https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9510a6ea75cc82158cf7f2c575c3a448.pdf 02896d81cc0ee743478847b8118dfa3b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3986 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource Gut-Stapińska, Aniela (nekrolog) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3730 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.5 ; s.315-320 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PIERWSZE W d n i u 22 września 1954 r . z b i o r y a r c h i w u m S e k c j i Badania Plastyki L u d o w e j Państwowego Instytutu S z t u k i p r z e k r o c z y ł y liczbę 25 000 p o z y c j i i n w e n t a r z o ­ w y c h , n a k t ó r e składają się r y s u n k i , t e k s t y i o r y g i n a ­ ły z z a k r e s u s z t u k i l u d o w e j . S e k c j a i s t n i e j e o d r o k u 1946 ( u p r z e d n i o p o d i n n y m i n a z w a m i ) i o d t e g o czasu g r o m a d z i s w o j e z b i o r y a r c h i ­ w a l n e w t o k u p r a c b a d a w c z o - n a u k o w y c h , szczególnie poprzez prace terenowe. B a d a n i a prowadzone były za­ równo i n d y w i d u a l n i e , poprzez k i l k u d n i o w e objazdy p e n e t r a c y j n e , j a k i z e s p o ł o w o — w czasie miesięcznych o b o z ó w z udziałem studentów e t n o g r a f i i , r y s o w n i k ó w itp. Do d n i a dzisiejszego s y s t e m e m o b o z o w y m zostały p r z e b a d a n e następujące t e r e n y : Opoczyńskie, t e r e n y w widłach Wisły i S a n u (Lasowiacy), K i e l e c k i e , San­ d o m i e r s k i e , R a d o m s k i e , P o d l a s i e Z a c h o d n i e i północ­ na część w o j e w ó d z t w a l u b e l s k i e g o . Systemem penetracyjnym: Białostockie, Mazury, M a z o w s z e P ł o c k i e i W s c h o d n i e , K a s z u b y , południowa część w o j e w ó d z t w a l u b e l s k i e g o i K r a k o w s k i e . S y s t e m e m badań i n d y w i d u a l n y c h : P o d h a l e , K r a k o w ­ s k i e , R z e s z o w s k i e , Zielonogórskie, M a z u r y , Ż y w i e c k i e i Gorczańskie. O b o k m a t e r i a ł ó w z g r o m a d z o n y c h w czasie a k c j i t e ­ r e n o w y c h o r g a n i z o w a n y c h p r z e z Sekcję bezpośrednio, w e s z ł y d o a r c h i w u m m a t e r i a ł y z badań p r z e p r o w a d z o ­ n y c h z funduszów P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u S z t u k i p r z e z zespół d r M . Gładysza n a Śląsku, p r o f . В. S t e l m a ­ chowską n a K a s z u b a c h i d y r . F r . K o t u l ę w R z e s z o w skiem. N a z b i o r y a r c h i w u m składają się p l a n s z e b a r w n e , r y s u n k i w y k o n a n e tuszem, szkice ołówkowe, t e k s t y i z a b y t k i o r y g i n a l n e , j a k próbki t k a n i n i w y c i n a n k i . R y s u n k i te, j a k r ó w n i e ż w y w i a d y , obejmują cały szereg zagadnień, j a k : b u d o w n i c t w o , m e b l a r s t w o , o z d o b n i c t w o wnętrza, z d o b n i c t w o w m e t a l u , strój, t k a c t w o , ceramikę, z a b a w k a r s t w o , plastykę o b r z ę d o w ą ( p i s a n ­ k i , szopki, gwiazdy, wieńce dożynkowe), m a l a r s t w o , rzeźbę i d r z e w o r y t l u d o w y . Spośród w y m i e n i o n y c h w y ż e j zagadnień n a j b o g a c i e j r e p r e z e n t o w a n e są w a r c h i w u m m a t e r i a ł y dotyczące m e b l a r s t w a (szczególnie m a l o w a n e s k r z y n i e ) , zdob­ nictwa w metalu, zdobnictwa architektonicznego, d r u ­ PRZYCZYNKI 25 ООО k ó w n a płótnie. Dość dużo j e s t w y c i n a n e k i o r y g i n a l ­ n y c h próbek t k a n i n . M n i e j b o g a t e są z b i o r y a r c h i w u m w dziale stroju i haftu, c e r a m i k i i z a b a w k a r s t w a . O d czasu rozpoczęcia badań o b o z o w y c h d a j e się z a ­ o b s e r w o w a ć stały w z r o s t ilości m a t e r i a ł ó w n a p ł y w a ­ jących corocznie do a r c h i w u m S e k c j i . Z j a w i s k o to i l u ­ s t r u j e n a j l e p i e j następujące z e s t a w i e n i e : Stan a r c h i w u m Rok 1 000 1 700 2 450 4 500 6 850 9 750 13 850 20" 300 25 000 1946 .1947 1948 1949 1950 1951 1952 1953 1954 roczny 1 000 poz. 700 ,. 750 „ 2 050 „ 2 350 ., 2 900 ,. 4 100 „ 6 450 „ 4 700 ., O d c h w i l i swego p o w s t a n i a z b i o r y a r c h i w u m były w y k o r z y s t y w a n e zarówno d l a celów n a u k o w y c h , j a k i dla potrzeb praktycznych. Korzystali z nich przede w s z y s t k i m p r a c o w n i c y Sekcji w związku z artykułami p u b l i k o w a n y m i w P o l ­ s k i e j S z t u c e L u d o w e j , czy też w p o s t a c i o d d z i e l n y c h p u b l i k a c j i , j a k i Zakłady U n i w e r s y t e c k i e , Zakład K u l ­ t u r y Materialnej P A N , Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze i muzea etnograficzne. D l a potrzeb p r a k t y c z ­ nych w y k o r z y s t y w a l i zbiory archiwum liczni pla­ s t y c y oraz poszczególne i n s t y t u c j e , j a k n p . C e n t r a l a Przemysłu L u d o w e g o i Artystycznego, I n s t y t u t W z o r ­ n i c t w a Przemysłowego czy Zakłady D o s k o n a l e n i a Rzemiosła „ P o d h a l e " . M a t e r i a ł y z z a k r e s u strojów l u ­ d o w y c h w y k o r z y s t y w a n e były zarówno do p u b l i k a c j i ( P o l s k i A t l a s S t r o j ó w L u d o w y c h ) , j a k i p r z e z różne zespoły ś w i e t l i c o w e pieśni i tańca, k t ó r e n a t e j p o d ­ s t a w i e r e k o n s t r u o w a ł y zanikający w t e r e n i e ubiór ludowy. Zofia B a r b a r a DO BADAN WOJ Przyrost Odnośnie d o c y f r z r o k u 1954 należy zauważyć, że n i e w s z y s t k i e m a t e r i a ł y z e b r a n e w t y m r o k u zostały już zainwentaryzowane, a ponadto zaplanowane na ten r o k b a d a n i a n i e zostały jeszcze ukończone. NAD Głowa LUDOWYM FARBIARSTWEM I DRUKARSTWEM W poz. „ ., „ „ .. „ ,. ., TKANIN BIAŁOSTOCKIM W czasie k i l k u d n i o w e g o o b j a z d u penetracyjnego, z o r g a n i z o w a n e g o w k w i e t n i u 1953 r , p r z e z Z a k ł a d B a ­ dania Plastyki, A r c h i t e k t u r y i Zdobnictwa Ludowego P I S n a t e r e n i e w o j e w ó d z t w a białostockiego, udało się u c z e s t n i k o m e k i p y zebrać n i e c o i n f o r m a c j i d o t y c z ą ­ c y c h l u d o w e g o f a r b i a r s t w a i d r u k ó w n a płótnie. P o ­ n i e w a ż z t e r e n u t e g o b r a k było d o t y c h c z a s p u b l i k o ­ w a n y c h wiadomości z w y m i e n i o n y c h dziedzin, w y d a ­ j e się słuszne, a b y t e s k r o m n e zresztą i u r y w k o w e i n f o r m a c j e zostały ogłoszone. Rozwój f a r b i a r s t w a pozostaje w związku z r o z w o ­ j e m t k a c t w a d e k o r a c y j n e g o , które k w i t n i e n a o b s z a ­ rze całego w o j e w ó d z t w a białostockiego. Już w c z a ­ s a c h m i ę d z y w o j e n n y c h większą część prac związa­ n y c h z f a r b o w a n i e m przeznaczonego na t k a n i n y s u ­ r o w c a l n i a n e g o l u b wełnianego przejęły n a siebie f a r b i a r n i e znajdujące się p o miastach. Farbowaniem z a j m o w a ł y się poza t y m k o b i e t y w i e j s k i e , posługu­ jąc się b a r w n i k a m i p r o d u k c j i - p r z e m