https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25b2ec48ddb921a781881dd146a3164a.pdf f8235e1d35584071e6d4603af1393f4d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3366 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3154 Title A name given to the resource Ojcowie pustyni / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.135-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Węglarz, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Węglarz OJCOWIE PUSTYNI 1 Fenomen a n a c h o r e t y z m u nie jest zjawiskiem cha rakterystycznym jedynie dla c h r z e ś c i j a ń s t w a . J e d n a k ż e p r ó b a ujęcia r ó ż n o r o d n y c h f o r m życia tamotniczego w ramach w s p ó l n e j definicji jest p r z e d s i ę w z i ę c i e m skaza n y m na p o i a ż k ę . Za e g z e m p l i f i k a c j ę tej tezy niech po służy nam p r z y k ł a d k i l k u ludzi, k t ó r z y ś w i a d o m i e i do browolnie — w r ó ż n y c h okresach historycznych i na r ó ż n y c h obszarach — i decydowali się żyć poza społe c z e ń s t w e m . W e ź m y p o s t a ć Timona z A t e n oraz trzech ascetów religijnych: buddyjskiego, hinduistycznego i c h r z e ś c i j a ń s k i e g o . Żyjący w V w. p.n.e. Timon zwany M i z a n t r o p e m podjął samotne życie z powodu niechęci do ludzi nabranej na skutek pewnych przejść osobis tych (kiedy s t r a c i ł m a j ą t e k opuścili go wszyscy ci, Którzy przedtem korzystali z jego bogactw i m i e n i l i się b y ć jego przyjaciółmi). T r e ś c i ą tego pustelnictwa jest więc niewiara w p r z y j a ź ń p o w s t a ł a na tle doznanej od bliźnich k r z y w d y . Buddyjski jogin, ćwiczący zgodnie z zasadami W a d ż r a j a n y , żyje w odosobnieniu ze w z g l ę d ó w praktycznych: u w a ż a , iż m e d y t u j ą c w s a m o t n o ś c i ł a t w i e j osiągnie oświecenie, a ż e b y później m ó c p o w r ó cić do s p o ł e c z e ń s t w a w celu głoszenia D h a r m y . 8 3 Jogin hinduistyczny — u p r a w i a j ą c y na p r z y k ł a d R a d ż a J o g ę — prowadzi samotny żywot po to, żeby zdobyć wyzwolenie z k r ę g u w c i e l e ń . Natomiast samotnictwo anachorety chrześcijańskiego wyraża... Stop. Analiza z n a c z e ń c h r z e ś c i j a ń s k i e g o pustelnictwa b ę d z i e w ł a ś n i e przedmiotem niniejszego a r t y k u ł u . J u ż tych k i l k a p r z y k ł a d ó w dostatecznie wydaje się u z a s a d n i a ć twierdzenie, że wynajdywanie w s p ó l n e j f o r m u ł y dla o k r e ś l e n i a wszystkich t y p ó w eremityzmu jest b ł ę d e m metodologicznym, stanowi bowiem wykroczenie prze ciwko postulatowi rozpatrywania formy k a ż d e g o zja wiska w połączeniu z jego t r e ś c i ą oraz zawsze w k o n tekście cystemu socjo — kulturowego, do k t ó r e g o na leży. Dlatego też w t y m artykule, p o m y ś l a n y m jako rodzaj prolegomeny do etnologicznej interpretacji zja wiska pustelnictwa, ograniczymy się do zagadnienia anachoretyzmu chrześcijańskiego, k t ó r y zostanie ujęty w trzech esejach u j a w n i a j ą c y c h r ó ż n e jego aspekty. 4 5 Szkic pierwszy traktuje o genezie pustelnictwa, bar dzo istotnej ze w z g l ę d u na jej olbrzymi w p ł y w na k s z t a ł t i znaczenie eremityzmu, a t a k ż e daje ogólną a n a l i z ę ideologii odosobnienia (przede wszystkim w w e r sji anachoreckiej). Esej drugi, z a t y t u ł o w a n y Pustelnicy — ludowi święci, dotyczyć będzie n i e k t ó r y c h proble m ó w z w i ą z a n y c h z funkcjonowaniem pustelnictwa w ś r e d n i o w i e c z n e j Europie, ze szczególnym u w z g l ę d n i e niem ziem polskich. Z a j m o w a ć się b ę d z i e m y g ł ó w n i e r o l ą p u s t e l n i k ó w w procesie chrystianizacji ludności wiejskiej. Analiza legend o życiu takich e r e m i t ó w j a k św. św.: Andrzej—Swierad, Just, Urban, Benedykt i bł. Jan г D u k l i ( z a r ó w n o w z i ę t y c h z l i t e r a t u r y , j a k i zebranych podczas w ł a s n y c h b a d a ń terenowych), po służy jako pretekst io ujawnienia s t r u k t u r m y ś l e n i a mitycznego t k w i ą c y c h u podstaw religijności ludowej. W szkicu Obrazki z życia pustelników, zamierzam przed s t a w i ć pustelnictwo w dobie dzisiejszej na p r z y k ł a d z i e charakterystyki p a r u współcześnie żyjących ascetów. Na z a k o ń c z e n i e tych k i l k u uwag w p r o w a d z a j ą c y c h dodajmy, że fenomen anachoretyzmu f a s c y n o w a ł m . i n . bardzo w i e l u a r t y s t ó w . Griinewald, Bosch, Bruegel i i n n i znakomici mistrzowie pędzla t w o r z y l i w i e l k i e dzieła inspire-.vani ż y c i e m p u s t e l n i k ó w . R ó w n i e ż w utworach literackich nierzadko w y s t ę p u j e postać eremity. Pisa rzem, w k t ó r y m temat życia samotniczego t r w a ł „tak uparcie jak Faust w G o e t h e m " b y ł Gustaw Flaubert. Efektem oczarowania Flauberta t y m zagadnieniem było La tentation de Saint Antoine. Kuszenie Świętego An toniego jest ś w i a d e c t w e m poczucia duchowej j e d n o ś c i wielkiego artysty z w i e l k i m pustelnikiem. Problem ere m i t y z m u z a j m o w a ł Flauberta przez całe niemal życie, czego wyrazem były wielokrotne powroty do tego te matu i trzy redakcje k s i ą ż k i o ś w . A n t o n i m . T a k ż e A n a t o l France jest autorem dzieła inspirowanego Ży wotem Antoniego Atauarego Wielkiego, z k t ó r e g o po siewu n a r o d z i ł y się przede wszystkim Żywoty Ojców. Vitae Palrum, to w s p ó l r y t y t u ł zbioru r ó ż n y c h u t w o r ó w z a w e r a j ą c y c h wspomnienia o życiu i m y ś l a c h Ojców pustyni, tzn. c h r z e ś c i j a ń s k i c h m n i c h ó w ż y j ą c y c h na Wschodzie w okresie od drugiej p o ł o w y I I I w i e k u do s c h y ł k u w i e k u V I . W s k ł a d Żywotów Ojców wcho dziły zasadniczo n a s t ę p u j ą c e dzieła: poza wzorcowymi Vita beati Antonii Atanazego i Vita s. Pauli Eremitae, Vita Malchi, Vita s. Hilarionis p i ó r a św. H i e r o n i ma, t a k ż e inne żywoty pojedynczych e r e m i t ó w , oraz z b i o r k i o p o w i a d a ń t y p u Historia m n i c h ó w egipskich,™ Historia o mnichach do Lausosa, * Historia pobożna, Łąka duchowa, а ponadto Nauki Starców czyli zestaw sentencji przypisywanych wschodnim anachoretom. Te u t w o r y o d e g r a ł y k l u c z o w ą r o l ę w f o r m u ł o w a n i u i propagowaniu ideologii odosobnienia; w decy d u j ą c y sposób w p ł y n ę ł y na k s z t a ł t c h r z e ś c i j a ń s k i e g o monastycyzmu. S t w o r z y ł y one model życia ś w i ą t o b l i wego, d j k t ó r e g o o d w o ł y w a ł się Kościół p o c z ą w s z y od I V stulecia, od czasu gdy c h r z e ś c i j a ń s t w o zostało r e l i g i ą p a ń s t w o w ą . W ó w c z a s „ c z e r w o n e m ę c z e ń s t w o k r w i " za stąpiono „białym męczeństwem świątobliwego życia". Po łych wszystkich uwagach w s t ę p n y c h , w części za sadniczej pierwszego szkicu, scharakteryzujemy p o k r ó t c e historyczne tło powstania i rozwoju zjawiska monasty cyzmu, a n a s t ę p n i e przejdziemy do o d k r y w a n i a s t r u k t u r y i interpretacji z n a c z e ń anachoretyzmu. 8 7 8 9 10 11 1 2 1 19 15 17 18 Historyczne ramy genezy chrześcijańskiego monastycyzmu W i e k i I I I — V I I n.e. — czas narodzin i bujnego r o z k w i t u monastycyzmu chrześcijańskiego — są jednym z n a j bardziej i n t e r e s u j ą c y c h i r ó w n o c z e ś n i e n a j s ł a b i e j poz nanych o k r e s ó w w dziejach k u l t u r y ś r ó d z i e m n o m o r skiej. Jest to okres s c h y ł k u , a wreszcie upadku ś w i a t a antycznego oraz — r ó w n o l e g l e — narodzin i k s z t a ł t o wania s?c nowego p o r z ą d k u . Korzeni tych g ł ę b o k i c h przemian należy u p a t r y w a ć w t o t a l n y m kryzysie, k t ó r y od p o c z ą t k u I I I stulecia n ę k a ł Cesarstwo Rzymskie. Ś w i a t o w a ekspansja k u l t u r y grecko-rzymskiej b y ł a zbyt g w a ł t o w n a i powierscłv>wna, aby m o g ł a p r z e t r w a ć . W y - 135 �I I . 1. K a r t a t y t u ł o w a dzieła J. i R. S a d e l e r ó w , Solitudo, Wenecja 1600 d a w a ć by się mogło, i * z a k o ń c z e n i e p o d b o j ó w przyczyni się do с k r z e p n i ę c i a p a ń s t w a , że z a k o ń c z e n i e rozbudo w y powstizyma proces destrukcji. S t a ł o się inaczej: kres ekspansji z e w n ę t r z n e j powoduje stopniowy rozpad I m p e r i u m Romanum. Z c h w i l ą ustania p o d b o j ó w do chody zaczęły m a l e ć , anarchia d o k o n a ł a reszty i nas t ą o i ł kryzys gospodarczy, jakiego ś w i a t r z y m s k i nigdy nie z a z n a ł . P o t w i e r d z i ł a się zasada, iż cesarstwo t r w a dopóki (rkŁpanduje. Gdy z a b r a k ł o nowych ziem i rzesz n i e w o l n i k ó w do pracy na nich — z a ł a m a ł się cały sys tem ekonomiczny. Wielka inflacja p o c i ą g n ę ł a za sobą upadek handlu oraz p o w r ó t do gospodarki naturalnej. Rosła d r o ż y z n a , brak t o w a r ó w rodził s p e k u l a c j ę , wzno siła się fsla p r z e s t ę p c z o ś c i , mnożyły rozboje... P o s t ę p o w a ł a dcr.icralizacja w a r s t w y biurokratycznej. C h c i w o ś ć i korupcja stały się nagminne r ó w n i e ż w szeregach a r m i i . Z.ai archizowane wojsko wynosiło i o b a l a ł o w ł a d ców. N a j d o t k l i w i e j konsekwencje tych ciężkich czasów o d c z u w a ł y n a j u b o ż s z e w a r s t w y l u d n o ś c i : coraz bardziej v. y n ^ d z n i a ł e i g ł o d n e . Obchody pierwszego m i l l e n i u m Miasla p r z y p a d ł y v; okresie gdy kryzys sięgał dna. .Światopogląd ó w c z e s n e g o s p o ł e c z e ń s t w a o p a n o w a ł pesy mizm. W ś r ó d n a s t r o j ó w dekadenckich zapuszcza korze nie i umacnia się eschatologizm. T ę s k n o t a za lepszymi czasami, pragnienie nowego, szczęśliwego tysiąclecia łączą się z przekonaniem o n i e chybnie zbliżającym się k o ń c u dotychczasowego ś w i a t a . Chrzcic;jań.