https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/29b17400830ebcc77359f034f0cf9c7e.pdf 1a217105203a16c15bb41e5a6486e675 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3368 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3156 Title A name given to the resource Symboliczne i kulturowe aspekty monastycyzmu wschodniego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.163-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz SYMBOLICZNE I KULTUROWE ASPEKTY MONASTYCYZMU WSCHODNIEGO SACRUM I PROFANUM W KULTURZE MONASTYCZNEJ I W KULTURZE TRADYCYJNEJ „Z czasem jednak k o n i e c z n o ś ć z a m i e n i ł na d o b r o w o l n ą chęć i powoli szedł coraz da­ lej, niekiedy z a t r z y m y w a ł się, aż wreszcie częs­ to to czyniąc, znalazł górę s k a l i s t ą , a u jej stóp w i e l k ą p i e c z a r ę , k t ó r ą z a m y k a ł k a m i e ń . Po jego u s u n i ę c i u , a ludzie m a j ą chęć p o z n a ć to, co u k r y t e , t y m silniej b a d a j ą c u j r z a ł w e w ­ n ą t r z w i e l k i e p o d w ó r z e . Na n i m pod o t w a r t y m niebem r o z w i j a ł a swe gałęzie stara palma, o s ł a ­ n i a j ą c strumyczek j a k najczystszej wody. Za­ ledwie w y p ł y n ą ł przez m a l e ń k i o t w ó r , a zie­ mia z k t ó r e j się w y d o s t a w a ł z p o w r o t e m w siebie go w c h ł a n i a ł a . Upodobawszy sobie to miejsce, j a k b y przez Boga m u ofiarowane, spędził tam całe życie na m o d l i t w i e i samot­ ności". Hieronim, Żywot Pawła Pustelnika Zainteresowanie monastycyzmem ze strony a n t r o ­ pologii k u l t u r y jest c a ł k i e m z r o z u m i a ł e . I s t n i e j ą co najmniej dwa jasne motywy tego zainteresowania. Po pierwsze: w p i e r w o t n y c h formach monastycyzmu antro­ polog k u l t u r y spotyka się z problemem „ucieczki od k u l t u r y " , od ś w i a t a , z p r ó b ą zbudowania k o n t r - k u l t u r y . Po drugie: r o z w a ż a j ą c w p ł y w y i o d d z i a ł y w a n i a danej formacji wyznaniowej na k s z t a ł t k u l t u r y , w przypadku tradycji wschodniego c h r z e ś c i j a ń s t w a , gdzie monastycyzm k u l t y w u j e duch owych pierwotnych wzorców ucieczki od ś w i a t a , życia anachoretycznego i ascezy nie sposób przejść obok tego zjawiska o b o j ę t n i e . Rolę wyznania, jako czynnika m a j ą c e g o p o w a ż n y w p ł y w na k u l t u r ę danej społeczncści i t e r y t o r i u m pod­ noszono wielokrotnie. Wystarczy w s p o m n i e ć na w s t ę ­ pie refleksje Czarnowskiego , który charakteryzując k u l t u r ę religijną ludu polskiego p r z e c i w s t a w i a ł sensuaiistycznej religijności wiejskiego katolicyzmu w i ę k ­ szą skłonność do mistycyzmu na obszarach p r a w o s ł a ­ wia. R ó w n i e ż B y s t r o ń a n a l i z u j ą c rolę Kościoła, jako autorytetu w kulturze ludowej, zwracał u w a g ę na k s z t a ł t o w a n i e się odmiennych relacji duchowieństwo- s p o ł e c z n o ś ć wioski w w y n i k u r ó ż n y c h tradycji w y z ­ naniowych p r a w o s ł a w i a i katolicyzmu. Różnice te o d z w i e r c i e d l a ł y się t a k ż e w o b r z ę d o w o ­ ści dorocznej — na ściślejszy z w i ą z e k jej kalendarza na obszarach wyznaczonych z a s i ę g i e m p r a w o s ł a w i a z t r a d y c j ą g r e c k ą w s k a z y w a ł W. K l i n g e r . Podobnie jeśli idzie o l i t e r a t u r ę e t n o g r a f i c z n ą d o t y c z ą c ą obrzędów r o d z i n n y c h , spotykamy r o z w a ż a n i a dotyczące różnego sposobu asymilacji do l i t u r g i i kościelnej elementów p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h , różnego stopnia tolerancji wobec p o g a ń s k i c h zwyczajów, różnego stopnia zachowania i przetrwania ich w kulturze ludowej. Jako konsekwen­ cję o d d z i a ł y w a n i a tradycji Kościoła wschodniego w k u l ­ turach grup w s c h o d n i o s ł o w i a ń s k i c h u p a t r y w a ł M o s z y ń ­ ski rozwój muzyki wokalnej i brak r o z w i n i ę t e j muzyki instrumentalnej, brak w y s t ę p o w a n i a rzeźby ludowej . O ile więc problem w p ł y w u r ó ż n y c h tradycji wyz­ naniowych nie jest obcy etnograficznym analizom, o tyle jego r o z w i ą z a n i e ogranicza się do dość zdawko­ 1 2 3 4 5 wych konstatacji. S e n s o w n o ś ć k o n t y n u a c j i s t u d i ó w nad t y m zagadnieniem staje się dla etnografa niezaprze­ czalna, gdy zamierza on podjąć badania nad k u l t u r ą tych grup etnicznych, w k t ó r y c h k r y t e r i u m wyznania było zasadniczym czynnikiem poczucia o d r ę b n o ś c i , i n ­ ności od grup s ą s i a d u j ą c y c h , k r y t e r i u m , w o k ó ł k t ó r e g o k s z t a ł t o w a ł o się poczucie swojskości, a identyfikacja ze swoją k u l t u r ą , g r u p ą b y ł a w y r a ż a n a przez i d e n t y f i k a c j ę z wyznaniem. T a k ą sytację spotykamy we wschodnich regionach Polski, w w o j e w ó d z t w i e białostockim, gdzie, jak pisze P a w l u c z u k : „ u k s z - a ł t o w a ł a się na bazie od­ r ę b n o ś c i wyznaniowej grupa etniczna. Jest to w i ę c g r u ­ pa w y o d r ę b n i a j ą c a się w y r a ź n y m poczuciem więzi g r u ­ powej, i s t n i e j ą c e j w ś w i a d o m o ś c i jej c z ł o n k ó w jako tradycyjne przeciwstawienie „swoi — obcy". Granice tej grupy w ś r o d o w i s k a c h wiejskich wyznacza wyznanie p r a w o s ł a w n e . . . " . Praca Pawluczuka d o t y c z ą c a zagad­ n i e ń ś w i a t o p o g l ą d u jednostki w w a r u n k a c h rozpadu społeczności tradycyjnej porusza zagadnienie systemu w a r t o ś c i charakterystycznycn dla k u l t u r y tradycyjnej. Wyżej wspomniany autor jako pierwszy wprowadza do l i t e r a t u r y socjologicznej dotyczącej p r a w o s ł a w n o - k a t o lickiego pogranicza na Białostocczyźnie zestawienie cech p r a w o s ł a w i a , k t ó r e m a j ą w p ł y w na charakter k s z t a ł ­ t u j ą c y c h się w jego zasięgu grup etnicznych. I tak za E v d o k i m o v e m zwraca u w a g ę na c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla p r a w o s ł a w i a n i e c h ę ć do kodyfikowania zasad w i a r y : . P r a w o s ł a w i e uznaje jedynie dogmaty pierwszych sied­ m i u soborów powszechnych. P r a w o s ł a w i e nie s f o r m u ł o ­ wało też w i e l k i c h s y s t e m ó w teologiczno-filozoficznych na k s z t a ł t augustynizmu czy tomizmu. Spekulacje f i l o ­ zoficzne na temat istoty Boga, traktowanie Boga jako przedmiotu wiedzy u w a ż a n o tu za rzecz z d r o ż n ą . Bóg miał o l ś n i e w a ć w i e r n y c h w ł a ś n i e swoją t a j e m n i c z o ś c i ą i n i e p o z n a w a l n o ś c i ą . Nie przejawiano w p r a w o s ł a w i u ż a d n e g o d ą ż e n i a ani do kanonicznego s f o r m u ł o w a n i a c a ł o k s z t a ł t u z a g a d n i e ń , ani do logicznej systematyki poglądów. Logiczne uzasadnienie p r a w d w i a r y dopuszcza się jedynie w literaturze polemicznej, gdy z m u s z a j ą do tego teologów przeciwnicy Kościoła. S t ą d — j a k pisze e 7 8 163 I �Evdokimov — „ p r a w o s ł a w i e przejawia najmniej nor­ matywną formę c h r z e ś c i j a ń s t w a i w najmniejszym stopniu daje się w y r a z i ć w p o j ę c i a c h " . Zestawienie dokonane przez Pawluczuka pomija jeden bardzo w a ż ­ ny element, w ł a ś n i e monastycyzm. Evdokimov pisze, iż „ n a j l e p s z y m sposobem poznania p r a w o s ł a w n e j d u ­ chowości jest w e j ś c i e do niej poprzez życie mnisze, k t ó r e o d e g r a ł o p i e r w s z o p l a n o w ą rolę przy jej formo­ w a n i u s i ę " . Powiedzmy w i ę c e j , monastycyzm jest t y m ogniwem, w k t ó r y m n a j p e ł n i e j w i d a ć , j a k dany spe­ cyficzny system w a r t o ś c i (resp. system r e l i g i j n y — wschodnie c h r z e ś c i j a ń s t w o ) może w p ł y w a ć na charak­ ter k u l t u r y z n a j d u j ą c e j się w jego zasięgu, d o s t a r c z a j ą c o k r e ś l o n y c h w z o r ó w świętości i k s z t a ł t u j ą c ludzkie po­ stawy wobec sfery sacrum. Monastycyzm jest jedno­ cześnie t a k i m ogniwem, w k t ó r y m d a d z ą się śledzić strukturalne z w i ą z k i łączące go z k u l t u r ą l u d o w ą . D o ­ piero głębsza analiza owych z w i ą z k ó w i relacji p o m i ę ­ dzy k u l t u r ą m o n a s t y c z n ą a k u l t u r ą t r a d y c y j n ą pozwoli nam o k r e ś l i ć dalsze k i e r u n k i b a d a ń nad w p ł y w a m i , jakie może w y w i e r a ć monaster p r a w o s ł a w n y na spo­ łeczność w i e j s k ą , a t a k ż e u j a w n i ć źródła i t r w a ł o ś ć pewnych w y o b r a ż e ń i p r z e ż y ć d o t y c z ą c y c h sfery sac­ r u m , k t ó r e w y s t ę p u j ą w t r a d y c j i ludowej i funkcjo­ n u j ą po dziś dzień w społeczności wiejskiej. 9 1 0 Opracowania dotyczące monastycyzmu m o ż n a podzie­ lić na dwa zasadnicze typy. Pierwszym z nich jest literatura socjologiczna, r o z p a t r u j ą c a ruch monastycz­ ny od strony społecznego b ą d ź ekonomicznego charak­ teru . D r u g i m zasadniczym l y p e m o p r a c o w a ń są prace historyczne. M a j ą one dla nas o wiele w i ę k s z e zna­ czenie ze w z g l ę d u na swoje w a r t o ś c i heurystyczne. W skład naszych ź r ó d e ł wchodzą zarówno niektóre pisma ascetyczne, opisy życia m n i c h ó w dokonane przez w s p ó ł c z e s n y c h i m pisarzy i h i s t o r y k ó w , teksty poe­ tyckie, hagiografia p r z e s i ą k n i ę t a l u d o w ą mitologią. u 1 2 Nasze wymagania wobec m c h są nieco odmienne od w y m a g a ń , jakie stawia h i s t o r y k sensu stricto. W y ­ nika to z o d m i e n n o ś c i stawianych p y t a ń . Do pewnego stopnia nie interesuje nas t u geneza, wcześniejszość czy późniejszość poszczególnych f o r m życia mniszego, lecz przede w s z y s t k i m to, j a k u j a w n i a j ą one p e w n ą o d m i a n ę sacrum i j a k u j a w n i a j ą p o s t a w ę c z ł o w i e k a wobec sacrum. To znaczy interesuje nas t u ich hierofaniczny charakter. Ze w z g l ę d u na to że „każdy do­ kument m o ż n a u w a ż a ć za h i e r o i a n i ę , o tyle, O' ile w y ­ r a ż a on p e w n ą o d m i a n ę sacrum i j a k i ś odcinek jego historii, tzn. j a k i e ś jedno orzeżycie sacrum spośród jego niezliczonych w a r i a n t ó w " u w z g l ę d n i a m y w na­ szej analizie nie tylko teksty i relacje p o w s t a ł e w k r ę ­ gu r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń s k i e j , alo r ó w n i e ż teksty staroindyjskie. 