y s ł o w e j , k u p o ­ w a n y m i w mieście. N i e k t ó r e starsze sposoby f a r biarskie, z a r z u c o n e — j a k można wywnioskować z w 3 ' p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w — n a szereg l a t p r z e d pierwszą wojną światową, z a c h o w a ł y się już t y l k o w w y g a s a j ą c e j t r a d y c j i . D o t y c h z a p o m n i a n y c h już częściowo sposobów f a r b i a r s k i c h należało f a r b o w a n i e n i c i l n i a n y c h i w e ł n i a n y c h w k o r z e o l c h o w e j l u b dę­ bowej na k o l o r czarny, w „jeglinie" (jedlinie) — na „ s i w o " (szaro), w b r z o z o w y c h liściach i k o r z e — n a „orzechowo" (brązowo), a wreszcie w r u d z i e żelaz­ n e j — n a żółto i b r ą z o w o . P r z y g o t o w a n y uprzednio b a r w n i k o r g a n i c z n y m i e s z a n o w k o r y c i e z wodą i z a ­ n u r z a n o w n i m m o t k i n i c i , które pozostawiano w ką­ p i e l i n i e k i e d y d o 2 t y g o d n i . B a r w i e n i e rudą żelazną o d b y w a ł o się p r z e z zanurzenie przeznaczonego do b a r w i e n i a s u r o w c a n a j e d e n do d w ó c h t y g o d n i w p r o s t do „błota r u d a w i n y " ( S e j n y i O l s z a n k a w p o w . s u w a l ­ s k i m ) . Stopień intensywności b a r w y zależał o d c z a ­ su, p r z e z j a k i f a r b o w a n y materiał z n a j d o w a ł się p o d działaniem b a r w n i k a . Czasem o b o k f a r b o w a n i a p r z e z n a c z o n y c h do t k a ­ nia n i c i b a r w i o n o również w y r o b y gotowe, zwłasz­ cza płótna, W F e r e t c e ( p o w . s u w a l s k i ) k o b i e t y f a r - 315 �W z ó r n a płótnie Próba farbowania grochu, wykonana farbotoanym przy zastosowaniu izolacji mechanicznej. płótna, w którym zawiązane były pojedyncze ziarnka została w Sekcji Badania Plastyki Ludowej PIS w Krakowie. b o w a ł y płótna w deseń posługując sic; n i e n o t o w a n ą u nas d o t y c h c z a s techniką i z o l a c j i m e c h a n i c z n e j , p o ­ legającą n a t y m , że w c e l u uzyskania wzoru — w płótno „ n i e w a r n e " ( n i e b a r w i o n e ) o w i j a n o raz koło r a z u z i a r n k a g r o c h u i w i ą z a n o j e m o c n o przy p o m o c y n i c i l n i a n e j , k i l k a k r o t n i e o k r ę c o n e j poniżej o w i n i ę t e g o z i a r n k a . P r z y g o t o w a n y w t e n sposób m a ­ teriał z a n u r z a n o w f a r b i e , która przenikała w ł ó k n a płótna z w y j ą t k i e m m i e j s c z w i ą z a n y c h nitką. P o w y ­ jęciu materiału z farby, nitki i groch usuwano, a w ó w c z a s n a j e d n o l i c i e z a b a r w i o n y m płótnie u k a z y ­ w a ł się w z ó r w p o s t a c i niezupełnie r e g u l a r n y c h b i a ­ łych k r ę g ó w , t u i ó w d z i e p o p r z e r y w a n y c h z a c i e k a m i f a r b y . Spódnice z t a k i e g o materiału n o s z o n o też w o k o ­ licy Smolan (pow. suwalski). Podobnie j a k w i n n y c h stronach Polski, tak i na t e ­ r e n i e w o j e w ó d z t w a białostockiego z n a n y i s t o s o w a n y 3l<) był d a w n i e j z w y c z a j drukowania samodziałowych płócien w różne w z o r y , o d c i s k a n e p r z y p o m o c y s p e ­ cjalnych drewnianych form. Wiadomości o d r u k o w a n i u płócien zanotowano w szeregu miejscowości (Straż w p o w . s o k o l s k i m , Jagłowo w pow. a u g u s t o w s k i m , Feretka, Krasne, O l ­ szanka, Przerosi w p o w . s u w a l s k i m ) . F a r b i a r n i e z a j ­ mujące się d r u k o w a n i e m płócien miały znajdować się niegdyś w Sokółce, Suwałkach, Augustowie i prawdopodobnie w