https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ccfd2d0592623abc124e0ef2254995e9.pdf 85d99df45e6bdf602d06daf7dba8d479 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:540 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:493 Title A name given to the resource Etnobotanika / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.207-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA KOWALSKA-LEWICKA ETNOBOTANIKA E t n o b o t a n i k a jest nową gałęzią wiedzy, która m i m o swego krótkie­ go istnienia bardzo rozwinęła się na zachodzie E u r o p y , a zwłaszcza w k r a j a c h anglosaskich E u r o p y i A m e r y k i . U nas natomiast wciąż jesz­ cze nie wywalczyła sobie p r a w a o b y w a t e l s t w a . Dlatego też w y d a j e się celowe omówienie głównych zasad tego działu h i s t o r i i k u l t u r y m a t e ­ r i a l n e j , na marginesie d w u prac z tego zakresu — jednej pióra ame­ rykańskiej a u t o r k i M a r g a r e t A . T o w l e , p t . The ethnobotany of prc-columbian Peru , d r u g i e j w y d a n e j ostatnio w Polsce, pióra M a r i i Henslow e j , p t . Rośliny dziko rosnące w kulturze ludu polskiego . 1 2 Zgodnie ze zdaniem wyrażonym przez M . T o w l e w e wstępie do wyżej w y m i e n i o n e j książki t e r m i n e m „etnobotanika" określa się d y ­ scyplinę, której p r z e d m i o t e m są studia n a d stosunkiem człowieka do świata roślin, bez ograniczeń w czasie i bez ograniczania się do jakiegoś konkretnego stopnia r o z w o j u k u l t u r y . P r z e d m i o t e m s t u d i u m etnobotanicznego może więc być zarówno jakaś archeologiczna k u l t u r a n e o l i ­ tyczna, j a k współczesne p r y m i t y w n e plemię dorzecza A m a z o n k i , czy też współczesna g r u p a ludności c y w i l i z o w a n e j E u r o p y . O d s t r o n y b o ­ t a n i k i p r z e d m i o t e m takiego s t u d i u m stają się wszystkie rośliny, które w j a k i k o l w i e k sposób są użytkowane przez człowieka — a więc zarów­ no rośliny u p r a w n e , j a k i dziko rosnące, używane do k o n s u m p c j i spo­ żywczej, do celów przemysłowych, w lecznictwie, w m a g i i , jako budulec, d r e w n o na w y r o b y i t d . Praca etnobotaniczna, zdaniem Towle, p o w i n n a zawierać wszystkie możliwe do zgromadzenia wiadomości o pochodzeniu, h i s t o r i i , rozprze­ strzenieniu i sposobie użytkowania d z i k i c h i u d o m o w i o n y c h roślin oraz o i c h dostosowaniu przez człowieka do jego otoczenia. P r z y t y m etnoboM. A. T o w l e , ss. 180, t a b l . X V . 1 2 wum The ethnobotany of pre-celumbian M . H e n s l o w a , Rośliny dziko rosnące w kulturze E t n o g r a f i c z n e " , n r 25, W r o c ł a w 1962, ss. 90 + V . Peru, ludu New Y o r k 1961, polskiego, „Archi­ �208 ANNA KOWALSKA-LEWICKA t a n i k a korzysta z w s z e l k i c h dostępnych źródeł, a więc z resztek roślin o d k r y w a n y c h w w y k o p a l i s k a c h archeologicznych, z k r o n i k pisanych i starej i k o n o g r a f i i , z istniejącej l i t e r a t u r y etnologicznej, z badań tere­ n o w y c h n a d współczesną uprawą, z b i e r a c t w e m i użytkowaniem roślin i oczywiście z l i t e r a t u r y i materiałów botanicznych. E t n o b o t a n i k m u s i więc być