https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3225152c518d926e25d6be0e9f2a9f45.pdf c6882be0f82450128aa9d38e96a88234 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3367 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3155 Title A name given to the resource Pustelnicy - ludowi święci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.151-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Węglarz, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Węglarz PUSTELNICY - LUDOWI ŚWIĘCI MONASTYCYZM A EWANGELIZACJA EUROPY W ś r e d n i o w i e c z n e j Europie d o k o n a ł a się swoista mutacja c h r z e ś c i j a ń s t w a : z r e l i g i i w a r s t w plebejskich, k t ó r e n a r z u c i ł y j ą cesarzowi i klasom p a n u j ą c y m , prze­ kształciło się w „ n o w e c h r z e ś c i j a ń s t w o " . C h r y s t i a n i ­ zacja s p o ł e c z e ń s t w Zachodu o d b y w a ł a się zasadniczo d r o g ą „ o d g ó r n ą " . Decyzję o p r z y j ę c i u nowej r e l i g i i po­ dejmowali w ł a d c y — d o c e n i a j ą c y korzyści p ł y n ą c e z p r z y j ę c i a chrztu dla k s z t a ł t u j ą c y c h się m o n a r c h i i feu­ dalnych — a wraz z n i m i ich najbliższe otoczenie. Dopiero w drugiej kolejności n a s t ę p o w a ł y — bardzo często dokonywane p r z e m o c ą — masowe chrzty pozo­ stałej ludności. Zastosowanie takiej „ m e t o d y misyjnej" oznaczało katolicyzację czysto f o r m a l n ą : nawracana l u d n o ś ć z a c h o w y w a ł a wierzenia, o b r z ę d y i zwyczaje przedchrześcijańskie. Z p r z y w i ą z a n i a w a r s t w l u d o w y c h do tradycyjnych k u l t ó w z d a w a ł sobie s p r a w ę p a p i e ż Grzegorz I W i e l k i (590—604), autor programu ekspansji Kościoła r z y m ­ skiego, k t ó r y w y z n a c z y ł k i e r u n k i p o l i t y k i papiestwa na najbliższe w i e k i *. Zalecał cn misjonarzom, ażeby nie l i k w i d o w a l i p o g a ń s k i c h miejsc i t e r m i n ó w ś w i ą t kultowych, lecz adaptowali je do potrzeb c h r z e ś c i j a ń ­ s t w a . J e d n a k ż e inicjatywa misyjna Grzegorza I nie s t a n o w i ł a n o v u m w zakresie takiej formy ewangeliza­ cji Zachodu. Palma p i e r w s z e ń s t w a w tej dziedzinie przypada m n i c h o m . W drugiej połowie I V stulecia na terenie G a l i i działa M a r c i n — m n i c h p r a k t y k u j ą c y przez pewien czas pustelnictwo na wysepce G a l l i n a r i a (koło Genui) i późniejszy biskup z Tours — inicjując w i e l k i ruch monastyczny . Jest on misjonarzem sto­ s u j ą c y m praktycznie a d a p t a c y j n ą f o r m u ł ę upowszech­ niania c h r z e ś c i j a ń s t w a : na miejscu ś w i ą t y ń p o g a ń s k i c h wznosi kościoły i k a p l i c e . Na p o c z ą t k u V w i e k u w Prowansji, na wyspie L ć r i n s , eremita Honorat z a k ł a d a klasztor b ę d ą c y w a ż n y m ośrodkiem chrystianizacji Około 415 r. t a k ż e w Prowansji (Marsylia) Jan Kasjan organizuje klasztor pod wezwaniem św. W i k t o r a . W i ­ d o w n i ą n a j w i ę k s z e g o rozwoju liczebnego m n i c h ó w staje i 3 4 5 e 7 się w V w i e k u I r l a n d i a . Preferowane w i r y j s k i m monachizmie idee zbiorowego eremityzmu znakomicie p r z y ­ s t o s o w a ł y się do starych w i e r z e ń celtyckich i t a m t e j ­ szej s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j . Irlandzcy mnisi r e a l i z u j ą c ascetyczny nakaz „ w ę d r ó w e k dla Boga" prowadzili a k t y w n ą działalność m i s y j n ą i w k r ó t c e schrystianizow a l i celtyckich S z k o t ó w oraz P i k t ó w . N a s t ę p n i e misjo­ narze iroszkoccy podjęli a k c j ę e w a n g e l i z a c y j n ą w ś r ó d A n g l o s a s ó w i dokonali i n w a z j i na kontynent, gdzie sta­ r a j ą c się o jak n a j s k u t e c z n i e j s z ą infiltrację religii c h r z e ś c i j a ń s k i e j do ś w i a t o p o g l ą d u nawracanego ludu, p r ó b o w a l i m . i n . obcy dla n e o f i t ó w ś w i a t pojęć c h r z e ś ­ c i j a ń s k i c h w y r a z i ć w miejscowym s ł o w n i c t w i e °. C h a r a k t e r y s t y c z n ą cechą wczesnego monastycyzmu zachodniego jest r o z m a i t o ś ć jego f o r m . Obok zorga­ nizowanych w s p ó l n o t klasztornych istnieje mnóstwo w ę d r o w n y c h a s c e t ó w (gyrowagów), p u s t e l n i k ó w (rekluzów), „świętych ż e b r a k ó w " itp. Biskupi u s i ł u j ą zwal­ czać „ l u ź n y c h " m n i c h ó w ; p o w s t a j ą u c h w a ł y s y n o d ó w m a j ą c e na celu ograniczenie ich i l o ś c i . W p o s t ę p u j ą ­ cym procesie unifikacji życia monastycznego główną rolę przyszło o d e g r a ć regule ś w . Benedykta z N u r s j i . Poza t r a d y c y j n y m i cnotami i o b o w i ą z k a m i c e n o b i t ó w jak czystość, u b ó s t w o ( w s p ó l n o t a d ó b r ) , p o s ł u s z e ń s t w o , k ł a d z i o n o w niej duży nacisk na p r z y w i ą z a n i e mnicha do domu zakonnego (stabilitas l o c i ) . Poparta zdecy­ dowanie przez papiestwo, a później przez odnowione cesarstwo k a r o l i ń s k i e , r e g u ł a b e n e d y k t y ń s k a zaczyna d o m i n o w a ć od V I I s t u l e c i a . Dla nas istotne jest, iż klasztory b e n e d y k t y ń s k i e często z a k ł a d a n o na miejscach p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h k u l t ó w , m a j ą c y c h t r a d y c j ę i po­ pularnych w ś r ó d okolicznej l u d n o ś c i . Nawet tak p o b i e ż n y szkic historyczny pokazuje, że w procesie krzewienia c h r z e ś c i j a ń s t w a poprzez akomodację — wzajemne przystosowywanie r e l i g i i c h r z e ś c i ­ j a ń s k i e j i w i e r z e ń p o g a ń s k i c h — o l b r z y m i ą rolę ode­ grał monastycyzm. Zrodzona na Wschodzie ideologia odosobnienia została wykorzystana w charakterze „ i n 8 1 0 11 12 13 14 151 �П. 3. Fot. XVII-wiecznego obrazu J ę d r z e j a Ż u r a w k a z kościoła parafialnego w Opatowcu nad Wisłą. Ptak — ż u r a w — p r z y n o s i ć m i a ł r y b y eremicie I I . 