*two ze swoją a p o k a l i p t y c z n ą wizją nadcho dzącego K r ó l e s t w a Bożego trafia na podatny grunt. 136 Sive vitae Patrum Eremicolarum..., Wszelkie znaki na runbie i ziemi zdają się wskazy w a ć na m a j ą c y w k ó t c e n a s t ą p i ć p r z e ł o m . Atmosfera owych lat jest na w s k r o ś religijna, p r z e s i ą k n i ę t a mis tycyzmem i ascetyzmem. W dziedzinie filozofii docho dzi do ponownego r o z k w i t u tych k i e r u n k ó w , k t ó r e są bliskie p a n u j ą c e m u k r m a t o w i ś w i a t o p o g l ą d o w e m u . O d radza się pitagoreizm, a także cynizm ze s w o j ą p o g a r d ą d ó b r materialnych i sprzeciwem wobec n a w y k ó w k u l turalnego życia. Z w ą t p i e n i e w w i e d z ę wskrzesza scep tycyzm. Ostatni stoicy szerzą k a t a s t r o f i c z n ą wizję z b l i żającego się zognienia (lub potopu) świata... R e l i g i j n o ś ć najszerszych k r ę g ó w społecznych pozostaje w opozycji do materializmu, kuU.u powodzenia i z m y s ł o w y c h przy j e m n o ś c i — ongiś d o m i n u j ą c e g o — teraz istniejącego tylko wśród w a r s t w y - z ą d z ą c e j . Zasadnicza różnica po g l ą d ó w w y s t ę p o w a ł a w szczególności m i ę d z y zwolen n i k a m i dawnego p o r z ą d k u , k t ó r z y nadal propagowali ideologię hedonizmu, a k r z e p n ą c y m i z d o b y w a j ą c y m sobie coraz w i ę k s z e rzesze w y z n a w c ó w chrześcijań stwem. K o n f l i k t u p o m i ę d z y zwolennikami chrystianizmu i e l i t ą w ł a d z y — dla k t ó r e j c h r z e ś c i j a n i n był antyspo ł e c z n y m a t e i s t ą , nieprzyjacielem rodzaju ludzkiego, o ś r o d k i e m biernego oporu, nielojalnym poddanym itd. — nie dało się u n i k n ą ć . Ze szczególną j a s k r a w o ś c i ą w y s t ę p o w a ł on wtedy, gdy na tronie cesarskim zasiadali w ł a d c y , Których a m b i c j ą było w e w n ę t r z n e wzmocnienie p a ń s t w a . P r z e ś l a d o w a n i a c h r z e ś c i j a n za Decjusza i D i o klecjana Eą tego w y m o w n y m p r z y k ł a d e m . J e d n a k ż e dokonana przez nich p i ó b a restauracji cesarstwa w m i - �И. 2. Abba M a k a r y Egipcjanin. Na d r u g i m planie pustelnicy o d t w a r z a j ą c y riionym k s z t a ł c i e me m c g ł a p o w s t r z y m a ć biegu historii, a raczej p r z y ś p i e s z y ł a n a d c h o d z ą c e zmiany. P r z y p o m n i j m y : w efekcie p r z e z w y c i ę ż e n i a p o w t a r z a j ą c y c h się przez k i l k a d z i e s i ą t lat k r y z y s ó w w ł a d z y p o w s t a ł dominat. W ł a d c y z dynastii i l y r y j s k i e j stworzyli scentralizo wana p a ń s t w o biurokratyczne. S t a n o w i ą c y jego podsta w ę aparat administracyjny był j e d n o c z e ś n i e sprawnym n a r z ę d z i e m wyzysku. P r z y b i e r a j ą c y na sile ucisk fis k a l n y p o w o d o w a ł p a u p e r y z a c j ę ludności i jeszcze bar dziej p o g a r s z a ł s y t u a c j ę w a r s t w produkcyjnych: nie w o l n i k ó w i chłopów. G n ę b i o n a l u d n o ś ć swój protest przeciwko nader trudaej sytuacji e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z nej w y r a ż a ł a m.in. poprzez powstania niewolniczo-chłopskie oraz p o n u c a t n e ziemi. R e a k c j ą w ł a d z na to ostatnie, b y ł a decyzja o przywiązaniu rolnika do gleby, z w i ą z a n i e jednostki z jej zawodem. Przymus p a ń stwowy z kolei w z m ó g ł opór — w y t w o r z y ł o się b ł ę d n e kcło... C a ł k o w i t y k r y j y s f o r m egzystencji społecznej — połączony ze w z r a s t a j ą c y m z a g r o ż e n i e m z e w n ę t r z n y m Cesarstwa Rzymskiego — znalazł odzwierciedlenie w nasilających się objawach dekadencji światopoglądu antycznego. Miejsce ideologicznego z a m ę t u (synkretyzm u religijnego) coraz w y r a ź n i e j zajmuje, m a j ą c a u n i wersalistyczne aspiracje religia c h r z e ś c i j a ń s k a . Proces ten u ł a t w i a ł a tzw. metoda „ c h r z e ś c i j a ń s t w a otwartego", p o l e g a j ą c a — w n a j w i ę k s z y m uproszczeniu rzecz u j m u j ą c — ;ia dopasowywaniu duchowej tradycji kultury hellenistycznej do d o k t r y n y chrystiaiiizmu. Opierając się na c h a r a k t e r y s t y s z i y m dla hellenizmu eklektyzmie, Raj przystosowano pewne kategorie, pojęcia i koncepcje filozoficzne do potrzeb r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń s k i e j . Po okre sie dominacji separatyzmu, w wieku I I I znacznie w z m o c n i ł y się tendencje adaptacyjne. Najpełniejsza re cepcja l a c j o n a l i s t y c i n e i t r a d y c j i filozofii greckiej doko n a ł a się w aleksandryjskiej Szkole K a t e c h e t ó w (przede wszystkim w pismach Orygenesa). P ó ź n i e j na glebie hellen zmu w y r o s ł y w i e l k i e dzieła teologiczno-filozoficzr.e O j c ó w Kościoła (m.in. Grzegorza z Nyssy i Augustyna',. Wszelaka ca p o c z ą t k u w c h r z e ś c i j a ń s t w i e istniał drugi, konkurencyjny n u r t szeroko o d w o ł u j ą c y się do judaistycznych korzeni religii. Przedstawiciele tego k i e r u n k u n a w i ą z u j ą c do koncepcji j u d e o - c h r z e ś c i j a ń s k i c h głosili m.in. elitaryzm zbawienia (eschatologia indywidualna) w opozycji do zasady zbawienia pow szechnego (eschatologia uniwersalna), oraz idee apo kaliptycznego mesjanizrru ziemskiego opozycyjne w z g l ę dem idei mesjanizmu auchowego, propagowanych przez „hellenistów". Pierwszy wariant nawracania pogan, w y pracowany dla pozyskania m i e s z c z a ń s k i c h klas ś r e d nich b ę d ą c y c h o s t o j ą uniwersalistycznej k u l t u r y h e l l e ń skiej, b y ł zasadniczo konserwatywny społecznie. Nato miast drugi — sięgający do uczuć nacjonalistycznych (przeciwstawnych hellenistycznemu kosmopolityzmowi) —• zyski »vał wierny :h c h r z e ś c i j a n w ś r ó d zrujnowanych l u d ó w podbitych. Silna akcenty chiliastyczne przyczy niały c h r y e ś c i j a ń s t w u w i e l u z w o l e n n i k ó w t a k ż e spośród rewolucyjnie nastawionych, n a j u b o ż s z y c h w a r s t w spo ł e c z n y c h . Te dwie dające się w y o d r ę b n i ć w akcji m i syjnej tendencje, nie były w istocie przeciwstawne lecz komplementarne, o d p o w i a d a ł y na r ó ż n e zapotrzebowa; 137 �I I . 3. Sw. P a w e ł z Teb. U góry k r u k , p r z y n o s z ą c y ś w i ę t e m u chleb. U dołu hiena u o s a b i a j ą c e r o z p u s t ę i rozwiązłość nia społeczne. Z a s p i k a j a j ą c oczekiwania w i e l u grup socjalnych wzajemnie się u z u p e ł n i a ł y . Egipt I I I w i e k u n.e. jest niemal laboratoryjnym p r z y k ł a d e m sukcesu, j a k i przynosiło łączne ich stoso wanie w procesie upowszechniania chrześcijaństwa. K r a j ten m o ż e służyć za wzorcowy model w a r u n k ó w , w j a k i c h d o k o n a ł się „ p r a w d z i w y i j e d y n y z a k r ę t h i storyczny" — przejście od hellenizmu do c h r z e ś c i j a ń s t w a , od s t a r o ż y t n o ś c i do ś r e d n i o w i e c z a . Asymilacja d w ó c h najbardziej z n a c z ą c y c h grup etnicznych zamiesz k u j ą c y c h d u c h o w ą -stolicę ó w c z e s n e g o ś w i a t a doprowa dza do tego, że Aleksandria j u ż w k o ń c u I I w i e k u „sta je się c e n t r u m k u l t u r y h e l l e n i s t y c z n o - c h r z e ś c i j a ń s k i e j " . Lecz poza A l e k s a n d r i ą : jej kosmopolitycznymi miesz k a ń c a m i istnieje Egipt wiejski, w k t ó r y m wszystkie zasygnalizowane dotychczas problemy — charaktery styczne dla sytuacji historycznej okresu p r z e ł o m u so cjalnego i kulturowego z w i ą z a n e g o z upadkiem c y w i l i zacji grecko-rzymskiej i ś w i a t o p o g l ą d u antycznego — n a b r z m i a ł y szczególnie. Na'd N i l e m Grecy, k t ó r y c h c e c h o w a ł a bezgraniczna w i a r a w wyższość w ł a s n e j k u l t u r y ( w y r a ż a j ą c a się np. w zasadzie nie podejmowania t r u d u uczenia się j ę z y k ó w podbitych ludów), t r a f i l i na K o p t ó w u w a ż a j ą c y c h się ?a b e z p o ś r e d n i c h s p a d k o b i e r c ó w c y w i l i z a c j i znacz nie starszej od k u l t u r y n a j e ź d ź c ó w . Wobec wzajemnego uznania się za b a r b a r z y ń c ó w k o n f l i k t ś w i a t o p o g l ą d o w y był n i e u n i k n i o n y . P o n i e w a ż ludzie m o g ą „współistnieć o d m a w i a j ą c sobie wzajemnie p o r ó w n y w a l n e g o stopnia człowieczeństwa, lecz wtedy jedni stają się p o d w ł a d 1 C 2 0 138 i zając, n y m i i n n y c h " " — proces hellenizacji (a później romanizacji) K o p t ó w ograniczył się do ich eksploatacji. „ P o s t ę p u j ą c a b e z n a d z i e j n o ś ć życia i skrajna n ę d z a , szczegól nie pod panowaniem r z y m s k i m , kiedy to Egipcjanie zeszli do r o l i jedynie siły roboczej wykorzystywanej do n a p e ł n i a n i a zbożem spichlerzy R z y m u " , przygotowały grunt dla r e l i g i i nadziei — c h r z e ś c i j a ń s t w a . W ciągu I I I stulecia chrystianizm r o z p r z e s t r z e n i ł się b ł y s k a w i c z nie w c'olinie N i l u , o b e j m u j ą c szerokie rzesze k o p t y j sk'ej ludności wiejskiej. N i e w ą t p l i w i e p r z y c z y n i ł y się dc tego Heine paralele p o m i ę d z y w i a r ą p o g a ń s k i c h K o p t ó w i r e l i g i ą c h r z e ś c i j a ń s k ą . Takie analogie j a k п р . : zagadnienie życia po ś m i e r c i ; idea Boga u ś m i e r c o n e g o i z m a r t w y c h w s t a ł e g o ; t r i a d y b ó s t w (w szczególności Ozyrys — Izyda — Horus) — T r ó j c a P r z e n a j ś w i ę t s z a , Ś w i ę t a Rodzina i t p . oraz fakt, iż koncepcja mono teizmu m i a ł a już w ó w c z a s duże poparcie w s p o ł e c z e ń stwie egipskim u m o ż l i w i ł y s z y b k ą a d a p t a c j ę nowej r e Hgii. P r z e t ł u m a c z e n i e (na p r z e ł o m i e I I i I I I wieku) większości k s i ą g Pisma świętego sprawia, że chrystia nizm umacnia poczucie jednostki etnicznej i tożsamości k u l t u r o w e j Egipcjan s t a j ą c się m a n i f e