równocześnie archeologiem, h i s t o r y k i e m , etnografem i b o t a ­ nikiem. D l a zobrazowania, o c z y m właściwie t r a k t u j e praca etnobotaniczna, słuszne wydaje się sięgnąć chociażby do jednej t y p o w e j książki z tego zakresu. D o tego celu zostało w y b r a n e s t u d i u m M . T o w l e jako klasycz­ ne, pełne i wyczerpujące. W t y m w y p a d k u f a k t , że a u t o r k a zajmuje się obszarem i k u l t u r a m i odległymi o d naszych terenów eksploatacji n a u ­ k o w e j , nie jest i s t o t n y , chodzi n a m b o w i e m głównie o sposób ujęcia samego zagadnienia i konstrukcję pracy. Jak wskazuje tytuł, praca poświęcona jest r e g i o n o w i C e n t r a l n y c h Andów, j e d n e m u ze światowych centrów (wedle przyjętej ogólnie t e o r i i Wawiłowa) u d o m o w i e n i a roślin, gdzie u p r a w a roślin znana jest od o k . 2 tysięcy l a t . T e r e n t e n , do początków X V I w., wchodził w skład" i m p e r i u m inkaskiego, co więcej, stanowił jego c e n t r u m . T a m b o w i e m narodziło się państwo i k u l t u r a Inków, t a m znajdowała się później jego stolica, t a m wreszcie kwitły poprzedzające je wysokie cywilizacje gór i wybrzeża. C e n t r a l n e A n d y są też j e d n y m z najlepiej znanych archeologicznie rejonów A m e r y k i . Prócz mnogości r u i n i obiektów r u ­ c h o m y c h z czasów p r z e d k o l u m b i j s k i c h , j a k ceramika, t k a n i n y , biżu­ t e r i a i t d . , zapełniających liczne muzea na całym świecie, znaleziono t a m także olbrzymią ilość szczątków roślinnych. Dość powiedzieć, że same t y l k o z b i o r y C o l u m b i a U n i v e r s i t y w U S A mają o k . 2200 obiektów roślin u p r a w n y c h i dziko rosnących, znalezionych w w y k o p a l i s k a c h na wybrzeżu peruwiańskim, gdzie w suchych piaskach p u s t y n i dosko­ nale przechowały się wszelkie materiały organiczne. Już w t y t u l e a u t o r k a zaznacza, że ogranicza się do czasów p r z e d ­ k o l u m b i j s k i c h , unikając w t e n sposób opisu szeregu roślin sprowadzo­ n y c h do A m e r y k i po konkwiście. N i e m n i e j w t r a k c i e pracy pełną dłonią czerpie z współczesnych badań etnograficznych. K o r z y s t a z n i c h zwłasz­ cza p r z y opisie sposobu u p r a w y roślin i sposobu przyrządzania p o t r a w , do czego n i e zawsze zachowały się materiały archeologiczne i h i s t o ­ ryczne. P r z y j r z y j m y się teraz układowi pracy. Właściwą część etnobotanicz­ na poprzedza wstęp, gdzie w sposób bardzo zwięzły, ale równocześnie wyczerpujący, a u t o r k a o m a w i a środowisko geograficzne — strefy geo­ graficzne P e r u , i c h ukształtowanie i k l i m a t . Następnie zajmuje się środowiskiem k u l t u r o w y m i daje krótki r y s h i s t o r i i rozwijających się �ÉTNOBOTANIKA 209 t a m k u l t u r , o m a w i a p r o b l e m chronologii, ilustrując go przejrzystą t a ­ blicą chronologiczną. N a zakończenie daje k r y t y c z n y przegląd źródeł, na których oparła swoją pracę i relacjonuje m e t o d y , j a k i m i się posługi­ wała. Po t y m wstępie a u t o r k a przechodzi do właściwej, pierwszej części pracy, do e t n o b o t a n i k i p r e k o l u m b i j s k i e g o P e r u . T u t a j , na osiemdziesię­ c