Suchowoli (pow. augustowski), skąd d o m o k r ą ż n i d r u k a r z e płócien r o z c h o d z i l i się p o o k o l i c z n y c h w s i a c h ( p r z y b y w a l i n p . stamtąd d o o d ­ dalonego o kilkanaście k m J a g ł o w a , g d z i e c z a s e m p r z e z tydzień i dłużej d r u k o w a l i d o s t a r c z o n e i m p r z e z k o b i e t y płótna). F a r b o w a n y c h płócien u ż y w a n o j a k o n a ­ k r y c i a n a łóżka ( P r z e r o ś ! w p o w . s u w a l s k i m ) , c h u s t k i n a g ł o w ę ( O l s z a n k a , F e r e t k a ) , spódnice ( K r a s n e , J a ­ głowo) l u b f a r t u c h y (Feretka). �D r u k o w a n i e płócien, j a k można wnosić z o p o w i a d a ń i n f o r m a t o r ó w , zanikło w czasie pierwszej wojny ś w i a t o w e j l u b bezpośrednio p o n i e j . Z a j m o w a l i się n i m małomiasteczkowi f a r b i a r z e żydowscy. I n f o r m a ­ t o r z y n i e u m i e l i podać t e c h n i k i , jaką płótna b y ł y d r u k o w a n e , n i e udało się też odnaleźć próbek, n a p o d s t a w i e k t ó r y c h można b y tę technikę określić. Z opisów w y n i k a , że płótna b y w a ł y d r u k o w a n e w p a ­ sy l u b w k w i a t y , najczęściej w k o l o r z e ż ó ł t y m l u b g r a n a t o w y m . P o n a d r u k o w a n i u w z o r u "płótno s t a w a ­ ło się s z t y w n e , co w s k a z y w a ł o b y n a t z w . technikę d r u k u bezpośredniego, w której drukarz nanosił w z ó r n a płótno posługując się farbą pokostową, r o z ­ cieraną n a d r z e w o r y t n i c z e j desce. Z a słusznością tego domysłu p r z e m a w i a jeszcze f a k t , że d r u k o w a n i e o d ­ b y w a ł o się s y s t e m e m d o m o k r ą ż n y m , k t ó r y m o ż l i w y j e s t t y l k o p r z y mało s k o m p l i k o w a n e j t e c h n i c e d r u k u bezpośredniego. N i e j e s t j e d n a k w y ł ą c z o n e , że poza Suchowolą czy e w e n t u a l n i e A u g u s t o w e m , skąd m i e l i się rozchodzić f a r b i a r z e , i n n e z w y m i e n i o n y c h o ś r o d ­ ków mogły posługiwać się wymagającą bardziej s k o m p l i k o w a n y c h urządzeń techniką batikową, z w ł a ­ szcza że w o k o l i c a c h S u w a ł k f a r b i a r z y d o m o k r ą ż n y c h Fotografował „BIEŁORUSKOJE Wyd. n i e było i płótna d o d r u k o w a n i a n o s z o n o z reguły „ d o miasta". W ś r ó d p o d a n e j garści szczegółów, zaczerpniętych z n o t a t n i k a terenowego, niewątpliwie najbardziej i n ­ teresująca jest: w i a d o m o ś ć o s t o s o w a n i u w polskim f a r b i a r s t w i e l u d o w y m — znanej d a w n y m Japończy­ k o m , niektórym l u d o m p r y m i t y w n y m i używanej do n i e d a w n a n a t e r e n i e W ę g i e r i Słowacji, a l e z n a s z e ­ go o b s z a r u n i e n o t o w a n e j — i z o l a c j i m e c h a n i c z n e j . D r u g i m w a ż n i e j s z y m osiągnięciem j e s t t o , że w s p o m ­ n i a n e b a d a n i a p e n e t r a c y j n e w y p e ł n i ł y też częściowo n i c z y m n i e tłumaczącą się lukę, która n a m a p i e zasię­ gu d r u k a r s t w a t e k s t y l n e g o w P o l s c e i w państwach ościennych oddzielała o b s z a r P o d l a s i a zachodniego i L u b e l s z c z y z n y o d t e r e n ó w białoruskich. S t w i e r d z e ­ n i e , że w północnej Białostocczyźnie w y s t ę p o w a ł y r ę ­ czne d r u k i n a płótnie, i t o w y k o n y w a n e p r z e z m i e j ­ s c o w y c h f a r b i a r z y , rozszerza z n a c z n i e zasięg w y s t ę ­ p o w a n i a l u d o w e g o d r u k a r s t w a t e k s t y l n e g o w Polsce i s t w a r z a