s t a c j ą ich ducha narodowego, a t a k ż e protestem przeciwko cesarskiej centralizacji politycznej : k u l t u r a l n e j oraz d y s k r y m i n a cji podbitego ludu. Wyzysk ekonomiczny i p r z e ś l a d o w a n i a chrześcijan za Decjusza, Waleriana, a później Dioklecjana oraz jego n a s t ę p c ę na Wschodzie Maksymina Daję, s t a j ą się za czynem do powstania bezprecedensowego w swej skali zjawiska — masowej anachorezy. Dziesiątki tysięcy 28 23 �egipskich chłopów porzuciło ś w i a t cywilizowany, za mieszkane obszary nad R z e k ą , u d a j ą c się na nieprzy s t ę p n e tereny „ziemi czerwonej". Spalony s ł o ń c e m , prawie pozbawiony życia, pustynny p ł a s k o w y ż Pustyni Wschodniej i Zachodniej staje się ś w i a d k i e m narodzin c h r z e ś c i j a ń s k i e g o mo nasty cyzmu. W I V stuleciu, w sto sunkowo k r ó t k i m czasie (kilkudziesięciu lat), fenomen monastycyzmu objął o l b r z y m i ą część t e r y t o r i u m Ce sarstwa: poza Egiptem, t a k ż e L i b i ę , P a l e s t y n ę , S y r i ę , Azję Mniejszą, wyspy Morza Ś r ó d z i e m n e g o i ś r ó d z i e m nomorskie w y b r z e ż a Europy. D u ż e rozmiary p r z y b r a ł r ó w n i e ż w krajach spoza k r ę g u ś r ó d z i e m n o m o r s k i e g o : Etiopii, Mezopotamii, A r m e n i i , Gruzji... Wszędzie ideo logia odosobnienia doskonale się a k l i m a t y z o w a ł a d z i ę k i w a r u n k o m jakie w y t w o r z y ł y się w I m p e r i u m , skut k i e m zarysowanych w y ż e j u k ł a d ó w historycznych. Do s p o t ę g o w a n i a ekspansji monastycyzmu p r z y c z y n i ł a się nadto nowa sytuacja Kościoła w p a ń s t w i e i stosunki w samym K o ś c i e l e . W wiekach V — V I I monachizm stał się p o t ę ż n y m ruchem s p o ł e c z n y m , a wielka liczba mnichów* s p r a w i ł * , iż odgrywali o n i doniosłą r o l ę w życiu r e l i g i j n y m , politycznym i gospodarczym. W k ł a d k u l t u r y monastycznej dc k u l t u r y europejskiej oraz ś w i a towej jest t r u d n y do przecenienia, nie miejsce t u jed nak na rozwijanie tego t e m a t u . P o w r ó ć m y jeszcze na moment do z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z genezą monasty cyzmu. Na pustyni egipskiej — w g ł ó w n y c h o ś r o d k a c h samotniczego życia: Tebaidzie oraz N i t r i i , Celli, Scytii — a t a k ż e na sąsiednich pustyniach Judzkiej i Syryjskiej, j u ż w pierwszej p o ł o w i e I V w i e k u k r y s t a l i z u j ą się jego 24 28 podstawowe formy: anachorecka i c e n o b i t a l n a . Spo śród t y c h — w y r o s ł y c h z zakwestionowania sensu do tychczasowego istnienia — s t y l ó w życia cenobityzm, k t ó r e g o fundamentem są r e g u ł y o k r e ś l a j ą c e zasady k o egzystencji m i n i c h ó w (z nakazem p o s ł u s z e ń s t w a wobec przełożonego na czele), staje się p o z y t y w n ą alterna tywą potępionego społeczeństwa. Mnisi są naśladowca mi Chrystusa i aniołów oraz życia wzorowanego na życiu apostolskim. Z czasem monastycyzm w s p ó l n o t o w y b ę d z i e coraz dobitniej a f i r m o w a ł w a r t o ś c i społecz ne, stając się h o ł u b i o n ą przez Kościół f o r m ą realizacji ideału c h r z e ś c i j a ń s k i e g o . Natomiast anachoretyzm, zro dzony z absolutnego sprzeciwu wobec s p o ł e c z e ń s t w a , b y ł najbardziej r a d y k a l n y m w y r a z e m p o t ę p i e n i a p a n u j ą c y c h stosunków socjalnych oraz całej sfery ideologicznej, k t ó r a je s a n k c j o n o w a ł a . Pustelnicy konsekwentnie ne gowali wszelkie w a r t o ś c i społeczne, a nawet — w eks tremalnej postaci — całą k u l t u r ę . 28 25 Mit samotniczego życia 8 27 Adepci monastycyzmu byli głęboko w i e r z ą c y m i , na w s k r o ś r e l i g i j n y m i l u d ź m i . Dla tych ż a r l i w y c h w y z n a w c ó w c h r z e ś c i j a ń s t w a n a j w y ż s z y m dobrem b y ł Bóg, k t ó r y s t a n o w i ł k r y t e r i u m w a r t o ś c i — p o d s t a w ę nowe go, teocentrycznego systemu aksjologicznego. Ucieczki na p u s t y n i ę b y ł y m a n i f e s t a c j ą w y b o r u B o g a . W prze k o n a n i u a n a c h o r e t ó w n a g r o d ą za r e z y g n a c j ę ze ś w i a t a doczesnego b y ł o c z e k a j ą c e ich szczęście wieczne. Cel ten p r a g n ę l i o s i ą g n ą ć jeszcze za życia t y m bardziej, 30 23.9 �że — j a k w ó w c z a s u w a ż a n o — kres tego ś w i a t a i S ą d Ostateczny m i a l n a d e j ś ć lada m o m e n t . Za n a j w ł a ś c i w szą d r o g ę do zapewnienia sobie zbawienia, uznano ż y wot — sensu strictissimo — bezgrzeszny. N a s u w a ł o się w z w i ą z k u z t y m pytanie: j a k powinna w y g l ą d a ć k o n kretna p r a k t y k a takiego ż y c i a ? Jako się r z e k ł o , o d p o w i e d z i ą d a n ą przez O j c ó w pustyni było przede wszyst k i m porzucenie w i ę z ó w , jakie n a k ł a d a ł o pozostawanie w o b r ę b i e s p o ł e c z e ń s t w a . Egipski pustelnik n a w o ł u j e : „jeżeli zbawieni b y ć — synowie — chcecie, uciekajcie od l u d z i " oraz „ u c i e k a j m y już synowie, g d y ż się zbliża czas". „ Z d a ł y się miasta jako więzienia, a osobność p o k a z y w a ł a się i m R a j e m " . Za pierwszy, najdoskonal szy wzorzec dla realizacji swojego i d e a ł u , ś w i ą t o b l i w i anachoreci p r z y j ę l i opisany w Księdze Rodzaju stan pierwotnej n i e w i n n o ś c i i s z c z ę ś l i w o ś c i . Stan ten — w k o n t e k ś c i e tzw. drugiego opisu stworzenia — przed stawia i d e a l n ą , w z o r c o w ą s a m o t n o ś ć c z ł o w i e k a (Rdz 2,18). W Eden A d a m pędził ż y w o t w b e z p o ś r e d n i e j blis kości Boga i a n i o ł ó w , w s t a ł y m kontakcie z sacrum. Podobnie żyją pustelnicy: J u l i a n Sabas przeprowadza rozmowy z Bogiem, P a w e ł zwany Prostakiem rozma w i a (w p o ł u d n i e ) z Jezusem Chrystusem; a a n i o ł o w i e często ich o d w i e d z a j ą , p r z y n o s z ą c „ p o k a r m niebieski" (bezgrzeszny stan c z ł o w i e k a nie u w z g l ę d n i a ł pracy jako źródła u t r z y m a n i a ) . Czas r a j s k i to t a k ż e epoka czu łego współżycia człowieka z p r z y r o d ą . Panuje w ó w c z a s wegetarianizm (Rdz 1,29), a z w i e r z ę t a są c z ł o w i e k o w i poddane. P o n i e w a ż temu ostatniemu zagadnieniu auto rzy Żywotów p o ś w i ę c a j ą wiele miejsca, my r ó w n i e ż 31 3 2 83 34 35 36 HO I przytoczmy k i l k a f r a g m e n t ó w , k t ó r e t r a k t u j ą o p o s ł u s z e ń s t w i e z w i e r z ą t wobec a n a c h o r e t ó w . D z i k i osioł i k r o k o d y l w y k o n u j ą rozkazy pustelnika Heleniego, Benon w y p ę d z a „dzikiego konia", k t ó r y pola r o l n i k o m p u s t o s z y ł oraz krokodyla, i n n y pustelnik naka zuje l w u zastanemu w swej j a s k i n i a ż e b y ją opuścił, co ten natychmiast czyni, podobnie J u l i a n S ł u p n i k przez brata Pankracego poleca l w u opuścić k r a i n ę , w k t ó r e j g r a s o w a ł . Pewien starzec tak p e ł e n cnoty i ł a s k i bożej był, że „lwy w jednej z sobą j a s k i n i p r z e c h o w y w a ł i p o k a r m i m na ł o n i e swoim d a w a ł " , natomiast Pardusa Rzymianina lew nie chciał pożreć, co u z n a ł za znak odpuszczenia m u g r z e c h ó w . P a w e ł z Tebaidy b r a ł w ręce żmije, w ę ż e oraz skorpiony i r o z r y w a ł je w p ó ł , co w i d z ą c mnisi p y t a l i go: „ P o w i e d z nam, coś r o b i ł ześ o d e b r a ł t a k ą ł a s k ę ? " , na co i m odrzekł: „Przebaczcie m i bracia, jeżeli k t o ś będzie m i a ł n i e w i n n o ś ć wszystko m u poddane b ę d z i e , j a k A d a m o w i kiedy b y ł w Raju przed p r z e s t ą p i e n i e m boskiego przykazania". Równie w y r a ź n i e o m a w i a n ą t r e ś ć teologiczną w y r a ż a znane opowiadanie o l w i e ojca Gierasima z d z i e ł k a Jana Moschosa, k t ó r e kończy się n a s t ę p u j ą c o : „To z a ś stało się nie dlatego, żeby lew m i a ł duszę r o z u m n ą , ale że Bóg pragnie o d d a ć c h w a ł ę t y m , k t ó r z y m u o d d a j ą cześć i to nie tylko za życia, ale i po ś m i e r c i oraz p o k a z a ć , jak z w i e r z ę t a były poddane pierwszemu c z ł o w i e k o w i , dopóki nie p r z e k r o c z y ł przykazania i n i m został w y gnany z Raju rozkoszy". Okres szczęśliwej koegzystencji w p i e r w o t n y m Raju t r w a ł do momentu stworzenia niewiasty. B ł o g o s ł a w i o n a 37 �I I . 6. M n i c h D i d y m „różną g a d z i n ą bez szkody d e p t a ł " s a m o t n o ś ć c z ł o w i e k a skończyła się. Ewa zaraz po t y m j a k została stworzona — z d r a d z i ł a . D a ł a się p o d s t ę p nie s k u s i ć — zazdrosnemu o rajskie szczęście ludzi — szatanowi (Rdz 3,1—5). N a k ł o n i ł a t a k ż e Adama do n i e p o s ł u s z e ń s t w a wobec Boga (Rdz 3,6), na skutek cze go zostali w y p ę d z e n i z ogrodu Eden (Rdz 3,23). Grzech p i e r w o r o d n y z a p o c z ą t k o w a ł n o w ą e p o k ę w dziejach l u d z k o ś c i : h i s t o r i ę oddalania się c z ł o w i e k a od Boga oraz s t o p n i o w ą d e g e n e r a c j ę l u d z i . Pierwszy grzech po zostaje w b e z p o ś r e d n i m z w i ą z k u z aktem seksualnym i p r o k r e a c j ą (Rdz 3,16; 4,1—2), co pociągnęło za sobą poddanie c z ł o w i e k a „ p r a w u cierpienia i p r a w u ś m i e r c i " . Ojcowie pustyni, o d t w a r z a j ą c y zakłóconą l u d z k i m wszeteczeństwem harmonię świata, traktują pożądli w o ś ć s e k s u a l n ą jako grzech najcięższy. Walka z p o k u sami cielesnymi należy w ich m n i e m a n i u do z a d a ń naj w a ż n i e j s z y c h . Ź r ó d ł e m n a m i ę t n o ś c i ciał są m.in. zmys ły, k t ó r e mnisi u m a r t w i a j ą na wiele s p o s o b ó w : np. smak słoną w o d ą , w ę c h p r z y k r y m i zapachami i t d . Za j e d n ą z najskuteczniejszych f o r m ascezy uchodzi post, a ponadto ograniczona ilość snu, w y s i ł e k fizyczny, po waga, milczenie i w ogóle