : m i s t e r n i e spleciony czarny sznurek z koziej wełny, zaś oprócz tego m a na sobie wspaniałą dekorację wystrzyżoną w sierści. Ozdoby wystrzyżone nożyczkami noszą nazwę czitar w języku S i n d i . Zabieg w y s t r z y g a n i a sierści wielbłąda w e w z o r y dekoracyjne jest t r u d ­ n y i wykonują go specjalni postrzygacze wielbłądów. Czitar umieszcza się przeważnie na udach i łopatkach wielbłądów, n i e k i e d y zdobi się w t e n sposób także i c h szyje, b o k i , a nawet ogony. Miejsca p o d czitar na udach i łopatkach muszą być specjalnie przygotowane przed w y s t r z y żeniem w z o r u , gdyż na t y c h miejscach wielbłądy mają długą sierść, którą u s u w a się wraz z sierścią z grzbietów podczas strzyży wiosennej. O r n a ­ m e n t y k a czitar jest różnorodna, przeważnie m a c h a r a k t e r geometryczny. Czitar bywają p r y m i t y w n e (takie spotkałem n p . w Sakkar na wielbłądzie-ogierze); ale bywają też o r n a m e n t y w y s o k i e j klasy p o d względem a r t y s t y c z n y m , j a k n p . z B h i r i a w okręgu Nawabszah. Proste o r n a m e n t y geometryczne spotykałem również w Północnym Sindzie na pograniczu księstwa B a h a w a l p u r w miejscowości G h o t k i . O r n a m e n t y geometryczne w czitar przedstawiają pewne podobieństwo do o r n a m e n t y k i występują­ cej n a k i l i m a c h i d y w a n a c h . S p o t y k a się też w y s t r z y g i w a n i e w sierści na szyi l u b łopatce wielbłąda wersetów z K o r a n u , a także i m i e n i a i n a ­ zwiska właściciela wielbłąda. 8 k w i e t n i a 1961 r. w e Wsi P a r u Gangro, w p o w . K a n d i a r o w okręgu Nawabszah w Środkowym Sindzie, spotka­ łem wystrzyżoną na szyi wielbłąda „ w i z y t ó w k ę " właściciela zwierząt. Był to napis: „Adżiar A l i K h u s o " ze w s i P a r u Gangro. Czitar i napis 21 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I �KRZYSZTOF 322 WOLSKI г R y c . 6. O r n a m e n t y wystrzyżone n a pośladkach i ogo­ nie wielbłąda. Sakkar (Górny Sind) Fot. К. Wolski zostały w y k o n a n e w e w s i P a r u Gangro przez postrzygacza noszącego imię Nawab. Z n a k o w a n i e n a z w i s k i e m właściciela zwierzęcia stawia t e n rodzaj czitar tuż obok znaków własnościowych w y p a l a n y c h na zwierzętach. T e n specjalny zabieg kosmetyczny, j a k i m jest czitar, obowiązuje s z t u k i dorosłe. Źrebięta wielbłądzie i młodzież ( w i e k młodzieńczy t r w a u wielbłąda do 6 l a t ) n i e bywają zdobione w y s t r z y g a n i e m . W Sindzie, Beludżystanie i B a h a w a l p u r z e ozdobą sztuk młodych są różnego r o d z a j u zawieszki. �DEKOROWANIE WIELBŁĄDÓW W 323 PAKISTANIE Podczas m o i c h badań t e r e n o w y c h w Sindzie zetknąłem się z czitar t y l k o w Sindzie Środkowym i Północnym. W Sindzie Południowym, w okręgu Tatta, spotykałem j e d y n i e wielbłądy obwieszone ozdobami, lecz bez wystrzygań. R y c . 7. O r n a m e n t wystrzyźony na szyi wielbłąda. Bhiria (okr. Nawabszah) Fot. K. Wolski Podsumowując powyższe obserwacje w y p a d n i e oczywiście stwierdzić, że ozdoby t y p u czitar jako niezmiernie charakterystyczne i silnie wyróż­ niające udekorowane zwierzę od otoczenia są właściwie p e w n y m specjal­ n y m t y p e m oznaczenia własnościowego. Lecz czitar jako o b j a w k u l t u r o ­ w y stoją znacznie wyżej od p r y m i t y w n y c h znaków w y p a l a n y c h . Stoją wyżej dlatego, że i t e c h n i k a w y k o n a n