p o m o s t łączący j e z t e r y t o r i u m białoruskim, g d z i e l u d o w e d r u k i n a płótnie w y s t ę p o w a ł y w b a r ­ dzo c i e k a w e j p o s t a c i . R. R s s . Tadeusz NARODNOJE Kaźmierski. I S K U S S T W O " . C z . I. Akademii Nauk Z S R R , Mińsk 1 9 5 1 . T e k s t str. 13, il. 144. Przedmoira - prof H . M. Nikolski, tekst — M. J . Grinbłat. W okresie międzywojennym Sekcja Etnografii i Fo k l o r u I n s t y t u t u H i s t e r i i A k a d e m i i N a u k ZSRR przystąpiła d o g r o m a d z e n i a m a t e r i a ł ó w z z a k r e s u l u ­ d o w e j s z t u k i białoruskiej. C e l e m podjętych p r a c była z jednej strony konieczność uzupełnienia zbiorów m i e j s c o w y c h m u z e ó w , z d r u g i e j zaś chęć n a u k o w e g o opracowania tej bogatej dziedziny l u d o w e j k u l t u r y białoruskiej. W r . 1937 została o d d a n a d o d r u k u część I o b s z e r n e ­ go a l b u m u , p r z y g o t o w a n e g o p o d redakcją p r o f . H . M . Nikolskiego przez n a u k o w y c h pracowników Sekcji — I . A . S e r b o w a , M . J . Grinbłata i H . S. M a c h n a c z a . S k u t k i e m w y b u c h u w o j n y prace wydawnicze przer­ w a n o , t a k że u r a t o w a n a szczęśliwie I część a l b u m u została o p u b l i k o w a n a d o p i e r o w r . 1951. M a t e r i a ł y z e b r a n e d o części I I zaginęły w czasie w o j e n n e j z a ­ w i e r u c h y . W y d r u k o w a n a w r . 1951 cz. I a l b u m u o b e j ­ m u j e z d o b n i c t w o t k a n i n o r a z strój. O b f i t y materiał i l u s t r a c y j n y , n a który składają się b a r w n e p l a n s z e i czarno-białe f o t o g r a f i e , p o d z i e l o n o n a 8 działów, o b e j m u j ą c y c h t k a n i n y , d y w a n y , o r n a m e n t , ręczniki, p a s y , k o r o n k i , d r u k i n a płótnie i odzież. D l a badaczy polskiej sztuki l u d o w e j o m a w i a n y t u a l b u m s t a n o w i c e n n y zbiór m a t e r i a ł ó w p o r ó w n a w ­ c z y c h , wskazujących n a b l i s k i e z w i ą z k i k u l t u r a l n e , j a k i e zachodzą między n a s z y m i t e r e n a m i , zwłaszcza północno-wschodnimi ( A u g u s t o w s k i e , Podlasie, pół­ n o c n a L u b e l s z c z y z n a ) i sąsiednią Białorusią. Szczegól­ n i e j a s k r a w o z w i ą z k i t e występują w d z i e d z i n i e t k a c ­ t w a d e k o r a c y j n e g o , n p . białoruskie l n i a n e tkaniny o s p l o c i e r z ą d k o w y m w g e o m e t r y c z n e w z o r y , czy też p r z e t y k a n e d w u k o l o r o w e „ r a d z i u s z k i " —- z a r ó w n o w t e c h n i c e , j a k i w o r n a m e n c i e mają ścisłe o d p o w i e d n i ­ k i p o s t r o n i e p o l s k i e j , p o d o b n i e zresztą j a k i biało­ r u s k i e p a s i a k i czy k r a c i a k i . Istotną n a t o m i a s t różnicę s t a n o w i f a k t w y s t ę p o w a n i a n a Białorusi ( n i e n o t o w a ­ n y c h na naszych terenach) b a r w n y c h dywanów i go­ b e l i n ó w l u d o w y c h o s t y l i z o w a n y c h w z o r a c h roślin­ n y c h , zbliżonych z a r ó w n o p o d w z g l ę d e m t e c h n i c z n y m , j a k i o r n a m e n t a l n y m d o z n a n y c h k i l i m ó w ukraiń­ s k i c h . Umiejętność w y k o n y w a n i a tego r o d z a j u t k a n i n zaszczepiona została wśród l u d u białoruskiego w cza­ sach f e u d a l n y c h . W pańskich i z a k o n n y c h w y t w ó r ­ n i a c h s z e r o k o s t o s o w a n a była praca włościan p a ń ­ szczyźnianych, którzy pod kierunkiem najemnych m a j s t r ó w d o s k o n a l e p r z y s w o