https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4e9704f1cd7acf05c6a31048d58549e.pdf 008fc66d80a67328111ab814e3780d08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3715 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource religijność ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3489 Title A name given to the resource Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.1 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek OlędzPci WOTA WOSKOWE ZE WSI BRODOWE ŁĄKI I K R Z Y N O W Ł O G A WIELKA* W l i t e r a t u r z e poświęconej polskiej sztuce ludowej — pochodzeniem stwem, kraju tycznego woskowej wywania wej wotywnej. chłopstwo n i e znalazł Polski krajach rzeźbie przez skowych w Zwyczaj kościołach w opracowaniach wotów w o ­ kultury szerszego o m ó w i e n i a m i m o Europy zagadnieniu ofiaro­ ludo­ iż w i n n y c h t e m u poświęcono szereg prac . pie i związku z t y m w y d a j e dać k i l k a okresie informacji czasu np. zwyczaj Zwyczaj znany wotów ofiary jest w o w tym, w jakim zwyczaj ofiarowywania zwłaszcza zasięgu kościołach. wotywnej w swej wotów rzymskich i ludowych i Słowacji w wielu wypadkach z terenem Najtrudniejsze czy rodzaj z których postaci od dawna sil­ katolickimi, Bawarii, Tyrolu i Słowacji . 3 zwyczaju dree więźniów i — j a k twierdzi czym wiąże zwierząt domowych, A. Gennep się p r o b l e m — tego ludzkiej a n i e m d n i a św. L e o n a r d a ; właści­ wszystkiego, bezradności c z y bezsilności. K u l t t e n w y r a ż a się u r o c z y s t y m obchodze­ w t y m d n i u chłopi się w kościele d o ś w i ę t e g o przedstawiają chodzących wanie zwyczaju ofiary modląc m u symbole może obszarze sięgać zwyczaj katolickiego wotywnej chłopstwo o f i a r y niektóre organa hodowane ciała dree ludz­ kiego . 4 j a k i A . Gennepa, mogą R. Andree Zasadniczy i występować przedchrześcijańskie jednak — według A. Gennepa, pewne — germańskie potencjał czy ideologiczny o b u autorów w elementy nia się k u l t u we Francji. romańskie. a j a k też i i n n y c h b a - z postaci czasów hodowlą w Bawarii wprowadzenia stersów czasu jednak w św. L e o n a r d a Mogło kościoła 7 pojawił się rozpowszechnie­ w jego ojczystym w znacznie później, dopiero świętego się zwyczaju . nastąpić tego możliwie pojawienia zwyczaj okresie przez z a r ó w n o R. A n ­ to kultu niż zwierząt, I I I i I V jest omawianego później, d o p i e r o zwyczaju w n i m za­ wiek granicą Najprawdopodobniej miejscowe, * N i n i e j s z e o p r a c o w a n i e j e s t w y n i k i e m badań a u t o ­ ra, p r o w a d z o n y c h n a marginesie i n n y c h prac tereno­ wych Zakładu Etnografii I H K M PAN w latach 1957—1959. Z e b r a n e m a t e r i a ł y znajdują się w a r c h i ­ w u m Zakładu. F. K r c e k , Rozmaitości, „ L u d " , L w ó w 1910, t . V I , s. 394; M . Z n a m i e r o w s k a P r i i f f e r o w a , Muzeum Etno­ graficzne USB w Wilnie i jego przyszłość, ,.Lud". L w ó w 1932, t . X I ( X X X I ) , s. 5; A . Chętnik, Kalenda­ rzyk zwyczajów dorocznych, obrzędów i niektórych wierzeń ludu kurpiowskiego, N o w o g r ó d 1934, s. 9, 2 1 ; St. P o n i a t o w s k i , Etnografia Polski, „Wiedza o Pol­ sce ', t. 5 / I I I , s. 277; K . Moszyński, Kultura ludowa Słowian, K r a k ó w 1934, cz. I I , z. 1, s. 237, 2 4 2 - 2 4 4 , 248; T . S e w e r y n , Staropolska grafika ludowa, War­ s z a w a 1956, s. 1 6 4 - 5 . - R. A n d r e e , Votive und Weichegaben des katholischen Volkes in Sud-Deutschland, B r u n s w i c k 1904; tenże, Einige Bemerkungen uber Votive und Weiche­ gaben, „Corresponderblatt d e r D e u t s c h e n A n t r o p o l o g i s c h e n G e s e l l s c h a f t " , o c t . 1905; A . G e n n e p , Religions Moeurs et Legendes, c h a p . £a:-Votos Bavarois et Tyroliens, P a r i s 1908, s. 9 9 - 1 0 8 ; J . H o r a k , Fricova „pravdiva pisen o tom, jak cert babu vzal", „Ćesky L i d ' ' , 1955 (R. X L I I ) , n r 3, s. 1 2 1 ; J . O k r u c k y , Żelazne figurky, „Umeni a Remesla", 1958, n r 5, s. 194—5; S t . L . K o s t o v , Votivi, „Izvestja n a N a r o d n i j a E t n o g r a f s k i j M u z e j w S o f i j a " , S o f i j a 1922, R. I I . t . 1 - 2 . - Europie znacznie Według występo­ ludowej pod patronat w o t y w n e j . Według Zachodniej zwierzęta w k t ó r e są jednocześnie g ł ó w n ą treścią składanej w oraz znana o k r e s u d a t u j e się n a t y m związanych Wyobrażają gospodarstwie się ksiąg c u d ó w p o ­ odległych oddawania spraw odległą przeważnie analizy bardziej najbardziej one wywodzi z B a w a r i i , że n a t y m t e r e n i e s w y c h pragnień — w p o s t a c i k u t y c h w żelazie w o t ó w . 