13 Obok relacji h i s t o r y k ó w i. pisarzy c h r z e ś c i j a ń s k i c h , obok poezji Grzegorza z N a z j a n u równie wartościo­ we są dla nas hymny o ascecie z n a j d u j ą c e się w p i e ś ­ niach Rigwedy, czy b u d d y j s k i zbiór poezji ascetycz­ nej — Dhamma p a d a m , dlatego, że p o z w a l a j ą n a m lepiej i p e ł n i e j p o z n a ć zwarty system odmian sakralności monastycznej, s t w i e r d z i ć , że język tych hierof o n i i wykazuje zasadnicze p o d o b i e ń s t w a z a r ó w n o co do treści, j a k i ze w z g l ę d u na swój w y r a z z e w n ę t r z n y . Co do r z e t e l n o ś c i n i e k t ó r y c n źródeł nasze wymagania nie są takie same j a k wymagania historyka. P o s ł u ż ę się t u dwoma p r z y k ł a d a m i . Z a p o c z ą t k o w a n i e r u c h u monastycznego w c h r z e ś c i j a ń s t w i e większość o p r a c o w a ń historycznych w i ą ż e z p o s t a c i ą ś w . Antoniego , pustel­ nika egipskiego. W w y m i e n i o n v c h j u ż Żywotach mni­ chów H i e r o n i m a znajdujemy ż y w o t P a w ł a s p o r z ą d z o n y w latach 375—378", a więc w około d w a d z i e ś c i a lat 14 po ś m i e r c i Antoniego. W e d ł u g u s t a l e ń p a t r o l o g ó w Hie­ r o n i m n a p i s a ł go „(...) po części, aby zrobić k o n k u r e n ­ cję ż y w o t o w i Antoniego, napisanemu przez Anastazego, a po części d a j ą c upust w ł a s n y m marzeniom o życiu pustelniczym. Z P a w ł a chciał H i e r o n i m zrobić p i e r w ­ szego pustelnika. W y n i k a to z ogólnej koncepcji pisma, jak i z n i e k t ó r y c h szczegółów. P a w e ł jest starszy od Antoniego, udziela mu rad i w s k a z ó w e k . D r u g i przy­ k ł a d to Żywot Barlaama i Jozafata . Jest to anoni­ mowy u t w ó r l i t e r a c k i p o w s t a ł y około V I I w i e k u . Jego autorstwo przypisuje się Janowi D a m a s c e ń s k i e m u , m n i c h o w i klasztoru ś w . Saby pod J e r o z o l i m ą . 1 8 19 8 9 2 1 T r e ś c i ą opowieści jest historia p o g a ń s k i e g o k r ó l a Abennera i jego syna Jozafata, o k t ó r y m w r ó ż b i c i za­ powiedzieli, że przejdzie na w i a r ę c h r z e ś c i j a ń s k ą . Ojciec, k t ó r y p o s t a n o w i ł to u d a r e m n i ć , z a m k n ą ł syna w pa­ łacu, nie p r z e s z k o d z i ł o to jednak temu, że s p o t k a ł go Barlaam pustelnik, k t ó r y z a p r z y j a ź n i w s z y się z Joza­ fatem prowadzi z n i m długie dysputy o d s ł a n i a j ą c przed n i m obraz życia ascetycznego. Jozafat pod w p ł y w e m Barlaama rezygnuje z korony, opuszcza pałac i udaje się na p u s t y n i ę , gdzie prowadzi życie mnicha i gdzie umiera jako pustelnik. O p o w i e ś ć tę p r z e ł o ż o n o w X I stuleciu z j ę z y k a greckiego na łaciński, „(...) stąd zaś poszły potem ł a c i ń s k i e s k r ó t y l j b p r z e r ó b k i , a wreszcie też p r z e k ł a d y lub parafrazy na j ę z y k i ludowe, (...) obu uznano za osoby historyczne i zaliczono w poczet ś w i ę ­ tych w M a r t y r o l o g i i Romanum, p o ś w i ę c a j ą c i m dzień 27 listopada (...)". L i b r e c h t s t w i e r d z i ł , że ani Jozafat ani ojciec jego Abanner nigdy nie istnieli, faktem r e a l ­ n y m b y ł a tylko historia S i t h a r t y syna k r ó l a K a p i l a wastu, Suddhodany, k t ó r y jako założyciel buddyzmu z a s ł y n ą ł n a s t ę p n i e pod i m i e n i e m Buddhy. Z w i ą z e k h i ­ storyczny z ż y w o t e m Buddhy jest rzeczą z u p e ł n i e pew­ ną, dowód zaś, że wersja c h r z e ś c i j a ń s k a z a l e ż n a jest od buddyjskiej nie zaś przeciwnie, r o z w i n ą ł C o s q u i n " . 22 Nieistotny jest t u dla nas problem h i s t o r y c z n o ś c i postaci P a w ł a czy Barlaama i Jozafata. Zestawienie t e k s t ó w buddyjskich i c h r z e ś c i j a ń s k i c h nie ma też na celu wyprowadzenia j a k i c h k o l w i e k konsekwencji ge­ netycznych w odniesieniu do obu s y s t e m ó w religijnych, k t ó r y c h głębokich różnic n a t u r y filozoficznej (autosoteryczna wizja zbawienia w buddyzmie, inne rozumie­ nie niż w c h r z e ś c i j a ń s t w i e takich z a g a d n i e ń j a k nie­ ś m i e r t e l n o ś ć , życie wieczne i t p ) m a j ą c y c h swe odbicie w koncepcjach monastycznych obu r e l i g i i bynajmniej nie zamierzamy k w e s t i o n o w a ć . R e a s u m u j ą c , źródła, na k t ó r y c h opieramy n a s z ą a n a l i z ę są r ó w n i e rzetelne i w a r t o ś c i o w e ze w z g l ę d u na swój charakter hierofaniczny. R ó ż n o r o d n o ś ć ich pod w z g l ę d e m pochodzenia, czy tego, że jedne są relacjami historycznymi, inne zaś poezją, m i t e m , wierzeniami, p r z e s ą d a m i , symbolami, nie jest t u dla nas ż a d n ą p r z e s z k o d ą , a w r ę c z przeciwnie, pomaga nam w wyzna­ czeniu możliwie n a j p e ł n i e j s z e g o systemu odmian sak r a l n o ś c i monastycznej. 15 l e 164 Kultura monastyczna i kultura tradycyjna P o s ł u g u j ą c się t e r m i n a m i k u l t u r a monastyczna, k u l ­ tura tradycyjna, z p o j ę c i e m k u l t u r a wiążę trojakie r o ­ zumienie. Pierwsze jest takie samo, w j a k i m przeszło do antropologii za s p r a w ą Cycerona, k t ó r y w Rozpra­ wach Tuskulańskich nazywa filozofię u p r a w ą ducha (łac. cultura — uprawa). Dla nas jest to o tyle warte zaznaczenia, że skupia n a s z ą u w a g ę na t y m , ż e z po­ j ę c i e m k u l t u r y monastycznej w i ą ż e się pewna wizja ś w i a t a o r g a n i z u j ą c a tę k u l t u r ę . Odwzorowaniem tej w i z j i są d z i a ł a n i a ludzi ją u p r a w i a j ą c y c h . Drugie rozu23 �mienie p o k r y w a się z t y m , jakie mamy u Bystronia, przez k u l t u r ę rozumiemy „ p e w i e n historycznie w y t w o ­ rzony zespół treści k u l t u r o w y c h . " Podobnie jak u Bystronia, k t ó r y m ó w i ą c o kulturze ludowej, szlachec­ k i e j , zastrzega, że treści nie są same w sobie ani ludo­ we, ani szlacheckie, że m o g ł y p o w s t a ć w innych zespo­ łach, w innej kulturze, że m o g ł y p r z e n i k a ć z jednego zespołu do drugiego, tak samo w naszym przypadku k u l t u r y monastycznej n i e k t ó r e jej treści m o g ł y p o w s t a ć zupełnie n i e z a l e ż n i e w innych zespołach lub p r z e n i k a ć do innych zespołów. T a k ą t r e ś c i ą może być asceza. Na p r z y k ł a d z u p e ł n i e n i e z a l e ż n i e w y s t ę p u j ą c a u neopitag o r e j c z y k ó w , gdzie p o l e g a ł a na u p r a w i a n i u filozofii, „ k t ó r a uwalnia od b ł ę d u i n a m i ę t n o ś c i , na w s t r z y m y ­ w a n i u się od pewnych p o k a r m ó w , na milczeniu, na ra­ chunkach sumienia, na rezygnacji w czasie p r ó b ż y c i o ­ wych." 24 2 5 Trzecie rozumienie k u l t u r y przyjmujemy za K r o e berem: „ K u l t u r a jest to p r z y j ę t y zwyczajowo sposób d z i a ł a n i a , odczuwania ii m y ś l e n i a , w y b r a n y spośród n i e s k o ń c z o n e j liczby i r ó ż n o r o d n o ś c i m o ż l i w y c h poten­ cjalnie sposobów bycia. K o n k r e t n e p r z y j ę t e r o z w i ą z a ­ nie jest w dużej mierze zdeterminowane przez w c z e ś ­ niejsze sposoby życia, o r g a n i z a c j ę czy systemy k u l t u ­ ry." 2 0 Sacrum i profanum w kulturze monastycznej i w kulturze tradycyjnej Monastycyzm, jak k a ż d e zjawisko religijne, ujaw­ nia nam dwoisty charakter rzeczywistości, w k t ó r e j przebiega życie i d z i a ł a l n o ś ć c z ł o w i e k a s p r o w a d z a j ą c je do d w u przeciwstawnych w y m i a r ó w : sacrum i p r o ­ fanum, tego co ś w i ę t e , n i e z w y k ł e , niecodzienne i tego co z w y k ł e , powszechne i świeckie. Jak k a ż d a postawa religijna, a może nawet w i ę c e j , bo czyni to explicite, jest aktem w y b o r u i waloryzacji pewnego obszaru, gdzie życie i d z i a ł a n i e ludzkie przebiega w sposób p e ł ­ ny, harmonijny, powiedzlielibyśmy sensowny i w a r t o ś ­ ciowy. „Dla człowieka religijnego p r z e s t r z e ń nie jest jednorodna, są w niej rozdarcia, p ę k n i ę c i a , są fragmen­ t y przestrzeni j a k o ś c i o w o r ó ż n e od innych. „Nie p r z y ­ stępuj t u — rzecze Pan do Mojżesza — zżuj obuwie z n ó g twoich, miejsce bowiem, na k t ó r y m stoisz, ziemią ś w i ę t ą jest" (ks. wyjścia 3,5). Jest więc obszar święty, a więc 'mocny', w a ż n y i są inne obszary, nie u ś w i ę c o n e , a więc pozbawione s t r u k t u r y i k o n s y s t e n c j i " . D o ś ­ wiadczenie sacrum i z w i ą z a n e z n i m w y b ó r i w a l o r y ­ zacja przestrzeni p o s i a d a j ą r ó ż n e artykulacje w r ó ż ­ nych zespołach k u l t u r o w y c h . Zobaczmy, co ma do po­ wiedzenia pod t y m w z g l ę d e m symbolika monastyczna. 27 P r z e s t r z e n i ą , w k t ó r e j realizuje się życie mnisze jest pustynia. U p o c z ą t k ó w monastycyzmu c h r z e ś c i j a ń ­ skiego jest to pustynia N i t r i a i Sketa w E g i p c i e , gdzie p r z e b y w a ł A n t o n i i d o k ą d p r z y b y w a l i n a ś l a d o w ­ cy, gdzie ruch ten p r z y b r a ł takie rozmiary, że miasta opustoszały, a wsie i pustynie zaroiły się od a s c e t ó w . Pustynie S y r i i , Palestyny, jak np. „ p u s t y n i a Mojma, k t ó r a się r o z c i ą g a w z d ł u ż morza o osiem m i l od han­ dlowego p o r t u Gazy", na k t ó r ą udaje się H i l a r i o n , n i e d o s t ę p n e obszary Rusi, gdzie p o w s t a j ą skupiska ży­ cia ascetycznego dając p o c z ą t e k i „ r e g u ł ę " powstawa­ n i u k l a s z t o r ó w p r a w o s ł a w n y c h . Do pustyni skierowa­ ne są h y m n y X l X - w i e c z n e j sekty b i e g u n ó w . Ale nie chodzi t u t y l k o o k o n k r e t n y obszar znany pod taką" czy i n n ą n a z w ą geograficzną. 28 2 9 3 0 3 1 3 2 Pustynia to obszar n i e z a m i e s z k a ł y , amorficzny. M o ­ że się z n a j d o w a ć w s z ę d z i e : „Przy chacie, we w s i czy w ś r ó d lasu, na oceanie czy na lądzie, gdziekolwiek Die Ąsketćn Makańus Agypticus. Oniiphriu* und Petrus \oi. A\hoK. Novgoroder lkone. um 1500. Novgorod. Sinatlichc Kunsthistorisches Museum I I . 1. Asceci Makariusz Egipski, Onufry i Piotr z Atos, Ikona nowogrodzka, ok. 1500 r. 33 b ę d ą d o s k o n a l i " — p o w i a d a buddyjski h y m n ascetycz­ ny. D o s k o n a ł o ś ć mnisza r e a l i z u j ą c a się na pustyniach Egiptu, S y r i i i Palestyny przybiera najrozmaitsze for­ my. Historia i c h r z e ś c i j a ń s k a hagiografia m ó w i ą o subdywalach, k t ó r z y żyli wprost pod g o ł y m n i e b e m za dnia grzani od u p a ł u , a w nocy d r ę t w i e j ą c y od z i m n a , o dendrytach z a m i e s z k u j ą c y c h na drzewach i w dziup­ lach drzew, o s ł u p n i k a c h z n a j s ł a w n i e j s z y m spośród sy­ ryjskich s t y l i t ó w Symeonem, o p r z y k u t y c h do jednego miejsca ł a ń c u c h a m i k a t e n a t a c h . I n n i mieszkali w w y s c h n i ę t y c h c y s t e r n a c h , w jaskiniach, grotach, w grobach j a k A n t o n i , nawet prowizoryczna c h a ł u p a zbudowana z trzciny i z sitowia — k t ó r e j opis zamiesz­ cza H i e r o n i m — znacznie niższa od wzrostu mnicha „była raczej podobna do grobowca niż do d o m u " . Poprzez w y r a ź n i e zaznaczający się pierwiastek t a n at o s — n i e z a m i e s z k a ł a , pozbawiona życia i wegetacji pustynia, sytuowanie cel pod ziemią (grota, jaskinia, w y s c h n i ę t a studnia, grób) — ujawnia się opozycyjny charakter w a r t o ś c i , j a k i e w i ą ż e z p r z e s t r z e n i ą k u l t u r a monastyczna w stosunku do analogicznych w a r t o ś c i w y ­ s t ę p u j ą c y c h w kulturach tradycyjnych. 