4. Obraz w T r o p i u , o ś r o d k u najżywszego k u l t u Swierada w Polsce. Przedstawia Andrzeja Swierada oraz jego towarzysza Benedykta strumentu misyjnego" do chrystianizacji s p o ł e c z e ń s t w Zachodu. W kolebce c h r z e ś c i j a ń s t w a i monastycyzmu, skalisto-piaszczyste obszary p u s t y ń s t a n o w i ł y k r ó l e s t w o szatana, miejsce schronienia dzikich bestii oraz złoczyń­ ców (zbójców i b a r b a r z y ń s k i c h n o m a d ó w ) . M n i s i do­ konali „ o s w o j e n i a " tych t e r e n ó w : przeobrazili d z i k ą p u s t y n i ę w obszar święty. Na Zachodzie a n a l o g i c z n ą rolę — przestrzeni obcej i wrogiej — spełnia las, b ę d ą c y „ p u s t y n i ą " ś r e d n i o ­ wiecznej Europy. Aż do k a r c z u n k ó w późnego ś r e d n i o ­ wiecza (i dłużej jeszcze) las dominuje w zachodnioi ś r o d k o w o e u r o p e j s k i m krajobrazie. P o k r y w a on zdecy­ d o w a n ą większość jej powierzchni. „Kiedy kończy się las, z a c z y n a j ą się pieszczyste pustkowia, bagna, torfo­ w i s k a " . L u d z k i e osiedla, otoczone polanami upraw­ nej ziemi, b y ł y oddalonymi od siebie oazami w ś r ó d roz­ ległych lasów. M i e s z k a ń c ó w w i ę k s z y c h osad Europy p o ł u d n i o w e j , o b y w a t e l i cywilizowanego ( = w y k a r c z o wanego) ś w i a t a , las p r z e r a ż a . J a w i się i m jako miejsce, w k t ó r y m żyją dzikie z w i e r z ę t a (wilki!), u k r y w a j ą się czyhający na w ę d r o w c ó w bandyci. Las jest r ó w n i e ż siedzibą sił nieczystych, p o g a ń s k i c h d e m o n ó w oraz ich barbarzyńskich wyznawców. 15 M a j ą c y w i e l k i e d o ś w i a d c z e n i e w walce z t y m i nie­ b e z p i e c z e ń s t w a m i atleci ascozy doskonale nadawali się do podjęcia z a d a ń misyjnych. N i e m a ł ą f u n k c j ę w t y m zakresie spełnili t a k ż e pustelnicy, k t ó r z y pomimo nie­ zbyt korzystnego dla siebie k h m a t u (tendencji l i k w i datorskich ze strony b i s k u p ó w ) , przez całe ś r e d n i o ­ wiecze „są wciąż obecni, wciąż n i e p o k o j ą i fascynu­ j ą " . W i ę c e j , b y w a j ą okresy szczególnego nasilania się r u c h ó w eremickich. Idee życia samotniczego bardzo i e 152 1 7 się p o p u l a r y z u j ą w wiekach X — X I I . Eksplozja erem i t y z m u w X stuleciu łączy się m.in. z przepowiada­ n y m na rok 1000 k o ń c e m ś w i a t a . Z tego r u c h u pustel­ niczego w X I w i e k u f o r m u j ą się eremickie zakony kontemplacyjne (kameduli, k a r t u z i , wallombrozjanie i in.) niemniej wciąż istnieje „ n i e p r z e l i c z o n e m n ó s t w o s a m o t n i k ó w — p u s t e l n i k ó w i pustelniczek — z w i ą z a ­ nych bardzo luźno z j a k ą ś r e g u ł ą i c a ł y m kościelnym systemem..." . Dla nas najbardziej i n t e r e s u j ą c e jest spotkanie tendencji e r e m i c k i i ń r potrzebami misyjny­ m i °. Dla etnologów kusząca jest hipoteza, iż z a l u d n i a j ą ­ cy lasy c h r z e ś c i j a ń s k i e j Europy pustelnicy nie osiedlali się w miejscach przypadkowych. S ą d z i m y , że ze w z g l ę ­ du na a n a c h o r e c k ą wizję p r z e s t r z e n i , bardzo p r a w ­ dopodobne jest z a k ł a d a n i e e r e m ó w w miejscach, k t ó r e już b y ł y u w a ż a n e za szczególnie sakralne: na g ó r a c h , przy źródłach, kamieniach, drzewach... Pustelnicy c h r y stianizowali b y ć może takie miejsca przez transpozy­ cję, n a d a j ą c i m nowy sens. W taki sposób ł a t w i e j mogli p o w o d o w a ć , p r z y k ł a d e m swojego życia, stopniowe zmia­ ny w m e n t a l n o ś c i o k r e ś l o n y c h społeczności lokalnych, a k c e p t a c j ę n o w y c h treści. Oczywiście zanim doszło do pełniejszego przyswojenia przez k u l t u r ę l u d o w ą r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń s k i e j , m i a ł a ona t r w a ć w synkretycznej sym­ biozie z w i e r z e n i a m i p o g a ń s k i m i jeszcze przez długie wieki . P o ś r e d n i c h ś l a d ó w owych skomplikowanych pro­ cesów s p r ó b u j e m y p o s z u k a ć w historycznym, hagiograf i c z n y m oraz etnograficznym materiale d o t y c z ą c y m po­ staci k i l k u — bliskich sercom m i e s z k a ń c ó w Podkar­ pacia — ś w i ę t y c h p u s t e l n i k ó w . Zajmiemy się a n a l i z ą pewnych „ m i t ó w l o k a l n y c h " z a w i e r a j ą c y c h etiologię 1S 19 2 21 2 2 �przestrzeni geograficznej. M i t y te t ł u m a c z ą elementy przestrzeni h i s t o r i ą lub l e g e n d ą (mogącą b y ć czasami p r a w d z i w s z ą od historii), k t ó r a je u k s z t a ł t o w a ł a . Naz­ w y miejscowości, o k r e ś l e n i a miejsc, ich w y g l ą d , cha­ rakterystyczne cechy itp., z n a j d u j ą o b j a ś n i e n i e w zda­ rzeniach, k t ó r e się tam ongiś r o z e g r a ł y . 23 Takie m i t y p r z e k s z t a ł c a j ą amorficzną przestrzeń fizyczną w u p o r z ą d k o w a n ą , z r o z u m i a ł ą , „ s w o j s k ą " prze­ s t r z e ń k u l t u r o w ą . Elementy tej „ u s e n s o w i o n e j " prze­ strzeni f u n k c j o n u j ą w danym systemie s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y m jako znaki i tak też należy je t r a k t o w a ć , zys­ k u j ą c „sposób badania zjawisk społecznych i ś w i a d o ­ m o ś c i o w y c h w y c h o d z ą c y od ich obiektywnych przeja­ wów..." . 2 4 I I . 5. Pustelnik Swierad, r z e ź b a z 1830 r. w y k . przez ludowego a r t y s t ę , Kaplica św. Swierada w Tropiu Chrzest źródeł, drzew i kamieni Nad Dunajcem, w pobliżu Jeziora Czchowskiego, leży wieś Tropie. Tutaj „każdy z a k ą t e k , k a ż d a ścieżka, k t ó r ą w ę d r u j e m y nad brzegiem rzeki przez las, drży o p o w i e ś c i a m i o ś w . Swieradzie zwanym Jędrzejem Ż ó r a w k i e m , pustelniku ż y j ą c y m na p r z e ł o m i e X i X I w i e k u " . Swierad (ur. około 980 г., zm. w r. 1034), pierwszy ś w i ę t y polskiego pochodzenia (kanonizowany w 1083 г.), uznawany jest za postać h i s t o r y c z n ą . Je­ d y n y m historycznym ź r ó d ł e m informacji o n i m jest V i t a napisana przez Maurusa biskupa Pięciukościołów. Dziełko to traktuje o ostatnich latach życia ś w . Swierada czyli okresie, w k t ó r y m — pod zakonnym i m i e ­ n i e m Andrzeja — p r z e b y w a ł w pustelniach: opodal klasztoru b e n e d y k t y ń s k i e g o na górze Zobor (koło N i t r y ) oraz na Skałce nad Wagiem niedaleko Trenczyna (Sło­ wacja). Tamtejsza tradycja łączy z jego imieniem m.in. p i e c z a r ę i źródło na górze Zobor, a t a k ż e g r o t ę (ze ś l a d a m i k r w i i o t w o r a m i p o s i a d a j ą c y m i moc lecze­ nia chorych r ą k ) w S k a ł c e . Przy czym erem w S k a ł c e kojarzony jest r ó w n i e ż z osobą ś w . Benedykta, pustelni­ ka i m ę c z e n n i k a , ucznia S w i e r a d a . O św. Benedykcie wspomnimy p ó ź n i e j , teraz w r ó ć m y do k u l t u A n d r z e j a -Swierada w T r o p i u , a l b o w i e m r z e c z y w i ś c i e „kult t r o p ski jest w y j ą t k o w o p a s j o n u j ą c y m tematem dla hagiologa-etnografa" . Najstarsze dane ź r ó d ł o w e dotyczące h i s t o r i i k u l t u na t y m terenie pochodzą od Jana D ł u ­ gosza. Z jego relacji w y n i k a , że już w połowie X V w i e k u i s t n i a ł a w T r o p i u pustelnia Swierada i ż y w e było przekonanie o jego pobycie w tych stronach. H i ­ storycy piszący o św. Swieradzie p r z y j m u j ą , iż bogactwo tradycji miejscowej w p o ł ą c z e n i u z i n f o r m a c j ą D ł u ­ gosza, dają d o s t a t e c z n ą p o d s t a w ę do uznania, że rzeczy­ wiście działał on t u t a j . L u d o w e podanie głosi, iż w miejscu eremu Swierada i s t n i a ł n i e g d y ś p o g a ń s k i gaj i ś w i ą t y n i a . G d y w t y m lokalnym ośrodku przed­ c h r z e ś c i j a ń s k i e g o k u i t u p o j a w i ł się nasz pustelnik, n i k t z m i e s z k a ń c ó w nie chciał m u udzielić schronienia i przed bezdomnym Swieradem pękł d ą b , aby w jego dziupli mógł o s i ą ś ć . Z b u d o w a ł t u kaplicę, w y c i n a ł drzewa w lesie (zwanym przez długi czas „puszczą Swierada"), uczył uprawy r o l i i e w a n g e l i z o w a ł t u b y l ­ ców. W y s t ę p u j e więc w miejscowym folklorze r e l i g i j ­ n y m w charakterze swoistego bohatera kulturowego. 2 S 26 27 2 8 w i e l k ą pieczarę, k t ó r a s p e ł n i a ć m i a ł a funkcję łoża. W zbudowanej t u kaplicy 16 lipca o d b y w a j ą się u r o ­ czystości odpustowe k u czci ś w . ą t e g o , na k t ó r e rokrocz­ nie p r z y b y w a j ą rzesze okolicjnych m i e s z k a ń c ó w . Po­ wyżej kaplicy, w odległości k i l k u d z i e s i ę c i u k r o k ó w znaj­ duje się źródło, z k t ó r e g o pustelnik pijał w o d ę . W e d ł u g powszechnej opinii ma ona własności lecznicze . Sprzeczne są p o g l ą d y na temat miejsca pochodzenia S w i e r a d a . D l a nas i n t e r e s u j ą c y jest fakt, iż p o m y ł k a M a r c i n a Baroniusza z a i n s p i r o w a ł a r o z w ó j k u l t u A n d r z e ja-Swierada (vel J ę d r z e j a Ż u r a w k a ) w Opatowcu nad W i s ł ą . Jeszcze w pierwszych d z i e s i ą t k a c h X X w i e k u wskazywano t a m cudowne źródełko, koło k t ó r e g o ere­ mita miał mieć swoją p u s t e l n i ę . 3 8 3e 40 4 1 4 S 2 e 30 I I . 6. Cudowne źródełko św. Swierada 31 3 2 33 ?5 CG Przypisuje się m u t a k ż e moc czynienia c u d ó w . W e d ­ ług relacji M a r c i n a Baroniusza z J a r o s ł a w i a w dniu 16 lipca 1569 г., kiedy to „ h e r e t y c y " napadli na p r o ­ cesję tutejszej ludności ś w . Swierad zjawił się z k i j e m ognistym w dłoni i p r z e g n a ł „ n i e g o d n y c h l u t e r a n ó w " , w i e l u na ś m i e r ć p o r a ż a j ą c . Siadem tego wydarzenia jest odcisk stopy świętego na Krzemiennym głazie. 3 7 Zasadniczym jednak dowodem pobytu Swierada w T r o p i u (poza s z c z ą t k a m i d ę b u ) jest s k a ł a t w o r z ą c a nie- 153 �I I . 7. „Ci święci — to b y l i a r t y ś c i — najcudniejsze ustronia obierali sobie za siedzibę. To wzgórze z kapliczką (...) owiane czarem prze­ cudnych w i d o k ó w — tak p r z y k u ­ wa myśl i serce, iż nie dziw, że pustelnik t u pozostał, jako w m i e j ­ scu, gdzie Bóg m i a ł być wszyst­ kim..." ( M . S a n d o z ó w n a ) Cytowany M a r c i n Baran p r z y c z y n i ł się r ó w n i e ż do s p o t ę g o w a n i a lokalnego k u l t u innego pustelnika o i m i e ­ n i u Just. Z a n o t o w a ł on na p r z e ł o m i e X V I i X V I I w i e k u w Vitae sanctorum quatuor fratrum Polonorum eremitarum Camaldulensium confesscrum..., że w e d ł u g re­ lacji ludu z tych okolic gdzie żył święty Just, m i a ł on p u s t e l n i ę na górze Ł o b z ó w i był towarzyszem Swiera­ da. B r a k jest innych źródeł historycznych ś w i a d c z ą ­ cych o a u t e n t y c z n o ś c i tej postaci. Najprawdopodob­ niej i n s p i r a c j ą dla religijnego f o l k l o r u b y ł a legenda świętego Jodoka, pustelnika ryjącego na terenie Nor­ mandii w V I I wieku, k t ó r y mógł b y ć d r u g o r z ę d n y m patronem tutejszej p a r a f i i . Współcześnie na wzgórzu nad Dunajcem (koło T ę g o b o r z a przy Jeziorze R o ż n o w ­ skim), w miejscu pustelni Justa, znajduje się otoczony starymi l i p a m i drewniany kościółek. „Opowieść o jego życiu i cudach nabiera innej b a r w y ; w t y m otoczeniu, na tle miejscowej przyrody, treść jej staje się bliska, bardziej w z r u s z a j ą c a " . Pomimo, że tuż obok prze4 3 41 46 46 154 I biega r u c h l i w a szosa łącząca Brzesko z N o w y m S ą c z e m , podczas budowy k t ó r e j zasypano s t u d z i e n k ę z c u d o w n ą w o d ą — źródło świętego Justa ". Lecz legenda wciąż t r w a dlatego, że jest zawsze p i ę k n a i bliższa sercu n i ż r z e c z y w i s t o ś ć . 8 w r z e ś n i a k a ż d e g o r o k u (dzień odpustu) zbiera się t u po k i l k a tysięcy ludzi, nie tylko z bliska ale i z dalszych okolic, a ż e b y czcić p a m i ę ć swojego świętego. Trzecim pustelnikiem, l u d o w y m ś w i ę t y m czczonym w tych stronach jest święty Urban (Urbanek, j a k piesz­ czotliwie go t u z w ą ) . M i e s z k a ł on w lasach koło I w k o wej na w z g ó r z u i przy źródle, z k t ó r e g o woda „od nie­ p a m i ę t n y c h c z a s ó w " b y ł a u w a ż a n a za skuteczny ś r o d e k na chore oczy, g a r d ł o i „różne d e f e k t a " . K u l t ś w i ę ­ tego Urbanka t r w a tutaj od bardzo dawna pomimo, iż „postać pustelnika Urbana nie znajduje potwierdze­ nia w ż a d n y c h , nawet p ó ź n y j h ź r ó d ł a c h . . . " . Prawdo­ podobnie cześć dla Urbanka jest l o k a l n y m w a r i a n t e m rozpowszechnionego w całej Europie k u l t u świętego 4 48 49 �Kapliczka murowana, postawiona w X V I I I w. na miejscu pustelni Swierada: i l . 