i l i sobie technikę t k a c ­ twa dywanowego i gobelinowego. Wyrób dywanów istniał n a Białorusi d o p o ł o w y w i e k u X I X , a t e c h n i k a d y w a n o w e g o t k a c t w a zachowała się u l u d u w i e j s k i e g o w postaci gobelinowych t k a n i n d w u s t r o n n y c h , w y r a ­ b i a n y c h n a z w y c z a j n y c h k r o s n a c h i używanych j a k o p r z y k r y c i a c z y n a r z u t y n a łóżka. W czasach n o w s z y c h o b o k t r a d y c y j n e g o zespołu m o ­ tywów dekoracyjnych widoczny jest z w r o t k u tema­ t y c e a k t u a l n e j . S p o t y k a się n p . d y w a n y z p o r t r e t a m i L e n i n a i S t a l i n a , znajdujące z a s t o s o w a n i e w d e k o r a ­ c j i l o k a l i o c h a r a k t e r z e społecznym, jak świetlice i k l u b y r o b o t n i c z e , o r a z mieszkań p r y w a t n y c h . W materiale ilustracyjnym, zgromadzonym, j a k w i e m y , w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m , n i e zostały uwzględnione t z w . „dywany d w u o s n o w o w e " , występu­ jące d o n i e d a w n a dosyć p o s p o l i c i e n a północno-za­ c h o d n i c h k r e s a c h Białorusi. W dziale obejmującym w z o r y ornamentów zebrano i l u s t r a c j e , k t ó r e przedstawiają m o t y w y i układy d e ­ koracyjne, spotykane w tkactwie i h a f c i e białoru­ s k i m . Starszą o r n a m e n t y k ę , stosowaną n a Białorusi do z d o b i e n i a t k a n i n , charakteryzują m o t y w y g e o m e ­ t r y c z n e , wśród k t ó r y c h n a p i e r w s z e m i e j s c e w y b i ­ j a się m o t y w r o m b u p o w t a r z a j ą c y się z a r ó w n o w d e ­ koracji tkackiej („perebory"), j a k i w podobnej do n i e j h a f c i a r s k i e j t e c h n i c e „naściełania". D o p i e r o r o z ­ powszechnienie się h a f t u k r z y ż y k o w e g o przyczyniło się d o w i ę k s z e g o zróżnicowania m o t y w ó w hafciar­ s k i c h n a Białorusi. O b o k m o t y w ó w geometrycznych p o j a w i ł y się s t y l i z o w a n e m o t y w y roślinne, a n a w e t z w i e r z ę c e ( g ł ó w n i e p t a k i ) , przenikające o d 7 0 - t y c h l a t u b . s t u l e c i a d o l u d o w e g o h a f c i a r s t w a białoruskiego z zewnątrz, za p o ś r e d n i c t w e m bezpłatnych d r u c z k ó w r e k l a m o w y c h i wzorników. W nowszych h a f t a c h b i a ­ łoruskich s p o t y k a się często m o t y w y s i e r p u i młota, w z o r o w a n e na herbie Związku Radzieckiego. S z c z y t o w y m osiągnięciem białoruskiej l u d o w e j s z t u ­ k i t k a c k i e j i h a f c i a r s k i e j są pięknie z d o b i o n e ręczni- 317 T �k i , o d g r y w a j ą c e niegdyś ważną rolę w obrzędzie w e ­ s e l n y m . M o t y w y , które s p o t y k a m y n a t k a n y c h szla­ k a c h ręczników, przypominają żywo „perebory", w y ­ stępujące n a p r z y r a m k a c h k o s z u l , z a p a s k a c h i spód­ nicach noszonych u nas W okolicy Włodawy. t O s o b n y rozdział stanowią w a l b u m i e i l u s t r a c j e p a ­ sów, c z y l i k r a j e k , w z o r z y ś c i e tkanych, używanych przez mężczyzn i k o b i e t y do przewiązywania s u k m a n . P a s y te, z w y k l e k i l k u k o l o r o w e , z d o b i o n e o r n a m e n t e m g e o m e t r y c z n y m , w y k o n y w a n e były różnymi t e c h n i ­ k a m i , m . i n . również na k r o s i e n k a c h t a b l i c z k o w y c h , występujących często n a o b s z a r a c h białoruskich. Zarówno p r z y d e k o r a c j i ręczników, j a k i b i e l i z n y pościelowej czy u b i o r u — pospolitym elementem z d o b n i