i u k i l k u stronach (a więc t a część zajmuje 50% całej książki) o m a w i a szczegółowo wszystkie rośliny, o których wiadomo, że były użytkowane przez człowieka w p r z e d k o l u m b i j s k i m P e r u . Za k r y t e r i u m podziału służy j e j systematyka botaniczna. W obrębie tego działu schemat opracowania każdej rośliny jes.t zawsze t a k i sam. Pod nazwą danego r o d z a j u m a m y bardzo zwięzłą jego charakterystykę — j a k przedstawia się na całym świecie (dla przykładu zwięzłości wykładu a u t o r k i : rodzaj Solanum, do którego należy wiele znanych n a m roślin, n p . ziemniak, p o m i d o r y , tytoń i t d . , zajmuje t u Ö wierszy). Następnie m a m y omówienie danego r o d z a j u w A m e r y c e , a później w s a m y m Peru, z wyszczególnieniem, jakie jego 'gatunki t a m występują. Teraz przystępuje a u t o r k a do omówienia kolejno poszczególnych gatunków, o których wiadomo, że były przez człowieka użytkowane, podając: 1. Nazwę łacińską, nazwy miejscowe w językach indiańskich i hisz­ pańskim oraz tłumaczenie t e j nazwy na angielski, w którym pisana jest książka. 2. Opis botaniczny rośliny ze szczególnym naciskiem na j e j wygląd zewnętrzny i z podaniem, j a k i e j e j części służą człowiekowi. 3. Czy to roślina rodzima w P e r u — jeśli t a k , to k i e d y , gdzie i z j a ­ k i e j d z i k i e j f o r m y została udomowiona; jeśli została do P e r u p r z y n i e ­ siona, to skąd. 4. Rozpowszechnienie danej rośliny i sposób rozmnażania. 5. Szczegółowe omówienie w s z y s t k i c h istniejących śladów archeolo­ g i c z n y c h danej rośliny: znalezisk j e j szczątków i j e j wyobrażeń (na t y m terenie istnieją liczne wyobrażenia roślin w ceramice) oraz prze­ kazów k r o n i k a r z y z p i e r w s z y c h l a t po konkwiście. 6. U p r a w a rośliny: na j a k i e j wysokości, sposób u p r a w y i t d . 7. Sposób k o n s e r w o w a n i a i p o t r a w y p r z y g o t o w y w a n e z t e j rośliny względnie inne j e j użytkowanie, n p . w przemysłach l u d o w y c h , w m a g i i , lecznictwie, jako ozdoby i t d . 8. Omówienie poszczególnych o d m i a n . 9. Szeroko omówiony p r o b l e m u d o m o w i e n i a (który był już zasygna­ l i z o w a n y w § 3). 14 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I �210 ANNA KOWALSKA-LE WICKA Rzecz prosta, że p r z y o m a w i a n i u roślin dziko rosnących opis n i e uwzględnia i c h u p r a w y i u d o m o w i e n i a i że nie wszędzie materiał p o ­ zwala na równie pełne, encyklopedyczne p o t r a k t o w a n i e danego ga­ tunku. T e n przegląd roślin użytkowanych w układzie s y s t e m a t y k i b o t a ­ nicznej z a m y k a p a r u s t r o n n i c o w y wykaz roślin uszeregowany wedle ich przeznaczenia w k u l t u r z e indiańskiej. M a m y t u 3 g r u p y : 1) rośliny spożywane jako p o k a r m , 2) rośliny przemysłowe, 3) rośliny leczniczo-magiczne. W obrębie g r u p y 1 są: napoje, p r z y p r a w y , owoce, ziarna, rośliny strączkowe, korzenie i b u l w y . W g r u p i e 2 są: b a r w n i k i , g a r b n i ­ k i , rośliny włókniste, owoce, z których r o b i się naczynia, nasiona, z któ­ r y c h r o b i się p a c i o r k i , d r e w n o na w y r o b y i wreszcie — różne. Pod każdym z t y c h