1 t a k po­ w poszczególnych p u n k t a c h E u r o p y . R. A n ­ twierdzi n a podstawie I I I — I V w . O d tego b o w i e m warty jest współcześnie w obrządku chrześcijańskim l u d o w a f o r ­ patrona tym i funkcja z Bawarii, j e d n a k do ustalenia jest n i e miejsce ideologii, nie w wotów d o b n a , że n i e sposób zaprzeczyć słuszności t e g o t w i e r ­ N a t e r e n a c h t y c h łączy się o n z k u l t e m św. L e o n a r d a , wie adaptowało d o m a o f i a r y w o t y w n e j , lecz m o m e n t p o j a w i e n i a się t e g o ludowej w i e l u k r a j a c h E u r o p y . Szczególnie n i e w i ą ż e się o n z o b s z a r a m i z t e n ze świata a n ­ i częściowo t y l k o zmieniając obrzędowości''. W a r t o dodać, ż e r o d z a j Tyrolu się c e l o w e , a b y n a w s t ę ­ występował p r z e z chłopstwo a swej s w y m w i ą ż e się z chrześcijań­ które zapożyczyło dzenia 2 W I daczy n i e w s p o m i n a się o s p o t y k a n e j w niektórych p u n k t a c h VI—VII przez w kraju, wieku, okresie zakon cy­ ok. V I I I — X w . . я s. 15—22; E . S t e m p l i n g e r , Antiker Aberglaube in modernen Ausstrachlungen, Leipzig 1922, s. 70, 9 3 ; A . J o h , Sitte, Brauch und Volksglaube in deutschen Westbohmen, R e i c h e n b e r g 1924, s. 293; N . T a r c h i a n i , A . T e s i o , Voto, „Enciclopedia I t a l i a n a " , R o m a 1937/45, t. X X X V , s. 6 0 1 - 6 0 3 ; C. T r a j a n o v i c , Glavni srpski zertveni obiczaji, „Srpski Etnografski Zbornik", t. X V I I , s. 209. A . G e n n e p , o p . c i t . , s. 1.01; J . O k r u c k y , o p . c i t . , s. 194; T . S e w e r y n , Czechosłowacka sztuka ludowa, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a ' , 1949, n r 3 - 4 , s. 96. A . G e n n e p , o p . c i t . , s. 106: R. A n d r e e , o p . c i t . , s. 6, 3 4 ; J . O k r u c k y , o p . c i t . , s. 195. :1 4 W e d ł u g N . T a r c h i a n i , A . T e s i o ( o p . c i t . , s. 602) chrześcijaństwo z a p o ż y c z y ł o z w y c z a j o f i a r y w o t y w n e j od j u d a i z m u . M a o t y m ś w i a d c z y ć s z e r e g w z m i a n e k w B i b l i i n a t e m a t o f i a r y w o t y w n e j . P o r . Biblia to jest księgi Starego i Nowego Testamentu, tłum. z łac. J . W u j e k , L i p s k 1898, G e n e s i s X X V I I , 9 - 1 0 , 20, 2 5 - 2 9 , X X V I I I , 20-22. T h . H o m o l l e , Donarium, Dictionnaire des Antiąuites grecąues et romaines, P a r i s 1892, t . I I , p . 1, s. 362—382; S. E i t r e m , Opferritus und Voropfer der Griechen und Romer, K r i s t i a n i a 1915, s. 72. 5 e A . G e n n e p , o p . c i t , s. 102; R. A n d r e e , s. 39. A . G e n n e p . o p . c i t . , s. 102—3. 7 s op. cit.. ��Na podstawie przytoczonych prac określenie p o j a w i e n i a się w kościele k a t o l i c k i m E u r o p y niej rytuału ofiary wotywnej pozostaje czasu więc torium Polski, z uwagi napotyka n a mniejszą jeszcze większe popularność czaju wśród polskiego trudności omawianego danych, i to zarówno ze źródeł chłopstwo obrzędowości kościoła ofiarowywania jednak powiedzieć, początkowym by dokonywania tyk związanych działalności raczej zakonu przez z chłopstwo hodowlą XIV—XV w., w z tym pewnym wyraźne bydła. okresie rozwojem Mogło się i chłopskiej Sprzyjało temu zwyczaju, samego zwyczaju do nych, z dawien polskie, które to konkretne, nie omawiany w Polsce i 9 w w gospodarki oko­ miał za­ nierogacizny, podobieństwo przy wzmożonej o XVI żadnej w. tego to istnieją wątpliwości w tym stulecia już dane, okresie składanie było zjawiskiem powszechnym. wykonywane ze zasadniczych szlachetnych metali lerię i k u p c ó w , d r u g i e — p r z e z „ b i e d n y c h " , głównie przez magna- najpraw­ chłopstwo . l 0 l u d z i „ b o g a t y c h " i „ b i e d n y c h " różniły się n i e t y l k o p o d w z g l ę d e m materiału, z k t ó r e g o b y ł y nane. N a p e w n o dotyczyły o n e zupełnie spraw, t a k odmiennych j a k najistotniejsze wyko­ W a c ł a w z P o t o k a P o t o c k i , Ogród fraszek, wyda­ n i e zupełne A . B r u c k n e r a , L w ó w 1907, t . I I , s. 375. „Argument na l u t r y Słuchaj l u t r z e , coś w s z y s t k o d o kościoła k r z y w o , G d y c z e k a w żalu, w s t r a c h u i w c h o r o b i e c k l i w o . Ż e w i e s z a n a ołtarzu o b i e c a n e w o t a , U b o g i z w o s k u , b o g a c z ze s r e b r a , ze złota, T y zowiesz zabobonem." "> J w . P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć zbiór w o t ó w s r e b r n y c h z X V I I / X V I I I w . w k a p l i c y M a t k i Boskiej Bolesnej kościoła W s z y s t k i c h Ś w i ę t y c h w C h e ł m i e n a d Wisłą. W M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w e Wrocławiu znaj­ dują się o k a z y w o t ó w żelaznych. N i e s t e t y , b r a k j e s t bliższych d a n y c h dotyczących i c h p o c h o d z e n i a . Nie 9 1 1 1 2 kłopotami, i złote srebr­ dwa rodzaje były symbolami, i Wreszcie dotyczące były zdrowia ludzkiego zasadniczo nie były można inny jako symbolicz­ samych przez ofiarodawców. te których samych religijnego. zapominać, wykonywane wota Różniła stosunek kultu rolę Woskowe przeważnie do tej f o r m y się chłopa. najczęściej l u b przebłagalne. ników, n a t o m i a s t w o t a w o s k o w e łem pod t y m wiązały pracy spełniały krąg życio­ wotów odmienna skala potrzeb, ofiarodawców srebrne były Najczęściej dziękczynnych. upraszające ofiary wąski powodzeniem towarzyszącymi wota, ofiar „bogatych" poza zupełnie