34 36 3 0 37 38 3 9 40 „Rzeczą z n a m i e n n ą dla s p o ł e c z e ń s t w tradycyjnych jest r o z r ó ż n i e n i e , j a k i m p r z e c i w s t a w i a j ą swe zasiedlone terytorium obszarowi nieznanemu i n i e o k r e ś l o n e m u , k t ó r y je otacza: ich okolica to „świiat" (ściślej rzecz b i o r ą c „nasz świat"), Kosmos; reszta — to już nie Kosmos, to coś w rodzaju „ z a ś w i a t u " , obszar obcy, b e z ł a d n y , z a m i e s z k a ł y przez poczwary, demony, „ o b ­ cych" ( u t o ż s a m i a n y c h z r e s z t ą z demonami i upiorami). Na pierwszy rzut oka to rozdarcie przestrzeni w i ą ż e 165 I �się z przeciwstawieniem t e r y t o r i u m zaludnionego i za­ gospodarowanego, a więc „ u r z ą d z o n e g o j a k ś w i a t " , nie­ znanej przestrzeni, k t ó r a r o z c i ą g a sią poza jego g r a n i ­ cami. Z jednej strony ma się do czynienia z Kosmosem, z drugiej — z Chaosem . P r z e s t r z e ń w k t ó r e j r e a l i ­ zuje się życie mnisze, to w ł a ś n i e ów „ C h a o s " . O d z w i e r ­ ciedlenie jego znajdujemy w ż y w o t a c h m n i c h ó w , w opi­ sach ich z m a g a ń z demonami z a m i e s z k u j ą c y m i pusty­ n i ę . W ę d r u j ą c e m u przez p u s t y n i ę A n t o n i e m u z a b i e g a j ą d r o g ę p o t w o r y : „Na t y m u r w a ł , bo ujrzał potwora, pół człowieka, pół konia... Nie w i e m czy szatan, aby go p r z e s t r a s z y ć t a k ą p r z y b r a ł p o s t a ć , czy też pustynia, j a k z w y k ł a to czynić, p ł o d n a w tak potworne z w i e r z ę t a i takie rodzi z w i e r z ę t a " . W ten sposób wyjście w ob­ szar n i e z a m i e s z k a ł y , przez m o n a s t y c z n ą u c i e c z k ę od ś w i a t a , odgrywa rolę „ o t w i e r a n i e przestrzeni", jest ob­ razem otwarcia. Przeistacza d o t y c h c z a s o w ą c h a o t y c z n ą , a m o r f i c z n ą i ś m i e r c i o n o ś n ą p u s t y n i ę w obszar c e c h u j ą ­ cy się szczególną m o c ą ż y c i o w ą i ż y c i o d a j n ą . 41 42 N i e z w y k ł a moc m n i c h ó w p r z e c h o d z ą c y c h p r ó b ę na p u s t y n i p r z y c i ą g a coraz liczniejsze rzesze ludzi, a w a l k a z demonami pustyni przechodzi w w y p ę d z e n i e demo­ n ó w z ludzi ii z w i e r z ą t . T a m gdzie zatrzymuje się mnich, w y r a s t a j ą drzewa ofiarowane przez B o g a , p t a k i p r z y n o s z ą c h l e b . W sakralizacji pustyni, ob­ szaru n i e d o s t ę p n e g o , w przemienianiu dotychczasowego „ C h a o s u " w „ K o s m o s " w y r a ź n i e zaznacza się s y m b o ­ l i z m ś r o d k a . M o ż n a by t u za Eliadem p o w t ó r z y ć , ż e : „ w d a r c i e się sacrum ustanawia t u nie t y l k o p u n k t stały p o ś r o d k u b e z k s z t a ł t n e j p ł y n n o ś c i ś w i e c k i e j prze­ strzeni, „ ś r o d e k " w ś r ó d „ c h a o s u " , dokonuje ono t a k ż e przeskoku m i ę d z y poziomami kosmicznymi (ziemia i niebo) oraz przejścia typu ontologicznego z jednej mo­ dyfikacji b y t u do innej. Takie przerwanie heterogeniczności przestrzeni ś w i e c k i e j stwarza „ ś r o d e k " u m o ż l i w i a j ą c y łączność z „ t r a n s c e n d e n c j ą " , a t y m samym ustanawia „świat", jako że ś r o d e k u m o ż l i w i a o r i e n t a c j ę . W naszym przypad­ k u , w przypadku symboliki monastycznej ł a t w o da się śledzić elementy w y z n a c z a j ą c e kierunek g ó r a - d ó ł , niebo-ziemia: są to — z jednej strony symbole: drzewo- s ł u p ( w s t ę p o w a n i e w górę), oraz jaskinia-grota-wyschn i ę t a s t u d n i a - g r ó b ( w s t ą p i e n i e pod ziemię). 4 3 J1 45 4 8 4 7 Tanatyczna symbolika wyjścia w p u s t y n i ę w s k a ­ zuje n a m na to, że akt sakralizacji przestrzeni odbywa się t u na tej samej zasadzie, na k t ó r e j oparte są ob­ r z ę d y przejścia i n i c j a c j i : z m i a n ę „modalności bytu" o s i ą g a się przez ś m i e r ć , n o w y stan egzystencji, nowe życie o s i ą g a się przez ś m i e r ć . Drzewo, słup, a nawet j a k m ó w i explicite Ewagriusz o kosturze m n i s z y m są przedstawieniem drzewa życia. 4 8 1 P e ł n y obraz miejsca świętego , w k t ó r y m przebywa mnich, miejsca, k t ó r e ustanawia ś w i a t p o ś r ó d chaosu d a j ą jedynie późniejsze hagiografie — jest to obraz zazwyczaj p o k r y w a j ą c y się z t y m j a k i znajdujemy we fragmencie, k t ó r y posłużył nam za motto: grota, drze­ wo, źródło (Por. Boscha Kuszenie św. Antoniego). Ele­ menty te j e d n a k ż e rzadko w y s t ę p u j ą razem. Z w ł a s z c z a w ó w c z a s gdy mamy do> czynienia albo z dendrytami, albo p r z y k u t y m i do jednego p u n k t u , albo z ż y j ą c y m i w grobie czy wprost pod g o ł y m niebem. Zachodzi więc pytanie, co jest symbolem ewego „ p u n k t u stałego", „środka"? Istnieje jedyna odpowiedź — s y m b o l e m środ­ k a j e s t s a m m n i c h — c z ł o w i e k : „Niechaj i n n i p o d z i w i a j ą cuda, jakie czynił, niech p o d z i w i a j ą jego n i e w i a r y g o d n ą w s t r z e m i ę ź l i w o ś ć , p o k o r ę . Mnie zaś nic tak nie zdumiewa, jak to, że u m i a ł z d e p t a ć t a k ą chwa­ łę, takie objawy czci. P r z y b y w a l i biskupi, całe rzesze 266 k a p ł a n ó w , duchownych niższego stopnia, c h r z e ś c i j a ń s k i c h dostojnych niewiast — wielka pokusa —• a i z miast i w s i prosty lud... H i l i a r i o n m y ś l a ł tylko o s a m o t n o ś c i i pewnego dnia p o s t a n o w i ł w y r u s z y ć w d r o g ę ; przy­ g o t o w a ł sobie na n i ą osiołka, tak b o w i e m był o s ł a b i o ­ ny postami, iż ledwie mógł chodzić. Skoro się o t y m w i e ś ć rozeszła, z d a w a ł o się, że j a k b y zagroziło Palesty­ nie spustoszenie, nieszczęście. Z e b r a ł o się ponad dziesięć tysięcy ludzi, r ó ż n e g o w i e k u i stanu, aby go zatrzy­ m a ć . (...) pilnowano go, aby nie w y r u s z y ł " . 4 9 Powszechnie występujący w hagiografii m o t y w odejścia mnicha ujmuje takie wydarzenie w kategoriach katastrofy, odejście mnicha — grozi zawaleniem ś w i a ­ ta. A n t o n i k a ż e z a t a i ć miejsce swego grobu, aby n a j ­ bogatszy w tych stronach nie z a b r a ł do swego m a j ą t k u ciała i k u jego czci nie z b u d o w a ł K o ś c i o ł a . 50 S a k r a l i z u j ą c p r z e s t r z e ń leżącą poza granicami do­ tychczasowego d o ś w i a d c z e n i a sacrum w k u l t u r z e t r a ­ dycyjnej (granice te w y z n a c z a j ą dom, wioska, t e r y t o ­ r i u m z a m i e s z k a ł e , zagospodarowane; szczegółowiej por. symbolizm ś r o d k a w k u l t u r a c h t r a d y c y j n y c h — Eliade, Traktat ... s. 372—373), monastycyzm nie tylko doko­ nuje aneksji n o w y c h t e r y t o r i ó w i otwierania t r a d y c y j ­ nych u k ł a d ó w przestrzennych, ale r ó w n i e ż orientuje i o t w i e r a dotychczasowe systemy w a r t o ś c i w k i e r u n k u z a g a d n i e ń egzystencji. P o w i e d z i e l i ś m y uprzednio, że symbolika monastycz­ na ma charakter inicjacyjny: „przez ś m i e r ć osiąga się nowe życie". J e d n a k o w o ż inicjacja tu znacznie różni się od tej, j a k ą w postaci r ó ż n y c h o b r z ę d ó w spotyka­ my w k u l t u r a c h tradycyjnych. Zmiana dotychczasowe­ go stanu egzystencji, czy to w postaci wprowadzenia jednostki w s p o ł e c z e ń s t w o , czy przejścia od stanu „ n i e ­ d o j r z a ł e g o " do „dojrzałego", od byctia dzieckiem do b y ­ cia d o r o s ł y m wymaga w k u l t u r a c h tradycyjnych pew­ nych o k r e ś l o n y c h o b r z ę d ó w , w k t ó r y c h spełnione m u ­ szą b y ć wszystkie w a r u n k i , takie, j a k i m i b y ł y na po­ czątku, w z a m i e r z c h ł e j przeszłości, i n illo tempore, k i e ­ dy dany r y t czy obrzęd został objawiony, t a k i m i , j a ­ kie je zna i przenosi mitologia w postaci o k r e ś l o n e g o scenariusza o b r z ę d o w e g o . W czasie realizacji o b r z ę d u dokonuje się rekapitulacja archetypicznych gestów, ofiar, n a s t ę p u j e przerwanie czasu z w y k ł e g o i p r z e j ś c i e w i l l u d tempus. Zmiana stanu egzystencji dokonuje się i s p e ł n i a w o b r z ę d z i e w sposób s k o ń c z o n y , z c h w i l ą z a k o ń c z e n i a o b r z ę d u n a s t ę p u j e p o w r ó t do stanu rzeczywistego, k t ó r y m o ż e b y ć p o w t ó r z e n i e m i uobec­ nieniem innego z kolei c y k l u — czasu wiecznego, w p i ­ sanego w i n n y scenariusz o b r z ę d o w y — jednak sama inicjacja została s p e ł n i o n a . To w y ł ą c z e n i e czasu mitycznego nie w y s t ę p u j e w monastycyzmie, gdzie zmiana stanu jest aktem ciąg­ ł y m , wciąż t r w a j ą c y m , zwłaszcza dla jakiegokolwiek spektatora z z e w n ą t r z , przejście dokonuje się w k a ż d e j c h w i l i i jest w i e c z n y m teraz. Jest c i ą g ł y m ż y c i e m na pustyni, w grobie, skale, drzewie i etc. Ofiara p r a k t y k i ascetycznej dokonuje się ustawicznie. Szata mnisza, k t ó r a symbolizuje o f i a r ę jsst j e d n o c z e ś n i e szatą, w k t ó r e j m n i c h zostaje pogrzebany . T r ó j m i a n charak­ terystyczny dla o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a i i n i c j a c j i , w k t ó ­ r y m z m i a n ę stanu wyznacza ciąg: życie—śmierć / o f i a r a —ż у с i e, monastycyzm skraca do d w u m i a ­ nu: ś m i e r ć — ż y c i e . S t ą d stan mnicha jest p e ł e n sprzeczności i p r z e c i w i e ń s t w , zawieszony pomiędzy dwoma biegunami: śmierć—życie. 5 1 52 M o ż n a t u nawet m ó w i ć o szczególnej totalizacji p r z e c i w i e ń s t w . Ś w i a d c z ą o niej np. f u n k c j o n u j ą c e obok symboliki fanatycznej symbole w s t ę p o w a n i a . O m n i ­ chach m ó w i się j a k o ptakacn, A n t o n i z t a k ą s z y b k o ś - �cią p o k o n y w a ł d r o g ę , „że leciał jak ptak", Grzegorz z Nazjanu p o w i a d a ł o mnichach, „którzy w i o d ą życie na p u s t y n i , ale cieszą się weselem niebieskiego ś w i a ­ t a " , a w wierszu o ucieczce od ś w i a t a : „ C h c i a ł b y m m i e ć lotne s k r z y d ł a j a s k ó ł e k albo gołębi, b y m od ż y ­ cia mógł u c i e c " , mnicha A m m o n a a n i o ł przenosi w p o w i e t r z u . (Z tą s a m ą g r u p ą symboli w s t ę p o w a n i a , jeśli nie p o p r z e s t a ć na w y j a ś n i e n i u , jakiego dostarcza tradycja hagiograficzna, d a ł o b y się chyba p o w i ą z a ć i k o ­ nograficzne przedstawienie św. Franciszka z ptakami). W Strofach o d o s k o n a ł y m o m n i c h u m ó w i się: „tego jest droga nieuchwytna, jak ścieżka p t a k ó w w ś r ó d prze­ strzeni" i dalej: 63 54 № 5 8 Daleko d ą ż ą z a m y ś l e ń c y , nie m a j ą w domach swych r a d o ś c i i j a k ł a b ę d z i e znad jeziora, tak ze swych do­ m ó w ciągną w dal, Ł a b ę d z i e c i ą g n ą słońca szlakiem, w p r z e s t r z e ń się wzno­ szą czarodzieje, A m ę d r z e c c i ą g n i e z tego ś w i a t a , gdy zwalczy ś m i e r ć i orszak j e j . M o t y w wznoszenia się, obejmowania całego ś w i a t a , przeskoczenia ponad dwa bieguny b y t u , a t a k ż e w y z ­ wolony w t y m p r z e j ś c i u żar magiczny o d s ł a n i a n a m