c z y m są n a Białorusi k o r o n k i s z y d e ł k o w e , d o których w y r o b u u ż y w a n o d a w n i e j d r e w n i a n y c h s z y ­ dełek. M o t y w y t y c h k o r o n e k n i e odbiegają z a s a d n i ­ czo o d t y c h , j a k i e z n a m y z północno-wschodnich obszarów P o l s k i . Wyraźnie p o d w p ł y w e m d r o b n o m i e szczańskich gustów m i n i o n e j e p o k i pozostają d z i w a ­ czne w p o m y ś l e c z a r a i k l o s z , w y k o n a n e z m o c n o n a ­ k r o c h m a l o n e j k o r o n k i szydełkowej na wystawę b i a ­ łoruskiej s z t u k i l u d o w e j w r . 1938. W d z i a l e d r u k ó w n a płótnie u m i e s z c z o n o 12 w z o ­ rów, o d b i t y c h z klocków używanych do d r u k o w a n i a płócien techniką b a t i k o w ą . W z o r y t e , o c h a r a k t e r z e r a c z e j k o s m o p o l i t y c z n y m , n i e dają o b r a z u r z e c z y w i s t e - ANIELA J a k w y n i k a z powyższego opisu, omawiany lu a l b u m z a w i e r a o b s z e r n y materiał ilustrujący b o g a ­ c t w o poszczególnych działów. Stronę graficzną w y d a w n i c t w a c e c h u j e w y s o k i p o ­ ziom techniczny. Plansze kolorowe, w y k o n a n e tech­ niką siatkową l u b k r e s k o w ą n a p i ę k n y m k r e d o w y m p a p i e r z e , są c z y t e l n e i c z y s t e w k o l o r a c h . G u s t o w n a o p r a w a płócienna s t w a r z a całość miłą d l a o k a . Hss. G U T - STAPIŃSKA D n . 6.IX.1954 r. zmarła w Z a k o p a n e m z n a n a w c a ­ łej P o l s c e p i s a r k a i l u d o w a g a w ę d z i a r k a p o d h a l a ń ­ ska — A n i e l a Gut-Slapińska. Córka J a k u b a O r a w c a i Bronisławy Łukaszczyk z P o r o n i n a n a P o d h a l u , urodziła się w Poroninie 29.VII.1898 г., g d z i e uczęszczała d o szkół. Już w s z k o l ­ n y c h czasach zdradzała u z d o l n i e n i a l i t e r a c k i e , pisząc okolicznościowe w i e r s z e i g a w ę d y . Zaprzyjaźnienie r o d u O r a w c ó w z mieszkańcami H a r e n d y ( K a s p r o w i c z a ­ m i ) , zamążpójście A n i e l i w 1923 r . za artystę p l a s t y k a krakowskiego Władysława Stapińskiego wcześnie w p r o w a d z i ł o młodą g ó r a l k ę w środowisko k u l t u r a l n o a r t y s t y c z n e , p o d t r z y m u j ą c i rozwijając j e j l i t e r a c k i e u z d o l n i e n i a . A n i e l a Stapińska n i e o d e r w a ł a się j e d n a k a n i n a c h w i l ę o d środowiska r o d z i m e j l u d o w e j k u l ­ tury. W k r ó t c e p o p i e r w s z e j w o j n i e ś w i a t o w e j zaczęła d r u ­ k o w a ć artykuły, w i e r s z e i g a w ę d y w czasopismach k r a j o w y c h i zagranicznych (w czasopismach Z w . P o d ­ halan Polonii Amerykańskiej w Chicago). Przypo­ minała w n i c h s t a r e , t r a d y c y j n e z w y c z a j e i o b y c z a j e l u d o w e j k u l t u r y . Równocześnie organizowała w P o ­ roninie taneczno-teatralne grupy regionalne w ramach Z w i ą z k u Z i e m Górskich, podnosząc j e n a w y s o k i p o z i o m a r t y s t y c z n y , za co otrzymała w 1935 r . s r e b r n y K r z y ż Zasługi. W okresie o k u p a c j i h i t l e r o w s k i e j początkowo m u ­ siała opuścić P o r o n i n , u k r y w a j ą c się w Krakowie. P ó ź n i e j w r ó c i ł a d o P o r o n i n a , pracując d o końca w o j ­ ny w tajnym nauczaniu. Dopiero jednak w P o l s c e L u d o w e j znalazła S t a ­ pińska s z e r o k i e p o l e d o s w e j działalności. O t r z y m a w ­ szy stałą pensję o d M i n . K u l t u r y i S z t u k i , z j e g o r a ­ m i e n i a organizowała g r u p y r e g i o n a