wszelka p o w ś c i ą g l i w o ś ć . W „ Ż y w o t a c h O j c ó w " zawartych jest wiele przestróg przed grzechem c i e l e s n y m . Ł a d n i e w y r a z i ł to pewien „święty starzec" s t w i e r d z a j ą c : „Dzieci, sól pochodzi z morza, lecz jeśli zbliży się do wody, r o z p ł y w a się i g i nie. Podobnie m n i c h : pochodzi z niewiasty, lecz gdy zbliży się do b i a ł o g ł o w y , r o z p r z ę g a .się i przestaje b y ć mnichem". W opinii ś w i ą t o b l i w y c h m ę ż ó w celibat 38 3 0 40 41 (cnota czystości) należy do podstawowych w a r u n k ó w osiągnięcia życia wiecznego; jest koniecznym etapem na drodze p r o w a d z ą c e j do pcnownego zespolenia czło wieka z Bogiem. P o d s u m o w u j ą c dotychczasowy tok w y w o d ó w na temat znaczeń anachoretyzmu s t w i e r d ź m y , że opisywany w Żywotach Ojców ś w i ą t o b l i w y t r y b ż y cia polega na o d t w a r z a n i u R a j u . Przywracanie przez p u s t e l n i k ó w stanu rajskiej szczęśliwości i n i e w i n n o ś c i modelowane jest m . i n . poprzez: s a m o t n o ś ć (i celibat), pozostawanie w b e z p o ś r e d n i m kontakcie z sacrum, s p o ż y w a n i e p o k a r m u niebieskiego, błogie w s p ó ł życie z p r z y r o d ą (panowanie nad z w i e r z ę t a m i ) i t d . Czas „ p o c z ą t k u " jest przez Ojców pustyni waloryzowany zde cydowanie pozytywnie. M a m y t u do czynienia z typo w y m dla m y ś l e n i a mitologicznego sposobem odczuwa nia czasu z w a n y m i n w e r s j ą h i s t o r y c z n ą . Opisany w K s i ę d z e Rodzaju m i t Raju (mit rozumiany t u jako „ p e w i e n p i e r w o t n y sposób w y r a ż a n i a t r e ś c i n a j g ł ę b szej"), jest j e d n ą z wersji — znanego w i e l u mitolo giom — obrazu „złotego w i e k u " l u d z k o ś c i . Anachoretyzm stanowi jego s c h r y s t i a n i z o w a n ą r e a l i z a c j ę . Jed n a k o w o ż analiza fenomenu pustelnictwa w kategoriach powtarzania sytuacji wzorcowej, ujawnia tylko jeden aspekt nader wieloznacznego zjawiska. Ideologia odo sobnienia jest r ó w n i e ż m i t e m eschatologicznym. Zycie a n a c h o r e t ó w m o ż n a (i należy) i n t e r p r e t o w a ć także jako antycypowanie Raju. U b ó s t w o m n i c h ó w — na p r z y k ł a d — to z jednej strony powtarzanie sytuacji sprzed grzechu pierworodnego (wówczas c z ł o w i e k o w i 42 4 3 141 �Mulufht* nolbni tec ~b-m» }UERONYM Va^n tłumią pr*A,tv. faumi*. ll. Г.У. tru л Ai e\u )',trum fertant vttcrum i tslgt*, <v«« fffitubtt tr~i fir ti 7. Sw. Hieronim, Ojciec i Doktor Kościoła, autor pierwszych w języku tów, w okresie życia pustelniczego obce było pojęcie własności), z drugiej natomiast — ewangeliczny nakaz, k t ó r e g o w y p e ł n i e n i e jest jednym z w a r u n k ó w o s i ą g n i ę c i a nieba (Mt 19,21). Celibat i cnota czystości w perspektywie eschato logicznej u z y s k u j ą s a n k c j ę w słowach Jezusa: „Są t r z e b i e ń c y , k t ó r z y się sami na to skazali, dla k r ó l e s t w a niebieskiego" (Mt 19,12). R e c e p t ą na panowanie nad z w i e r z ę t a m i i tutaj jest b e z g r z e s z n o ś ć : „jeżeli p r z y k a zania Pana naszego Jezusa Chrystusa p r z e s t r z e g a l i ś m y , to z w i e r z ę t a zaiste b a ł y b y się nas; ale przez grzech n i e w o l n i k a m i stawszy się, my się ich b a ć pokazuje my". P r z y k ł a d y m o ż n a m n o ż y ć . K r ó t k o m ó w i ą c , anachoreci o d p o w i a d a j ą t a k ż e na zawarte w Ewangelii wezwanie: „ p o k u t ę czyńcie, zbliżyło się b o w i e m k r ó l e stwo niebieskie" (Mt 3,2). Asceza ma na celu przygoto wanie p o w t ó r n e g o p r z y j ś c i a Zbawiciela. Pustelnicy dążą do zrealizowania zapowiedzianego K r ó l e s t w a Bożego. I c h życie to w y p e ł n i e n i e oczekiwanego przez w i e r n y c h czasu urzeczywistnienia w a r t o ś c i n a j w y ż s z y c h . 44 4 5 R e a s u m u j ą c : w modelu anachoreckim zarówno przeszłość, j a k i przyszłość są waloryzowane dodatnio. B ł o g o s ł a w i o n y p o c z ą t e k zapowiada, przygotowuje i uza sadnia szczęśliwy koniec c z ł o w i e k a . T y l k o realny czas t e r a ź n i e j s z y jest p o t ę p i o n y ; nie posiada w a r t o ś c i , nie ma znaczenia i nie interesuje m n i c h ó w . Anachoreci po r z u c a j ą c ś w i a t doczesny „ w y ł ą c z a j ą " się z p r z e m i j a j ą cego, n i e t r w a ł e g o , zmiennego czasu ś w i e c k i e g o . Ludzie, k t ó r z y „ u m a r l i " dla ś w i a t a (motyw tej ś m i e r c i przed stawiony jest w Żywotach Ojców m . i n . poprzez obrazy p u s t e l n i k ó w p r z e b y w a j ą c y c h w grobach), t r a c ą czas i w y c h o d z ą poza jego zasięg — ale j e d n o c z e ś n i e — zdo 142 9 łacińskim J** Żywo b y w a j ą w zamian w i e c z n o ś ć i w s z e c h o b e c n o ś ć , a więc prawdziwe życie. Przez; samotniczy ż y w o t „ w ł ą c z a j ą " się w czas ś w i ę t y , czas c h r z e ś c i j a ń s k i e g o m i t u . S w o i m życiem przeszłość i przyszłość p r z e k s z t a ł c a j ą w i n n ą współczesność — b e z c z a s o w ą teraźniejszość m i t y c z n ą . „ J e d y n i e w n i e z m ą c o n e j r ó w n o c z e s n o ś c i lub, co na j e d no wychodzi, poza czasem m o ż e odsłonić się p r a w d z i w y sens tego, co było, co jest i co b ę d z i e . . . " , albo w i e m „istotą tajemnicy jest i b ę d z i e b e z c z a s o w ą t e r a ź niejszość". O pustelnikach m o ż n a p o w i e d z i e ć : „mit p r z e m i e n i ł się w nich w m i s t e r i u m , a między „ b y ć " i „ o z n a c z a ć " nie b y ł o dzielącej r ó ż n i c y " — odnosząc do nich słowa T. Manna. Życie anachoreckie jest sui generis r y t u a ł e m ; dramatem, k t ó r e g o odgrywanie zapewnia zbawienie. 49 4 7 4 8 To, co zostało powiedziane d o t ą d o w i z j i czasu, k t ó r ą w y e k s p l i k o w a l i ś m y z t k w i ą c e g o implicite w Ży wotach Ojców c h r z e ś c i j a ń s k i e g o m i t u samotniczego ż y cia, da się z a s t o s o w a ć — mutatis mutandis — r ó w n i e ż do analizy w y o b r a ż e ń p r z e s t r z e n n y c h tam za w a r t y c h . Dawno j u ż stwierdzono, ż e w ś w i a t o p o g l ą d z i e m i t y c z n y m zjawiska w a ż n e w wymiarze czasowym, znaj d u j ą swoje odbicie t a k ż e w przestrzeni. P r z e j d ź m y więc do przedstawienia sceny, na k t ó r e j toczy się akcja „ob r z ę d u " pustelniczego ż y w o t a . Kandydaci na e r e m i t ó w p o r z u c a j ą c swoje dotych czasowe życie w ś r ó d s p o ł e c z e ń s t w a , opuszczali ś w i a t zaludniony: domy, wsie, miasta; całą — u z n a n ą za po t ę p i o n ą ziemię — ekumene. U w a ż a l i , iż b e z p o ś r e d n i k o n t a k t z sacrum może d o k o n a ć się tylko na obszarze �I I . 8. Ilustracja w i a r y w obcowanie m n i c h ó w z a n i o ł a m i . Cenobita na rys. ubrany w sym boliczny ubiór mnicha: kaptur oznacza n i e w i n n o ś ć , szkaplerz — p o s ł u s z e ń s t w o , pas — m ę stwo i czystość „ d z i e w i c z y m " , nie s k a ż o n y m g r z e s z n ą d z i a ł a l n o ś c i ą l u dzi. W y r u s z a j ą c w d r o g ę na poszukiwanie miejsc ś w i ę t y c h w i e r z y l i , że z n a j d ą je na terenach s t a n o w i ą cych anekumene: pustyniach i g ó r a c h . T a m szukali ongiś utraconej ojczyzny Adamn, k t ó r ą teraz anachoreci — n o w i Adamowie p r a g n ę l i o d z y s k a ć . Nie było to p r z e d s i ę w z i ę c i e n i e m o ż l i w e do s p e ł n i e n i a , albowiem „w w y o b r a ż e n i a c h c h r z e ś c i j a n s t a r o ż y t n y c h i ś r e d n i o wiecznych raj opisany w Księdze Rodzaju istniał w dalszym ciągu w sensie d o s ł o w n y m . . . " . Tyle tylko, iż — j a k mniemano — „ d a l e k ą morza i ziemi odległoś cią od naszej zamieszkanej oddalony tak jest w y n i e siony, że prawie aż nieba d o t y k a " . Ostatnie słowa tego cytatu d a j ą k o n k r e t n ą w s k a z ó w k ę d o t y c z ą c ą w y b o r u odpowiedniego miejsca eremu: nowy Raj Ojców p u s t y n i w i n i e n z n a j d o w a ć się na g ó r z e. Za t a k i m usytuowaniem pustelni p r z e m a w i a j ą i inne w z g l ę d y . W S t a r y m Testamencie znajduje się wiele wzmianek w s k a z u j ą c y c h na d o n i o s ł ą r o l ę o d g r y w a n ą przez w z g ó r z a w kontaktach Bóg — człowiek. Szczególnie góra Boża Horeb (Synaj) b y ł a miejscem wielokrotnego k o m u n i k o wania się Boga z l u d ź m i . P r z y p o m n i j m y : tu Pan uka zał się Mojżeszowi i w y j a w i ł m u i m i ę Swoje (Wj 3,1-—2; 3,14); t u z a w a r ł przymierze z ludem (Wj 19,18—20), d a j ą c m u przykazania (Wj 20,2'—17); tutaj wreszcie ob j a w i ł się Eliaszowi ( I K r l 19,9—13). Wzniesienia były terenem nieoficjalnych (plebejskich) f o r m k u l t u . Na w y ż y n a c h s k ł a d a n o ofiary Jahwe; a jeden z p a g ó r k ó w nazywano „Na w z g ó r z u Pan się ukazuje" (Rdz 22,14). Odnowienie przymierza I z r a e l i t ó w z Bogiem d o k o n a ł o 4 9 50 51 5 2 się t a k ż e na górze zwanej G a r i z i m (Joz 8,30—35). W i e l kie znaczenie w tak zdecydowanie p o z y t y w n y m w a r t o ś c i o w a n i u „góry", miało skojarzenie tego k i e r u n k u z „ n i e b e m " . K r ó t k o m ó w i ą c opozycja g ó r a - d ó ł n a l e ż y do podstawowych kategoryzacji przestrzennych w micie chrześcijańskim. W modelu anachoreckim, podobnie j a k w k a ż d e j mitycznej koncepcji przestrzeni, mamy do czynienia z z a s a d n i c z ą jej n i e j e d n o r o d n o ś c i ą ( s e g m e n t a r n o ś c i ą ) . Poszczególne fragmenty przestrzeni r ó ż n i ą się od siebie stopniem ś w i ę t o ś c i . Pustelnicy c e n i ą jedynie te miejsca, k t ó r e są daleko od ludzi (profanum) a blisko Boga (sacrum). G ó r a najlepiej s p e ł n i a te w a r u n k i , dlatego jest n a j c z ę s t s z y m miejscem z a k ł a d a n i a e r e m ó w . Żywoty Ojców r o j ą się od p r z y k ł a d ó w to p o t w i e r d z a j ą c y c h . Z w i ą z e k życia eremickiego z g ó r a m i b y ł w ó w c z a s tak ścisły, że zwrot „pójść w g ó r y " b y ł (w o k r e ś l o n y m k o n t e k ś c i e ) r ó w n o z n a c z n y z p o d j ę c i e m życia monastycz nego. D r u g ą bardzo c h a r a k t e r y s t y c z n ą cechą miejsca pus telni było ź r ó d ł o . Koniecznie m u s i a ł o to b y ć tzw. „źródło wody ż y w e j " czyli „ s a m o r o d n e j wody s t r u m i e ń " . Trzecim elementem pustelni było d r z e w o (naj częściej jest to palma daktylowa), k t ó r e g o owoce sta n o w i ł y pokarm, a liście m o g ł y służyć za okrycie. M a m y tu kolejne s y g n a ł y w s k a z u j ą c e jednoznacznie na to, iż erem b y ł swego rodzaju odwzorowaniem Raju (Rdz 2,10; 2,9). Ostatnim d a j ą c y m się w y e k s p l i k o w a ć z Żywotów Ojców s k ł a d n i k i e m idealnego miejsca pustelni była 53 из �I I . 