osobistego, składane i Inne chłopstwa. powodzenia ludzi one osobistym ne że wota złote zawodowych złot­ były wyłącznie dzie­ Różnica autorstwa tych w o t ó w n a d a w a ł a i m określone piętno f o r m a l n e , które ustalało dowej i c h przynależność artystyczną do s z t u k i l u ­ l u b profesjonalnej. Wszystko to razem przemawia za istnieniem już w połowie X V I w., a może n a w e t i wcześniej, w o s k o ­ rzeźby w o t y w n e j , posiadającej formalne sztuki Brak jest wartości treściowe ludowej. jakichkolwiek danych potwierdzających w y s t ę p o w a n i e w t y m czasie, a także i w o k r e s i e na terenie z kutego żelaza . sowanym tworzywem łatwiej dostępny że wota Polski wotów Prawdopodobnie 12 do niż obróbce s p e c j a l n y c h woskowe powszechnie wyrobu żelazo i wotów był sto­ wosk, nie wymagający umiejętności . ,я znane póź­ wykonywanych były na przy Warto zaznaczyć, terenie Słowacji, B a w a r i i i T y r o l u . J e d n a k zostały o n e w t y c h k r a j a c h (w m n i e j s z y m l u b większym stopniu, a niekiedy kowicie) trwałe zastąpione i w przez wota t a k j a k woskowe apotropeiczne. polskiej To, że żelazne, posiadające podobny kulturze ludowej, fakt stanowi właściwości nie zaistniał jeszcze j e j odrębności, znajdujących źródło w środków ubóstwie i ogólnej cał­ bardziej z w i e l u przejawów jeden swe ograniczoności potrzeb. odmiennych pragnienia z zdrowiem. wota niejszym, składane p r z e z „ b o g a t y c h " , z a p e w n e szlachtę, Wota niektórych całe z e s t a w y pragnień wykraczały chłopstwa tym zaczy­ rolę. występował połowie w prawdopodobnie (złota i s r e b r a ) i w o t a w o s k o w e . P i e r w s z e z n i c h b y ł y dopodobniej ze symbolicznych i O b o w i ą z y w a ł y w t y m czasie w o t a d w ó c h wota czy wej chodzi kościołach rodzajów: i stałymi chłopstwo ulegające że się s y ­ przez ogół ó w c z e s n e g o społeczeństwa k a t o l i c k i e g o w o ­ tów ze rekreacyj­ praktyki zwyczaj na­ charakter nie względem praktyk katolicyzmu jeśli prak­ wiążącym który duże nały p o w o l i tracić swoją p i e r w o t n ą Natomiast był związanych wym u p r a w i a n y c h przez rozmaitych dawna czasie e k s p a n s j i również potrze­ sprzyjająca p e w n i ć pełną pomyślność h o d o w l i bydła, drobiu. Pol­ to polepszenia chłopstwa się znacz­ religijnych h o d o w l a n o - r o l n e j . Była to n a p e w n o d l a przyjęcia w przypuszczać, że społeczno-ekonomicznej liczność przez ten pojawił n i e później, k i e d y p o w s t a ł y b a r d z i e j tuacji wotów z a k o n u cystersów; t r u d n o czy zwyczaj okresie X I I w. Należy stąpić w katolic­ nastąpiło p r a w d o p o d o b n i e — t a k j a k w B a ­ — za p o ś r e d n i c t w e m sce, w że spraw skąpych pisanych, j a k i ba­ jaki Najczęściej Srebrne do kiego w Polsce z w y c z a j u się lić, terenowych. Wprowadzenie w do dzisiaj n y c h w o t ó w , pochodzących m n i e j w i ę c e j z t e g o o k r e ­ zwy­ l u d u , niż w ś r ó d chłopstwa B a ­ w a r i i c z y S ł o w a c j i , a jednocześnie z p o w o d u warii przetrwały su i dzięki t e m u m o ż e m y s t o s u n k o w o dokładnie u s t a ­ Rozstrzygnięcie tego p r o b l e m u , j e ż e l i c h o d z i o t e r y ­ jest kościołach sprawą otwartą. dań t y c h d w ó c h różnych l u d z k i c h ś w i a t ó w . W Zachod­ Już w w X V I w . idea Europie, a również ofiary i w wotywnej Polsce, spotkała z ostrą się krytyką j e s t j e d n a k w y k l u c z o n e , że n a Śląsku z n a n e b y ł y t e g o r o d z a j u w o t a i że w s p o m n i a n e e k s p o n a t y m u z e a l n e pochodzą w ł a ś n i e z t e g o t e r e n u . S t o s o w a n i e d o w y r o b u w o t ó w p r z e z chłopstwo w y ł ą c z n i e w o s k u w i ą z a ć się m o g ł o z p r z e k o n a n i a m i o j e g o s p e c j a l n y c h właściwościach. W wierzeniach ludowych panuje bowiem powszechnie pogląd, że w o s k , szczególnie pochodzący ze s k a p i n i n i e d o p a ł k ó w świec kościelnych, p o s i a d a właściwości a p o t r o p e i c z n e . T y m s a m y m zaś w o t u m w y k o n a n e z t e g o r o d z a j u t w o r z y w a n a b i e r a szczególnej m o c y . W a r t o p r z y t y m dodać, że b a r d z o p o d o b n e pioglądy n a właściwości w o s k u występują w l i t u r g i i kościelnej. P o r . P o d r ę c z ­ na Encyklopedia Kościelna, Warszawa, L u b l i n , Łódź 1916, s. 4 3 - 4 4 . 