l n e n a P o d h a l u , kierując n i m i p r z e z szereg l a t i s a m a występując w ich przedstawieniach j a k o r e c y t a t o r k a i gawędziar­ k a , odczytując w g w a r z e l u d o w e j własne n o w e l e , l e ­ gendy i gawędy. P o p r z e d w c z e s n e j śmierci W ł a d y s ł a w a Stapińskiego A n i e l a Stapińska w y c h o d z i w 1945 r . p o r a z d r u g i za mąż za p r o k u r a t o r a J a n a G u t a , przenosząc się w r a z z m ę ż e m n a stałe d o Z a k o p a n e g o . W 1946 r . zostaje członkiem k a n d y d a t e m koła w i e j ­ s k i e g o Z w . L i t . P o l s k i c h . W 1949 r . w y d a j e pierwszą 318 go b o g a c t w a białoruskich d r u k ó w n a płótnie, z n a n y c h n a m choćby z p r a c y N . N . F u r m a n a ( K r a s z a n i n a ) , w y ­ d a n e j n a Białorusi w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m . N i e u w z g l ę d n i o n o r ó w n i e ż b a r d z o interesujących ze w z g l ę ­ d u n a swą p r y m i t y w n ą technikę d r u k ó w n a płótnie, o d b i j a n y c h za pomocą pieczątek w y c i ę t y c h z b r u k w i czy r z e p y . S t r o j e ( w y ł ą c z n i e k o b i e c e ) reprezentują ilustracje bądź poszczególnych części, j a k n p . b o g a t o h a f t o w a ­ ne k o s z u l e , bądź p e ł n y c h u b i o r ó w l e t n i c h , składają­ c y c h się z h a f t o w a n e j czy z d o b i o n e j „pereborami" koszuli i zapaski, samodziałowej pasiastej spódnicy oraz gorsetu szytego z k o l o r o w e j f a b r y c z n e j m a t e r i i , S t a r s z e f o r m y białoruskich ubiorów k o b i e c y c h , s z y ­ t y c h z białego s a m o d z i a ł o w e g o płótna z d o b i o n e g o sze­ r o k i m i , c z e r w o n y m i s z l a k a m i t k a n y m i , przypominają żywo u b i o r y spotykane u nas w o k o l i c y Włodawy. i ostatnią swoją książkę, zbiór n o w e l , l e g e n d i g a w ę d p i s a n y c h w pięknej i c z y s t e j g w a r z e podhalańskiej, pod tytułem „Inksy ś w i a t " . O d 1950 r . M i n . K u l ­ t u r y i S z t u k i otacza j e j działalność stałą opieką, p r z y ­ znając j e j stałe r o c z n e s t y p e n d i u m t w ó r c z e . �Gut-Stapińska próbuje r ó w n i e ż s w y c h s i l w d z i e d z i ­ n i e c e r a m i k i , szczególnie f i g u r a l n e j . R z e ź b y j e j , p e ł ­ n e s w o i s t e g o w y r a z u , zyskują c o r a z większą p o p u l a r ­ ność, chętnie są n a b y w a n e w s k l e p a c h C P L i A . Z a r ó w n o t a s t r o n a działalności G u t - S t a p i n s k i e j , j a k i j e j twórczość l i t e r a c k a i n i e z w y k l e ż y w a działalność a r t y s t y c z n a i o r g a n i z a c y j n a zasługują bezwzględnie na powr.żne o p r a c o w a n i e . Zwłaszcza o b e c n i e , g d y t o ­ czą się d y s k u s j e n a t e m a t y twórczości l u d o w e j , c i e k a ­ w a j e s t d l a nas postać w y b i t n e j a r t y s t k i i działaczki społecznej pochodzącej l u d u i związanej z n i m do końca s w e g o życia, a z a r a z e m m o c n o t k w i ą c e j w ś r o ­ d o w i s k u i n t e l i g e n c j i t w ó r c z e j , z t r a d y c j a m i sięgają­ c y m i Młodej Polski. N a g ł a śmierć, dosłownie w k i l k a g o d z i n p o w y s t ę ­ p i e w w i e c z o r n i c y góralskiej, j e s t p o w a ż n ą stratą d l a zespołów zakopiańskich. P o g r z e b A n i e l i G u t - S t a p i ń s k i e j stał się ż y w i o ł o w ą manifestacją żałoby l u d u p o d ­ halańskiego, r a z jeszcze dowodząc, j a k i m s z a c u n k i e m i miłością była o n a o t o c z o n a . Wanda Gcntil-Tippenhauer �