najstarszy dokument monastyczny, Hymn o ascezie": D ł u g o w ł o s y ma ogień, t r u c i z n ę , D ł u g o w ł o s y nosi ś w i a t y dwa, I ś w i a t o m słońce w i d z i e ć daje, D ł u g o w ł o s y ś w i a t ł o ś c i ą się zwie. O d b i e ż c y w i a t r e m opasani, Za odzież m a j ą gnój brunatny, I d ą za w i a t r u p o w i e w a m i , K i e d y bogowie w nich w s t ę p u j ą . Uniesieni p o t ę g ą ascezy d o s i e d l i ś m y tych w i c h r ó w m k n ą c y c h , A w y t u ot tylko ciała Nasze widzicie, o ś m i e r t e l n i . Leci na w s k r o ś podniebnych dali, Ogląda k s z t a ł t y w nich wszelakie I wszystkich b o g ó w , k u ich szczęściu, Staje się m i ł y m przyjacielem. Przyjaciel w i c h r u , r u m a k w i a t r u , Oto odbieżca, b ó s t w w y s ł a n i e c , Obydwa morza zamieszkuje, Zachodnie jedno, drugie wschodnie. Siadem Asparas i G a n d h a r w ó w I ś l a d e m dzikich z w i e r z ą t idąc, Zgadywacz m y ś l i , d ł u g o w ł o s y jest Ich n a j s ł o d s z y m towarzyszem. c h r z e ś c i j a ń s k i e j w i z j i i l l u d tempus, k t ó r y umieszczony jest w perspektywie przyszłości, jest to czas, k t ó r y ma n a d e j ś ć . J e d n a k ż e antycypacja owego czasu (illud t e m ­ pus, k t ó r y ma n a s t ą p i ć ) , j a k a ma miejsce w monastycyzmie nie r ó ż n i się niczym formalnie od r e k a p i t u l a c j i owego czasu (illud tempus, który n a s t ą p i ł ) charakte­ rystycznej d l a k u l t u r t r a d y c y j n y c h . Obie postawy p r o ­ w a d z ą do zniesienia h i s t o r i i i w y p e ł n i e n i a jej czasem ś w i ę t y m — obie są antyhistoryczne, obie są ucieczką od h i s t o r i i . J e d y n ą r ó ż n i c ą jest to, o czym j u ż wspo­ m i n a l i ś m y , że o ile w k u l t u r a c h t r a d y c y j n y c h przy po­ mocy zestawu r ó ż n y c h o b r z ę d ó w stosownych do sytua­ cji, znoszenie h i s t o r i i odbywa się przez cykliczne pow­ tarzanie archetypicznych wzorcowych sytuacji, o tyle w monastycyzmie c h r z e ś c i j a ń s k i m cykliczna okresowa odnowa ś w i a t a (ryty kosmogoniczne) i osób (obrzędy przejścia) z a s t ą p i o n a zostaje przez ciągle t r w a j ą c ą od­ n o w ę osoby ludzkiej. Poruszamy to zagadnienie dlatego, że zazwyczaj p o d k r e ś l a się g ł ę b o k i e r ó ż n i c e i p r z e p a ś c i i s t n i e j ą c e p o m i ę d z y koncepcjami czasu w c h r z e ś c i j a ń s t w i e i w k u l t u r a c h t r a d y c y j n y c h czy archaicznych s p o ł e c z e ń s t w . Tymczasem, szczególnie w przypadku monastycyzmu, r ó ż n i c e te nie są tak ogromne. Samo w y j ś c i e na pus­ t y n i ę m o ż n a i n t e r p r e t o w a ć jako odtworzenie archetypicznej sytuacji wyjścia Chrystusa na p u s t y n i ę (walka z szatanem); hagiografie częściej w i ą ż ą w y j ś c i e z i n n ą s c e n ą — spotkania Chrystusa г m ł o d z i e ń c e m , k t ó r e m u na pytanie, co ma czynić, odpowiada: „Idź, sprzedaj, co masz, a rozdaj ubogim, a p r z y j d ź n a ś l a d u j mnie, w z i ą w s z y k r z y ż " ( M k 10, 21 i п.). Wszystko, co b y ł o powiedziane, prowadzi nas do konstatacji, że podobnie j a k w przypadku symboliki d o t y c z ą c e j przestrzeni s t r u k t u r a symboli (zasady po­ działu), tak i w p r z y p a d k u symboliki dotyczącej czasu (strukturalne w ł a ś c i w o ś c i czasu: r e a l i z u j ą c y się hic et nuc i l l u d tempus), jest taka sama w kulturze mona­ stycznej i w k u l t u r a c h tradycyjnych, a r ó ż n i c e w y n i ­ k a j ą z r ó ż n i c t r e ś c i w i ą z a n y c h z t y m i symbolami. Tak j a k m ó w i l i ś m y o przenikaniu, o o t w i e r a n i u t r a d y c y j ­ nych u k ł a d ó w przestrzennych, tak t e ż w przypadku o t w i e r a n i a czasu (znoszenia cykliczności i periodyczności) k u l t u r a monastyczna dokonuje tego, w i ą ż ą c opo­ zycyjne t r e ś c i i w a r t o ś c i . Najbardziej zaś czytelne opo­ zycje znajdujemy we wzorach k u l t u r o w y c h obu zespo­ łów. H i e r o n i m d a j ą c obraz wyniszczonego ascezą i c i ą g ­ ł y m przebywaniem na pustyni mnicha, m ó w i że: „Z jego piersi w y d o b y w a ł się j a k b y p ł o m i e ń m o c y " . Jed­ n a k ż e w e j ś c i e w czas wieczny nie zawsze jest przed­ stawione jako dramatyczna totalizacja p r z e c i w i e ń s t w . Z drugiej strony istnieje cały zespół symboli i przedstawień obrazujących rajską koegzystencję m n i ­ c h ó w i z w i e r z ą t . L w y w y k o p u j ą g r ó b dla m n i c h a ' , u s t ę p u j ą j a s k i n i , r o z s z a l a ł y w i e l b ł ą d pada na kola­ n a , a lew, uleczony przez ś w . Gierasyma, opiekuje się o s i o ł k i e m , chodzi z n i m do odległego źródła po w o d ę , później o p ł a k u j e ś m i e r ć m n i c h a - d o b r o c z y ń c y . Wejście w czas wieczny jest t u p o w r o t e m do rajskiej rzeczywi­ stości, gdzie zniesiona zostaje opozycja: ś w i a t ludzki — świat zwierzęcy. 58 Wzorem l e ż ą c y m u podstaw i o r g a n i z u j ą c y m k u l ­ t u r ę m o n a s t y c z n ą jest ucieczka od ś w i a t a . W y r a ż a j ą to same s ł o w a : m n i c h — gr. monachos = samotny, anachoreta — gr. anachoretes — człowiek u s u w a j ą c y się na ubocze, eremita — gr. eremos = pustynia. Wierne t ł u m a c z e n i e tych słów znajdujemy w j ę z y k u rosyjskim dla o k r e ś l e n i a m n i c h ó w p r a w o s ł a w n y c h : mo­ nach, monaszestwo, odinoczestwo, inoczestwo, dnok. Z kolei h y m n y buddyjskie m ó w i ą o o d b i e ż c y - ż e b r a k u , w y m i e n n i e pojawia się nazwa m ę d r z e c . W okresie k s z t a ł t o w a n i a się monachizmu c h r z e ś c i j a ń s k i e g o znane b y ł y r ó w n i e ż skrajne f o r m y ż e b r a c z e j a k np. mesalianie-euchdci , g y r o w a g o w i e , k t ó r z y prowadzili życie włóczęgów. M 66 5 6 0 6 1 6 ! 63 Przedstawienia te, w y s t ę p u j ą c e w c h r z e ś c i j a ń s k i c h , w sposób oczywisty hagiografiach n a w i ą z u j ą do U c i e k a j ą c y od ś w i a t a ten, jak powiada h y m n b u d ­ dyjski, „kto nosi b r u d n ą n ę d z n ą odzież, to w y c h u d ł , siecią żył się p o k r y ł " , k t ó r y „za odzież ma gnój b r u ­ natny". Grzegorz z Nazjanu m ó w i o mnichach: „ m i l ­ czący heroldowie, a w i ę c zaniedbane i brudne włosy, bose i do n ó g a p o s t o ł ó w podobne n o g i " , H i l a r i o n „ p o k u t n e j szaty (saccum), w k t ó r ą raz się przyodział, nigdy nie p r a ł , m a w i a ł , iż b y ł o b y czymś n a d m i e r n y m s z u k a ć czystości w pokutniczej szacie. Nie z m i e n i a ł t u n i k i , aż poprzednia c a ł k o w i c i e sdę nie s t a r g a ł a " . 6 6 67 6 8 167 1 �Barlaam pokazuje Jozafatowi w r o ś n i ę t ą W ciało szatę p o k u t n ą z ostrych w ł o s ó w , k t ó r ą u k r y w a pod przebra­ niem w j a k i m d o s t a ł się do p a ł a c u S w . A m b r o ż y W pismach ascetycznych ó w fragment z K s i ę g i Wyjścia o Mojżeszu w c h o d z ą c y m w obszar ś w i ę t y t ł u m a c z y : „zżuj p i e r w e j obuwie z nóg swoich, o d w i ą ż wszelkie w i ę z y , r z u ć pasy tego ś w i a t a " . H y m n y buddyjskie w c i ą ż m ó w i ą o przecinaniu więzów, o z r y w a n i u w i ę z ó w w i ą ż ą c y c h ze ś w i a t e m . A l e ucieczka od ś w i a t a nie manifestuje się tylko z m i a n ą stroju, odmiennym w y g l ą d e m , akcentującym u b ó s t w o , wyniszczenie. Jest u c i e c z k ą od d o m u , od w i o s k i — w b e z d o m n o ś ć , jest zerwaniem w i ę z ó w po­ krewieństwa: 7 0 7 1 7 2 7 3 Tutaj d e s z c z o w ą p o r ę spędzę, t u b ę d ę w zimie, a t u w lecie. W ten sposób m y ś l i człowiek głupi, o g r o ź b ę ś m i e r c i się nie troszcząc. K t o dumny b ę d z i e z s y n ó w , b y d ł a , czyj duch ze ś w i a t e m jest z w i ą z a n y , j a k ś p i ą c ą w i o s k ę fala wielka, tak ś m i e r ć go schwyci i uniesie. Nie s ą synowie c i o b r o n ą , nie jest o b r o n ą ojciec, k r e w n y . K i e d y cię ś m i e r ć w s w ą dłoń pochwyci, twój r ó d cię cały nie o b r o n i . 7 4 Pustelnicy uciekali nawet przed matką, która p r z y s z ł a do nich w odwiedziny, asceta M a r c j a n S y r y j ­ czyk tak samo p o s t ą p i ł wobec swej siostry; ś w . A n t o n i , znaleziony w stanie n i e p r z y t o m n y m i przeniesiony do rodzinnego domu, po odzyskaniu p r z y t o m n o ś c i k a z a ł się o d n i e ś ć z p o w r o t e m na osobne m i e j s c e . 75 O s k r ę p o w a n i u w i ę z a m i p o k r e w i e ń s t w a m ó w i też p r z y p o w i e ś ć Barlaama o trzech p r z y j a c i o ł a c h . Pewien człowiek m i a ł trzech przyjaciół, ś c i g a n y przez m o ż n e g o w ł a d c ę , udaje się kolejno do nich. Pierwszy u k r y w a się przed n i m w domu, wreszcie daje m u na d r o g ę dwie w ł o s i a n e suknie, drugi m ó w i , że nie może m u p o m ó c , że m o ż e m u tylko t o w a r z y s z y ć w drodze przez pewien czas, trzeci zaś przyjaciel, najmniej szanowany, ofiarowuje s w ą pomoc. P o d o b i e ń s t w o to tak t ł u m a c z y Barlaam Jozafatowi: „ P i e r w s z y to bogactwo i do z b i o r ó w afekt, oprócz niepotrzebnych szmat do grobu nic o d e ń nie zabierze, d r u g i zaś przyjaciel żona у dzieci są, у i n n i p o k r e w n i , у domowi, k t ó r y c h p r z y c h y l n o ś c i ą у życzliwością s k r ę ­ powani zostaniemy, po t y c h zaś ż a d e n p o ż y t k u nie bierze t y l k o iż do grobu przynaimniey za trupem iego idą, a zaraz w r ó c i w s z y do domu do swoich się zabaw у spraw v d a i ą . Trzecich zaś dobrych u c z y n k ó w orszak iest" . Wzór ucieczki od ś w i a t a w y r a ż a j ą c y się n e g a c j ą dotychczasowych f o r m egzystencji p o s i a d a j ą c y c h swoją s a n k c j ę świętości (grupa rodzinna, w i ę z y p o k r e w i e ń ­ stwa), charakterystycznych dla k u l t u r tradycyjnych, jest p r ó b ą p r z e z w y c i ę ż e n i a k o n d y c j i ludzkiej. Wyrazem tej p r ó b y jest asceza. 