8. ryc. z p r z e ł o m u X I X i X X w.; i l . 9. Współczesny w y g l ą d kaplicy. T y l n ą ścianą stanowi głaz, t w o r z ą c y n i e w i e l k ą g r o t ę Urbana. Ten kanonizowany p a p i e ż (pontyfikat w l a ­ tach 222—230) czczony b y ł jako patron w i n n i c , b o w i e m dzień uroczystości patronalnej świętego Urbana I (25 maja) kojarzony b y ł z r o z m a i t y m i zwyczajami r o l n i ­ czymi, zwłaszcza u p r a w ą w i n o r o ś l i . Od p r z e ł o m u X V I i X V I I stulecia tradycja ludowa łączy w y r a ź n i e tych trzech p u s t e l n i k ó w : Swierada, Justa i U r b a n k a . U w a ż a n i są za w s p ó ł c z e s n y c h sobie t o ­ warzyszy (czy nawet braci): „mieszkali o n i na w z g ó r ­ kach, tak że się mogli w i d z i e ć " oraz „jedno źródło m i e l i , jeśli k t ó r e m u z a b r a k ł o wody, to do drugiego p r z y s z e d ł i ten m u j ą posłał c u d o w n y m s p o s o b e m " . W ogóle „lud rzewnem podaniem r o z j a ś n i a ich serdecz­ ny stosunek s ą s i e d z k i " . Zgodnie z w c z e ś n i e j s z ą zapowiedzią, poświęćmy jeszcze k i l k a słów ś w i ę t e m u B e n e d y k t o w i . Biskup M a u rus pisze o n i m , że b y ł uczniem Andrzeja-Swierada i ś w i a d k i e m jego heroicznego ż y w o t a . Po śmierci mistrza, przez trzy lata samotnie m i e s z k a ł w grocie na S k a ł c e . P r z y c h o d z ą c y m do niego ludziom udzielał rad i pomocy. Z n a ł się na właściwościach leczniczych ziół, k t ó r y m i k u r o w a ł ludzi i z w i e r z ę t a . Pewnego razu napadli n a ń zbójcy, uprowadzili, a n a s t ę p n i e zamordo­ w a l i i ciało w r z u c i l i do Wagu. Dopiero po d ł u ż s z y m czasie n i e t k n i ę t e zwłoki odnaleziono w wodzie, za wskazaniem o r ł a . K u l t Benedykta został zaaprobo­ wany na synodzie w ę g i e r s k i m w 1083 r. Jest czczony szczególnie na W ę g r z e c h , Słowacji i Morawach. Nato­ miast w Polsce aż do X V I wieku nie z a c h o w a ł y się ż a d n e ślady k u l t u świętego Benedykta. Dopiero od tego stulecia k u l t w y s t ę p u j e zawsze łącznie z k u l t e m A n d r z e ­ ja-Swierada. W literaturze przedmiotu łączy sio. nie­ kiedy Benedykta z dwoma p o z o s t a ł y m i towarzyszami Swierada, lub u t o ż s a m i a z j e d n y m z Pięciu Braci M ę ­ czenników. 60 61 5 2 и 5,1 5 5 5 6 57 5 8 Z p o ł u d n i o w e j strony Karpat p r z e n i e ś m y się p o ­ nownie na polskie Podkarpacie, t y m razem o k i l k a ­ d z i e s i ą t k i l o m e t r ó w na p o ł u d n o w y wschód od naddunajeckiej okolicy wyznaczonej i r ó j k ą t e m T r o p i e - S w i ę t y Just-Iwkowa, w Beskid Niski. Około trzech k i l o m e t r ó w w k i e r u n k u p o ł u d n i o w y m od D u k l i , w pobliżu masywu Cergowej, „na Z a ś p i c i e " znajduje się sanktuarium zwa­ ne „puszczą b ł o g o s ł a w i o n e g o Jana z D u k l i " . O życiu i działalności bł. Jana nie ma wiele danych historycz­ nych. Urodził się b y ć m o ż e w r o k u 1414 w D u k l i . Jego lata dziecięce i m ł o d o ś ć są okryte t a j e m n i c ą . Zapewne około 1435 r. w s t ą p i ł do f r a n c i s z k a n ó w , gdzie dał się p o z n a ć m.in. jako zdolny kaznodzieja. W 1463 r. roz­ począł się b e r n a r d y ń s k i okres jego ż y w o t a monastycz­ nego, k t ó r e g o większość spędził we L w o w i e . Z m a r ł 29 w r z e ś n i a 1484 r. N i e m a l nazajutrz po pogrzebie roz­ poczyna się k u l t Jana z D u k l i , oficjalnie zaaprobowany w 1733 r. L u d o w a warsja Hagiografii b ł . Jana — uchwytna w ź r ó d ł a c h od X V I I stulecia — podaje, że w młodości był on pustelnikiem w lasach koło D u k l i . Tradycja miejscowa wskazuje lokalizację d w ó c h jego e r e m ó w : na Zaśpicie oraz u p o d n ó ż a góry Cergowej (przy „złotej studzience"). „ N a j p i e r w m i e s z k a ł błogosła­ wiony Jan z D u k l i przez jeden sezon na Cergowej, k o ł o złotego ź r ó d e ł k a . Potem m u s i a ł s t a m t ą d odejść, bo j a k się modlił to pastuchy r z u c a ł y w niego kamienia­ m i . P r z e n i ó s ł się na górę Zaszpit i b y ł tu trzy lata. Tutaj też w y k o p a ł ź r ó d e ł k o . Oba są bardzo popularne u l u d z i " . Ojciec Cz. Bogdalski O F M (który na prze­ ł o m i e X I X i X X w i e k u z e b r a ł „bardzo s k r z ę t n i e wszel­ kie opowieści o b ł o g o s ł a w i o n y m Janie, k u r s u j ą c e w ży­ wej tradycji w okolicach Krosna i D u k l i " ) wspomina m.in., że niedaleko K o m b o r n i jest źródło z w o d ą o u z d r a w i a j ą c e j mocy. Przy n i m m i a ł odpoczywać J a n . Z a s ł y n ą ł on r ó w n i e ż i n n y m i c u d a m i . ; 6 9 6 0 6 1 82 63 155 �K o l e j n y m etapem naszej w ę d r ó w k i ś l a d a m i pustel­ niczych tradycji b ę d z i e malownicza okolica nad rzecz­ k ą S t r a d o m k ą . Od wsi D ą b i e na p ó ł n o c y do Wierzbanowej na p o ł u d n i u , ciągnie się p o r o ś n i ę t y lasami długi w a ł górski, z trzema w y b i t n i e j s z y m i wzniesieniami: Grodziskiem, Księżą i Cietniem. U p o d n ó ż a wschod­ nich s t o k ó w Księżej leży n i e z w y k ł a osobliwość p r z y ­ rodnicza — Diabelski K a m i e ń . Stanowi go s p ę k a n a ł a ­ wica ciężkowickiego piaskowca o długości 55 m , wyso­ kości ponad 17 m i 12 do 25 m szerokości. D i a b l i K a ­ m i e ń w podaniach miejscowej ludności kojarzony jest z działalnością sił nadprzyrodzonych, zwłaszcza diabel­ skich. „ J a k budowali klasztor w Szczyrzycu, to d i a b e ł chcąc p r z e s z k o d z i ć w budowie w z i ą ł głaz i niósł na klasztor, żeby go zniszczyć. Kiedy z n a j d o w a ł się już blisko Szczyrzyca zapiał k u r , złe moce p r z e s t a ł y dzia­ łać, diabeł upuścił k a m i e ń . Teraz leży tutaj i są na n i m widoczne ślady p a z u r ó w diabelskich". 