9. Hieronim Bosch, Kuszenie j a s k i n i a . P o d s u m o w u j ą c tę część naszej analizy fe nomenu anachoretyzmu należy p o w i e d z i e ć , że zrekon struowane w y ż e j miejsce eremu było w przekonaniu p u s t e l n i k ó w terenem w y b r a n y m , lub w r ę c z specjalnie stworzonym przez Boga dla u m o ż l i w i e n i a anachoretom b e z p o ś r e d n i e g o z N i m k o n t a k t u . Eremici p ę d z ą c swój samotniczy ż y w o t w t a k i m szczególnym miejscu mogli ł a t w o o b c o w a ć z wiecznością. K r e u j ą c specyficzną cza s o p r z e s t r z e ń , m i t anachorecki p o w o d o w a ł , że pustelnicy (w niej p a r t y c y p u j ą c y ) znajdowali się w swoistym s t a n i e —• na granicy p o m i ę d z y z n i k o m y m ś w i a t e m do czesnym, a ż y c i e m wiecznym. S t ą d p r z e j ś c i e anachoret ó w do ś w i a t a pozaziemskiego było jedynie z w y k ł ą „ f o r m a l n o ś c i ą " . Po ś m i e r c i Amona (z N i t r i i ) , św. A n t o n i w i d z i a ł jego duszę do nieba n i e s i o n ą ; Pafnucy r ó w n i e ż b y ł w z i ę t y do nieba przez a n i o ł ó w ; t a k ż e d u s z ę Anufa a n i o ł o w i e tam zabrali, podobnie jak duszę — zabitego p i o r u n e m — Szymona S ł u p n i k a . Ś m i e r ć fizyczna tak dalece nie w y r z ą d z a ł a pustelnikom szkody, że ciała ich nie u l e g a ł y r o z k ł a d o w i . Pozostawanie e r e m i t ó w w ,„sta144 1 św. Antoniego nie granicznym", m i a ł o jeszcze inny w y m i a r : n a r a ż a ł o ich na szczególne n i e b e z p i e c z e ń s t w o ze strony demo nów. H e r o i z m a n a c h o r e t ó w p o l e g a ł m.in. na t y m , iż u d a j ą c się na p u s t y n i ę , ś w i a d o m i e podejmowali o n i o t w a r t ą w a l k ę z „ n i e c z y s t y m i duchami" w ich w ł a s n e j siedzibie (Mt 12,43; Ł k 11,24). Jedynie „ a t l e c i " ascezy „mogli się m i e r z y ć z demonami, p o n i e w a ż t y l k o oni b y l i zdolni ujrzeć ich t w a r z ą w twarz i znieść tę strasz ną wizję". Wzorem pustelniczego bohaterstwa był A n t o n i , k t ó r y w i e l o k r o t n i e toczył z w y c i ę s k i e boje z d i a b ł a m i : w grobowcach, ruinach zamku, na górze Quolzem. W i e l k i asceta Szymon (zwany później S ł u p nikiem) w s z e d ł do w y s c h ł e j studni „gdzie nieczyste duchy m i e s z k a ł y " ; a Euzebiusz w y z w a ł demony, osia d a j ą c w dawnej ś w i ą t y n i p o g a ń s k i e j . Anachoretom przy chodzi toczyć w a l k i z d i a b ł a m i p r z y b i e r a j ą c y m i prze r ó ż n e postacie: p i ę k n y c h kobiet; g a d ó w , p ł a z ó w i i n nych z w i e r z ą t ; maszkar; a nawet s m o k ó w i bazylisz ków. Szatan, w celu osiągnięcia sukcesu, p o s ł u g u j e się r ó ż n o r o d n y m i sztuczkami. (W charakterze ciekawostki 6 4 55 5 6 5 7 �II. 10. H i e r o n i m Bosch, Św. Jan Chrzciciel. Jagnię czystość i n i e w i n n o ś ć podajmy, że j e d n y m ze sposobów u m o ż l i w i a j ą c y c h roz szyfrowanie jego p o d s t ę p ó w , jest rozpoznanie wroga po z n a m i o n u j ą c y m go p r z y k r y m zapachu — zasadniczo róż n y m od p i ę k n e j woni ś w i a d c z ą c e j o obecności aniołów). W ł a ś c i w y pustelnikom stan mediacji, nie t y l k o skazuje ich na a t a k i ze strony d e m o n ó w , lecz daje szczególną moc — czynienia c u d ó w . Teon, Beniamin i i n n i anachoreci m i e l i moc cudownego uzdrawiania, a Mucius posiadł n i e z w y k ł e u m i e j ę t n o ś c i : N i l przechodził mocząc się zaledwie do k o i a n ; przez z a m k n i ę t e d r z w i do i n nych p u s t e l n i k ó w „na wyższych s k a ł a c h siedzących wchodził"; w d o w o l n y m miejscu natychmiast mógł się znaleźć. Przytoczone wyżej p r z y k ł a d y ś w i a d c z ą , że p r z e s t r z e ń w analizowanym przez nas micie j a w i się jako a m b i walentna: poza miejscami ś w i ę t y m i , są r ó w n i e ż miejsca zamieszkiwane przez demony (złe duchy). Ta ambiwalencja pustyni w y r a ż a się ponadto w t y m , iż — oprócz d e m o n ó w i dzikich z w i e r z ą t — jest ona m i e j scem schronienia p r z e s t ę p c ó w . N a p i s a ł Jan Chryzostom: symbolizuje Chrystusa a także „Przed p r z y j ś c i e m Zbawiciela Jezusa Chrystusa, g ó r y były schronieniem dla dzikich z w i e r z ą t i r o z b ó j n i k ó w ; ale od czasu, gdy ludzie m o g ą o s i ą g n ą ć cnotę a n i e l s k ą , umieścili oni na szczytach swe siedziby, w k t ó r y c h na śladują życie a n i o ł ó w . " Góry i pustynie z a m i e s z k u j ą ludzie, k t ó r z y w y k l u c z y l i się ze s p o ł e c z e ń s t w a : święci anachoreci oraz w y k l ę c i zbrodniarze. F a k t tego s ą s i a dowania powoduje, że zbójca jest a n t y t e z ą pustelni ka. Teksty Żywotów w i e l o k r o t n i e a k c e n t u j ą tę przeciws t a w n o ś ć . Na dowód przytoczmy (w streszczeniu) k i l k a o p o w i a d a ń : H i l a r i o n żyje na pustyni p e ł n e j zbójców, a gdy ci n a ń n a p a d a j ą — nasz bohater wykazuje się n i e z w y k ł ą o d w a g ą . K i e d y na Teona chcieli n a p a ś ć roz bójnicy, ten ich „ c u d o w n y m sposobem z w i ą z a ł " . Ponie waż ojcu A m o n o w i zbójcy w y j a d a j ą pokarm, nakazuje on d w o m smokom, aby wejścia do jaskini p i l n o w a ł y . R ó w n i e ż pustelnika z góry Atlibens złoczyńcy napadli... Zgodnie z f u n k c j o n u j ą c ą w ś w i a d o m o ś c i mitycznej za s a d ą i ten k o n f l i k t dobra ze złem, przynosi z w y c i ę s t w o dobra: z w y c i ę ż e n i i skruszeni zbóje n a w r a c a j ą się, zo58 145 �I I . 11. Rysunek Bruegela do obrazu Kuszenie stając m n i c h a m i — czynią p o k u t ę . P r z y k ł a d y w s p o m nianych już ojców Teona i Muciusa, a ponadto Mojżesza (czarnego n i e w o l n i k a , k t ó r y został p o t ę ż n y m hersztem, a później w y b i t n y m mnichem) oraz D a w i d a (zakonnika b ę d ą c e g o w c z e ś n i e j p r z y w ó d c ą bandy), dobitnie o t y m ś w i a d c z ą . W w y m i e n i o n y c h osobach d o k o n a ł a się s y n t e z a p r z e c i w i e ń s t w : zbójcy (zło) i pustelnika (dobro). „ M e d i a c y j n o ś ć " jest w t y m przypadku niejako s p o t ę gowana (w stosunku do i n n y c h O j c ó w pustyni) — stąd ich z w i ę k s z o n a moc (patrz w y ż e j : podania o Muciusie i Teonie). W i e l o w ą t k o w o ś ć , w i e l o p ł a s z c z y z n o w o ś ć i wieloznacz ność e l e m e n t ó w m i t u , k t ó r y u s i ł u j e m y t u r o z s z y f r o w a ć , nakazuje p o w r ó c i ć raz jeszcze do kwestii z w i ą z k u anac h o r e t ó w z rajem. O p i s u j ą c stan n i e w i n n o ś c i i szczęśli w o ś c i oraz odtwarzanie sytuacji rajskiej w ideale anachoreckim, p o m i n ę l i ś m y (celowo) jeden z bardzo istot nych m o m e n t ó w — p i e r w o t n ą n a g o ś ć człowieka (Rdz 2,25) — do k t ó r e g o teraz zamierzamy w r ó c i ć , ażeby w z b o g a c i ć n a s z ą i n t e r p r e t a c j ę ; n a c z e ń fenomenu pustelnictwa. Ojcom pustyni „ s t r ó j " Adama nie b y ł obcy: pewien anachoreta przez 35 lat po p u s t y n i nago cho dził; jeszcze lepszy był pustelnik Sofroni, k t ó r y 70 lat żył nago nad Morzem M a r t w y m ; inny eremita lat 50 na górze Synaj w z u p e ł n e j s a m o t n o ś c i mieszkał, j e d y nie w ł a s n y m w ł o s i e m odziany.. P r z y k ł a d ó w nagości pustelników jest w Żywotach wiele. U w a ż a j ą oni, iż ubranie to rzecz ś w i e c k a i grzeszna, k t ó r a c z ł o w i e k o w i przed p o p e ł n i e n i e m grzechu b y ł a nieznana. „ O k r y wanie wstydu ciała swego" — to owoc grzechu. Jed n a k ż e nagość posiada t u jeszcze inne znaczenie: stan rajski jest kojarzony z ż y c i e m zgodnym z n a t u r ą . N a t u r a l n o ś ć p u s t e l n i k ó w p o d k r e ś l a j ą m . i n . opisy sposo b ó w ich o d ż y w i a n i a : nagi pustelnik pasie się (!) na t r a w i e ; wspomniany Sofroni żywił się jedynie ziołami; Julian Sabas i jego uczniowie s p o ż y w a l i t y l k o j a r z y n y 146 św. Antoniego „w stanie n a t u r a l n y m " ; r ó w n i e ż Jakub Nisibita j a d a ł w y ł ą c z n i e pokarmy r o ś l i n n e i w dodatku surowe (!). Usytuowanie a n a c h o r e t ó w po stronie natury, widoczne jest t a k ż e w ich relacji do z w i e r z ą t . P r z y k ł a d o w o : dzi ka koza uczy pustelnika r o z r ó ż n i a ć zioła; lwica zwraca się do jednego z e r e m i t ó w z p r o ś b ą o p r z y w r ó c e n i e wzroku jej szczeniętom.; wilczyca, k t ó r a p o p e ł n i ł a k r a dzież prosi pustelnika o odpuszczenie w i n y , natomiast sarna wskazuje miejsce, w k t ó r y m leżały zwłoki anachorety... Posiadanie u m i e j ę t n o ś c i porozumiewania się ze z w i e r z ę t a m i pozostaje w stosunku komplementarności z niechęcią p u s t e l n i k ó w do u ż y w a n i a — b ę d ą cego w y t w o r e m k u l t u r y — j ę z y k a ludzi. W i e l o m ó w n o ś ć traktowana jest jako ciężki grzech, a milczenie u w a ż a się za jeden ze skutecznych ś r o d k ó w p r o w a d z ą