7 e „Od dwudziestego pierwszego do dwudziestego siód­ mego r o k u życia w pierwszych trzech latach s p o ż y w a ł p o ł o w ę garnuszka soczewicy, rozmoczonej w zimnej wodzie, w n a s t ę p n y c h trzech latach j a d ł suchy chleb z solą i w o d ą . N a s t ę p n i e od dwudziestego siódmego do trzydziestego żywił się dziko r o s n ą c y m i r o ś l i n a m i i su­ chymi korzeniami n i e k t ó r y c h k r z a k ó w . Od trzydzieste­ go pierwszego do trzydziestego p i ą t e g o r o k u s p o ż y w a ł sześć uncji j ę c z m i e n n e g o chleba i nieco ugotowanych warzyw, nie namaszczonych e i i w ą . Skoro jednak spo­ 168 T strzegł, że t r a c i w z r o k i całe jego ciało p o k r y w a się krostami, j a k ą ś w y s y p k ą i ś w i e r z b e m , do p o w y ż s z y c h p o k a r m ó w dołączył o l i w ę " . „ I n n y p o s t a n o w i ł przez siedem lat nie jeść niczego, co by przeszło przez ogień i niczego nie k o s z t o w a ł prócz surowych jarzyn, j a k i e z n a l a z ł i namoczonego grochu. (...) i n n y z n ó w p o s t a n o w i ł p r z e z w y c i ę ż y ć sen i opowia­ dał, że przez d w a d z i e ś c i a lat nie w s z e d ł pod dach, ażeby p r z e m ó c s e n " . O p i s ó w podobnych m o ż n a by c y t o w a ć bez k o ń c a . Dla nas jest istotne, że asceza b ę d ą c z a r ó w n o p r ó b ą p r z e z w y c i ę ż a n i a biologicznych potrzeb (próbą przezwy­ ciężenia głodu, pragnienia, snu, p o p ę d u seksualnego), j a k i potrzeb s p o ł e c z n y c h (życie w s a m o t n o ś c i przeciw­ s t a w i a j ą c życiu w grupie społecznej) w i ą ż e się z uprzed­ nio o m a w i a n ą s y m b o l i k ą t a n a t y c z n ą . Najlepiej w y r a ż a to tekst Barsanufiusza o ascezie: „Dla c z ł o w i e k a sie­ dzącego w celi p r z e ł a m y w a ć wolę, znaczy g a r d z i ć we wszystkim cielesnym w y t c h n i e n i e m . Wolą zaś ciała jest s z u k a ć w y t c h n i e n i a w k a ż d e j rzeczy. J e ś l i nie dajesz m u wytchnienia, w ó w c z a s p r z e ł a m u j e s z jego wolę sie­ dząc w celi. P r z e ł a m y w a ć zaś wolę, p r z e b y w a j ą c w ś r ó d ludzi, znaczy o d u m r z e ć i c h i b y ć w ś r ó d nich j a k b y się nie b y ł o " . Podobnie j a k w przypadku otwierania, przemienia­ nia przestrzeni, czasu, tak i w przypadku ś m i e r c i sym­ bolika monastyczna jest wtajemniczeniem w ś m i e r ć i przemienieniem jej w życie. M ó w i ą c zaś i n n y m i sło­ wami, s y s t e m - w z ó r leżący u podstaw k u l t u r y mona­ stycznej k s z t a ł t u j e się opozycyjnie wobec w z o r ó w - s y s t e m ó w k u l t u r tradycyjnych na tej zasadzie, że wszyst­ ko, co w p o r z ą d k u k u l t u r tradycyjnych ma w a r t o ś ć życia — w p o r z ą d k u k u l t u r y monastycznej jest ś m i e r ­ cią i odwrotnie. 7 7 78 7 e Wartości kultury życie-Ь tradycyjnej śmierć-— Kosmos obszar z a m i e s z k a ł y dom rodzina więzy p o k r e w i e ń s t w a Chaos obszar n i e z a m i e s z k a ł y (Pustynia) bezdomność samotność zrywanie w i ę z ó w po­ krewieństwa życie śmierć — Wartości kultury + monastycznej Relacje opozycji w i ą ż ą c e oba zespoły: k u l t u r ę m o ­ n a s t y c z n ą i k u l t u r ę t r a d y c y j n ą w y z n a c z a j ą najbardziej istotny zakres o d d z i a ł y w a n i a monastycyzmu na k u l t u r ę t r a d y c y j n ą , mianowicie — k u l t u r a monastyczna prze­ mienia w paradoks k u l t u r ę t r a d y c y j n ą . Opozycyjny charakter w relacji: k u l t u r a monastyczna — k u l t u r a tradycyjna wskazuje n a m na powinowactwo pierwszej wobec drugiej. „ P o w i n o w a c t w o polega nie tylko na dyfuzji cech s t r u k t u r a l n y c h poza ich p i e r w o t n y m ob­ szarem czy r e p u l s j i s p r z e c i w i a j ą c e j się ich rozpow­ szechnieniu; powinowactwo m o ż e też d o k o n y w a ć się przez zaprzeczenie i rodzić s t r u k t u r y , k t ó r e p o s i a d a j ą charakter odpowiedzi, ś r o d k ó w zaradczych, u s p r a w n i e ń czy nawet, w y r z u t ó w " . M Antynomiczny charakter kultury monastycznej Ze wszystkich p a r a d o k s ó w , j a k i e niesie za sobą k u l t u r a monastyczna jeden jest niezwykle istotny: ucie­ k a j ą c od ś w i a t a realnie przecież pozostaje w n i m , �wchodzi w relacje z r ó ż n y m i u k ł a d a m i s p o ł e c z n y m i , ekonomicznymi i k u l t u r o w y m i . Warte jest zaznaczenia, że w trzech w i e l k i c h systemach r e l i g i j n y c h : buddyz­ mie, islamie i c h r z e ś c i j a ń s t w i e w y s u w a się na czoło ich z w i ą z e k z k u l t u r a m i t r a d y c y j n y m i . P r z y k ł a d e m tego może b y ć ekspansja b u d d y z m u w Tybecie, gdzie w roz­ w o j u l a m a i z m u w i d z i e ć należy w ł a ś n i e rodzenie się n o w y c h s t r u k t u r ze zderzenia opozycyjnych s y s t e m ó w w a r t o ś c i : z jednej strony systemu charakterystycznego dla tradycyjnej k u l t u r y pasterskiej, z drugiej zaś mo­ nastycyzmu buddyjskiego w postaci Mahajany — sta­ w i a j ą c e g o za cel zostanie b u d d ą dla zbawienia d r u ­ gich, gdzie b u d d ą może stać się każdy, kto b ę d ą c b l i s k i zdobycia oświecenia rezygnuje z niego i decyduje się r a t o w a ć m i e s z k a ń c ó w ś w i a t a oraz w y p r o w a d z a ć ich na d r o g ę d o s k o n a ł o ś c i . Podobnie j a k s u f i z m w isla­ mie, monastycyzm jest t u p ł a s z c z y z n ą porozumienia p o m i ę d z y wysoko r o z w i n i ę t y m i systemami r e l i g i j n y m i akcentującymi zagadnienia antropologiczne (człowiek symbolem ś r o d k a , symbolem o b j a w i a j ą c e g o się sacrum), a tradycyjnymi systemami r e l i g i j n y m i , k t ó r e silniej a k c e n t u j ą zagadnienia kosmologiczne. 8 1 8 2 W ten sposób „ucieczka od ś w i a t a " rodzi nowe, s t r u k t u r a l n i e p o w i ą z a n e u k ł a d y z z e s p o ł a m i k u l t u r , od k t ó r y c h ucieka b ą d ź z z e s p o ł a m i , z k t ó r y m i się zderza m a n i f e s t u j ą c s w o j ą u c i e c z k ę . B a d a j ą c takie konkretne u k ł a d y i d o k o n u j ą c k o n k r e t y z a c j i historycznych w y ­ godniej jest u ż y w a ć pojęcia s u b k u l t u r y monastycznej, interesuje nas b o w i e m wtedy d z i a ł a n i e całego u k ł a d u a nie sama w y o d r ę b n i o n a k u l t u r a monastyczna. Na obszarze wschodniego chrześcijaństwa monastycyzm realizuje ogólnie zarysowany reodel k u l t u r y monastycz­ nej. Ś w i a d c z y o t y m cała jego bogata historia. M o n a ­ stycyzm p r a w o s ł a w n y k o n t y n u u j e wzory życia ascetycz­ nego r o z w i j a j ą c e g o się w Egipcie m i ę d z y I I I a V I stu­ leciem n.e. Ruch monastyczny, k t ó r y nosił p o c z ą t k o w o wszelkie znamiona r u c h u c h ł o p s k i e g o (św. A n t o n i b y ł k o p t y j s k i m c h ł o p e m , osiedlił się p o c z ą t k o w o obok swej rodzinnej w i o s k i ) internalizuje się w organiza­ c j i Kościoła. Pod koniec I V w. otrzymuje swoją p i e r w ­ szą r e g u ł ę ułożoną przez Pachomiusza , a n a s t ę p n i e z m o d y f i k o w a n ą i u d o s k o n a l o n ą przez Bazylego , w k t ó r e j m n i c h p o z o s t a w a ł r ó w n i e ż a n a c h o r e t ą we w s p ó l ­ nocie monastycznej. J e d n a k ż e j a k m ó w i E v d o k i m o v : „Mimo autorytetu r e g u ł ś w . Bazylego ustalających w s p ó l n o t ę życia mniszego, życie pustynne było w p r a ­ w o s ł a w i u zawsze wyżej stawiane niż życie cenobityczne" w. 83 8 4 8e 86 Dla rozwoju monastycyzmu p r a w o s ł a w n e g o t a k ż e ogromne znaczenie posiada h e z y c h a z m p o l e g a j ą c y na mistycznej ucieczce od ś w i a t a w milczeniu, na k o n ­ templacji z w i ą z a n e j z nieustannym powtarzaniem for­ m u ł y m o d l i t e w n e j . Z Atosu, k t ó r y staje się o ś r o d k i e m h e z y c h a s t ó w p r o m i e n i u j ą wzory życia mniszego na R u ś K i j o w s k ą . Czym b y ł A n t o n i dla Egiptu, t y m b y ł A n t o n i Pieczarski dla Rusi powiada autor historii p r a w o s ł a w ­ nej cerkwi . A n t o n i Pieczerski o t r z y m a ł swoje zakon­ ne i m i ę na Atosie, b y ł z pochodzenia c h ł o p e m , u s u n ą ł się na ubocze od K i j o w a d a j ą c p o c z ą t e k nowemu ognis­ k u życia ascetycznego. Podobnie Sergiusz z R a d o n e ż a wychodzi w n i e d o s t ę p n e lasy około 80 k m na p ó ł n o c od Moskwy. Monastyry p r a w o s ł a w n e p o w s t a j ą i r o z w i ­ jają się d r o g ą i n i c j a t y w i n d y w i d u a l n y c h , w y c h o d z ą c y w p u s t y n i ę m n i c h daje p o c z ą t e k n o w y m w s p ó l n o t o m . Jest to jedna z różnic, j a k ą w i d z i w powstawaniu klasz­ t o r ó w Rouet de J o u r n e l , k t ó r a dzieli p r a w o s ł a w n y monastycyzm od w s p ó l n o t zachodniego c h r z e ś c i j a ń s t w a . W p r z e c i w i e ń s t w i e do p r a w o s ł a w i a klasztory zachodnie p o w s t a j ą przez z a k ł a d a n i e f i l i i p o s i a d a j ą c y c h d u i ą licz­ 88 8 e 90 bę z a k o n n i k ó w , teren na k t ó r y wyrusza grupa z m a ­ cierzystego klasztoru jest zazwyczaj dobrze znany i spenetrowany. G o l u b i ń s k i zwraca u w a g ę na istnienie dwu t y p ó w w s p ó l n o t tzw. „ s o b s t w i e n n y j e i nie sobstwiennyje monastery". Pierwsze s t a w a ł y się o ś r o d k a ­ m i z w i ą z a n y m i z centrami ż y c a gospodarczego i k u l ­ turalnego, m i a ł y swoją a r c h i t e k t u r ę , m u r o d g r a d z a j ą c y od ś w i a t a , drugie zaś s y t u o w a ł y się obok p r o w i n c j o ­ nalnych, parafialnych c e r k w i i , na granicach p o m i ę d z y obszarem wiosek a obszarem k u l t u , s t a n o w i ł y ogrodze­ nie c e r k w i s k ł a d a j ą c e z k i l k u b ą d ź k i l k u n a s t u oddziel­ nych cel w postaci ziemianek, stąd też do obecnych czasów (początek X X w.) gdzieniegdzie ogrodzenia c e r k w i n a z y w a j ą się monasterami. R ó w n i e ż powstawa­ nie n i e k t ó r y c h k l a s z t o r ó w „ s o b s t w i e n n y c h " b r a ł o swój p o c z ą t e k od celi mnicha wkopanej w ziemię, nad którą, w y r a s t a ł później budynek klasztorny. W ten sposób ist­ n i a ł y monastery p o s i a d a j ą c e c*<ły system podziemnych k o r y t a r z y i cel m n i s z y c h . Dość licznie w y s t ę p o w a l i z a m k n i ę c i , p r z e b y w a j ą c y w celach j a k b y „żywo po­ grzebane t r u p y " . Na p r z e ł o m i e X V i X V I w. ideały życia ascetycznego rozwijanego na Atosie o d ż y w a j ą z w i e l k ą siłą w postaci r u c h u „nic—nie p o s i a d a j ą ­ cych", k t ó r e g o g ł ó w n ą p o s t a c i ą staje się N i l S o r s k i * . 9 1 9Z 0 3 4 Pod koniec X V I I I w . ś w . Paisjusz Wieliczkowski tworzy całą szkołę m i s t y c z n ą n a s t a w i o n ą na F i l o k a l i ę (zbiór ż y w o t ó w i nauk w i e l k i c h ascetów) i M o d l i t w ę J e z u s o w ą . K u l t u ś w i ę t y c h p u s t e l n i k ó w i s t a r c ó w cha­ rakterystycznego dla obszaru p r a w o s ł a w i a nie da się ograniczyć t y l k o do zjawiska religijnego. Na p r z e ł o m i e X V I I I i X I X w. staje się on zjawiskiem o znaczeniu k u l t u r o w y m . U s u w a j ą c y się na ubocze m n i c h , starzec p r z e b y w a j ą c y w monasterze staje się autorytetem dla ludzi żyjących w ś w i e c i e , j a k powiada p r z y s ł o w i e , ż y ­ cie mnicha jest ś w i a t ł e m dla ś w i e c k i c h (żizń i n a k o w swiet mirian). „Lud natomiast g a r n ą ł się od razu do s t a r c ó w i o k a z y w a ł i m n a j w y ż s z ą cześć. Do naszych zaś s t a r c ó w np. p i e l g r z y m o w a ł nie t y l k o g m i n ale i najznamienitsi ludzie by p o d d a j ą c się c a ł k o w i c i e ich w ł a d z y , s p o w i a d a ć się ze swych w ą t p l i w o ś c i , c i e r p i e ń , zgryzot i s z u k a ć rady oraz pociechy. W i d z ą c to prze­ ciwnicy s t a r c ó w p o d n i e ś l i k r z y k z a r z u c a j ą c i m m i ę d z y i n n y m i , że samodzielnie i l e k k o m y ś l n i e bezczeszczą sa­ krament spowiedzi, choć nieustanne spowiadanie duszy przed starcem lub osobą ś w i e c k ą nie jest s p o w i e d z i ą w znaczeniu s a k r a m e n t u " . 