64 Dodajmy, że na P o g ó r z u znajduje się wiele podob­ nych m a s y w ó w skalnych. Należą do nich m . i n . tzw. Kamienie B r o d z i ń s k i e g o w pobliżu L i p n i c y M u r o w a n e j oraz skalne „grzyby", z k t ó r y m i są z w i ą z a n e analo­ giczne legendy. W bliskiej odległości od w s i Leksandrowa, na w z g ó r z u Bukowiec leży oryginalny grzyb skalny, zbudowany z k i l k u ł a w i c piaskowcowych o r ó ż ­ nej odporności, przy czym czapa grzyba jest z materia­ łu najbardziej odpornego. Podanie głosi, że k a m i e ń ten opuścił na ziemię w czasie piania koguta diabeł, k t ó r y chciał n i m p r z y w a l i ć klasztor k a r m e l i t ó w w N o w y m Wiśniczu. We wschodniej części rezerwatu „Diable S k a ł y " koło w s i Bukowiec (Pogórze Ciężkowickie), ster­ czy k i l k u n a s t o m e t r o w y skalny „ d i a b e ł " . W dolnej części skały są o d c i ś n i ę t e diabelskie szpony, w k t ó r y c h b y ł a niesiona z W ę g i e r , zanim upuszczono j ą na głos p i e j ą ­ cego koguta. Inne podanie o t y m głazie m ó w i , iż służył on za p o g a ń s k i c h czasów jako o ł t a r z c a ł o p a l n y . Rów­ nież na Jaworzynie K r y n i c k i e j znajduje się diabelski k a m i e ń w k s z t a ł c i e grzyba, o k t ó r y m k r ą ż y podobna legenda (diabeł chciał n i m n a k r y ć k r y n i c k i e źródła lecz gdy zapiał k u r , m u s i a ł go p r z e d w c z e ś n i e zrzucić na z i e m i ę ) . W y l i c z a n k ę t a k ą m o ż n a by jeszcze długo k o n t y n u o w a ć , użyjemy jedna* „ b r z y t w y Okhama", gdyż nie w n i o s ł a by ona wiele nowego. 65 66 e7 l e g ł y m echem podobnej f u n k c j i kamienia. Przyznajemy, że nasza hipoteza b r z m i dość r y z y k o w n i e . J e d n a k ż e szczęśliwie dla nas, w sukurs d o m y s ł o m e t n o l o g ó w i d ą d o m y s ł y a r c h e o l o g ó w . W 1952 л działała na tych tere­ nach n i e w i e l k a ekspedycja archeologiczna, w y k o n u j ą c powierzchniowe badania w trzech obiektach (Grodzis­ ko, Klasztorzysko, D i a b l i K a m i e ń ) , nazwanych umow­ nie z e s p o ł e m poznachowickim . W s t ę p n e badania prze­ prowadzone przy D i a b l i m K a m i e n i u , u j a w n i ł y dwie w a r s t w y k u l t u r o w e . Wykonano tu m . i n . m a ł ą o d k r y w ­ kę w u r w i s k u , z n a j d u j ą c elementy ceramiki (zaliczonej do typu ł u ż y c k o - p o m o r s k i e g o ) , p o ł u p a n e kości zwie­ rzęce oraz p e w n ą ilość w ę g i e l k ó w . Na podstawie do­ konanych u s t a l e ń , A. Ż a k i wysnuwa przypuszczenie o istnieniu w Podkamieniu miejsca k u l t o w e g o . Su­ geruje on ponadto k o n i e c z n o ś ć przeprowadzenia dal­ szych b a d a ń , przy innych tego typu grzybach skalnych. Nałożenie się d o m y s ł u a r c h e o l o g ó w na h i p o t e z ę etnologiczną dodatkowo j ą uprawdopodabnia. Niestety frag­ m e n t a r y c z n o ś ć m a t e r i a ł ó w nie pozwala nam, w c h w i l i obecnej, u z n a ć jej za u d o w o d n i o n ą . W k a ż d y m razie utrzymujemy, że istnienie miejsca kultowego przy D i a b ­ l i m K a m i e n i u jest m o ż l i w e , n możliwość nie należy do kategorii m a ł o prawdopodobnych. Dodamy jeszcze, iż na szczycie Diablego K a m i e n i a znajduje się — z pew­ nością nienaturalna — w n ę k a , z u t r z y m u j ą c ą się w niej stale w o d ą o p a d o w ą ( „ m a r t w a w o d a " ) . K o ń c z ą c tę d y g r e s j ę o diabelskich kamieniach na­ leży wreszcie w y j a ś n i ć , dlaczego ją t u w ogóle po­ czyniono. Jaki to ma z w i ą ż e * z pustelnikami? Otóż w ł a ś n i e w Podkamieniu zlokalizowany jest, zamieszki­ w a n y nieprzerwanie od p o c z ą t k u X I X w i e k u , prze­ p i ę k n i e p o ł o ż o n y erem. O jego historii i czasach obec­ nych napiszemy w i n n y m a r t y k u l e . Teraz chcemy s t w i e r d z i ć jedynie, że drewniany krzyż umieszczony na szczycie Diablego K a m i e n i a tuż obok pustelni, ma w y m o w ę głębokiego („dającego wiele do m y ś l e n i a " , choćby o t r w a ł o ś c i pewnych s t r u k t u r ) symbolu i spina k l a m r ą nasze — p e ł n e dywagacji — r o z w a ż a n i a na temat pustelnictwa w r e l i g i j n y m folklorze. n 74 75 7e 77 0 3 Wydaje się, iż przytoczone przykłady (pomimo skromnej ilości) u p o w a ż n i a j ą do stwierdzenia, że w l u ­ dowych podaniach d o t y c z ą c y c h diabelskich k a m i e n i w y ­ r a ż a się ich mediacyjny charakter (jednoczą opozycje typu: diabeł, siła niszczycielska, noc, obcość, zło — klasztor, kreacja, dzień, swojsicość, dobro itp.). P o t w i e r ­ dzeniem tej tezy jest t a k ż e fakt, że często głazy takie b y ł y wykorzystywane jako „ n a t u r a l n e " granice teryto­ rialne . Szczególnie w y r a ź n i e w i d a ć to na p r z y k ł a d z i e naszego głównego bohatera, Diablego Kamienia spod Szczyrzyca, k t ó r y s t a n o w i ł miejsce graniczne p o m i ę d z y : p o s i a d ł o ś c i a m i , osiedlami, wsiami, ziemiami, powiatami, gminami, w o j e w ó d z t w a m i i Bóg wie czym jeszcze. W Podkamieniu schodzi się tak wiele granic, iż ś m i a ­ ło m o ż n a D i a b l i K a m i e ń n a z w a ć „ w ę z ł e m granicznym" lub „ g r a n i c ą granic". Owa, tak s p o t ę g o w a n a , graniczn o ś ć " w płaszczyźnie horyzontalnej, prowokuje do po­ stawienia hipotezy o jego meciiacyjności w płaszczyź­ nie w e r t y k a l n e j ; k a ż e się z a s t a n o w i ć nad wykorzysta­ niem Diablego K a m i e n i a do r c l i ł ą c z n i k a z rzeczywis­ tością t r a n s c e n d e n t n ą ( n a d p r z y r o d z o n ą ) . Na k o r z y ś ć do­ m y s ł u o u ż y w a n i u Diablego K a m i e n i a dla celów k u l t u , przemawia zanotowana w X I X w i e k u tradycja istnie­ nia w t y m miejscu pradawnej ś w i ą t y n i „ s ł o w i a ń s k i e g o bożyszcza P e r u n a " . Wspomniane wyżej podanie o jego z w i ą z k u z siłami diabelskimi, także mogło by b y ć o d ­ 6 9 Pustelnictwo a religijność ludowa P r z y s z ł a pora na podjęcie p r ó b y k r ó t k i e g o podsu­ mowania oraz s f o r m u ł o w a n i a przynajmniej n i e k t ó r y c h spośród n a s u w a j ą c y c h się w n i o s k ó w . Trzeba dodać, że nie jest to podsumowanie p i l n e — to u m i e ś c i m y w epilogu szkiców o pustelnictwie, po Obrazkach z życia pustelników. W y p u n k t u j e m y więc k i l k a konkluzji. Po pierwsze, wszystkie — f u n k c j o n u j ą c e głównie w folklorze r e l i g i j n y m — legendy o pustelnikach za­ c z e r p n ę l i ś m y ze stosunkowo niewielkiego obszaru Po­ górza Karpackiego. W y n i k a z tego, że tereny te są bar­ dzo bogate w tradycje erenvekie. S t ą d nasz postulat podjęcia szerszych b a d a ń etnograficznych nad t y m te­ matem. 