13 �reformacji '. Prawdopodobnie 1 pod wpływem teczność składania licznych ofiar zamierania wotów upraszających), archaicznego wości, że t o w a r z y s z y ł o ze s t r o n y k l e r u . ideologiczne, ścijaństwa i jest, bierające rozpoczął tę obrządku. N i e u l e g a wątpli­ że wota formę wota istnienie w n i m nie tylko kultu religijnego, możnowładców, fundacji miały ołtarzy, zapewniały kościele dla kleru były wielkie posiadały dla niezbyt chłopstwo w nawet znaczenie. — przez znakiem swe dozna­ one miejsce okolicy, a t y m samym licznych wiernych pod­ wielu wania kościołach wotów, pienie wotów je służba zamożnych danina wosku, na każdego sposobem: powstałe wyrabiała w t e n spo­ przestały spełniać rolę o f i a r y w o s k o w e j ofiary jaja) pieniężne między Zmiany dokonane ofiary wotywnej rze samych ców l u b żywnościowe kościołem a wiernymi w ogólnym osób wych zaś służby kuratela parafii figur potrzeby mogła silniej wiernych, nowej wstrzymało pularności ilości twór­ kościelnej wpły­ formy niż wotów. Bezpo­ przedtem do wosko­ kształtować tradycyjnego tematy. postaci jednak w uprawiania n a d produkcją wprowadzając symboli nowe Nadanie systemie Ograniczenie spośród nęło z a p e w n e n a u j e d n o l i c e n i e średnia na . odbiły się bezpośrednio n a c h a r a k t e ­ rzeźb-wotów. do k i l k u na wymiany (najczęściej 16 le­ zostało z a ­ ofierze procesu środowisku wotywnej zmniejszania chłopskim. W nie po­ się j e j ciągu po­ całego roku podczas w i e k u X V I I I następował stały p r o c e s z a m i e r a n i a tego liczne kościoły zwyczaju. w i e j s k i e posiadały z a p e w n i o n ą stałą dostawę potrzeb­ ku uroczystości kościołowi przekazywana przez s a m y c h ofiarodawców uproszczonym ofiarowy­ kłopotliwe p o t r z e b y kościoła. Stały się one p r z e d m i o t e m szczegól­ wiejskich parafii. przeprowadzoną sposobu n a t y m , że kościelna. O c z y w i ś c i e sób w o t a zestawu i n n e znaczenie, modyfikację polegającą stąpione b a r d z i e j przy­ czy uroczystości. woskowe Była t o s w e g o r o d z a j u przez także, niekiedy widomym m u uczestnictwo wszelkich ważne chrze­ lecz łask i d o k o n a n y c h cudów. Czyniły Wota przesłanki kaplic s r e b r n e , złote, w o s k o w e k u l t o w e s ł y n n y m w najbliższej nie przeciwdziałanie w s z y s t k i m , przesłanki m a t e r i a l n e . W i a ­ Wszelkie czas symbo­ proces mu aktywne formę sku­ się Kierowały całych kościołów, nych jako uznające za zgodną z założeniami a może p r z e d e domo (szczególnie T y l k o z t y m f a k t e m należy w i ą z a ć wystą­ pień r e f o r m a c k i c h o r a z budzącej się n i e w i a r y w o d p u s t o w y c h . Dzięki niej nego materiału d o własnej p r o d u k c j i świec Należy dodać, że systematyczne ofiarodawców wosku ich należało lepieniem wych. Szczególnie nych, którzy na wota do nie zajmowali oraz było się wotywnej, dosyć się kłopotli­ dla tych hodowlą wier­ pszczół, Prawdopodob­ d u ż y m s t o p n i u z t y c h p o w o d ó w — niezależnie lecz Do jakiego przez zajmowanie a więc n i e p o s i a d a l i własnego w o s k u . nie w . zdobywanie czynności absorbujące lr> Wprawdzie zdarzały n i e zmieniły li obecnej wych — niech świadczą przeprowadzonych Poszukiwania objęły miejsc, stosunkowo północną rozległy część P o d l a s i a , wotów — w stopniowe dzisiaj w kościele w o s k o w y c h środowisku zmniejszanie się popularności chłopskim tego zwyczaju. A . G e n n e p , o p . c i t , s. 102; N . T a r c h i a n i , A . Tesio, op. c i t , s. 603; W a c ł a w z P o t o k a P o t o c k i , o p . c i t . , s. 375. W g Wojciecha Gąsiorka ( u r . w 1876 r . z a m . w Dębnie, p o w . N o w y T a r g ) , w sąsiedniej w s i H a r k l o ­ w e j , za j e g o młodości w y s t ę p o w a ł z w y c z a j ofiarowy­ w a n i a w kościele w o t ó w w o s k o w y c h przedstawiają­ c y c h o w c e . W o t a t e p r z e t a p i a n o w kościele w H a r k l o ­ w e j n a świece. W g S t . F i s c h e r a , d y r . M u z e u m w B o c h ­ n i — a n a l o g i c z n y z w y c z a j z n a n y był w e w s i K ą k o lówka, p o w . B o c h n i a . P o n a d t o w g K . W o l s k i e g o , d y r . M u z e u m w Przemyślu, zwyczaj ofiarowywania wo­ t ó w z n a n y był p o d tą postacią w D y n o w i e , p o w . Brzozów, d o o k . 1900 r . ( K . W o l s k i d a n e t e o p i e r a na i n f o r m a c j i uzyskanej od wieloletniego proboszcza p a r a f i i d y n o w s k i e j , k s . кап. M . B a r a . ) P o z a t y m . w g K. Wolskiego, w a r c h i w u m diecezjalnym w Prze­ myślu znajdują się X V I I I - w i e c z n e księgi kościelne z S a r z y n y , p o w . Leżajsk, o r a z z j e d n e j p a r a f i i w L u b a c z o w s k i e m . W księgach t y c h n o t o w a n e są ilości p r z e t a p i a n y c h p r z e z administrację kościelną w o t ó w n a świece. u 15 Z d a r z a ł y się r ó w n i e ż p a r a f i e , które n i e w y k o r z y ­ stywały wotów jako surowca do w y r o b u świec. W t y c h parafiach ofiarowane przez w i e r n y c h w o t a z a w i e s z a n o w kościele n a r a m a c h o b r a z ó w . T a k i z w y c z a j jeszcze d o n i e d a w n a w y s t ę p o w a ł n p . w koś­ ciele B ł o g o s ł a w i o n e j S a l o m e i w S k a l e koło O j c o w a . O tej formie wykorzystywania wotów wspomina rów­ nież W . P o t o c k i w c y t o w a n e j fraszce. 