c y c h do zbawienia. ( P r z y k ł a d e m na to może być 30-letnie m i l czenie Teona). Miejsce pustelni to, z tego p u n k t u w i dzenia, r ó w n i e ż element natury. Ariachoreci sypiają naj częściej w jaskiniach, grotach i t p . — czyli p o d s u n i ę t y c h przez n a t u r ę miejscach — lub w r ę c z pod g o ł y m niebem. Konkludując: w modelu anachoretyzmu, człon pierwszy opozycji n a t u r a - k u l t u r a jest w a r t o ś c i o wany dodatnio, natomiast drugi — ujemnie. Ku'.tura, w rozumieniu O j c ó w pustyni, to efekt z a k ł ó c e n i a usta nowionego przez Boga ładu. Powstanie k u l t u r y łączy się ściśle z przekroczeniem boskiego zakazu; jej naro dziny to dzieło ludzi skuszonych przez szatana. T y m , co m i ł e Bogu (święte) jest natura; natomiast k u l t u r a jako sfera ś w i e c k a i grzeszna jest p o t ę p i o n a . Życie zgodne z n a t u r ą , to w m n i e m a n i u p u s t e l n i k ó w , kolejna recepta na osiągnięcie z b a w i e n i a . G w o l i ścisłości nadm i e ń m y , iż nagość poza o m ó w i o n y m i t u znaczeniami uzasadnianymi wskazaniami p o c h o d z ą c y m i z przesz łości ( p o c z ą t k o w a n a g o ś ć wzmiankowana w Księdze Rodzaju), oraz teraźniejszości (nagość jako znak zer wania z k u l t u r ą ) — ma t a k ż e uzasadnienie eschatolo59 �giczne. W jednej z apokryficznych ewangelii uczniowie p y t a j ą Chrystusa: „Kiedy n a m się pokażesz i kiedy Cię zobaczymy?"; na co o t r z y m u j ą o d p o w i e d ź : — „ K i e dy zdejmiecie szaty i nie będziecie się w s t y d z i ć " . C a ł k o w i t a s a m o t n o ś ć , absolutne milczenie, n a g o ś ć itd., to raczej teoretyczne postulaty s p e ł n i a n e przez nie w i e l u a n a c h o r e t ó w . Rzeczywista p r a k t y k a samotnicze go ż y w o t a w y g l ą d a ł a nieco inaczej. Pustelnicy nie izolo w a l i się z u p e ł n i e od ludzi; milczenie p r z e r y w a l i cho ciażby dla udzielenia nauk o d w i e d z a j ą c y m ich piel grzymom, a ciało swoje o k r y w a l i s k ó r a m i z w i e r z ę c y m i . S t r ó j w fenomenie chrześcijańskiego monastycyzmu s p e ł n i a ł w a ż n ą f u n k c j ę , o k t ó r e j szerzej powiemy za chwilę. Na razie o d w o ł a j m y się raz jeszcze do m e n t a l n o ś c i ó w c z e s n y c h c h r z e ś c i j a n . Otóż w e d ł u g w i e r z e ń s t a r o ż y t nych i ś r e d n i o w i e c z n y c h w y z n a w c ó w Chrystusa, nie wszyscy ludzie — spośród p o k o l e ń ż y j ą c y c h po grzechu p i e r w o r o d n y m — b y l i p r z e k l ę c i . Stary Testament po daje, iż dwie osoby zyskały sobie szczególne uznanie u Pana: Henoch (Rdz 5,21—24) i Eliasz (1 K r i 17 nn.; 2 K r i 1 п.). S w o i m ż y c i e m zasłużyli sobie na to, że nie zaznali ś m i e r c i lecz b e z p o ś r e d n i o b y l i wzięci (z c i a ł e m i d u s z ą ) do Raju. O Henochu niewiele wiadomo poza t y m , iż żył „w p r z y j a ź n i z Bogiem a n a s t ę p n i e znikł, bo z a b r a ł go B ó g " (Rdz 5,24). Bardziej szczegółowo B i b l i a opisuje p o s t a ć i ż y w o t Eliasza. Jego, a t a k ż e Elizeusza i Jana Chrzciciela u z n a j ą Ojcowie pustyni za swych ludzkich p o p r z e d n i k ó w . Ś w i ę t o ś ć życia p r o r o k ó w b y ł a poparta autorytetem ś w . P a w ł a z Tarsu, k t ó r y w Liście do H e b r a j c z y k ó w w y r a z i ł się o nich t y m i słowy: „...tułali się w s k ó r a c h owczych i kozich, w nędzy, w utrapieniu, w ucisku — ś w i a t nie b y ł ich w a r t — i b ł ą k a l i się po pustyniach i g ó r a c h , po j a s k i niach i rozpadlinach ziemi" (Hbr 11,37 п.). Fragmenty ich ż y c i o r y s ó w p r z y j ę t o za wzorzec, z k t ó r e g o korzystali zarówno anachoreci, j a k i cenobici. Monastycyzm c h r z e ś c i j a ń s k i b y ł n a ś l a d o w n i c t w e m samotnictwa, u b ó s t w a , celibatu oraz pewnych i n n y c h f o r m ascezy p r a k t y k o w a n y c h przez p r o r o k ó w (np. p o s t ó w ) . 60 W a ż k ą rolę w p o d k r e ś l a n i u b e z p o ś r e d n i e j łączności p o m i ę d z y starozakonnymi p r o r o k a m i i c h r z e ś c i j a ń s k i m i m n i c h a m i o d g r y w a ł s t r ó j . W 2 K r i Eliasz opisany jest jako „człowiek w płaszczu z sierści i pasem s k ó r z a n y m przepasany d o k o ł a bioder" (2 K r i 1,8). Płaszcz Eliasza jest n a r z ę d z i e m dokonania p r z e z e ń cudu oraz — nade wszystko — znakiem p o w o ł a n i a do s p e ł n i a n i a f u n k c j i prorockiej, czyli aktualnego objawienia w o l i Bożej (głoszenia Bożego słowa). K i e d y Eliasz chce prze k a z a ć Elizeuszowi swój charyzmat, czyni to poprzez da rowanie m u płaszcza, p e ł n i ą c e g o t u rolę oznaki na s t ę p s t w a (2 K r i 2,13). Pozostaje to w zgodzie z całą starotestamentową t r a d y c j ą t r a k t o w a n i a stroju jako znaku: ubranie c z ł o w i e k a m ó w i o n i m (Syr 19,30). „ K i e dy w B i b l i i otrzymuje ktoś n o w ą szatę, staje się i n n y m c z ł o w i e k i e m . Szata jest b o w i e m odbiciem p o r z ą d k u B o żego w ś w i e c i e i znakiem osoby w jej tożsamości i od r ę b n o ś c i " . M o t y w odmiany stroju, r ó w n o z n a c z n y z od m i a n ą sposobu życia, w i e l o k r o t n i e w y s t ę p u j e w Żywo tach Ojców. Poza Eliaszem i Elizeuszem, r ó w n i e ż Jan Chrzciciel — trzeci w ś r ó d p r o r o k ó w wzorzec ś w i ą t o b l i wego m ę ż a — „nosił odzienie z s i e r ś c i w i e l b ł ą d z i e j i pas s k ó r z a n y o k o ł o bioder..." (Mt 3,4; M k 1,6). O k r y cie e r e m i t ó w , tzn. s k ó r a z w i e r z ę c a ( p r z e w a ż n i e — j a k j u ż wspomniano — owcza lub kozia) w z g l ę d n i e płaszcz z w i e l b ł ą d z i e j sierści oraz s k ó r z a n y pas — w i ą ż ą się s w ą s y m b o l i k ą z u b i o r e m p r o r o k ó w . Ponadto i s t o t n y m w y r ó ż n i k i e m c h r z e ś c i j a ń s k i c h s a m o t n i k ó w b y ł a laska (najczęściej w k s z t a ł c i e greckiej l i t e r y „ T a u " ) , wzoro 6 1 wana na lasce Elizeusza (2 K r i 4,29). Jak d o n i o s ł ą f u n k cję s e m i o t y c z n ą p e ł n i ł s t r ó j , machaj zaświadczy — o p i sany przez Palladiusza w Historii Lausiaca — przy padek niejakiego zakonnika (?) i m i e n i e m Serapion z p r z y d o m k i e m Sindonita (gr. „ s m d o n " = „ p r z e ś c i e r a d ło"). Nie nosił on s k ó r y , a n i laski, nic zgoła poza p r z e ś c i e r a d ł e m , s ł u ż ą c y m m u za jedyne odzienie. Z tego po wodu — j a k podaje autor — n i k t w Atenach go nie n a k a r m i ł . Uznano go zapewne ( i chyba słusznie) nie za bogobojnego mnicha, lecz za jednego z licznych wtedy, w ę d r o w n y c h a b n e g a t ó w o b r a ż a j ą c y c h opinię p u b l i c z n ą i d r w i ą c y c h sobie z niej. N a w i ą z y w a n i e do tradycji prorockiej znajduje swój wyraz t a k ż e w stosunku p u s t e l n i k ó w do przestrzeni. Wyżej wspomniano, że w modJiu anachoretyzmu n a j bardziej cenionymi były miejsca teofanii. Teraz wypada dodać, iż duże uznanie m i a ł y r ó w n i e ż miejsca h i e r o f a n i i : p r z e s t r z e ń z w i ą z a n a z działalnością Eliasza oraz Elizeusza i Jana Chrzciciela. Gorę K a r m e l p r z y j ę t o za p r z y k ł a d miejsca eremu spełniającego w p e ł n i w y m a gane w a r u n k i : jest gorą, na k t ó r e j znajduje się j a s k i nia, źródło wody ż y w e j (źródło Eliasza), m n o g o ś ć po ż y w i e n i a z ziół i owoców, a nadto zdrowe powietrze. Pustelnicy „górę K a r m e l w uszanowaniu o s o b l i w y m zawsze m i e l i " i nad inne pustelnie p r z e d k ł a d a l i . To samo dotyczy i n n y c h terenov/, k t ó r e były ozdobione cudami p r o r o k ó w Eliasza, Elizeusza i Jana Chrzcicieia (np. pieczary nad Jordanem, g ó r a E f r a i m itd.). W na ś l a d o w n i c t w i e p r o r o k ó w r ó w n i e ż nie z a b r a k ł o a k c e n t ó w eschatologicznych. Eliasz, j a k wierzono, p r z e b y w a ł w Raju o c z e k u j ą c n a d e j ś c i a czasów pojawienia się A n t y chrysta. Wtedy m i a ł p o w r ó c i ć (wraz z Henochem — o b r o ń c ą Żydów) na ziemię, dla wybawienia l u d z k o ś c i . Ze tak w ł a ś n i e b ę d z i e , ś w i a d c z y ć m i a ł y s ł o w a Jezusa: „Eliasz istotnie przyjdzie i n a p r a w i wszystko" ( M t 17,11). Jan Chrzciciel z a p o w i a d a ł pierwsze p r z y j ś c i e Chrystusa, a Eliasz ( p o w t ó r n i e p r z y c h o d z ą c ) — p r z y j ś c i e ostatnie. Anachoreci, w uznaniu w s p ó ł c z e s n y c h , b y l i n o w y m i Eliaszami. 6 2 63 Na t y m zamykamy ten, z k o n i e c z n o ś c i Skrótowy, zarys modelu c h r z e ś c i j a ń s k i e g o pustemictwa wraz z p r ó b ą jego analizy. Do dokonanych t u i n t e r p r e t a c j i będziemy się o d w o ł y w a ć w zamierzonych, dalszych szkicach t r a k t u j ą c y c h o fenomenie anachoretyzmu w i dzianym przez pryzmat w s p ó ł c z e s n e j etnologii. Zakończenie R. Barthes n a z w a ł n i e g d y ś m i t „ s ł o w e m nad m i e r n i e uzasadnionym". T r a f n o ś ć tego s f o r m u ł o w a n i a z n a l a z ł a potwierdzenie w zaprezentowanych t u analizach m i t u samotniczego ż y w o t a . Z p e w n o ś c i ą nie w y c z e r p a l i ś m y wszystkich m o ż l i w y c h jego interpreta cji — nie było to naszym zamiarem. C h c i e l i ś m y przed s t a w i ć pewne — naszym zdaniem i n t e r e s u j ą c e — zja wisko i p o k a z a ć , ż e fenomen anachoretyzmu jest zagad n i e n i e m s p o ł e c z n y m oraz k u l t u r o w y m , w i ę c t a k ż e etnologicznym, a nie (jak chcieliby n i e k t ó r z y ) chorobą umysłowo^religijną. 