70 7 1 72 156 Po w t ó r e , we wszystkich podaniach m a j ą c y c h z w i ą ­ zek ze zjawiskiem pustelnictwa ciągle p o w t a r z a j ą się pewne charakterystyczne miejsca, b ę d ą c e znakiem (śla­ dem i symbolem) działalności e r e m i t ó w . Dla uprosz­ czenia u j m i j m y tę k w e s t i ę w f o r m i e n a s t ę p u j ą c e j ta­ belki: Wypada zaznaczyć, że powyższa tabelka ma jedynie p o g l ą d o w y charakter i nie aspiruje do statystycznego zestawienia. J e d n a k o w o ż dość ewidentnie z niej w y n i ­ ka, iż z miejscem pobytu p u s t e l n i k ó w kojarzone są przede wszystkim źródła i kamienie (wzgórza, skały, groty). Bardzo silne jest przekonanie o szczególnej „ c u d o w n o ś c i " tych miejsc, �Nazwa eremu (określenie miejscowości związanej z działalnością eremitów) Imię pustelnika kojarzonego z danym eremem 1 Zobor Swierad + + + 2 Skałka Swierad, Benedykt — ""Г + Lp. 3 źró­ dło Swierad Tropie Opatowiec Swierad 5 Hw. Just Just 6 Iwkowa Urbrnek 7 Zaśpi t 8 Cergowa 9 Podkamień 4 Charakterystyczne miejsca Jan z Dukli - " 1 + Występowanie przekonania o sakralności kamień miejsca pobytu (wzgórze, pustelnika grota) drze­ wo + + + — — 4- + + 1 + i ~ь i + M o ż n a w y s n u ć z tego kolejny wniosek: działalność p u s t e l n i k ó w nie łączy się z d i w o l n y m i (przypadkowy­ mi) miejscami. W z w i ą z k u z t y m mamy n a s t ę p u j ą c e możliwości: a — pustelnicy osiadali w miejscach p r z e d c h r z e ś c i j a ń ­ skiego k u l t u , c h r y s t i a n i z u j ą c je przez transpo­ zycję; b — z a k ł a d a l i eremy w miejscach o już w y r o b i o n y m znaczeniu (niekoniecznie k u l t o w y m ) , n a d a j ą c i m nowe t r e ś c i ; с — ze w z g l ę d u na a n a c h o r e c k ą wizję idealnego eremu (góra, jaskinia, źródło, drzewo), zamieszkiwali w miejscach „ ś w i a t o p o g l ą d o w o o b o j ę t n y c h " dla l o k a l ­ nej społeczności, semantycznie je n a z n a c z a j ą c do­ piero swoją działalnością; d —• wszystkie trzy w a r i a n t y są prawdopodobne i po trosze prawdziwe. G ł ó w n i e ze w z g l ę d u na brak odpowiednio szerokiej bazy m a t e r i a ł o w e j , k t ó r a notabene jest n i e m o ż l i w a do zdobycia, musimy t r w a ć w sferze d o m y s ł ó w . S ą d z i m y , że najbliższa prawdy jest wersja kompromisowa: dzię­ k i bliskiej ś w i a t o p o g l ą d o w i mitycznemu koncepcji prze­ strzeni c h r z e ś c i j a ń s k i eremityzm mógł zostać zaakcep­ towany i znaleźć t r w a ł e miejsce w kulturze ludowej. Niemożność jednoznacznsgo r o z s t r z y g n i ę c i a na k o ­ rzyść k t ó r e j ś z p o w y ż s z y c h hipotez jest w y m o w n a i na­ suwa n a s t ę p n ą k o n k l u z j ę : w swoich badaniach mamy do czynienia z religijnością l u d o w ą , k t ó r a nie jest ani „ c z y s t y m " c h r z e ś c i j a ń s t w e m , ani też nie zawiera w so­ bie „ k r y s t a l i c z n y c h " e l e m e n t ó w w i e r z e ń p r z e d c h r z e ś c i ­ j a ń s k i c h . Stanowi natomiast system, b ę d ą c y ich prze­ t w o r z o n y m p o ł ą c z e n i e m . Bardzo charakterystyczne w t y m względzie jest częste p r z e w i a n i e się w tekście a r t y ­ k u ł u daty: p r z e ł o m X V I i X V I I stulecia. WÓWCZAS powstaje większość —• ż y w y c h do dzisiaj — ludowych p o d a ń i legend o pustelnikach. P r z e ł o m X V I i X V I I w i e k u to czas zasadniczego k s z t a ł t o w a n i a się r e l i g i j ­ nego f o l k l o r u . Kluczowa dla chrystianizacji wsi pol­ skiej rola okresu potrydenckiegc — wielokrotnie już uzasadniana — znalazła potwierdzenie także w t y m przypadku. — Uwagi + + 4~ U podnóża góry Na Diabel­ skim Kamie­ niu jest „mar­ twa woda" Wreszcie na z a k o ń c z e n i e — p a r a f r a z u j ą c s ł o w a H . Delahaye'a, k t ó r e ongiś z a i n s p i r o w a ł y L . S t o m m ę do b ł y s k o t l i w y c h w y w o d ó w — powiedzmy, że elementem o k a p i t a l n y m znaczeniu przy p r ó b a c h uchwycenia od­ ległych p o c z ą t k ó w k u l t u jest zgodność m i e j s c . Jest to drugi p r z y k ł a d dobitnie w s k a z u j ą c y t r w a ł o ś ć ludo­ wych przyzwyczajeń. 78 PRZYPISY 1 Por. J. Le Goff, Kultura średniowiecznej Europy, Warszawa 1970, s. 154 Por. E. Potkowski, Kościoły terytorialne i pań­ stwowe we wazesnym średniowieczu, [w:] Katolicyzm w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n y , praca zbiorowa pod red. J. K e l ­ lera, Warszawa 1973 Zob. t a m ż e , s. 51; t a k ż e : H . Daniel-Rops, Kościół wczesnego średniowiecza, Warszawa 1969 Z r e s z t ą sam Grzegorz I posłużył się m n i c h a m i do chrystianizacji B r y t ó w , w y s y ł a j ą c ich g r u p ę dla zorga­ nizowania w A n g l i kościelnej h i e r a r c h i i . W 361 r. M a r c i n z Tours założył klasztor w L i g u g ś ; w r. 375 w M a r m o u t i e r . Por.: J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty chrześcijańskie. Grupy życia wspólnego w chrześcijaństwie zachodnim od starożytności do XV wie­ ku, K r a k ó w 1964, 83 n. Por. H . Daniel-Rops, dz. cyt. Zob. J. K ł o c z o w s k i , dz. cyt., s. 71; t a k ż e : J. Le Goff, dz. cyt. P r a c ą p o d s t a w o w ą o i r y j s k i m monastycyzmie jest: J. Ryan, Irish monasticism. Origins and early develop­ ment, D u b l i n 1931. Zob. t a k ż e dzieło o postaci ś w . Pa­ t r y k a , misjonarza I r l a n d i i : L . Bieler, The Life and Legend of St. Patrick, D u b l i n 1949. R ó w n i e ż : S. Czar­ nowski, Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Świę­ ty Patryk bohater narodowy Inandii, [ w : ] Dzieła, t. 4, Warszawa 1956 Por. L . Weisgerber, Die Spuren der irischen Mis­ sion in der E n t w i c k l u n g der deutschen Sprache, „ R h e i nische Vierteljahresblatter", 17, 1952, s. 8—41 O okresach w rozwoju historycznym monasty­ cyzmu zachodniego we wczesnym ś r e d n i o w i e c z u , zob. J. Wierusz K o w a l s k i , Monastycyzm wczesnośrednio­ wieczny, [ w : ] Katolicyzm wczesnośredniowieczny, dz. cyt., s. 177—191 Por. E. Potkowski, dz. cyt., s. 19 п.; t a k ż e : J. Wierusz K o w a l s k i , dz. cyt., s. 179 n . Zob. Starożytne reguły zakonne, Warszawa 1980, s. 179—234 Por. J. Wierusz Kowalski, dz. cyt., s. 181 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1 1 1 2 13 157 I �5 4 Р о г . Т. Manteuffel, Zakony Kościoła katolickiego do potowy XIV wieku, [ w : ] Szkice z dziejów papiestwa, Warszawa 1958, s. 7 P. R i c h ś , Zycie codzienne w państwie Karola Wielkiego, Warszawa 1979, s. 28 J. Le Goff, dz. cyt., s. 189 Por.: J. K ł o c z o w s k i , dz. cyt., s. 183 п.; t a k ż e : T. Manteuffel, dz. cyt., s. 14; także: J. Le Goff, dz. cyt., s. 188 K a ż d y spodziewany „koniec ś w i a t a " (a było ich w ś r e d n i o w i e c z u wiele), powoduje ogromny wzrost po­ p u l a r n o ś c i z a c h o w a ń ekspiacyjnych. Jednym z najbar­ dziej uznanych w z o r ó w takich d z i a ł a ń były ucieczki od świata. J. Le Goff, dz. cyt., s. 188 Por.: J. K ł o c z o w s k i , Eremityzm na ziemiach Sło­ wiańszczyzny Zachodniej w X—XI w., „ S p r a w o z d a n i a z C z y n n o ś c i Wydawniczej i P o s i e d z e ń Naukowych oraz K r o n i k a Tow. Naukowego K U L " , t. 13, L u b l i n 1953, s. 91 A n a c h o r e c k ą wizję przestrzeni (jej rolę w k o n ­ taktach Bóg-człowiek; n i e j e d n o r o d n o ś ć ; c h a r a k t e r y s t y k ę idealnego eremu itd.), o p i s a l i ś m y w poprzednim szkicu Ojcowie pustyni Zagadnienie to było rozpatrywane w ogromnej ilości prac. Na szczególną u w a g ę zasługuje dzieło: F. Graus, Volk, Herrscher und Heiliger im Reich der Merowinger, Praha 1965, s. 140—195 Por.: M . Bachtin, Problemy literatury i estetyki, Warszawa 1982, s. 404 C. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, War­ szawa 1970, s. 383 J. W i k t o r , Pieniny i ziemia sądecka, Kraków 1965, s. 426 L i t e r a t u r a o św. Andrzeju-Swieradzie jest bardzo bogata. O b s z e r n ą bibliografię prac t r a k t u j ą c y c h o tej i n t e r e s u j ą c e j postaci o p r a c o w a ł o. R. Gustaw O F M [ w : ] Hagiografia Polska, t. 1, P o z n a ń 1971, 89—93 Vita Sancioyum ertemitarum Andteae sen Zoerardi cpnfessoris et Benedicti martiris, a beato Mauro episoopo Quinqueecclesiastensi descripta została n a p i ­ sana w latach 1064—1070. Inne wczesne źródła — przede wszystkim Legenda Sancti Stephani regis (maior), z lat 1077—1083 — są od dzieła Maurusa zależne. Zob. J.T. M i l i k , Święty Swierad, Roma 1966, s. 8; t a k ż e : H . K a p i szewski, Cztery źródła do żywota św. Swirada, „Na­ sza Przeszłość", 19 (1964), s. 5—31 Por. H . Kapiszewski, Eremita Swirad w Panonii, „Nasza Przeszłość", 10 (1959), s. 17—69 Por. J.T. M i l i k , dz. cyt., s. 87. A u t o r wspomina tam r ó w n i e ż o pustelni w D ó m ó s . Por. Polski Słownik Biograficzny, t. 1, K r a k ó w 1935, s. 423; t a k ż e : Hagiografia Polska, dz. cyt., s. 114 J.T. M i l i k , dz. cyt., s. 101 J. Dlugossii sen L o n g i n i Canonici Cracoviensis, Historiae Poloniae Libri X I I , 1, K r a k ó w 1873, s. 158 (pod r o k i e m 998); tegoż: Liber beneficiorum, 2, K r a ­ k ó w 1864, s. 248 Zob. T. Wojciechowski, Szkice historyczne jede­ nastego wieku, K r a k ó w 1951, s. 74—78; t a k ż e : W . Sem­ kowicz, Andrzej Swierad [ w : ] Polski Słownik Biogra­ ficzny, dz. cyt., s. 100 n. Zob. W. Demetrykiewicz, Dunajcem z niziny nad­ wiślańskiej w Tatry, K r a k ó w 1911, s. 56; t a k ż e : M . Sand o z ó w n a , Melsztyn i jego okolice, L w ó w 1911, s. 91; t a k ż e : J. W i k t o r , dz. cyt., s. 428 п.; t a k ż e : H . K a p i ­ szewski, Eremita Swirad na ziemi rodzinnej, „Nasza Przeszłość", 23 (1966), s. 67; t a k ż e : Tropie 1982 Zob. J. W i k t o r , dz. cyt., s. 428; t a k ż e : H . K a p i ­ szewski, Tysiąclecie eremity polskiego. Swirad nad Du­ najcem, „Nasza Przeszłość", 8 (1958), s. 63; t a k ż e : T r o ­ pie 1982 Zob. J. W i k t o r , dz. cyt., s. 427; п.; t a k ż e : Tropie 1982 Zob. M . Baronius Jaroslaviensis Clericus, Vitae sanctorum quatvar fratrum Polonorum eremitarum Camaldulensium oonfessorum..., Fors sectmda, Kraków 1609, s. 28 Odpust odbywa się 16 lipca zapewne na p a m i ą t k ę wspomnianego wydarzenia. P a t r c n a ł y polskie, s ł o w a c ­ kie i w ę g i e r s k i e w y m i e n i a j ą Andrzeja-Swierada (wraz z Benedyktem) pod r ó ż n y m i datami. P r z y k ł a d o w o : w X V I w . w y s t ę p u j ą w patronale polskim pod datą 1 lipca; od p o c z ą t k u X I X w. rubrycele m a j ą ich 21 lipca; Skarga pisze o J ę d r z e j u Polaku pod dniem 6 maja; F. Jaroszewicz natomiast — 17 lipca. 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 8 2 6 27 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 8 4 3 5 3 6 3 7 3 8 158 1 3 9 Zob. J. W i k t o r , dz. cyt., s. 428; t a k ż e : H . K a p i ­ szewski, Tysiąclecie eremity.., dz. cyt., s. 63; t a k ż e : HP, dz. cyt., s. 86; t a k ż e : Tropie 1982 Sz. Morawski, Sądecczyzna, K r a k ó w 1863, s. 35. Autor u t o ż s a m i a wspomniany przez M . Baroniusza Opa­ towiec z Zakliczynem. Zob. t a k ż e : J.T. M i l i k , dz. cyt., s. 108 Znacznie przesadzone jest zdanie H . Kapiszewskiego, że „ t r a d y c j a lokalna o pochodzeniu św. S w i r a ­ da z Opatowca ma znamiona wiarogodności...". Zob. tegoż: Eremita Świrad na ziemi rodzinnej, dz. cyt., s. 83. Por. HP, dz. cyt., s. 86 M . Baronius, dz. cyt., s. 30 n. Pozbawiona podstaw jest sugestia H . Kapiszewskiego, że „ J u s t był p o s t a c i ą r z e c z y w i s t ą i w s p ó ł c z e s n ą św. Swiradowi". Zob. tegoż: Tj/siqeleeie eremity..., dz. cyt., s. 69 Por. J.T. M i l i k , dz. cyt., s. 109. O J u ś c i e zob. t a k ż e : M . S a n d o z ó w n a , dz. cyt., 105 n n . et passim; t a k ż e : J. W i k t o r , diz. cyt., s. 419; t a k ż e H. Kapiszew­ ski, Tysiąclecie eremity..., dz. cyt., s. 65—71 et passim; t e n ż e , Eremita Swirad na ziemi rodzinnej, dz. cyt., s. 75—79 J. W i k t o r , dz. cyt., s. 419 O istnieniu cudownego ź r ó d e ł k a na Sw. J