6 dwóch są: B r o d o w e 18 parafiach zwyczaju Łąki w gdzie zwyczaju w zwyczaju ogólnego ofiary stanu . , 7 c z a j u przestało być z j a w i s k i e m p o w s z e c h n y m północne p a r t i e M a z o w s z a składania one stopnia występowanie omawianego o d s a m y c h przekonań w i e r z ą c y c h co d o pożyteczności następowało się jeszcze n a począt­ X I X w. wypadki reaktywowania wyniki tereno­ ostatnich dwóch latach. zwyczaj obszar, ten a część przetrwał, mianowicie: Warmii oraz . W w y n i k u badań — t y l k o zanotowano ofiary w chwi­ badań Mazury, 18 zwy­ wotywnej. występowanie Tymi do parafiami w p o w . Ostrołęka ( z a c h o d n i a część A . Chętnik, op. c i t . , s. 9, 2 1 . P r z y k ł a d e m może być p a r a f i a B r o d o w e Łąki na K u r p i a c h , w której r e a k t y w o w a n o z w y c z a j p r a w ­ d o p o d o b n i e o k . poł. X I X w . „[...] t o p o w s t a ł o w p r o ­ w a d z o n e [ o f i a r o w y w a n i e w o t ó w w m i e j s c o w y m koś­ c i e l e ] n a taką pamiątkę, że się bydło n i e chciało p r o ­ wadzić, i t a k n i e w i e d z i e l i co zrobić, i t a k się d o ­ myślili, ż e b y zrobić d o kościoła t o k r o w ę , t o k o n i a , t o świnię, i t a k j e s t i p o d r u g i e , że mała p a r a f i a , to co zapłatę za t e z w i e r z ą t k a zbierzą t o n a u t r z y ­ m a n i e księdza [...]". ( F r a g m e n t l i s t u „ b r a s t e w n e g o " z B r o d o w y c h Łąk, J . Cichego, do autora). 1 7 N a o b s z a r z e K u r p i ó w p r z e b a d a n e zostały w s z y s t ­ k i e p a r a f i e . N a pozostałych t e r e n a c h b a d a n i a objęły j e d y n i e p a r a f i e , które w m i e j s c o w e j t r a d y c j i słyną z kultywowania dawnych zwyczajów kościelnych. W w y n i k u t y c h badań s t w i e r d z o n o p o n a d t o : 1) w y s t ę ­ powanie omawianego zwyczaju w Baranowie, pow. M a k ó w M a z . d o o k . 1914 r . o r a z 2) w y s t ę p o w a n i e jeszcze d o d z i s i a j w w i e l u p a r a f i a c h z w y c z a j ó w o f i a r ­ n y c h , n i e k i e d y b a r d z o zbliżonych w s w y m o g ó l n y m c h a r a k t e r z e d o z w y c z a j u o f i a r o w y w a n i a w o t ó w . Są t o z w y c z a j e o f i a r o w y w a n i a w kościołach w d n i u Św. R o c h a , p a t r o n a bydła, r o z m a i t y c h p r o d u k t ó w ż y w ­ nościowych ( j a j , masła, mięsa, i t p . ) , o b c h o d z e n i e t r z y ­ k r o t n e ołtarza ze świecą ofiarną i t d . W s z y s t k o t o świadczyłoby o możliwości bardziej powszechnego w y s t ę p o w a n i a niegdyś n a t y m o b s z a r z e zwyczaju ofiary wotywnej. 1 8 �Kurpiowszczyzny) na północny i odległa o kilkadziesiąt zachód, w Przasnyskiem, kilometrów Krzynowłoga Wielka. Ludność t y c h p a r a f i i t o w B r o d o w y c h Ł ą k a c h K u r ­ pie — chłopi zamieszkujący dawną Królewszczyznę, w K r z y n o w ł o d z e zaś — była służba f o l w a r c z n a , chłopi pańszczyźniani szlachty oraz zaściankowej. Obecnie m a ł o - i średniorolnymi poza zajęciami Tereny, parafia w tak obrębie których jak względem Nieurodzajna są się i rozmaitymi trady­ znajdują zacofanych gospodarczym gleba, ośrodków drudzy trudniącymi się krzynowłodzka, do najbardziej pod miast, bydła i dawni drobnej wiejskimi. brodowska wątpienia jedni gospodarzami r o l n i c t w e m hodowlą cyjnymi potomkowie położenie części jak i z dala przemysłowych zarówno należą bez kraju — społecznym. od większych i ważniejszych szla­ k ó w k o m u n i k a c y j n y c h — okoliczności t e n i e sprzyjają ogólnemu r o z w o j o w i t y c h o k o l i c . W y d a j e się. że ne w t e j części P o l s k i w a r u n k i bez wpływu na archaicznego w kościele Brodowe kowo zachowanie zwyczaju, bytowe się jakim woskowych trud­ n i e pozostały właśnie jest tutaj tak ofiarowywanie wotów. Łąki należą d o p a r a f i i p o w s t a ł y c h s t o s u n ­ późno. Kościół w t e j w s i został założony do­ p i e r o n a początku X I X w . . N a t o m i a s t d r u g a p a r a f i a ,9 j e s t o w i e l e starsza. W K r z y n o w ł o d z e W i e l k i e j był erygowany Kościoły pod już w XIII brodowski wezwaniem krzynowłodzki Przemienienia w Krzynowłodze w osobie św. i kościół w . -° Wielkiej posiada Walentego. W znajdują Pańskiego. patrona miejscowościach główne święto p a r a f i a l n e — o d p u s t — obchodzone 6 sierpnia, w Krzynowłodze dzień dodatkowo lentego. Uroczyste gu roku, Przemienienia p o d c z a s których rowywania Wielkiej nych formie. 1 się go nie, wych obydwu W się z w y c z a j cią­ ofia­ Łąkach j a k i Krzynowłodze zwyczaj W nie obydwu Sposób Krzynowłodze, w znacznie Łąkach nej l i c z b i e obchodzi przetrwał nie jest starszej ceremoniałem, mniejszym zaangażowaniu w swej miejscowościach do odprawiania kościołach z większym przy są j e d y n y m i w piętno p r z y s t o s o w a n i a warunków - . kowy. w aktu mimo po­ zmienio­ ofiar­ to jedna­ parafii, dokonuje bardziej jednak niż archaicz­ w Brodo­ wiernych i mniej licz­ uczestników. W miejscu dzisiejszych B r o d o w y c h Łąk w X V I w . została założona n i e w i e l k a osada r u d n i c z a . D o p i e r o zaś w poł. X V I I w . powstała t u t a j wieś. P o r . F r . P i a ś c i k , Osadnictwo w Puszczy Kurpiowskiej, Warszawa 1939, s. 24, 26—27. Jeżeli c h o d z i o datę założenia koś­ cioła w t e j w s i , b r a k j e s t bliższych d a n y c h . N a j p r a w ­ d o p o d o b n i e j e r y g o w a n o kościół w B r o d o w y c h Ł ą k a c h p o u p ł y w i e p e w n e g o czasu o d c h w i l i k i e d y stały się wsią. M o g ł o t o nastąpić d o p i e r o w X V I I I w . , w z g l ę d ­ nie nieco później, w p i e r w s z y c h l a t a c h X I X w., j e d ­ n a k n i e później aniżeli w 1826 r . W t y m b o w i e m czasie w B r o d o w y c h Ł ą k a c h n a p e w n o był już k o ś ­ ciół. P o r . M a p a Jeneralna Województwa Płockiego, J u l i u s z a C o l b e r g a . 