0 5 96 Obok w z n o w i e ń pism ascetycznych cytowanego j u ż w naszej analizie Barsanufiusza, m o t y w ś w i ę t e g o starca-mnicha staje się m o t y w e m z a r ó w n o w i e l k i e j l i t e ­ r a t u r y (Dostojewski), j a k i przedostaje sią do l i t e r a t u r y masowej w postaci w z n o w i e ń „ Ż y w o t a Barlaama i Jo­ zafata" (Zizń i podwigi prep otec naszich pustynnikow indyjskich W a r ł a a m a i Josafa carewicza, Moskwa 1871 r. — 7400 eg, po 30 kopiejek i 1874 r. — 7400 egz. po 25 kopiejek). Protest religijny w p r a w o s ł a w i u p r z y ­ b i e r a ł r ó w n i e ż f o r m ę ucieczki od ś w i a t a . W ś r ó d zasad­ niczych m o t y w ó w w y s t ę p u j ą c y c h w wierszach sekty b i e g u n ó w z końca X I X w. znajdujemy „ucieczkę od ś w i a t a " , „ p u s t y n i ę " , „ m o n a s t e r " , „bezżenność", „dzie­ w i c t w o " , t a k ż e w skład z b i o r u w c h o d z ą „ w i e r s z e Josefa carewicza". 9 7 Ascetyczny wzór ucieczki od ś w i a t a leżący u p o d ­ staw manastycyzmu p r a w o s ł a w n e g o zasadniczo o d r ó ż ­ nia go od rozwoju w s p ó l n o t i s t n i e j ą c y c h w zachodnim c h r z e ś c i j a ń s t w i e . Z w y j ą t k i e m epizodu, j a k i s t a n o w i ł a w p i e r w o t n y m s w y m stadium i n i c j a t y w a Franciszka z Asyżu, r o z w ó j monastycyzmu zachodniego poszedł d r o g ą zbieżną z potrzebami a d m i n i s t r a c y j n y m i kościoła. O ile monastycyzm zachodni w z e t k n i ę c i u się z k u ł 169 1 �t u r a m i t r a d y c y j n y m i o d g r y w a ł rolę „ p i o n i e r a c y w i l i z a ­ c j i " o tyle monastycyzm wschodni w c h o d z ą c w relacje z t r a d y c y j n y m i u k ł a d a m i d o s t a r c z a ł przede wszystkim specyficznych w z o r c ó w świętości, t y m samym i n t e r nalizując i ożywiając problematykę antropologiczną, w z b o g a c a j ą c dotychczasowe d o ś w i a d c z e n i e sacrum cha­ rakterystyczne dla k u l t u r tradycyjnych. P r z y k ł a d e m takiego o d d z i a ł y w a n i a m o ż e b y ć f u n k ­ cjonowanie w i z j i ś w i a t a opartej na wydzieleniu d w ó c h o b s z a r ó w : sacrum i profanum w b i a ł o r u s k i e j t r a d y c j i ludowej z w y s t ę p u j ą c y m t u charakterystycznym topos p r z e d s t a w i a j ą c y m Boga jako w ę d r u j ą c e g o po ziemi s t a r c a - m ę d r c a , ż e b r a k a oraz tradycja z w i ą z a n a z f u n k ­ cjonowaniem miejsca ś w i ę t e g o i obchodami ś w i ą t Prze­ mienienia P a ń s k i e g o („Spasa") w Grabarce (woj. b i a ł o ­ stockie). W o w y m topos — j a k i spotykamy w legendach i m i t o l o g i i b i a ł o r u s k i e j — w y o b r a ż a j ą c y m Boga jako w ę d r u j ą c e g o po ziemi starca, ż e b r a k a , nie p o w i n i e n nas zwieść n a i w n y antropomorfizm: „ P a n Bouh N a j ­ w y ż s z y , taki samy j a k my hresznyje t o u l k i s t a r i ń k i , s i w i e ń k i i baradaty" . Jest to zaledwie n i e ś m i a ł a p r ó b a oswojenia absolutu, k t ó r y w istocie w powszechnych i g ł ę b o k i c h p o k ł a d a c h ś w i a d o m o ś c i j a w i się inaczej: „Bóg B i a ł o r u s i n a jest przede wszystkim srogi i m ś c i w y , i jako taki zwykle d o ń przemawia k l ę s k a m i . C a ł e jesz­ cze szczęście, że człowiek p r z e b i e g ł y m o ż e go niekiedy o s z u k a ć " U t r z y m a n i e elementu tremendum w n a j ­ w y ż s z y m n a p i ę c i u m o ż l i w e jest jedynie w k r ę g u sacrum w w y s i ł k u ascetycznym, jego e n k l a w ą jest monaster. Natomiast w k r ę g u profanum trzeba s z u k a ć wybiegu, p r ó b o w a ć Boga p r z e c h y t r z y ć , dostarcza to nawet w i e l u emocji ale nie zwalnia od konieczności p r z e b ł a g a n i a . W ó w c z a s wzrok i uwaga k i e r u j ą się w s t r o n ę monasteru. 88 Do G r a b a r k i ludzie p o d ą ż a j ą z k r z y ż a m i , „ t a k jak od w i e k ó w " tzn. od tego czasu gdy g ó r a leżąca w u r o ­ czysku S u m i e ń s z c z y z n a o b j a w i ł a s w ą szczególną moc. „W 1710 r. pobliskie miasteczko Siemiatycze nawie­ dziło morowe powietrze" w z w i ą z k u z t y m grozą przej­ m u j ą c y m wydarzeniem z a c h o w a ł o się podanie, w e d ł u g k t ó r e g o jeden z w y z n a w c ó w obrządku wschodniego m i a ł sen m ó w i ą c y , że aby u r a t o w a ć się od niechybnej ś m i e r c i n a l e ż y u d a ć się do G r a b a r k i . T r e ś ć snu para­ f i a n i n o p o w i e d z i a ł swojemu proboszczowi, k t ó r y posta­ n o w i ł w y p r o w a d z i ć l u d n o ś ć miasteczka na wskazane miejsce. W Grabarce ś m i e r t e l n o ś ć ustała zupełnie. Wzniesiono tam t y m c z a s o w ą cerkiew, zaś źródło leżące u p o d n ó ż a g ó r y otoczono szczególną o p i e k ą ze w z g l ę d u na jego u z d r a w i a j ą c e właściwości. W strukturze i mor­ fologii „miejsca ś w i ę t e g o " w Grabarce obok u n i w e r ­ salnych e l e m e n t ó w przestrzeni ś w i ę t e j i symbolizmu ś r o d k a — góra, źródło, cudowne drzewa, ś w i ą t y n i a — w a ż n y m i specyficznym dla p r a w o s ł a w n e j m e n t a l n o ś c i jest o b e c n o ś ć monasteru. Może to b y ć jeszcze j e d n y m p r z y k ł a d e m , j a k g ł ę b o k i e w zasięgu p r a w o s ł a w i a b y ł o o d d z i a ł y w a n i e monastycyzmu na k s z t a ł t o w a n i e się w i z j i przestrzeni sakralnej w ludowej tradycji. W powszech­ nej b o w i e m ś w i a d o m o ś c i istnieje t u przekonanie, z czym m o g ł e m się z e t k n ą ć podczas b a d a ń terenowych prowadzonych w Grabarce, iż „ m o n a s t e r (klasztor za­ łożony w 1948 r.) istniał tu „zawsze", „od p o c z ą t k u " . Legenda ta w y z n a c z y ł a specyficzną t r a d y c j ę G r a b a r k i . P r z y b y w a j ą tu co r o k u pielgrzymki w i e r n y c h n i o s ą c y c h k r z y ż e . W o k ó ł c e r k w i ciągnie się k r ą g k r z y ż y ustawio­ nych t u „od n i e p a m i ę t n y c h czasów". M i s t e r i u m na G r a ­ barce odbywa się w d z i e ń Przemienienia P a ń s k i e g o (19.VIII w e d ł u g starego stylu). Przemienienie, k t ó r e do­ konuje się w czasie l i t u r g i c z n y m splata się tu z prze­ mienieniem j a k i e m u poddana została p r z e s t r z e ń (uro­ czysko — miejsce święte) . ш PRZYPISY 1 Stefan Czarnowski, Kultura religijna wiejskiego polskiego; „ K u l t u r a " , Warszawa 1958, s. 80—99 „Rola k l e r u ruskiego, z a r ó w n o p r a w o s ł a w n e g o , j a k i unickiego, przedstawia się nieco odmiennie. Religia wschodnia u c h o d z i ł a za c h ł o p s k ą , niższą, stąd też i sy­ tuacja socjalna p o p ó w b y ł a gorsza, niż księży ł a c i ń ­ skich; szlachcic o d n o s i ł się do proboszcza ł a c i ń s k i e g o z t a k i m uszanowaniem, na j a k i e nigdy nie z d o b y w a ł się wobec ruskiego parocha, k t ó r e g o najczęściej lekce­ w a ż y ł . K s i ą d z p r a w o s ł a w n y czy u n i c k i b y ł w i ę c t y m samym bliżej z w i ą z a n y z ludem, bardziej n i e c h ę t n y szlachcie, życie rodzinne zbliżało go jeszcze bardziej do w s i , z k t ó r ą łączyły go stosunki zawodowe i t o w a r z y ­ skie. Nie było t u tej izolacji, k t ó r a s t a w i a ł a ł a c i ń s k i e ­ go k s i ę d z a poza społecznością w i e j s k ą , pop b y ł człon­ k i e m tej społeczności, b r a ł u d z i a ł w jej zajęciach i ze­ braniach, był j a k b y primus inter pares, pierwszy po­ między równymi...". „Dzieci ruskiego k s i ę d z a w y c h o w y w a ł y się i b a w i ł y wraz z dziećmi w i e j s k i m i , jeśli popowicz sam nie o b r a ł duchownej kariery, to s t a w a ł się c h ł o p e m p a ń s z c z y ź ­ n i a n y m i już w z u p e ł n o ś c i w r a c a ł do gromady w i e j ­ skiej, w k t ó r ą w n o s i ł nieco w i a d o m o ś c i z domu rodzi­ cielskiego i zapewne nieco w y ż s z y c h aspiracji. Z a r ó w ­ no w i ę c pop, j a k i popowicze b y l i j a k b y w e w n ę t r z ­ n y m i autorytetami gromady wiejskiej...". St. B y s t r o ń , Kultura ludowa, Warszawa 1947, s. 143 W i t o l d K l i n g e r , Doroczne święta ludoufe o tradycje grecko-rzymskie, K r a k ó w 1931 ludu 2 3 170 4 por. A b r a h a m , Zawarcie małżeństwa w pierwot­ nym prawie polskim, L w ó w 1925; A . Fiszer, Obrzędy pogrzebowe, L w ó w 1921; C. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz, Ze s t u d i ó w nad obrzędami Weselnymi ludu polskiego, Wilno 1929 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t. I I , cz. 2, Warszawa 1968, s. 512—513 Wł. Pawluczuk przed opublikowaniem Świato­ pogląd jednostki w warunkach rozpadu spotedzności tradycyjnej zagadnieniom t y m p o ś w i ę c i ł dwa a r t y k u ł y : Białorusini jako grupa etniczna (próba interpretacji so­ cjologicznej) { w : ] „ S t u d i a Socjologiczne", Warszawa 1968, zeszyt I I , s. 35—50, oraz Procesy dezintegracji w pra­ wosławnych społeczeństwach wiejskich, „Wieś współ­ czesna", 1967, nr 3 Wł. Pawluczuk, Światopogląd jednostki w warun­ kach rozpadu społeczności tradycyjnej, Warszawa 1972, P W N , s. 43 i 54 Paul Evdokimov, Prawosławie, Warszawa 1964 Wł. Pawluczuk, Światopogląd..., s. 46 Evdokimov, Prawosławie, s. 23 Joachim Wach w Socjologii religii umiejscawia monastycyzm w typologii grup religijnych tworzonych w e w n ą t r z danej formacji k o ś c i e l n e j . Monastycyzm jest tu „(...) trzecim typem r e a k c j i wobec tendencji eklezjastycznej", w z w i ą z k u z czym — zdaniem Wacha — „ G r u p ę m o n a s t y c z n ą m o ż n a z d e f i n i o w a ć jako kongre­ g a c j ę założoną i z o r g a n i z o w a n ą , s k ł a d a j ą c ą się z tych, k t ó r z y z powodu swego protestu postanowili p r o w a d z i ć 6 8 7 8 9 1 0 1 1 �w s p ó l n e życie p o ś w i ę c o n e religijnej pobożności w b l i ż ­ szym p o w i ą z a n i u , niż zdaje się to m o ż l i w e lub p o ż ą d a n e w ramach fraternitas". (Fratermtas to drugi typ reakcji antyeklezjastycznej w e d ł u g typologii Wacha). Na p i e r w ­ szy rzut oka w i d a ć u b ó s t w o tej definicji, nie m ó w i ą c j u ż o w ą t p l i w o ś c i a c h jakie n a s u w a j ą się w z w i ą z k u z t y m , że o ile t a k ą socjologiczną k l a s y f i k a c j ę mona­ stycyzmu da się p r z e p r o w a d z i ć w stosunku do f o r m zachodniego c h r z e ś c i j a ń s t w a , o tyle trudno to u c z y n i ć w stosunku do monachizmu wschodniego, gdzie z u p e ł ­ nie nieprzydatne i nieistotne wobec s t r u k t u r y k t ó r ą za­ mierzamy p o z n a ć są takie t e r m i n y u ż y w a n e przez W a ­ cha w ogólnej definicji, j a k : „ r e g u l a m i n y o g ó l n y i l o ­ kalny", „stała rezydencja", „ z a k o n " . Aspektem ekonomicznym z a j m o w a ł się M a x Weber przy okazji swoich szerokich s t u d i ó w nad współza­ leżnością postaw religijnych i f o r m działalności eko­ nomicznej. W rozważaniach dotyczących związku pomiędzy rozwojem kapitalizmu a rozwojem e t y k i protestanckiej przyznaje tej ostatniej rolę czynnika p r