tytułów podano t y l k o n a z w y łacińskie roślin, szczegóły 0 n i c h można b o w i e m znaleźć w rozdziale p o p r z e d n i m . D r u g a część pracy, już m n i e j obszerna, to etnobotanika ujęta w t e r ­ m i n a c h chronologii k u l t u r o w e j . Poza epoką przedrolniczą, która p o ­ t r a k t o w a n a jest łącznie d l a całego P e r u (zapewne dlatego, że z tego czasu nie m a m y znalezisk szczątków roślinnych), a u t o r k a przyjęła podział t e j części pracy na rozdziały, wedle k r a i n geograficznych, które pokrywają się na t y m terenie z p r o w i n c j a m i k u l t u r o w y m i . M a m y t a m więc 4 rozdziały: wybrzeże P a c y f i k u północne, centralne, południowe 1 krainę gór. W obrębie każdego z n i c h obowiązuje układ chronologicz­ n y . Ta część p r a c y i n f o r m u j e nas, w j a k i m czasie w każdym z t y c h regionów pojawiały się jakie rośliny i co w i e m y o i c h użytkowaniu. Całość pracy z a m y k a podsumowanie, gdzie a u t o r k a raz jeszcze, już zupełnie syntetycznie, o m a w i a p r o b l e m użytkowania roślin w przedkol u m b i j s k i m P e r u , ujmując zagadnienie chronologicznie, ale ogólnie dla całego P e r u . Dzięki t a k i e m u ujęciu uzyskuje ona t r z y p r z e k r o j e — t r z y spojrzenia na to samo zagadnienie. W części pierwszej jest to spojrze­ nie botaniczne, w części d r u g i e j rośliny użytkowe ujęto geograficznie wedle p r o w i n c j i k u l t u r o w y c h , w p o d s u m o w a n i u zaś chronologicznie. Pracę uzupełnia bogaty dział i l u s t r a c y j n y : r y s u n k i roślin i zdjęcia f o ­ tograficzne c e r a m i k i peruwiańskiej przedstawiające różne części roślin użytkowych, zwłaszcza i c h b u l w y i owoce jadalne. Uzupełnieniem ca­ łości jest b i b l i o g r a f i a i indeks nazw roślin, k u l t u r i miejscowości. Praca T o w l e poza t y m , że dzięki sposobowi ujęcia zagadnienia i swej k o n s t r u k c j i może n a m posłużyć za przykład p r a c y etnobotanicznej, m a jeszcze t e n w a l o r , że opracowana jest n i e z w y k l e starannie i wyczerpująco. A u t o r k a starała się dotrzeć do w s z y s t k i c h istniejących zbiorów archeologicznych, wykorzystać dostępne źródła historyczne i etnograficzne oraz dać pełny obraz dzisiejszej w i e d z y botanicznej o o m a w i a n y c h w swej książce roślinach. Z a w a r t e t a m wiadomości o po- �ETNOBOTANIKA 211 chodzeniu, właściwościach, h i s t o r i i u d o m o w i e n i a roślin mogą posłużyć nam za rodzaj encyklopedii, a b i b l i o g r a f i a każdego z gatunków zawiera wszystkie podstawowe prace, j a k i e ukazały się na t e n t e m a t do 'roku w y d a n i a książki. P r z y t y m godna naśladowania jest ogromna zwięzłość i oszczędność słów cechująca autorkę (przy pełnej jasności i obrazo­ wości wykładu), która pozwala j e j p r z y t a k stosunkowo n i e w i e l k i e j objętości książki dać pełny i wyczerpujący obraz zagadnienia. W Polsce, j a k już wspomniałam, prac etnobotanicznych w ścisłym tego słowa znaczeniu nie mieliśmy dotąd zupełnie. Istniało b o w i e m i nadal istnieje ścisłe rozgraniczenie pomiędzy p r a c a m i botaników a p r a c a m i historyków k u l t u r y . Botanicy, jeśli n a w e t współpracują z h i ­ s t o r y