84 65 Za p o d j ę c i e m przez etnologię b a d a ń nad proble m a m i z w i ą z a n y m i z pustelnictwem, zachęcająco prze mawia m . i n . specyfika jej przedmiotu i metod. E t n o logia jest n a u k ą s y t u u j ą c ą często przedmiot swoich za i n t e r e s o w a ń na r ó ż n e g o rodzaju pograniczach. A n a choreci e g z y s t u j ą poza s t r u k t u r a m i społeczności ś w i e c kiej i k o ś c i e l n e j ; żyją w i ę c niejako na marginesie spo ł e c z e ń s t w a , na peryferiach k u l t u r y . J u ż przez ten fakt s t a n o w i ą z a j m u j ą c y m a t e r i a ł dla e t n o l o g ó w l u b i ą c y c h 147 �b a d a ć zjawiska pozornie marginalne, k t ó r y c h w ł a ś c i w e miejsce i ranga w systemie k u l t u r y uwidacznia się do piero z zajmowanego przez nich stanowiska poznaw czego. P r z y k ł a d o w o : historycy piszący o pustelnictwie nie bardzo m o g ą p o r a d z i ć sobie z k w e s t i ą olbrzymiego autorytetu i p o p u l a r n o ś c i a n a c h o r e t ó w w ś r ó d szerokich rzesz s p o ł e c z n y c h . (Aspołeczność p u s t e l n i k ó w dotyczy ła z e w n ę t r z n e j formy życia, a nie sposobu o d d z i a ł y w a n i a ) . " Ich w y j a ś n i e n i a s p r o w a d z a j ą się do wskazywa nia na ludowy charakter genezy m o n a s t y c y z m u , naj częściej bez precyzowania na czym (poza r e k r u t o w a n i e m się m n i c h ó w z w a r s t w y chłopskiej), ta l u d o w o ś ć m i a ł a b y polegać. 66 68 Dla zrozumienia zasygnalizowanego problemu nie odzownym jest p r z y j ę c i e perspektywy etnologicznej, z k t ó r e j w i d a ć , iż ujawniona s t r u k t u r a pustelnictwa po zostaje w relacji homologicznej w z g l ę d e m ś w i a t o p o g l ą du mitycznego. W y r a ź n i e wyszło to przy o m a w i a n i u stosunku a n a c h o r e t ó w do przestrzeni i czasu. Wykaza liśmy j a k d o n i o s ł ą p e ł n i ł y te kategorie f u n k c j ę w rea lizacji i d e a ł u samotniczego ż y w o t a . PRZ 1 T e r m i n „ a n a c h o r e t y z m " pierwotnie był synoni mem „ e r e m i t y z m u " oraz „ m o n a c h i z m u " i o z n a c z a ł zja wisko życia w odosobnieniu. Z czasem znaczenia grec kich w y r a z ó w „ m o n a c h ó s " , „ e r e m i t e s " , „ a n a c h o r e t e s " , k t ó r y m i o k r e ś l a n o ludzi p r o w a d z ą c y c h życie samotni cze czyli p u s t e l n i k ó w , uległy ewolucji i z r ó ż n i c o w a n i u . „ M n i c h " p r z y j ą ł się jako nazwa członka w s p ó l n o t y klasztornej (cenobitalnej f o r m y monastycyzmu), cenob i t y . „ E r e m i t a m i " nazywa się przede w s z y s t k i m przed stawicieli w s p ó l n o t pustelniczych (typu kameduli, k a r tuzi itp.). Synonimem „ p u s t e l n i k a " pozostał w ł a ś c i w i e jedynie „ a n a c h o r e t a " . P o n i e w a ż w okresie, k t ó r e g o do tyczy szkic pierwszy pojęcia mnicha, eremity, anachor e t y i pustelnika b y ł y r ó w n o z n a c z n e , zasadniczo u ż y w a ć ich b ę d ę w y m i e n n i e . 2 T i m o n z A t e n , zwany Mizantropem, syn Echekratidesa. Żył w V w . p.n.e. ( z m a r ł przed 414 г.). J u ż od I V stulecia przed nar. Chrystusa b y ł p o p u l a r n ą p o s t a c i ą l i t e r a c k ą , bohaterem w i e l u dzieł dramatycznych. M . i n . Szekspir u c z y n i ł go t y t u ł o w ą p o s t a c i ą jednej ze swych sztuk. Za p r z y k ł a d buddyjskiej ascezy typu pustelni czego może posłużyć ż y w o t Milarepy opisany w : W. Y. Evans — Wentz, Tibet's Great Yogi Milarepa, Oxford 1973 Zob.: M . Eliade, Yoga: Immortality and Freedom, New Y o r k 1958 Por.: С. L e v i — Strauss, Myśl nieosmojona, War szawa 1969, s. 100, 102 et passim. J. Parandowski, Gustaw Flaubert, Warszawa 1948, s. 4 I n t e r e s u j ą c ą a n a l i z ę twórczości Flauberta, w szcze gólności Kuszenia Świętego Antoniego przeprowadza: J. Bem, Desir et savoir dans I'aeuvre de Flaubert, Universite de L i l l e 1979 Zob.: Vitae Patrum sive historia,e eremiiicae. L i b r i decem, PL, t. L X X I I I — L X X I V , Parisiis 1879. Ży woty Ojców zostały p r z e t ł u m a c z o n e na język polski w X V I I w i e k u przez ks. Sebastiana Piskorskiego, w y d . w K r a k o w i e w 1688 r. Dzieło s k ł a d a się z trzech części oraz dodatku. Część p i e r w s z ą s t a n o w i ą żywoty m n i c h ó w m.in. Atanazego, Hieronima, Pafnucego i i n . Druga część to ..apoftegmaty" czyli n a u k i Ś w i ę t y c h S t a r c ó w , zebrane przez r ó ż n y c h a u t o r ó w . Na część t r z e c i ą s k ł a dają się trzy „ h i s t o r i e " : Palladiusza Historia Lausiaca, Teodoreta z K y r r o s Historia pobożna oraz Jana Mos3 4 6 8 7 8 148 1 To samo dotyczy ludowej w i z j i ś w i a t a , w k t ó r e j „nie ma i d e a ł u oderwanego od przestrzeni i czasu. Rze czy w a ż n e m o g ą i p o w i n n y w ostatecznym r a c h u n k u b y ć w a ż n e t a k ż e w przestrzeni i czasie. C z ł o w i e k f o l k l o r u wymaga przestrzeni i czasu po to, by się urze c z y w i s t n i ć , mieści się w nich c a ł k o w i c i e , są b o w i e m jego żywiołem". Wyobrażenia czasoprzestrzenne o k r e ś l a j ą m i t y c z n ą t r e ś ć anachoretyzmu, r ó ż n ą od zra cjonalizowanych koncepcji ó w c z e s n y c h elit intelektual nych. Mnisi, podobnie jak i liczni podówczas pielgrzy m i mniemali, że empiryczna p r z e s t r z e ń jest ś r o d k i e m do n a w i ą z a n i a k o n t a k t u z Bogiem (sacrum). Odmienne p o g l ą d y głosili reprezentanci n u r t u elitarnego w r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń s k i e j u w a ż a j ą c y , że „ z m i a n a miejsca nie po woduje p r z y b l i ż e n i a do Boga...". Anachoretyzm (oraz monastycyzm w ogóle) dzięki p o w i n o w a c t w u z systemem myśli mitycznej, u c h r o n i ł c h r z e ś c i j a ń s t w o — w okresie jogo formowania — przed zbyt w i e l k i m w p ł y w e m spekulacji filozoficznej, odci n a j ą c katolicyzm np. od w y d u m a n y c h nadmiernie teorii gnostyckich. R ó w n i e ż pod t y m w z g l ę d e m rola feno menu monastycyzmu nie została dotychczas w p e ł n i do ceniona, ale to już temat na inne opowiadanie. 89 7 0 71 PISY chosa Łąka duchowa zwana Nowym Rajem. Dodatkiem jest Jana biskupa Jerozolimy O postanowieniu pierw szych zakonników... W dalszej części niniejszego a r t y k u łu o d w o ł y w a ł się b ę d ę do tego t ł u m a c z e n i a . P o w s t a ł o ok. 376 r. Zob.: Vita s. Pauli primi eremitae, PL, t. X X I I I , Parisiis 1883, s. 18—30 Napisane ok. 390—391 r. Zob.: Vita Malchi monachi captivi, j . w . , s. 55—62 Ok. 391 r. Zob.: Vita s. Hilarionis eremitae, j . w . , s. 30—54 Vita s. O n u p h r n ; Vita s. Pachomii; Vita sAbrahae i in., PL, t. L X X I I I , s. 213—294 Historia monachorum, j . w . , s. 707—735 Historia Lausiaca, j . w . , s. 1066 Philotheus, sive Theophiles, PL, t. L X X I V , s. 1—118 Pratum Spirituale, j . w . , s. 119—243 Verba seniorum, PL, t. L X X I I I , s. 735—1066 Por.: M . Starowieyski, Świętość w życiu i myś lach pustelników egipskich IV wieku, W nurcie zagad nień posoborowych, Warszawa 1972, s. 370 n. A. Camus, Eseje, Warszawa 1971, s. 554 M . Starowieyski, Świętość w życiu i myślach..., dz. cyt., s. 369 C. Levi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 1964, s. 136 A.S. A t i y a , Historia Kościołów Wschodnich, War szawa 1976, s. 18 Masowe ucieczki na p u s t y n i ę u w a ż a n e są za p o c z ą t e k ruchu monastycznego. O d n o ś n i e miejsca jego zainicjowania i s t n i e j ą dwie teorie. „Dyfuzjoniści" u w a żają, iż do powstania i krystalizacji monastycyzmu doszło w Egipcie, skąd z o s t a ł przeniesiony na inne te reny. Zwolennicy konkurencyjnej hipotezy głoszą, że monastycyzm n a r o d z i ł się n i e z a l e ż n i e od siebie w ta kich krajach j a k : Egipt, Syria, Palestyna. Dla nas p r o blem absolutnego p o c z ą t k u zjawiska c h r z e ś c i j a ń s k i e g o monachizmu — t r u d n y do jednoznacznego rozstrzyg nięcia — nie jest zbyt istotny. S k ł o n n i j e s t e ś m y przy c h y l a ć się do p o g l ą d u , że ze w z g l ę d u na s y t u a c j ę h i s t o r y c z n ą jaka w y t w o r z y ł a się w Egipcie, tam n a j p r ę dzej dojrzały w a r u n k i do zainicjowania tego ruchu. Na temat p o c z ą t k ó w monastycyzmu zob.: W . H . Mackean, Christian Monasticism in Egypt to the Close of the Fourth Century, London 1920; t a k ż e : J. Bremond, Les peres du desert, Paris 1927; t a k ż e : К . Heussi, Der Urs9 1 0 1 1 1 2 13 14 16 18 17 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 �prung des Mónchtums, Tubingen 1936; t a k ż e : J. Leroy, Moines et monasteres du Proche — Orient, Paris 1958; t a k ż e : A . Voobus, A History of Asceticizm in the Syrian Orient: A Contribution to the History of Culture in the Near Eeast, t. I — I I , [ w : ] Corpus Scriptorum Christianorwm Orientalism, nr nr 184, 197, L o u v a i n 1953, 1960 Liczba m n i c h ó w , z powodu braku wiarygodnych źródeł, jest bardzo trudna do ustalenia. W e d ł u g p r z y b l i ż o n y c h danych w Egipcie — w okresie n a j w i ę k s z e j f a l i monastycyzmu — było ich k i l k a d z i e s i ą t tysięcy. Por.: E.R. Hardy, Christian Egypt, Church and People, New Y o r k 1952, s. 92 W literaturze przedmiotu często m o ż n a znaleźć pogląd, że masowe ucieczki na p u s t y n i ę w czasie gdy c h r z e ś c i j a ń s t w o stało się r e l i g i ą p a ń s t w o w ą , b y ł y w y razem protestu przeciwko kompromisowi Kościoła z p a ń s t w e m oraz n a r a s t a j ą c e m u k l e r y k a l i z m o w i i stop niowemu wypaczaniu i d e a ł u c h r z e ś c i j a ń s k i e g o . Zob.: A . Harnach, Das Monchtum, seine Ideale und seine Geschichte, Giessen 1901; t a k ż e : H.B. W o r k m a n , The Evo lution of the Mlonastic Ideal from the Earliest Times down to the Coming of the Friars, L o n d o n 1927, s. 14; także: M . Simon, Cywilizacja wczesnego chrześcijań stwa, I—IV w., Warszawa 1979, s. 357; t a k ż e : T. M a n teuffel, Zakony Kościoła katolickiego do polowy XIV теки, [ w : ] Szkice z dziejów papiestwa, Warszawa 1958, s. 3 K r y t y c z n e o m ó w i e n i e liczby m n i c h ó w zawiera praca: D. Savramis, Zur Soziologie des byzantinischen Mónchtums, Leiden/Koln 