z y g o t o w u j ą c e ­ go i k s z t a ł t u j ą c e g o postawy człowieka nowej formacji. I tak ascetyzm c h r z e ś c i j a ń s k i rozwijany w ś r e d n i o w i e ­ czu za m u r a m i k l a s z t o r ó w przenika po reformacji w r z e c z y w i s t o ś ć ś w i a t a , od k t ó r e g o p i e r w o t n i e u c i e k a ł . P r z e ł o m , jakiego d o k o n a ł a reforma w t y m w z g l ę d z i e da się z i l u s t r o w a ć najlepiej s ł o w a m i Webera: „ T e r a z ascetyzm ten wkracza na targowisko życia, zatrzasku­ j ą c za sobą d r z w i klasztoru, zaczyna metodycznie prze­ n i k a ć do życia codziennego, czyniąc je ż y c i e m w ś w i e ­ cie, ale nie życiem ś w i a t a 1 dla ś w i a t a " . (Max Weber, Die protestantische Ethik, Munchen 1969, t. I , s. 165, seria Siebenstern Tagchenbuch, s. 53—54). Joachim Wach, Socjologia religii, Warszawa 1961, s. 179—188; M a x Weber, Gesammelte Aufsatze zur Religionsociologie, T u b i n g e n 1920, t. 1, 2. Analizę o p a r l i ś m y na tekstach ż y w o t ó w mni­ chów, fragmentach h i s t o r i i kościoła i pism c h r z e ś c i j a ń ­ skich pisarzy d o t y c z ą c y c h życia monastycznego, a więc tych wszystkich źródłach, k t ó r e są przedmiotem patro­ logii po k t ó r e j dobrym przewodnikiem jest Słownik wczesnochrześcijańskiego piśmiennictwa, I . M . Szymusiak, M. Starowieyski, P o z n a ń 1971. Z d o s t ę p n y c h polskich p r z e k ł a d ó w k o r z y s t a ł e m z Żywotów mnichów św. Hiero­ nima w p r z e k ł a d z i e Piskorskiego; Żywoty ojców albo dzieje i duchowe powieści starców, zakonników, pus­ telników wsc)ipdnich. Przez świętego Hieronima i in­ szych pisanie a od X.M. Sebastiana Piskorskiego na pol­ ski język przełożone, K r a k ó w , 1688 z k t ó r e g o to w y d a ­ nia wydano ponownie tylko Żywot Barlaama i Jozafata w edycji Zabytki piśmiennictwa polskiego, t. V I , L w ó w 1935, a t a k ż e ż y w o t y m n i c h ó w św. Heroma w : Pisma starochrześcijańskich pisarzy, t. X ATK Warszawa 1973, t ł u m . W . S z o ł d r s k i . K o r z y s t a ł e m z historii Kościoła Sokratesa Scholastyka — wybrane teksty [w:] Andrzej Bober, Antologia Patrystyczna, K r a k ó w 1965 a t a k ż e z t e k s t ó w rozproszonych w Wielkiej Literaturze Pow­ szechnej pod red. S. Lamma, t. 5, 1932 s. 616—630 (Literatura łacińska) opr. E. P o r ę b o w i c z t. 6, 1933 s. 850—857 (lit. grecka) opr. J. Birkenmajer, t. 4, 1933, s. 681—760 (lit. bizantyjska) opr. J. Sajdak. Obszer­ niejszych informacji dostarcza także encyklopedia archeologii c h r z e ś c i j a ń s k i e j Cabrol Leelercqa (Dictionnaire d'archeologie chretienne et de liturgie, Paris 1907—1954), za p o ś r e d n i c t w e m k t ó r e j mamy możliwość k o r z y s t a ć z u p o r z ą d k o w a n e g o i opracowanego materia­ łu ź r ó d ł o w e g o zebranego w d w u w i e l k i c h blokach przez J.P. Migne'a (tj. Patrologiae cursus cpmpletus. Series Graeca, P a r y ż 1857—1866, Patrologiae cursus ciompletus. Series Latina, P a r y ż 1844—1855, do k t ó r y c h odwołują się wszystkie późniejsze d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e i d w u ­ dziestowieczne opracowania). M . Eliade. Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 8 „W dziedzinie ascezy nie tylko przekazuje t r a ­ d y c j ę m o n a s t y c z n ą , ale tworzy pewne jej w ą t k i . Ra­ zem z Bazylim u k ł a d a r e g u ł y życia monastycznego..." (Słownik wczesnochrześcijańskiego piśmiennictwa, s. 176) Dhamma padam, z palijskiego przełożył St. Fr. Michalski, Warszawa 1925 A n t o n i (Antonius) ok. 250—356 Atanazy w ż y w o c i e Antoniego (PG 26, 835, 967) podaje m a ł o szczegółów historycznych, pisząc dzieło w y b i t n i e ascetyczne. Wiemy jednak, że A n t o n i r o z p o c z ą ł życie pustelnicze ok. 270 r o k u w pobliżu swojej rodzinnej w i o s k i . P o n i e w a ż szybko przyłączyło się do niego w i e l u c h ę t n y c h a s c e t ó w , o d d a l i ł się ok. 285 r. do opuszczonej 1 1 1 8 1 4 15 1 6 starej fortecy Pispir, na p r a w y m brzegu N i l u . S t ą d o d d z i a ł y w a ł przez d w a n a ś c i e lat na całą okoliczną p u s t y n i ę (Nitria i Skete). Słownik wczesnochrześcijań­ skiego piśmiennictwa, s. 37 Sw. Hieronim, Żywoty mnichów, s. 13 T a m ż e , s 13. Patrz t a k ż s S ł o w n i k w e z e s n o c h r z e ś cijańskiego piśmiennictwa, s. 190 Sebastian Piskorski, Ż y w o t Barlaama i Jozafata, Wstęp J. J a n ó w , L w ó w 1935 Wielka literatura powszechna, t. V I , s. 730 Jan D a m a s c e ń s k i , Mnich i kapłan, ok. 675—749 S. Piskorski, Żywot..., s. I X i п., gdzie Jan J a n ó w podaje we w s t ę p i e o m ó w i e n i e wszystkich wersji euro­ pejskich tej opowieści. Cosquin z e s t a w i ł teksty ż y w o t u z tekstami L a l i t a w i ś t a r y , opartej na legendzie biografii Buddy, a t a k ż e z tekstami p o c h o d z ą c y m i z I I I w . p.n.e., zbiorem D ż a t a k s t a n o w i ą c y m . 550 o p o w i a d a ń i bajek, w y k a z u j ą c z a s a d n i c z ą zbieżność tak całości treści, j a k i poszczególnych motywów tych tekstów. Badania archeologiczne p o ś w i a d c z y ł y tę h i s t o r i ę . Szerzej po­ r ó w n a j s. 20 Cicero, Pisma Filozoficzne, t. I I I , Rozmowy Tuskulańskie, przełożył Józef Ś m i g a j , Warszawa 1961, P W N , Biblioteka K l a s y k ó w Filozofii. Patrz też A . K ł o s k o w ska, Kultura masowa, jej krytyka i obrona, Warszawa P W N 1964 S. B y s t r o ń , Kultura ludowa, Warszawa 1947, s. 18 J. D ą b r o w s k i , Religie świata, Warszawa 1957, s. 570. P o r ó w n a j t a k ż e Wł. Tatarkiewicz, Historia Filo­ zofii, t. I , K r a k ó w 1946, s. 61—68. Rola w s p ó l n o t asce­ tycznych w k s z t a ł t o w a n i u się d w ó c h odmiennych spo­ sobów poznania: 1) przez religijne wtajemniczenie oraz 2) na drodze dyskursywnej myśli. A . L . Kroeber, Istota Kultury, Warszawa 1973, s. 323 M . Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970, s. 61 Sokrates Scholastyk, Historia Kościoła, Warsza­ wa 1972, s. 312. „ G ó r a znana z wydobywanego tam n i t r i u m , czyli saletry. W pobliżu miasta Scytia (lub Scetis). M i ę d z y tą g ó r ą a A l e k s a n d r i ą rozciągało się j e ­ zioro Meroeckie". Nicolas Zernov, Wschodnie chrześcijaństwo, War­ szawa 1967, s. 61; Kazanskij. Istoria pravoslaumowo monaszestwa na wastoku, cz. I , Monaszestwo w Egiptie, s. 13 Podaje za Rufinem: „Ile było w miastach, tyle na pus­ tyniach". Hieronim, Żywoty..., s. 37 M.J. Rouet de Journel, Monachisme et monasteres russes, Paris 1952, s. 41. Z a k ł a d a n i e nowych k l a s z t o r ó w odbywa się zazwyczaj d r o g ą indywidual­ nych w y j ś ć na p u s t y n i ę , brzeg rzeki lub lasu. Na przy­ k ł a d : „ p ą c z k o w a n i e " monasteru Sołowleckiego na wys­ pach Morza Białego. M a t e r i a ł y к istorii i izuczeniu russkotifo raskota, pod red. W. Bonc-Bruevica, t. I , Biegunskije stichy, s. 230—174 Dhamma padam, strofa 98 tzw. Subdywale (od: sub divo — pod niebem). Cabrol Leelerq, op. cit., s. 329 Palladius, Historia Lusiacae [ w : ] Antologia Pat­ rystyczna, s. 280 Cabrol Leclerca, op. cit.. 1830 T a m ż e , 1831 Hieronim, Żywoty..., s. 26 Fr. Bogdan, Geneza klauzury zakonnej, [ w : ] Stu­ dium historyczno-prawne, s. 40 n. Hieronim, Żywoty..., s. 37 M . Eliade, Sacrum..., s. 68 Hieronim, Żywoty..., s. 27 T a m ż e : „ N i e b a w e m w ś r ó d kamienistej pustyni u j r z a ł niskiego wzrostem c z ł o w i e k a z z a k r z y w i o n y m nosem i rogami na czole. A dolna część jego ciała k o ń c z y ł a się kozimi nogami" (s. 27). „...wiele pokus na niego n a c i e r a ł o we dnie i w nocy, szatani go dręczyli; gdyby chcieć wszystkie opowie­ dzieć, k s i ą ż k i by nie starczyło. Gdy się modlił, s k a k a ł na niego to w y j ą c y w i l k , to szczekający lis..." (s. 30). W swoim pragnieniu j a w n e j i b e z p o ś r e d n i e j w a l k i z demonami nie bali się z a p u s z c z a ć w rozległe obszary pustyni..." Jan Kasjan, Rozmów dwadzieścia cztery, t ł u m . L . Wrzoł, Pisma Ojców Kościoła, t. V I — V I I , Poz­ n a ń 1928—1929, rozmowa 6. (Jan Kasjan: mnich, ok. 360—433, n a p i s a ł liczne dzieła dla m n i c h ó w ) . H i e r o n i m , Żywoty..., s. 40—49; Sokrates Scholas­ t y k , Historia..., s. 31; Jan Moschos, Lew św. Gierazyma, 1 7 1 8 1 9 20 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 8 2 7 2 8 2 9 3 0 8 1 3 2 3 5 3 1 3 5 3 3 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 171 �Wielka Literatura Powszechna, t. V I , s. 885. Na p r z y k ł a d tradycja o ś w i ę t y m O n u f r y m m ó w i 0 drzewie o dwunastu g a ł ą z k a c h , z k t ó r y c h k a ż d a r o ­ dziła co m i e s i ą c [w:] Jabloczinski swiatoonufriejskij pierwoklasnyj mużskoj monastyr w jego proszłom, C h e ł m 1914, s. 7 n. T a m ż e , przy spotkaniu z Pafnutim anioł podaje chleb, H i e r o n i m , Żywoty..., s. 29 — k r u k podaje chleb. Symbolizm ś r o d k a to pojęcie wprowadzone przez Eliadego, patrz: M . Eliade, Sacrum..., s. 77. P o r ó w n a j też: Traktat..., s. 361—379 M . Eliade, Sacrum..., s. 94 Kazanskij, Istorija Prawo s ł a w n o uw Monaszestwa, cz. I , s. 13 Hieronim, Żywoty..., s. 49 T a m ż e , s. 51—58 Prawosławnaja bogoslowskaja enciklopedia iii blogosloiwskij enciklopediczeskij slowar, St. Petersburg, 1913, t. I I . H a s ł o „ M o n a s z e s t w o " : czarny kolor symboli­ zuje ofiarę. Tołpowyj slowar, Dahl: „ c z e r n i e c " —• r o ­ syjska nazwa mnicha. Hieronim, Żywoty..., s. 37 Szaty mnisiej nie pierze się, nie zdejmuje. (Np. A m m o n w : Sokrates Scholastyk, Historia..., s. 313 Barlaam ma w r o ś n i ę t ą szatę w ciało, Żywot Barlaama, s. 113 „...wy t u n i k i przetykacie złotem, a on nie ma takiego odzienia, jakie m i a ł n a j n ę d z n i e j s z y z waszych sług. A i na o d w r ó t dla owego biedaka niebo jest otwarte, a was o z ł o c o n y c h p i e k ł o przyjmie. On szatę Chrystusa, choć ubogi, z a c h o w a ł , a w y j e d w a b i a m i p r z y b r a n i u t r a ­ ciliście jego szatę..." Hieronim, Żywoty..., Żywot Pawia pustelnika, s. 32 Grzegorz z Nazjanzu, Mowy wybrane, Warszawa 1967, s. 71 Grzegorz z Nazjanzu, O nieprawości i marności życia doczesnego i wspólnym kresie, [w:] Antologia Pa­ trystyczna, s. 502 Sokrates Scholastyk, Historia..., s. 313 Dhomma Padam, strofy 91—92 Hymny Rigwedy, przełożył z sanskrytu, w s t ę p e m 1 komentarzem o p a t r z y ł F. Michalski, Warszawa 1971, H y m n 136 „..Obydwa morza zamieszkuje, zachodnie jedno, drugie wschodnie..." tzn: obejmuje cały ś w i a t (patrz: o b j a ś ­ nienia [w:] Hymny Rigwedy, s. 159). Gandharwowie, istoty p ó ł b o s k i e , n i e ś m i e r t e l n e — patrz objaśnienia [w:] Hymny Rigwedy, s. 148 Hieronim, Żywoty..., s. 36 „...Gdy tak w duchu r o z w a ż a ł , p r z y b i e g ł y z głębi pustyni dwa l w y z r o z w i a n y m i na szyjach grzywami. Na ich w i d o k zrazu się p r z e r a z i ł , ale w z n i ó s ł s z y po­ nownie m y ś l s w ą do Boga, stał nieustraszenie, j