k a m i k u l t u r y — a taka współpraca coraz żywiej się r o z w i j a — ograniczają się do oznaczenia gatunków i o d m i a n , najczęściej k o p a l n y c h szczątków roślin, w n i o s k i n a t u r y k u l t u r o w e j pozostawiając archeologom. W t e j c h w i l i istnieją 3 i n s t y t u c j e botaniczne współpracujące z archeo­ logią. Jest to przede w s z y s t k i m P r a c o w n i a Paleobotaniczna I H K M P A N w Poznaniu, której założycielem był zmarły w 1962 r. prof. K o n s t a n t y M o l d e n h a w e r , a którego dzieło k o n t y n u u j e dr M e l a n i a K l i c h o w s k a . Jej liczne p u b l i k a c j e stanowią bardzo cenne źródło dla e t n o b o t a n i k i . W K r a ­ k o w i e działają aż 2 ośrodki tego t y p u . J e d n y m z n i c h jest pracownia p r z y k r a k o w s k i m M u z e u m A r c h e o l o g i c z n y m , prowadzona przez d r W a n ­ dę Giżbert, która w s w y c h pracach poza b o t a n i c z n y m i oznaczeniami szczątków roślinnych stara się dawać również pewne nawiązania k u l ­ t u r o w e . D r u g i m z k r a k o w s k i c h ośrodków jest I n s t y t u t Botaniczny P A N , '^dzie pracuje szereg osób: prof, dr A n d r z e j Środoń, d r Wanda K o p e rowa, dr K r y s t y n a W a s y l i k o w a i i n n i . Specjalnością tego zakładu jest badanie k o p a l n y c h pyłków roślinnych i na i c h podstawie odtwarzanie obrazu roślinności naszych ziem w przeszłości (ale zajmują się o n i rów­ nież badaniem i n n y c h k o p a l n y c h szczątków roślinnych). Badania pył­ ków prowadzą do bardzo interesujących i zupełnie n o w a t o r s k i c h w n i o ­ sków. Ukazują one interwencję człowieka poprzez zarejestrowanie z m i a n w zespole gatunków roślin. Okazuje się, że z m i a n y w jakości i w z a ­ j e m n y m stosunku ilościowym pyłków różnych roślin da się powiązać, zwłaszcza dla czasów późniejszych, z k o n k r e t n y m i f a k t a m i h i s t o r y c z n o - k u l t u r o w y m i , j a k n p . posuwanie się osadnictwa rolnego w głąb l a ­ sów, założenie h u t , dla których użytku zaczęto dewastować lasy, i t d . Wszystko to j e d n a k nie są prace etnobotaniczne, lecz prace bota­ niczne, choć robione z myślą o w y k o r z y s t a n i u i c h przez historyków kultury. Do e t n o b o t a n i k i od i n n e j s t r o n y zbliżają się prace naszych r o l n i ­ ków. C i jednak zajmują się wyłącznie roślinami u p r a w n y m i , i to i c h współczesnością. T a m nawet, gdzie monografie roślin u p r a w n y c h p o - �ANNA 212 KOWALSKA-LEWICKA przedzają wstępy historyczne traktujące m . i n . o dziejach i c h u d o m o ­ w i e n i a , rozejścia się, t w o r z e n i a n o w y c h o d m i a n w przeszłości i t d . , są one na ogół ujęte bardzo ogólnikowo, oparte na obcych opracowaniach, często mają zgoła c h a r a k t e r p o p u l a r n o n a u k o w y , m i m o naukowości d a l ­ szej części pracy. O d s t r o n y n a u k h u m a n i s t y c z n y c h najbliższe etnobotanice są niektóre prace archeologiczne. N a ogół j e d n a k są to monografie p e w n y c h k u l t u r , epok czy stanowisk, które zagadnienie użytkowania roślin u p r a w n y c h l u b dziko rosnących traktują jako jeden z elementów składających się na całość o d t w a r z a