1826. 19 I N a odpust w B r o d o w y c h Łąkach przybywają tłumnie, p o p o k o n a n i u n i e r a z kilkudziesięciu trów niedostępnych piaszczystych p i o w s k i e j n i e witają (tak j a k to b y w a dróg. W e ludzie kilome­ wsi kur­ przybyłych w świątecznym dniu na odpustach w innych okolicach) k a r u z e l e z muzyką, s t r z e l n i c e czy w i e l k i e l o t e r i e f a n ­ omawiany siada o n wyraźne nego w a wotów. Zarówno w B r o d o w y c h pierwotnej jest Pańskiego, 14 l u t e g o , w dzień św. W a ­ d n i odpustowe przygotowane do obniesienia Łąki. pow. Ostrołęka. Odpust Pańskiego. Kościół ponadto obu się 11. 5. Wybrane wota wokół ołtarza. Brodowe w dniu Przemienienia towe. Z nieodzownych atrakcji odpustowych można w B r o d o w y c h Ł ą k a c h spotkać: j e d y n i e n i e w i e l k i e k r a ­ my z dewocjonaliami dzeniem Tłumy nie tyle potrzeba, ludzi chęć ność sprowadza ucieczki którą n a w e t tu a t r a k c j i pust w i z a b a w k a m i oraz stragany z j e ­ i napojami. n a uroczystość od codziennych skromny program o d p u s t o w y c h jest w Brodowych przede Łąkach wszystkim się p o z a k r ę g i e m ile istniejących s t a n i e zaspokoić. O d ­ zawdzięcza właściwościom zwykłych brodowska kłopotów, atrakcji swą popular­ znajdującym o d p u s t o w y c h . Są Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, ha­ sło Krzynowłoga Wielka, t. I V , W a r s z a w a 1883, s. 796. „Tutejsza p a r a f i a e r y g o w a n a była 1230 r . p r z e z K o n ­ r a d a k s . m a z o w i e c k i e g o [...] P a r a f i a n i e przeważnie szlachta, t. zw. «ciemne mazury^. W o b y d w u p a r a f i a c h w o t a w y r a b i a n e są p r z e z służbę kościelną. P o n a d t o n i e o b w i e s z a się nimi obrazów, a n i też n i e służą j a k o s u r o w i e c d o p r o d u k ­ c j i świec. K i l k a d z i e s i ą t l a t t e m u o m a w i a n y z w y c z a j mógł j e d n a k w y s t ę p o w a ć w t y c h m i e j s c a c h w s w e j p i e r w o t n e j , n i e z m i e n i o n e j p o d w p ł y w e m czasu f o r ­ m i e . P o r . A . Chętnik, op. c i t . . s. 9. 2 1 ; St. P o n i a l o w s k i , op. c i t . , s. 277. 20 21 �n i m i bez w ą t p i e n i a z a b i e g i ną. w Sprowadza głównej do mierze z w i ą z a n e z ofiarą Brodowych i c h głęboki Łąk wotyw­ rzesze praktycyzm ludzi życiowy, same wota. i tutaj, byłyby kościele b r o d o w s k i m , uczestnicząc w wotywnej sprawy, „załatwić" najważniejsze n a które n i e mają mogą s a m i żadnego Przebieg rządek ofiary wotywnej odprawianych w Odbywa się ona określony cały dla nich wpływu. jest przez p o ­ kościele m s z y przez ofierze i dzień nabożeństw. odpustowy, ołtarza przez księdza z ofiarowywaniem wszelkie czynności w o t ó w zostają przer­ akt ofiarowywania 0 świtaniu p r z y g o t o w a n i e cjalnego nieopodal ustawiają przez „brastewnych" go ogrodzenia, prowadzących naręcze n a dziedzińcu w cieniu 2 2 wypełnioną świec po na spe­ wprost jest bierają wota. W kunia, w tutejszych gospodarstwach. Znajdują wyobrażenia bardzo jęci swoją straganie rolą, g o r ą c z k o w o porządkują wota i świece. W pośpiesznie powiedzialne między funkcje: ostatniej siebie rozłożone n a chwili mniej i przyjmującego prze­ rozdzie­ bardziej od ludzi niech W pliwie i gromadzić dokładnie Niektórzy się p r z y do wyszukują rozwiązują nowych toreb za ś w i e c e i w y b r a n e Wierni już składając potrzebne węzełki im świece. odpustowych, żeby zapłacić góry opłaty, tzw. w t e n sposób okres dokonywania płacą aktu za wypożyczenie ofiarowywania w kościele. O c z y w i ś c i e z g ó r y u s t a l o n a wysokość „ofiar" „brastewnym" przy i utrzymanie gwarantuje uzyskanie Trzeba jeszcze dodać, wyższe o d cen wotów. porządku właściwego że ceny ułatwia straganie wynagrodzenia. świec „Brastewni" ich na są znacznie różnicując biorą p o d u w a g ę n i e w i ę k s z y w k ł a d p r a c y z w y k o n a n i e m w o t ó w czy też i c h duże wartości tyczne, jakie lecz przede posiadają Istniejąca że w i e l u wszystkim wartości ceny związany este­ więc się n a „złożenie ofiary" powodem, t y l k o za „Brastewny" — nazwa miejscowa, prawdopodob­ nie pochodna od „bratstwo", „brastwo". (W słowni­ kach Lindego i Karłowicza b r a k objaśnień tego słowa.) Wszystkie rodzaje wotów, występujących t a k w j e d n e j j a k i w d r u g i e j p a r a f i i , n a z y w a n e są p r z e z w i e r n y c h „ o f i a r a m i " . P o n a d t o K u r p i e nazywają w o t a „ o s i a r a m i " l u b „sigurkami w o s k o w y m i " . 