a k b y w i d z i a ł gołębie. Owe zaś l w y , w p r o s t b i e g n ą c s t a n ę ł y u z w ł o k b ł o g o s ł a w i o n e g o starca i w y w i j a j ą c ogonami, położyły się u jego stóp i zaczęły straszliwie ryczeć, tak, iż m o ż n a było poznać, że jak m o g ą go o p ł a k u j ą . N a s t ę p n i e w pobliżu poczęły nogami ziemię w y d r a p y ­ w a ć i w y k o p a ł y o t w ó r , na wyścigi piasek w y r z u c a j ą c , m o g ą c y p o m i e ś c i ć jednego człowieka. Zaraz potem, j a k b y d o m a g a j ą c się nagrody za p o d j ę t ą p r a c ę , p o r u ­ szając uszami, ze z g i ę t y m k a r k i e m p r z y b i e g ł y do A n t o ­ niego i lizały jego r ę c e i nogi. Z r o z u m i a ł , iż p r o s z ą o błogosławieństwo..."; Hieronim, Żywoty..., s. 31. Patrz t a k ż e : Jabloczinskij swiatoonufrijskij..., s. 8 „...Lwica, o b a w i a j ą c się zasadzek, i czując, że j ą widziano, chwyciwszy z ę b a m i l w i ą t k o , szybko je w y ­ nosi, n a m zostawia mieszkanie. J e d n a k ż e jeszcze nie b ę d ą c c a ł k o w i c i e pewni, nie w y s z l i ś m y zaraz, c z e k a l i ś ­ my d ł u g o ; w y o b r a ż a l i ś m y sobie bowiem, że lwica nas napadanie..." Hieronim, Żywoty..., s. 66—67 „...Mówił to, stojąc z p o d n i e s i o n ą r ę k ą . Rozsza­ lały zwierz r z u c i ł się na niego, j a k b y chciał go pożreć, lecz natychmiast p a d ł i p o c h y l i ł g ł o w ę do samej zie­ mi..." t a m ż e , s. 46 Jan Moschos, Lew św. Gierasyma, „Meander" 1946, z. 1, s. 49—50 Sam strój i w y g l ą d mnicha znoszą niekiedy tę o p o z y c j ę : zwierzęcy w y g l ą d pustelnika. (Np. spotkanie Pafnutiego z O n u f r y m Jabloczinski...). Sozomen podaje opis m n i c h ó w , k t ó r z y żyli na sposób owiec na w z g ó r z a c h p a s ą c się t r a w ą " (w: Geneza i roz­ wój kultury...). „...Są i takie, k t ó r e u b i e r a j ą się w koźle s k ó r k i i sztucz­ ne kaptury, usiłując w r ó c i ć do d z i e c i ń s t w a , n a ś l a d u j ą c sowy i puchacze..." (Hieronim, Listy, t. I , Warszawa s. 11). 4 4 4 6 4 8 4 7 4 8 4 9 5 0 51 5 2 5 3 5 4 5 5 5 8 67 5 8 5 9 8 0 8 1 6 2 8 3 172 8 4 Mesalianie, Euchici: „ N a z w a oznacza „ m o d l ą c y c h się", po syryjsku 'messalaim', a po grecku 'euchitai', czyli sektę a s c e t ó w - p i e l g r z y m ó w , k t ó r z y pod koniec I V w . w S y r i i odrzucili wszystkie sakramenty i t w i e r ­ d z i l i , że m o ż n a w y p ę d z i ć szatana z r ó ż n y c h zakamar­ k ó w duszy, (bo dusza ujęta jest naturalistycznie, na kształt labiryntu) i jedynie za p o m o c ą m o d l i t w y , i to nieprzerwanej. Z a c h ę c a l i do wszelkich o b j a w ó w mistycz­ nych (ekstazy, wizje), do pseudomistycznej interpreta­ cji s n ó w i t p . S o b ó r efezki p o t ę p i ł 18 zasad m e s s a l i ń skich. Nauka m e s s a l i a ń s k a b y ł a zawarta w rozpow­ szechnionym p o d r ę c z n i k u 'Asketikon'..." (Słownik sta­ rochrześcijańskich pisarzy, s. 281). Cabrol Lecrerq, Dictionnaire... Dfiamma Padam, strofa 384. Grzegorz z Nazjanu, Mowy..., s. 135 Hieronim, Żywoty..., s. 37 Żywot Barlaama i Josafata, s. 113 Sw. A m b r o ż y , Wybór pism, O ucieczce od ś w i a t a , Warszawa 1971, A T K , s. 10 Dhamma Padam, strofa S7: K t o w i e r z e ń nie ma w i ę z y rozciął, i tylko zna Nie—uczy—nione Od z d a r z e ń wolny, od nadzieji, ten m ę ż e m jest Najpierwszym w świecie... T a m ż e , strofa 345: M ę d r c y w a m m ó w i ą , że to nie są mocne w i ę z y z żelaza, konopi czy drzewa. Miłość n a m i ę t n a do s y n ó w , do żony, do drogich k a m i e n i i złotych pierścieni... T a m ż e , strofa 346: To mocne więzy, tak nam m ę d r c y m ó w i ą , c h w y t l i w e , g i ę t k i e , trudne do zrzucania, Ci co bez p r a g n i e ń z r y w a j ą te więzy, o d c h o d z ą , szczęście opuszczając własne... T a m ż e , strofa 347: K t o żądzy służy, p ł y n i e t y m strumieniem, k t ó r y sam stworzył, j a k p a j ą k swe sieci. M ę d r c y bez p r a g n i e ń z r y w a j ą te sieci. Odchodzą, m ę k ę opuszczając świata... Dhamma Padam, strofa 154: B u d o w a ć domu, p o z n a ł e m cię, nie wybudujesz domu więcej, Wszystkie twe b e l k i z a ł a m a n e i obalony dom szczyt, Od ś w i a t a m y ś l już oderwana, rozwianie p r a g n i e ń już zdobyte... T a m ż e , strofa 87: M ę d r z e c niech rzuci to co mroczne i niech j a s n o ś c i T y l k o służy, Niech dom zamieni na bezdomność... Dhamma Padam, strofy o kwiatach, strofa 49: Jak pszczoła pije słodycz k w i a t u , nie szkodząc b a r w i e ani w o n i I przelatuje z k w i a t u na k w i a t , tak niechaj mnich przez w i e ś przechodzi... Dhamma Padam, strofy 286, 287 i 288 Fr. Bohdan, Geneza i rozwój..., s. 53 S. Piskorski, Żywot..., s. 85 Hieronim, Żywoty s. 37 Palladiusz, Historia..., s. 285 Barsanufiusz, Co znaczy przełamać wolę [w:] Antologia Patrystyczna, s. 296. Jest zbiór 849 p y t a ń i odpowiedzi na tematy duchowe w formie listów. Bar­ sanufiusz, mnich z klasztoru w okolicach Gazy, z po­ chodzenia kopt. W e d ł u g Onascha (w: Die Religion in Qeschichte und Gegenwart, t. I , Tubingen 1957) pisma ascetyczne Barsanufiusza m i a ł y d u ż e znaczenie dla monastycyzmu p r a w o s ł a w n e g o , ostatnie jego p r z e k ł a d y p o c h o d z ą z 1902 r o k u . ' Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, Warsza­ wa 1968, s. 325 L a m a i z m — „religia m n i c h ó w " , o zderzeniu od­ miennych s y s t e m ó w w a r t o ś c i i o procesach akulturacji Tybetu, por. Sierksma, Tibet terrifying deities, The Hague 1966, s. 60 i n. „Sufizm: ludowy ruch r e l i g i j n y w islamie, w i ą ż e się ściśle z h i s t o r i ą m u z u ł m a ń s k i e g o ascetyzmu i mis­ tycyzmu. Prof. Massingnon w swej ś w i e t n e j pracy o w c z e s n o m u z u ł m a ń s k i m mistycyzmie usiłuje dowieść, że ruch mistyczny b y ł b e z p o ś r e d n i m s p a d k o b i e r c ą p r y ­ mitywnego m u z u ł m a ń s k i e g o ascetyzmu, w y w o d z ą c e g o się z K o r a n u i p r a k t y k Mahometa. N a w e t jednak gdyby taki d o w ó d b y ł m o ż l i w y , nie wolno z a p o m i n a ć , że po­ stawa ascetyzmu koranicznego jest identyczna z posta­ w ą ascetyzmu w s c h o d n i o c h r z e ś c i j a ń s k i e g o i w rozwoju poza A r a b i ą nie zawsze m o ż n a je rozdzielić. (Gibb A.R., 6 5 8 8 8 7 8 8 89 7 0 74 7 2 73 74 7 5 7 8 7 7 7 8 7 9 1 8 0 8 1 8 2 �Mahometanizm, P W N , Warszawa 1965, s. 98). Por. t a k ż e : A l y Mazaheri, Zycie codzienne muzułma­ nów w średniowieczu (w. X—XIII), Warszawa 1972, s. 8 N a j s ł y n n i e j s z e legendy sufijskie, j a k sądzi B. Heller, p o w s t a j ą pod w p ł y w e m legendy o Barlaamie i Joza­ facie. (Piekarski, Żywot..., s. CXC). T a k ż e o sufiźmie i analogii jego e l e m e n t ó w z. n i e k t ó r y m i elementami s y s t e m ó w r e l i g i j n y c h społeczności tradycyjnych w A f r y ­ ce, na terenach, gdzie r o z p r z e s t r z e n i ł sią islam w swojej sufijskiej postaci (np. taniec r y t u a l n y , wprowadzenie m u z y k i , ofiary); por. Barbara S t ą p i e ń , Wpływ islamu na terenach położonych na południe od Sahary, roz­ p r a w a doktorska, maszynopis, Biblioteka I n s t y t u t u H i ­ storycznego U W , 1968 8 3 J. K ł o c z o w s k i , W s p ó l n o t y c h r z e ś c i j a ń s k i e , K r a ­ ków, s. 46 i n. Słownik pisarzy starochrześcijańskich, s. 37; M e u r i M a r r o w , Historia wychowania w starożytności, War­ szawa 1969, s. 455 Pochomiusz, Pierwszy zakonodawca, k t ó r y ustalił r e g u ł ę dla m n i c h ó w żyjących pod j e d n y m dachem, Słow­ nik pisarzy starochrześcijańskich, s. 310. Haussig jest zdania, że r e g u ł y Pachomiusza m a j ą ż o ł n i e r s k i charak­ ter i w y m a g a ł y u d o s k o n a l e ń , jakie w p r o w a d z i ł Bazyli. Historia Kultury Bizantyjskiej, Warszawa 1969, s. 83 T a m ż e , s. 87. Bazyli bp Cezarei Kapadockiej (329—379) Evdokimov — Prawosławie, s. 110 T a m ż e , s. 30 J. G o l u b i ń s k i , Istoria Prawosławnej Cerkwi, Moskwa 1901, t. I , s. 569 Rouet de Journel M.J., Monachizme, s. 40 i n. J. Golubiński, Istoria prawosławnej cerkwi, s. 552—559 T a m ż e , s. 555 T a m ż e , s. 654 Zernov, Wschodnie chrześcijaństwo, s. 116 N i l Sorski przenosi hezyhazm z Atosu i zostawia po sobie godny uwagi t r a k t a t o p r a w o s ł a w n e j ascezie i ży­ ciu mniszym, Evdokimov, Prawosławie, s. 39 K r ó t k a f o r m u ł a modlitewna: „ P a n i e Jezu Chryste Boże nasz zmiłuj się nad n a m i " powtarzana wiele razy w ciągu dnia nawet w czasie zajęć — mistyczna mo­ 84 8 5 8 8 8 7 8 8 8 9 9 0 9 1 9 2 9 3 9 4 9 5 d l i t w a rozpowszechniona na Wschodzie. Evdokimov, P r a w o s ł a w i e , s. 39 Dostojewski, Bracia Karam-azow, Warszawa 1970, s. 39—40 B o n ć - B r u e v i ć , Materiały..., s. 271—273 M . Fedorowski, Lud białoruski na Rusi Litew­ skiej. Materiały do Etnografii Słowiańskiej, Kraków 1897, s. 9 T a m ż e , s. 13 IDO praca ta p o w s t a ł a na seminarium prowadzonym przez prof. W. Dynowskiego w 1973 r. U z u p e ł n i e n i e m , jakiego c h c i a ł b y d o k o n a ć autor od tamtej pory, jest zasygnalizowanie zbliżającego się do omawianych tu z a g a d n i e ń a r t y k u ł u J u r i j a M . L o t m a n a „O pojęciu prze­ strzeni geograficznej w ś r e d n i o w i e c z n y c h tekstach staroruskich (w: J.M. L o t m a n Dwa teksty semiotyczne, „ T e k s t y " nr 3, 1974). W artykule t y m L o t m a n rozwija takie tematy, z w i ą z a n e z p r o b l e m a t y k ą przestrzeni sa­ kralnej, j a k podróż, przemieszczanie się w przestrzeni geograficznej przesiąkniętej znaczeniami etycznymi, k t ó r e n a w i ą z u j ą do podstawowych opozycji Ziemia — Niebo, P i e k ł o — raj, egzystencja ziemska — egzystencja rajska. R o z w a ż a j ą c swoiste zjawisko „etyki geograficz­ nej", o m a w i a j ą c proponowany przez siebie schemat (tamże, s. 101), L o t m a n nie ustrzega się pewnej symp l i f i k a c j i , kiedy powiada: „W ogniwie 'dom — klasztor' słabo jeszcze wyczuwa się d z i a ł a n i e czynnika geogra­ ficznego; funkcjonuje tutaj zwyczajowa skala ocen c h r z e ś c i j a ń s k i e j e t y k i : życie boleściwe uzyskuje znak dodatni, a rozradowane ujemny. Z tego względu n o r m ą p o s t ę p o w a n i a zakonnego b ę d z i e żywot z ' z a c i ś n i ę t y m pasem', a miejscem położenia b u d o w l i klasztornej — pustynia". (Tamże, s. 103). B y ć m o ż e symplifikacja ta jest k w e s t i ą m a t e r i a ł u , j a ­ k i m posłużył się dla swej analizy M . L o t m a n i dlatego nie u w z g l ę d n i a ona stwierdzonej przez nas w t r a d y c j i monastycznej, istotnej, naszym zdaniem, ambiwalencji obrazu pustyni, c e c h u j ą c e j się m o c ą życiodajną, obrazu, w k t ó r y m rozwijane są w ą t k i rajskiej egzystencji m n i ­ chów. Na temat Przemienienia P a ń s k i e g o por. Z. Benedyktowicz, Przemienienie Pańskie w popularyzacyjnym cy­ k l u Święta po polsku, „ T y g o d n i k Powszechny" z 24.VIII 1975. 9 8 9 7 9 8 9 9 ��