1962, s. 53 n. Szeroko pisze o t y m J. K ł o c z o w s k i w swym zna k o m i t y m dziele. Zob.: J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty chrześ cijańskie, K r a k ó w 1964, s. 138 n. Obok tych d w ó c h zasadniczo odmiennych postaci monastycyzmu, w y s t ę p u j e jeszcze forma p o ś r e d n i a — w s p ó l n o t a anachorecka. Pustelnicy — uczniowie skupiali się wokół anachorety — mistrza zwanego „ojcem" lub ,starcem", z dodaniem „święty". T a k i „ a b b a " cieszył się s z c z e g ó l n y m autorytetem ( p r z y w ó d z t w o charyzma tyczne) i o p i n i ą świętości. A r c h i t e k t o n i c z n y m odzwier ciedleniem zbiorowo — eremickiej f o r m y monachizmu jest l a u r ą (ławra, ł a w r a ) . Por.: J. K ł o c z o w s k i , Wspól noty chrześcijańskie, dz. cyt., s. 60 n . Ponadto i s t n i a ł a zapewne n i e m a ł a ) grupa tzw. m n i c h ó w w ę d r o w n y c h . Niemal wszyscy pisarze k o ś c i e l n i w y ż e j o c e n i a j ą c e n o b i t a l n ą f o r m ę monastycyzmu. T y l k o Jan Kasjan zdaje się bardziej cenić anachorelyzm. Zob.: Jan Kasjan, Rozmów dwadzieściacztery, t. I I , P o z n a ń 1929, s. 243 Por.: M . Borkowska OSB, M n i s i — szaleńcy hie rarchii wartości, „ Z n a k " nr 318, g r u d z i e ń 1980, s. 1543 Okres oczekiwania eschatologicznego w przeko naniu, że drugie n a d e j ś c i e Zbawiciela n a s t ą p i r y c h ł o , t r w a ł od czasów A p o s t o ł ó w . Dopiero św. Augustyn, po w o ł u j ą c się na zdanie z Pisma św. (Dz I , 7), u s i ł o w a ł p o d w a ż y ć tę p o w s z e c h n ą p e w n o ś ć . Przypomnijmy, że w B i b l i i brak jest b e z p o ś r e d nich w z o r c ó w ś w i ę t y c h ludzi i nie ma ich k u l t u . T r a dycja uwielbienia m ę c z e n n i k ó w s t a n o w i ł a niejako pre cedens c h r z e ś c i j a ń s k i e j koncepcji ś w i ę t y c h . Jan Moschos, Łąka duchowa, [ w : ] Żywoty Ojców, dz. cyt., s. 774 Jarl biskup Jerozolimy, O postanowieniu pierw szych zakonników, [iv:] j . w . , s. 843 Por.: P. Nagel, Die Wiedergewinnung des Paraćieaes durch Askese, „ F o r s c h u n g e n und F o r t s c h r i t t e " 34, 1960, s. 375 n. Por.: A . Guriewicz, Kategorie kultury średnio wiecznej, Warszawa 1976, s. 266 n. Dla anachoretów praca fizyczna b y ł a u m a r t w i e n i e m . Zob.: Nauki świę tych Starców, dz. cyt., s. 427. W Żywotach Ojców w y s t ę p u j ą fragmenty, k t ó r e w s k a z u j ą na kształtowanie się odmiennego stosunku do pracy c e n o b i t ó w . Zob.: Nauki svjiitych Starców, dz. cyt., s. 446 Poza wspomnianym już t ł u m a c z e n i e m S. Piskor skiego, u k a z a ł się p r z e k ł a d tego fragmentu autorstwa S. Hammera ( „ M e a n d e r " 1, 1946, s. 49—51) przedruko wany t a k ż e przez A . Bobera (Antologia Patrystyczna, s. 277 п.), oraz p r z e k ł a d M . Starowieyskiego, „ Z n a k " 252(6), czerwiec 1975, s. 802 л. Schemat c h r z e ś c i j a ń s k i e j koncepcji historii m o ż na p r z e d s t a w i ć n a s t ę p u j ą c o : stworzenie ś w i a t a i pier wotna szczęśliwość c z ł o w i e k a ; grzech p i e r w o r o d n y i od dalanie się ludzi od Boga; pierwsze przyjście Chrystusa i odkupienie ludzkości; okres oczekiwania na p o w t ó r n e przyjście i na koniec ś w i a t a ; drugie przyjście Z b a w i ciela i k r ó l e s t w o m e s j a ń s k i e ; Sąd Ostateczny i p o w r ó t 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 1 3 5 3 3 3 7 3 8 człowieka do Boga. Średniowieczni historiografowie dokonywali nieco innych p o d z i a ł ó w dziejów (np. P a w e ł Orozjusz w Historia adversus paganos dzieli h i s t o r i ę ś w i a t a na cztery okresy, a Augustyn w s w y m Państwie Bożym na sześć epok), lecz t r e ś ć zasadnicza jest iden tyczna. Por.: A. Guriewicz, Kategorie..., dz. cyt., s. 123 п.; t a k ż e : J. Le Goff, Kultura średniowiecznej Europy, Warszawa 1970, s. 169 п.; t a k ż e : Z Kuderowicz, Filo zofia dziejów. Rozwój p r o b l e m ó w i stanowisk, Warsza wa 1973, s. 9 n. Por.: Jan Moschos, Łąka duchowa, dz. cyt., s. 741. Nawiasem m ó w i ą c , nasuwa się t u pewne skojarze nie p o m i ę d z y p o s t ę p o w a n i e m a n a c h o r e t ó w i d z i a ł a l nością s t a r o ż y t n y c h Egipcjan, k t ó r z y — zgodnie z k o n cepcją ł a d u (Maat) — w i n n i b y l i swym życiem p r z y w r a c a ć zachwiany stan w naturze i s p o ł e c z e ń s t w i e . Zob.: S. Morenz, Bóg i człowiek w starożytnym Egipcie, Warszawa 1972, s. 112 et passim. Charakter o s t r z e ż e n i a ma np. historia o Eronie z A l e x a n d r a , k t ó r e m u zgniły i o d p a d ł y genitalia jako k a r a za s p ó ł k o w a n i e . Zob.: Palladiusz, Historia Lausiaca, dz. cyt., s. 629 Jan Moschos, Łąka duchowa, dz. cyt., s. 817; to samo w t ł u m . M . Starowieyskiego: „ Z n a k " 252(6), czer wiec 1975, s. 808 Por.: M . Bachtin, Problemy literatury i estetyki, Warszawa 1982, s. 352 Por.: P. Nagel, Die Motiuierung der Askese in der Alten Kirche und der Ursprung des Mónchtums, B e r l i n 1966 Nie tylko Orygenes p o t r a k t o w a ł d o s ł o w n i e to zda nie. W „ Ż y w o t a c h O j c ó w " wspomina się z a r ó w n o o po jedynczych mnichach-kastratach, jak i o klasztorach r e z a ń c ó w . Zob.: Jan Moschos, Łąka duchowa, dz. cyt., s. 782, 795, 800 et passim. R ó w n i e ż w innych miejscach Pisma ś w i ę t e g o znaleźć m o ż n a twierdzenia p r e f e r u j ą c e b e z ż e n n o ś ć (np. I K o r 7,1). Jan Moschos, Łąka duchowa, dz. cyt., s. 741 M . Bachtin, Problemy literatury..., dz. cyt., s. 334 T. Mann, Józef i jego bracia, t. I , Historie Jakubowe. Młody Józef, Warszawa 1967, s. 25 t a m ż e , s. 24 „Droga" w ó w c z e s n y m ś w i a t o p o g l ą d z i e poza sen sem d o s ł o w n y m m i a ł a t a k ż e znaczenie p r z e n o ś n e : b y ł a d u c h o w y m poszukiwaniem, por.: A . Guriewicz, Kate gorie..., dz. cyt., s. 76 J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty chrześcijańskie..., dz. cyt., s. 155 Jan biskup Jerozolimy, O postanowieniu..., dz. cyt., s. 844 To i n a s t ę p n e zdania, p o z o s t a j ą w ścisłym z w i ą z k u z zagadnieniem m o t y w a c j i w micie. Zob.: R. Barthes, Mit i znak, Warszawa 1970, s. 44 n. Por.: A . Guriewicz, Kategorie..., dz. cyt., s. 74 W m y ś l zasad magii A l k m e n y , Por.: L . Stomma, Słońce rodzi si% 13 grudnia, Warszawa 1981, s. 31 n. P. Evdokimov, Prawosławie, Warszawa 1964, s. 110 Tzw. s ł u p n i c y (stylici) to pustelnicy, k t ó r z y przez długie okresy mieszkali w c a ł k o w i t y m odosobnieniu na szczytach kolumn lub na specjalnie w t y m celu zbu dowanych filarach. Ta forma ascetyzmu n a r o d z i ł a się w S y r i i , a p r z e t r w a ł a na Wschodzie przez wiele w i e k ó w . Zob.: H . Delahaye, Les Saints Stylites, „Subsidia Hagiographica", X I V , Bruxelles — Paris 1923; t a k ż e : J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty..., dz. cyt. s. 60; t a k ż e , A.S. A t i y a , Historia Kościołów..., dz. cyt., s. 161 Zob.: Żywoty Ojców, dz. cyt., s. 113 Cyt. za: J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty..., dz. cyt. s. 148 Analogiczne (w p e w n y m sensie) poglądy na w a r tość natury o d n a l e ź ć m o ż n a w dziełach J.J. Rousseau. U w a ż a ł on, że natura — pojmowana jako stan pier wotny — jest najdoskonalsza. Rousseau w i e l b i ą c n a t u r ę , r ó w n o c z e ś n i e p o t ę p i a k u l t u r ę . „Wszystko jest dobre, gdy wychodzi z r ą k b t w ó r c y , wszystko się paczy w r ę k a c h c z ł o w i e k a " . (Na marginesie dodajmy, że stworzona m u przez przyjaciół siedziba, nazwana została Eremitage). Zob.: W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, Warszawa 1959, s. 207 n. N i e k t ó r z y Ojcowie Kościoła t r a k t u j ą jako przed c h r z e ś c i j a ń s k i c h ś w i ę t y c h m.in. Sokratesa, Platona i Senekę. R. Przybylski, K u b r a k pośmiewiska, „ Z n a k " 310, k w i e c i e ń (4) 1980, s. 442 Żywoty Ojców, s. 841 3 0 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 62 149 �6 3 M o t y w ten r o z w i j a j ą iiczne pisma apokryficzne (m.in. ewangelie). Zob.: „ Z n a k " 275, maj (5) 1977, s. 555 n . R. Barthes, Mit i znak, dz. cyt., s. 49 Zob.: J. P t a ś n i k , Kultura wieków średnich, War szawa 1925, s. 37 Zob.: J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty..., dz. cyt., s. 59, 184 et passim, t a k ż e : T. Manteuffel, Zakony..., dz. cyt., s. 14; t a k ż e : J. Wierusz K o w a l s k i , Monastycyzm wczes nochrześcijański [ w : j Katolicyzm s t a r o ż y t n y , Warszawa 1969, s. 372 n. Nie zgadzam się z tezami D. Savramisa w tej k w e s t i i . Por.: tegoż, dz. cyt., s. 10 п., 81, 90 et passim. 6 4 6 5 6 6 6 7 6 8 Zob.: J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty..., dz. cyt., s. 49, 53; t a k ż e : J. Wierusz K o w a l s k i , Monastycyzm wczesno chrześcijański, dz. cyt., s. 370 п.; t a k ż e : M . Simon, Cywilizacja..., dz. cyt., s. 360 n . M . Bachtin, Problemy..., dz. cyt., s. 356 Grzegorz z Nyssy, Wybór Pism, Warszawa 1963, s. 228 Ciekawe b y ł o b y p o r ó w n a n i e koncepcji n i e k t ó r y c h sekt gnostyckich (np. a d a m i t ó w ) i pewnych p o g l ą d ó w heretyckich z I I I i I V stulecia, z fenomenem anacho retyzmu. N i e w ą t p l i w i e istniało między n i m i wiele ele m e n t ó w w s p ó l n y c h , niemniej jednak anachoreci ucho dzili od p o c z ą t k u za w i e l k i c h w r o g ó w h e r e t y k ó w . Por. Żywoty Ojców, dz. cyt., s. 743 et passim. 6 9 7 0 7 1 Fot.: Z. Zagajewski Wszystkie reprodukowane ryciny pochodzą z dzieła Solitude. J . i R. Sadelerów, Wenecja 1600 1 I I . 1. Brat Urban, franciszkanin o p i e k u j ą c y się (w okresie od maja do ś w . Michała) „Puszczą bł. Ja na z D u k l i " . I I . 2. Sw. Andrzej Ś w i e r a d . Zaostrzone p r ę t y m a j ą r a n i ć z n u ż o n e snem ciało, podob nie — zawieszone nad g ł o w ą kamienie 150 