u ś c i e w z m i a n k u j ą : M . S a n d o z ó w n a , dz. cyt., s. 109; t a k ż e : H . Kapiszewski, Tysiąclecie eremity, dz. cyt., s. 66, O jego zasypaniu inf.: Sw. Just 1982 M . S a n d o z ó w n a , dz. cyt., s. 100. A u t o r k a p r z y ­ tacza tam r ó w n i e ż podanie n a s t ę p u j ą c e o źródle U r b a n ­ ka: „ J a k chłop puścił k a c z k ę u Urbanka do tej wody, jak poszła tak poszła i aż w C z ę s t o c h o w i e w y s z ł a " . Podczas b a d a ń terenowych w I w k o w e j (1982 r.) zano­ towano jeszcze inne podanie: „ D a w n i e j źródełko bar­ dzo s z u m i a ł o , ale j a k i ś pan w y k ą p a ł w n i m parszy­ wego psa, k t ó r y w y z d r o w i a ł — lecz ź r ó d e ł k o od tego czasu szum s t r a c i ł o " . M . Sandoz wspomina t a k ż e o ros­ n ą c y m przy kapliczce w i e l k i m grabie, na k t ó r y m obja­ wił się Urbanek. I n f . z I w k o w e j (opiekujący się kaplicz­ ką) twierdzi, że przed k i l k u n a s t u laty ściął grab, bo­ w i e m z a g r a ż a ł kapliczce. D o d a ł r ó w n i e ż , iż z n a j d o w a ł y się na n i m ś l a d y k r w i . H . Kapiszewski, Tysiąclecie eremity..., dz. cyt., s. 72 Dowodem słuszności naszej hipotezy o pustelni­ k u U r b a n k u jako zmitologizowanej w e r s j i hagiografii Urbana I — poza tradycyjnie o d b y w a j ą c y m i się t u u r o c z y s t o ś c i a m i z i e l o n o ś w i ą t k o w y m i (procesje do k a p ­ liczki Urbanka) — jest fakt, że z n a j d u j ą c y się w k a p ­ liczce obraz przedstawia w ł a ś n i e tego ś w i ę t e g o . Por. opis ikonografii Urbana I [ w : ] L . R ć a u , Iconographie de l'art Chretien, [ w : ] Iconogrrapfue des Saints, Paryż 1958—1959, s. 1294 Por. H . Kapiszewski, Tysiąclecie eremity..., dz. cyt., s. 65 I w k o w a 1982 M . S a n d o z ó w n a , dz. cyt., s. 96 t a m ż e . Na t y m absolutnie nie w y c z e r p a l i ś m y ist­ n i e j ą c e j nad Dunajcem t r a d y c j i ludowej o pustelnikach. P r z y k ł a d o w o : w Siemiechowie istnieje podanie, że żyło t u siedmiu m n i c h ó w (uczniów Swierada). Ponadto w Kamionce M a ł e j znana jest p o s t a ć pustelnicy K a t a r z y ­ ny. Zob. M . S a n d o z ó w n a , dz. cyt., s. 110 п.; t a k ż e : H . Kapiszewski, Tysiąclecie eremity..., dz. cyt., s. 73; t e n ż e : Eremita Swirad na ziemi rodzinnej,, dz. cyt., s. 81 M . i n . na podstawie relacji Benedykta n a p i s a ł Maurus swoje Vita... Por. J.T. M i l i k , dz. cyt., s. 19 Por. HP, dz. cyt., s. 115 Por. t a m ż e , s. 112 Por. H.E. Wyczawski O F M , Błogosławiony Jan z Dukli. Zycie i cześć pośmiertna, K r a k ó w 1957, 18 n . Trzciana 1981 C. Bogdalski O F M , Błogosławiony Jan z Dukli. Wspomnienia z jego życia i czci pośmiertnej, Kraków 1903, s. 6 tamże, s. 25 Wykaz jego c u d ó w z a w i e r a j ą akta p r o c e s ó w bea­ tyfikacyjnych z lat 1615—1732 oraz akta z toczącego się od 1948 r. procesu kanonizacyjnego. Pogorzany 1981; K r z e s ł a w i c e 1981; Szczyrzyc 1981; D ą b i e 1981 Leksandrowa 1982 Por. W. K r y g o w s k i , Beskidy. Wyspowy, Sądec­ ki..., Warszawa 1977, s. 370 t a m ż e , s. 330 n. 4 0 4 1 4 2 i 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 6 0 5 1 5 2 5 3 6 4 5 5 5 8 5 7 5 8 5 9 8 0 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 8 8 8 7 �I I . 10. Na wzgórzu św. Justa stoi drewniany kościółek, na p a m i ą t k ę pustelnika. W g ó r n e j czę­ ści o ł t a r z a znajduje się obraz w y o b r a ż a j ą c y Justa jako starca z d ł u g i m i w ł o s a m i i b r o d ą , w b i a ł y m habicie II. ka 11. X V I I - w i e c z n a murowana kapliczka w lasach na I w k o w a , w miejscu eremu pustelni­ Urbanka. W kapliczce znajduje się malowany na desce obraz p r z e d s t a w i a j ą c y świętego w mitrze, prawdopodobnie jest to wizerunek p a p i e ż a Urbana I �9 8 Ciekawe podanie o skalnym grzybie w Bigoszówce podaje za A . G o r c z y ń s k i m S. Pagaczewski, Z tobołkiem za Kraków, K r a k ó w 1979, s. 132 O mediacyjnym charakterze granic pisał m . i n . L . Stomma. Zob.: t e n ż e , Słonce rodzi się 13 grudnia, Warszawa 1981, 34 n. O. R. Raj SOCist. b y ł ł a s k a w u d o s t ę p n i ć m i i n ­ f o r m a c j ę — w y d o b y t ą z dokumentu znajdującego się w szczyrzyckim klasztorze — z k t ó r e j jednoznacznie w y n i k a , że j u ż w X I V w. D i a b l i K a m i e ń t r a k t o w a n y był jako zwyczajowa granica między p o s i a d ł o ś c i a m i . Ponadto dla p r z y k ł a d u podajmy, iz obecnie rozgranicza on wsie: D ą b i e , K r z e s ł a w i c e i Pogorzany oraz woje­ w ó d z t w a krakowskie i n o w o s ą d e c k i e . P o d k a m i e ń —• to stare o k r e ś l e n i e najbliższej oko­ licy Diablego K a m i e n i a . Z a n o t o w a n ą przez A . G o r c z y ń s k i e g o w i a d o m o ś ć przytacza S. Pagaczewski. Zob. tenże, dz. cyt., s. 133 Zob.: A . Ż a k i , Zespół osadniczy Poznachowice Górne, pow. Myślenice, w świetle badań wstępnych, „ S p r a w o z d a n i a Archeologiczne", 4 (1957), s. 107—130 t a m ż e , s. 122 tamże. t a m ż e , s. 125 Wg inf. ter. (Pogorzany 1981; K r z e s ł a w i c e 1981): „ w o d a na D i a b l i m K a m i e n i u nigdy nie wysycha, ale jest ona m a r t w a . Jakby ktoś u ż y w a j ą c jej się na przy­ kład ogolił, to włosy p r z e s t a ł y b y m u r o s n ą ć " . Do za­ gadnienia „ m a r t w e j w o d y " na D i a b l i m K a m i e n i u po­ w r ó c i m y szerzej w n a s t ę p n y m a r t y k u l e . Por. L . Stomma, dz. cyt., s. 5 8 9 7 0 7 1 7 2 7 3 7 4 7 5 7 8 7 7 7 8 I I . 12. Ź r ó d ł o „ c u d o w n e j w o d y " w Zaszpicie k. D u k l i , w sanktuarium zwanym „puszczą bł. Jana z D u k l i " 11. 13. Jeden z „ d i a b e l s k i c h k a m i e n i " , w z g ó r z e B u k o ­ wiec k. Leksandrowej I I . 14. Erem w Podkamieniu, lata 30-te X I X w., Rye. K . Auera z albumu Galicja w obrazach; I I . 15. D i a b l i K a ­ m i e ń , widok od północy. K r z y ż na szczycie to symbol chrystianizacji p o g a ń s k i c h w i e r z e ń I I . 16. S z c z ą t k i d ę b u przy tropskim kościele, k t ó r y sam m i a ł się rozpaść aby w jego dziupli mógł z a m i e s z k a ć pustelnik �Fot.: Z. Zagajewski �т �