i a (wystrzyganie) jest bardziej h u ­ m a n i t a r n a od w y p a l a n i a i t y p ozdoby formą jest dojrzalszy, w y k w i n t niejszy i znacznie bogatszy. Jedyną ujemną stroną czitar jest koniecz­ ność okresowego powtarzania w y s t r z y g a n i a sierści, aby wzór n i e znikł w s k u t e k zarastania sierścią. Kłopotu tego nie m a z w y p a l o n y m znakiem, który pozostawia trwałą bliznę na skórze zwierzęcia. Jakież jest pochodzenie czitar"! Początków zwyczaju tego d e k o r o w a ­ nia należy szukać w konieczności twórczego uzewnętrznienia poczucia piękna u ludności S i n d u , które jest najgłębszym źródłem potrzeby deko­ rowania zwierząt h o d o w l a n y c h . O d i n d y w i d u a l n y c h zaś zdolności a r t y - �KRZYSZTOF 324 WOLSKI stycznych poszczególnych postrzygaczy zależy poziom w y k o n a n i a i w a r ­ tość dekoracyjna i c h pracy. Interesujące zagadnienie stosowania czitar w y m a g a niewątpliwie d a l ­ szych badań. Krzysztof Wolski LA DECORATION PROVINCE DES DU DROMADAIRES PAKISTAN DANS L E SIND, OCCIDENTAL Résumé L e s d o c u m e n t s p r e s e n t e s i c i ont été r e c u e i l l i s p a r l ' a u t e u r e n a v r i l et m a i 1961 d a n s le S i n d , p r o v i n c e d u P a k i s t a n O c c i d e n t a l — p r i n c i p a l e m e n t d a n s l e s d i s t r i c t s de S u k k u r , L a r k h a n a , S h i k a r p u r , K h a i r p u r et N a w a b s h a h a i n s i q u e d a n s c e l u i de T a t t a . L a d e c o r a t i o n du bétail a suscité u n e a h o n d a n t e littérature. U n e m i n e n t c h e r c h e u r polonais E . F r a n k o w s k i a t r a i t e cette q u e s t i o n e n étudiant l a c u l t u r e p o p u l a i r e de l a péninsule ibérique. I I a constaté q u l e s betes sont m a r q u e e s p o u r i n d i q u e r l e u r a p p a r t e n a n c e á u n t r o u p e a u ou ä u n propriétaire. E n ce q u i c o n c e r n e les c h e v a u x , änes, m u l e t s , les m a r q u e s faites a u fer r o u g e ou taillées dans l e poil c o n s t i t u e n t u n phénomene tres répandu e n E s p a g n e et a u P o r t u g a l . Derniérement H . F i e l d , e n c o l l a b o r a t i o n a v e c H . A . W i n k l e r , a étudié l e s m a r q u e s de proprietě d a n s l e s p a y s árabes, spécialement d a n s l e c a s des d r o m a d a i r e s . A u M o y e n - O r i e n t nous r e n c o n t r o n s ä cote des m a r q u e s de proprietě faites a u fer rouge, des motifs décoratifs taillés dans le poil. C e d e r n i e r point jusqu'á p r e s e n t n ' a p a s attiré l ' a t t e n t i o n des c h e r c h e u r s . L e s sédentaires c o m m e l e s nómades o r n e n t l e u r s bétes. L a r i c h e s s e de l ' o r n e m e n t a t i o n d e p e n d d ' u n e p a r t de l ' a i s a n c e d u propriétaire, ď a u t r e p a r t de l a v a l e u r u t i l i t a i r e et de l a d e s t i n a t i o n de l a bete o u b i e n d u l i e n affectif q u i a t t a c h e l ' h o m m e ä l ' a n i m a l e n q u e s t i o n . A i n s i p a r e x e m p l e l e s m o n t u r e s préférées o u l e s plus beaux s p e c i m e n s d'élevage sont somptueusement ornes. Au Pakistan les d r o m a d a i r e s d e s t i n e s a u t r a n s p o r t des gens ont ce méme -privilege. D e d e u x cótés de l a selle t o m b e n t des franges de l a i n e de c o u l e u r , des houppes o r n e n t l a b r i d e et l a corde e n p o i l de chévre q u i sert