n e j przez n i c h k u l t u r y . N a czoło prac archeologicz­ n y c h , z p u n k t u widzenia i c h związku z etnobotaniką, w y s u w a się praca H e l e n y Burchardówny, Rośliny uprawne w pradziejach Polski . Autor­ k a wzięła jako t e r e n dzisiejszy obszar państwa polskiego, jako epokę — czasy o d n e o l i t u po okres wczesnohistoryczny, a jeśli chodzi o dobór roślin, ograniczyła się do 16 gatunków roślin u p r a w n y c h , w t y m 14 roślin spożywanych i 2 przemysłowych. Prócz obszernego, w y c z e r p u ­ jącego wstępu o h i s t o r i i badań n a d roślinami u p r a w n y m i w pradziejach, daje ona pełny i n w e n t a r z p o l s k i c h znalezisk szczątków roślinnych (do r o k u w y d a n i a pracy), ustawiając go wedle gatunków roślin, a w i c h obrębie chronologicznie. Następnie s y n t e t y c z n i e o m a w i a pochodzenie każdego z gatunków, wedle tego samego porządku co i c h i n w e n t a r z . Pracę z a m y k a syntetyczne ujęcie historyczne roślin u p r a w n y c h w p r a ­ dziejach P o l s k i oraz ostateczne w n i o s k i , w których d l a każdej epoki archeologicznej podaje, j a k i e g a t u n k i były już w t e d y znane i u p r a ­ wiane. Wyczerpująca b i b l i o g r a f i a (59 pozycji) zamyka całość. 3 Praca Burchardówny zasługuje na szczególną uwagę, gdyż jest ona najbliższa, z w s z y s t k i c h dotychczasowych opracowań polskich, pełnemu ujęciu etnobotanicznemu. J e j wartość leży i w t y m , że opracowana jest bardzo starannie, z doskonałą znajomością zagadnienia, zarówno od s t r o n y botanicznej, j a k i archeologicznej — a t a k i e połączenie n i e jest u nas częste. Niestety etnografia polska niało u w a g i poświęciła użytkowaniu przez człowieka roślin. Bardzo wiele materiałów do tego zagadnienia z n a j d u ­ je się w różnych pracach etnograficznych, ale p r a w i e n i g d y rośliny j a ­ ko t a k i e n i e stanowią głównego i c h t e m a t u . W szczególności uwaga t a odnosi się do ostatniego dwudziestopięciolecia. Pierwszą, i j a k dotąd jedyną w polskiej l i t e r a t u r z e , pracą ściśle etnobotaniczną jest rozprawa M a r i i Henslowej, Rośliny dziko rosnące w kulturze ludu polskiego. A u t o r k a ograniczyła się do 5 rodzai roślin: 3 H. B u r c h a r d ó w n a , Archeologiczny", t. 9: Rośliny 1953, z. uprawne w 2 — 3 , s. 153—176. pradziejach Polski, „Przegląd �ETNOBOTANIKA 213 Chenopodium, Atriplex, Urtica, Rumex i Sambucus, a w i c h obrębie uwzględniła g a t u n k i , j a k i e napotkano w badaniach archeologicznych i do j a k i c h znajdują się materiały w A r c h i w u m Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego. Uwzględniła również literaturę botaniczną, słowniki języka polskiego i niektóre pozycje etnograficzne o wartości źródła. Układ pracy Henslowej podobny jest do tego, j a k i z n a j d u j e m y w książ­ ce T o w l e . Także t u t a j został o n p o d y k t o w a n y systematyką botaniczną z t y m , że n a wstępie każdego z o m a w i a n y c h rodzai roślin znajduje się tablica z w y k a z e m występujących w e florze polskiej gatunków każdego rodzaju. P r z y każdym g a t u n k u ; w osobnych r u b r y k a c h , zaznaczono zna­ leziska archeologiczne i r e g i o n y P o l s k i , gdzie jest o