2 2 2 3 8 wosku?", Pan „...coście także Bóg cizioka. taka i wysłucha, scera..." . 2A rękach w o t a . N i e k t ó r z y wokół świec. W je przed starają Nowoprzybyli drodze się u m o ­ z a k r y s t i i zapalają sobą w c h o d z ą trzymających świece do p r e z b i t e r i u m . się w o l n o wota dołączają dali. „brastewnego": tak was m o d l i t w a będzie chuda, ni za ołtarzem. P a n u j e ciche uwagi: się i do zwarty skwierczące tutaj „...uważajcie, ścisk. Słyszy uważajcie...", się, b o n i e p o p r y s k a c i e . . . " . Ludzie się „nie obchodzą ołtarz t r z y k r o t n i e . ołtarzu znajduje Zwieńczają gałązek jodły. Po zwracając się go obraz Przemienienia girlandy wyjściu twarze świeżego zza w ołtarza jego Pań­ widłaku ludzie kierunku. klę­ Świece i w o t a , u n i e s i o n e n i e c o d o góry, trzymają p r z e d Ucyń, P a n i e łowa...", Jezu, zeby m o j a „...o, z e b y „...ucyń, P a n i e , mój kuń zeby p a r c h y Modlitwy są zwracają c i , którzy którzy innej 0 przetrwanie ty proszą w trzymają czystości się ze swymi przynieśli o zdrowiu 25 żeby nóg C i , którzy obeszli np. kobie­ Wreszcie się o j e ­ dziewczyn­ towarzyszących ż e b y i m już więcej wychowywać im . Szept m o d l i t w miesza 1 „kuruny proszą modlą cierpień Boga, dzi. zięcej mój, t a k Starsze chłopca, a n i e pozwolił szurgotem mojego — dolegliwościami. wotum-dziecko, zmniejszenie dzieci, wota do wesela. nie się w Panie Dziewczęta p o r o d o w i , proszą w r e s z c i e odbierał ochwatu...'', J e z u , co b y m miał treści. go n a r o d z i n y , o n a r o d z i n y ki, miał miłuję, sobą. n i e była j a ­ upraszam...". tych, cierniowe", nie j e k Ciebie przenienienia krowa n i e t r z y m a l i się d o b y t k u . . . " , „...spraw, P a n i e z różnica c e n j e s t b e z p o ś r e d n i m decyduje idźcie, ludzi pchajcie użytkowe, świece. ta krowa obcho­ „ o f i a r y " , n i e kupują n a własność w o t ó w i świec, l e c z tylko n i śmie...", „... d a j c i e żałować przychówku..." określone udaje wąskie cier­ się­ wy­ ludzi W wota. z pieniędzmi, cierpliwie dzących ołtarz. J e d n i p r z y d r u g i c h w c h o d z ą w skiego. straganie j a k n a d nią, coraz n i e każdemu ciszy, dookoła ołtarza, p r z e s u w a od­ wota. z je korowód kają zaczynają w trzymając i skrzyni z wotami. Nachyleni się O d s t r a g a n u udają się l u d z i e d o z a k r y s t i i . W i Ludzie — ludzie wokoło dajcie to już, układają niądze, pilnującego porządku o r a z donoszącego ś w i e c e najbliżej które cierpień, zwiększającym krowę...", „...cemu tylko wasa pie­ wota. wotów, doznanych t o n i e s i n i a ! " Słychać przejście dzieci. Przed p r z y b y c i e m l u d z i „brastewni", wyraźnie gają i „...idźcie cować się też w ś r ó d n i c h s p e c j a l n e krążki, gałki o r a z , rzadko, przecie i wota­ W panującym „...brastewny, i wyrobu) zwierząt wszystkich najważniejsza ścisku składają woskowymi opłacają i c h n i e stać. się docisnąć d o s k r z y n i z w o t a m i . stole brzegi tych symbolami potrzeb. potrzeb (własnego są t o p r a w i e w y ł ą c z n i e p r z e d s t a w i e n i a hodowanych lają już że niektórzy b a r d z i e j tłoku p r z y s t r a g a n i e , myśląc, która z l i c z n y c h kościelnym, drzewa, do z a k r y s t i i . N a grubych, ciemnych 1 skrzynię ; rozpoczyna s t r a g a n u . S t r a g a n składa się ze stołu i ł a w y . „Brastewni" drzwi wotów rękami właściwymi musieliście Złożony 2 3 pełnymi niepowodzeń, związane niezwłocznie wane. mi z od w c z e s n e g o r a n a aż d o w i e c z o r a , a l e n a czas c e l e b r a c j i się n a w e t , K a ż d y j e d n a k p r a g n ą ł b y odejść o d s t r a g a n u ze świecą ogarniające i c h przeświadczenie, że t y l k o w t y m d n i u , w Zdarza t y l k o j e d n o w o t u m , ponieważ n a więcej się ze s k w i e r c z e n i e m przesuwającego wypowiedzieli t r z y k r o t n i e ołtarz, już się świec, korowodu l u ­ swoje opuszczają pragnienia kościół. Na Trudne warunki, w jakich notowane były wszystkie z p o d a n y c h w y p o w i e d z i , nie pozwoliły na uzyskanie danych o samych ich autorach. N a p o d s t a w i e wiadomości u z y s k a n y c h o d „bra­ stewnego" J . Cichego, z a m . w e w s i K o p a c z y s k a n i e ­ opodal B r o d o w y c h Łąk, oraz J . B o r k o w s k i e g o (ko­ wala) i Fr. Piórkowskiego (muzykanta) z Brodo­ w y c h Łąk. 2 4 2 5 �i; II. 6. Wotum — „koń". Krzynowłoga Wielka, pow. Przasnysz. 11. 7. Wota — „konie". Wyk. ok. 1950 r. Brodowe Łąki, pow. Ostrołęka. II. 8. Wotum — „koń". Krzynowłoga Wielka. �Tl. 9. Wota — „koń" i „źrebak". 11. 