ä c o n d u i r e l a béte. U n o r n e m e n t e n f o r m e de c l o c h e t t e e n l a i n e et f i l d'argent éntremeles p e n d a u c o u d u d r o m a d a i r e , le c o i est entouré d'une corde tressée e n l a i n e ou d ' u n c o l l i e r de p e r l e s de c o u l e u r . L e s Béloutchis f i x e n t a u - d e s s o u s du genou s u r les pattes de d e v a n t des sortes de b r a c e l e t s de l a i n e tressée. D a n s l e S i n d l ' o r n e m e n t a t i o n caractéristique consiste ä t a i l l e r l e p o i l d u d r o m a d a i r e de m a n i e r e ä f o r m e r d i v e r s motifs décoratifs. C e t y p e de d e c o r a t i o n se c o m b i n e s o u v e n t a v e c l e précédant. A i n s i le d r o m a d a i r e porte u n c o l l i e r de p e r l e s de v e r r e o u de coquillages, t r e s s o u v e n t a u s s i u n e cordelette n o i r e en p o i l de chěvre (en g e n e r a l c o m m e t a l i s m a n ) , et e n méme t e m p s i l est r e c o u v e r t d ' u n s o m p t u e u x décor taillé dans l e poil. L e décor t a i l l e dans le p o i l á l'aide de c i s e a u x porte dans l a l a n g u e S i n d i l e n o m de «tchitar»-.. L a t a i l l e est faite p a r des t o n d e u r s s p e c i a l i s e s . L e «tchitar»- a p p a r a i t s u r t o u t s u r l e s cuisses et l e s omoplates, p a r f o i s s u r le c o l et méme s u r l a queue. S u r les c u i s s e s et l e s omoplates l ' e m p l a c e m e n t d u -"tchitar» doit étre spécialement preparé a v a n t l a t a i l l e c a t �DEKOROWANIE á ces e n d r o i t s l e p o i l long «tchitar» WIELBŁĄDÓW est enlevé l o r s W PAKISTANIE de l a tonte 325 de p r i n t e m p s . L e est varié, e n general ä caractére géométrique. L e s motifs grossiers, mais parfois aussi ils sont ďune haute valeur sont décor parfois esthétique comme c'est l e cas p a r e x e m p l e a B h i r i a dans le d i s t r i c t de N a W a b s h a h . D e méme j e m e suis trouvé en presence d'un décor géométrique tres dépouillé dans le nord d u S i n d — ä G h o t k i localité située ä l a frontiére de l a principauté de B a h a w a l p u r . Parfois nom de proprietě pius dans le p o i l aussi faites parce infiniment de l a bete des v e r s e t s d u C o r a n d u propriétaire. P a r l a le «tchitar» a u f e r rouge. M a i s haut, non seulement mais et sont i n s c r i t s et prénom que plus de renouveler les effets de l a r e p o u s s e en tant que fait que l a t e c h n i q u e décor est riche. L e seul nécessité L'embellissement parce le faible périodiquement plus du décor pour ne c o n c e r n e le d i s t r i c t la combattre que les dromadaires recherches dans adultes. l e s bétes jeunes ä l ' e x c l u s i o n d u «tchitar». le Sind je n'ai rencontre la decoration «tchitar» que d a n s l e c e n t r e et le n o r d . J e n ' a i p a s retrouvé ce t y p e dans raffiné dans des poils. p a r l e «tchitar» portent toutes sortes d ' o r n e m e n t s mes barbare, plus se t r o u v e D a n s l e S i n d , l e Béloutchistan et l a principauté de B a h a l w a p u r Durant marques i l se situé est m o i n s évolué, d u «tchitar» l'exécution ou bien les des de c u l t u r e employee esthétiquement point se r a p p r o c h e de T a t t a situé d a n s l e s u d d u p a y s . L e probléme du par decoration «tchitar» e x i g e encore tres c e r t a i n e m e n t des r e c h e r c h e s systématiques s u r l e t e r r a i n . �