n użytkowany współ­ cześnie. Po t y m przeglądzie bazy materiałowej przychodzi d i a g r a m s y s t e m a t y k i botanicznej danego r o d z a j u . Wreszcie następuje przegląd poszczególnych jego gatunków, a w obrębie każdego z n i c h omawiane są: a) c h a r a k t e r y s t y k a botaniczna rośliny; b) środowisko występowania i zasięg; c) ludowe nazewnictwo rośliny, jego zasięg i etymologia; d) użytkowanie (współczesne j a k o : pożywienie powszechne, głodowe, zwyczajowe i d l a zwierząt, zastosowanie przemysłowe, zastosowanie w lecznictwie i m a g i i , r o l a w obrzędach i w l i t e r a t u r z e l u d o w e j ) ; e) zna­ jomość i użytkowanie rośliny w przeszłości. T a k o m a w i a n y gatunek po g a t u n k u stanowi t r z o n pracy. W n i o s k i znajdują się w krótkim za­ kończeniu. A u t o r k a stara się t a m podkreślić, j a k wszechstronnie umiano w k u l t u r z e l u d o w e j wykorzystać właściwości roślin dziko rosnących. Wyraźnym celem pracy jest również dostarczenie archeologom etno­ graficznego materiału porównawczego, który ułatwiłby i m interpretację użytkowania z n a j d o w a n y c h w w y k o p a l i s k a c h roślin. Praca Henslowej m a stosunkowo wąski zakres i wąską bazę m a t e ­ riałową, co zresztą a u t o r k a wyraźnie podkreśla. N i e m n i e j w granicach, j a k i e sobie zakreśliła, daje ona opracowanie bardzo sumienne i ścisłe n a u k o w o . N i e chodzi n a m j e d n a k w t y m w y p a d k u a n i o bazę m a t e r i a ­ łową r o z p r a w y Henslowej, a n i o j e j zakres. Wartość t e j p r a c y leży w j e j p i o n i e r s k i m charakterze, w t y m , że Henslowa jest pierwszą a u t o r ­ ką polską, która podjęła się p r z y g o t o w a n i a p u b l i k a c j i etnobotanicznej w ścisłym tego słowa znaczeniu i wykonała to poprawnie, wedle n o ­ woczesnych zasad pracy etnobotanicznej. Należałoby sobie życzyć, żeby a u t o r k a kontynuowała rozpoczęte przez siebie dzieło i żeby znalazła naśladowców. Na zakończenie tego szkicu i n f o r m a c y j n e g o pragnę zwrócić uwagę, że w polskiej l i t e r a t u r z e n a u k o w e j zawarte są bardzo bogate m a t e ­ riały, z których mogłaby czerpać etnobotanika. Szukać i c h należy w l i ­ t e r a t u r z e etnograficznej — w monografiach regionów, miejscowości, działów k u l t u r y i t d . ; w pracach archeologicznych, gdzie rośliny o d k r y t e �214 ANNA KOWALSKA-LEWICKA w w y k o p a l i s k a c h doczekały sią l i c z n y c h opracowań materiałowych, j a k wreszcie w źródłach h i s t o r y c z n y c h : w starych ekonomikach (głównie jeśli chodzi o rośliny uprawne), a przede w s z y s t k i m w bezcennych dla etnobotanika herbarzach, p r a w d z i w e j k o p a l n i wiadomości o użytkowa­ n i u w przeszłości h o d o w a n y c h i dziko rosnących roślin. Jak bardzo i s t o t n a jest r o l a roślin w życiu i k u l t u r z e człowieka, a zwłaszcza w k u l t u r a c h o gospodarce zbliżonej do n a t u r a l n e j — tego t u t a j podkreślać n i e trzeba. Dlatego też istnieje u nas wyraźna potrzeba zającia sią etnobotanika, a przed a m a t o r a m i t e j d y s c y p l i n y otwierają się szerokie możliwości, nie mówiąc już o nęcącej p e r s p e k t y w i e j e j nowości w nauce polskiej. �