10. Wotum — „koń". Wyk. ok. 1955 г. II. 11. Wotum — „koń". Wyk. ok. 1950 r. Brodowe Łąki, pow. Ostrołęka. zakończenie udają nych", oddać żeby zostają przerwane bożeństwa. Będą zapadnie pracę się jeszcze d o s t r a g a n u na świece i w o t a . na czas dziedzińcu ..brastewnych''. wota trwania one p o w t a r z a n e Wtedy ofiarne pierwszego aż d o c h w i l i zmierzch na­ kiedy uniemożliwiający „brastewni" do z a k r y s t i i , gdzie p r z e c h o w u j e się je jest wych w dwóch zwyczaj tego z w y c z a j u wyraźnie w dają się z a u w a ż y ć dniu św. najbliższe włodzkiego niczym odpustowy oczekiwany stoją stragany, stowiczów. ni, brak Jedynie zdradzających otoczenie kościoła nie przypomina, przez też j e s t cały ludzi krzynoto dzień rok. Nigdzie gwarnego za kościołem przybycie że j e s t tłumu sąsiednich nic odpu- stoi kilkanaście z kapusty, wieprzowego poranna wotywa W kościele i nabożeństw, w t y m d n i u odprawianych przez proboszczów które wygłosi kazania, nowłodze sprawuje przebywa kościele się wnęce ne w w półkoliście tylnej elektryczna z okolicz­ za wotywnej w od Krzy­ W tym wczesnego ziemi sklepionej kożuch, wnęce, Umieszczona lampa biurowa oświetla kilka wsi. pudlo tekturowe. Do „brastewnym" fabrycznych miejsca, gdzie i we ustawio­ skrzynkę z świec rana. siedzi znajdują­ ołtarza. n a stołkach p r z e d się serca, ścianie tami, paczek rozpoczyna „brastewny". sięgający nie mięsa księży. ofiary w cej domach wyjątkowych, chwytającego Szczelnie o p a t u l o n y w skurczony W w i k a r y c h . Oczekuje t y l k o jeden on tylko można których przybyłych i jeden z przybyłych nad przebiegiem sa­ N i n i e j s z y opis został o p a r t y n a własnej obser­ w a c j i o r a z d a n y c h pochodzących o d c y t . w y ż . i n f o r ­ m a t o r ó w o r a z i n f . i n f . J . K o l i m a s a i M . Bałdygi, z a ­ mieszkałych w e w s i W a c h i i n . P o r . zapis f i l m o w y 6 gotowanej parafii dniu i dnia. okolicznościowego szczególnie zimy domach podczas wódki. Pieczę okres ciepłych przyjęcia, Brodo­ obcho­ w uroczystego zabraknie tego surowy się n a s u t e nych — 14 l u t e g o . czasie o d p u s t u z i m o w e g o — w lutego nastrój oczekuje obcho­ Walentego. 14 odczuć i Istniejące w o m a w i a n y c h p a r a f i a c h różnice w dzeniu oraz szereg m s z y wotywny osobno na kościele do n a ­ terminach: tak jak w Łąkach — 6 sierpnia, oraz przypada samym bowiem Krzynowłodze Wielkiej dzony w zanoszą stępnego o d p u s t u W Odpust „brastew- Czynności wo­ duże puste przebywa ,,bra- poświęcony o p i s a n e m u w y ż e j z w y c z a j o w i p t . Ofiara, F i l m o t e k a Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N w War­ s z a w i e ; O. J . J . , Czekam na Twe zmiłowanie, „Argu­ m e n t y " . 1959, n r 31(60), s. 6 - 7 . �stewny", prowadzą bokach ołtarza. mroczny prezbiterium kościoła jeden za powoli do dotykają zapełnia z ofiary wchodzą nimi ciała, Matki wejścia ołtarzem powiek, się za wotywnej. ołtarz przez zębów, wiążą dłońmi t j . tych się ich chore ba, p o dotknięciu ołtarza czynią niektórzy korytarzyka, i składają czyźni podają ofiarę otrzymują osłaniając Kobiety je w żądane płomienie opłat, w y d a w a n i a choro­ po­ wyjmują z to­ pieniądze. wota świec i i Za świece. Męż­ złożoną Odchodzą trzymając zaciśnięte w dłoniach w o t a . W s z y s c y w o l n o kierują się d o w y j ­ ścia, w zza dalszym ołtarza ciągu ocierając znajduje zbita z grubych mają trzymali się p r z y wyjściu do ściany wyłącznie do n i e j d r o b n e s u m y ci wszyscy, prośbę brodowskim, ołtarz. P r z y przymocowana desek s k r z y n k a n a o f i a r y pieniężne. W k ł a d a j ą którzy się d o św. W a l e n t e g o , lecz nie za­ „brastewnym". T a k j a k w kościele tak i tutaj obchodzą ludzie ołtarz trzy razy. Przed frontem ołtarza skupienia, o chorobach i a u na wielu dolegliwościach, Wszyscy ludzi niektórych pojawia twarzach wyciskają lesnej troski. świec figurki d z i e c i . P a r ę osób t r z y m a p r z e d s t a w i e n i a rząt. M o d l i t w y , tyczą głównie uzdrów klękają. wota rękach klęczących do kuchni na a b y p o skończonej odprawianego nowłodzkim kościele sprawy Patronem bowiem liturgii nieważ jednak świętego choroby ". z tytułu tywnej rząt zwracają są dla życiu nie zdrowie...", błagam, „...o, ś w i ę t y proszę, Walenty, powrócił chorych, módl się moje daj m i w n u k a do­ b r e g o i z d r o w e g o . . . " , „...o, ś w i ę t y W a l e n t y , wszystkich za mówieniu m o d l i t w l u d z i e wracają opiekunie nami...''. Po od­ za ołtarz, żeby o d ­ dać „ b r a s t e w n e m u " ś w i e c e i w o t a . Przed „brastewnym" składają jaja i 1 świece. W c i ą ż ołtarzem w z za przesuwający uniemożliwia skrzynce przebierać nadal pieniądze, gromadzą które się w ludzi zatrzymywanie Dlatego t y l k o składa nikt nie opłatę, wota za się próbuje i z tymi, Z a b i e g d o t y k a n i a ołtarza w i ą ż e się z p r z e k o ­ n a n i e m , że k o n t a k t m i e j s c a c h o r e g o z ołtarzem, n i e ­ kiedy poprzez starcie z niego „prochu", „kurzu" ( w j e d n y m i d r u g i m w y p a d k u ze s w e g o rodzaju apotropeionem) — powoduje zmniejszenie cierpień, a n a w e t u z d r o w i e n i e , „...ja t o n i e muszę t y c h o f i a r obnosić, m n i e w y s t a r c z y , j a k m n i e b o l i g ł o w a , śro­ d e k ( ż o ł ą d e k ) , czy pęcherz potrzeć ręką ( p o d o t k n i ę ­ c i u nią ołtarza) i m i o d r a z u p r z e j d z i e . . . " — w y p o ­ w i e d ź j e d n e g o z uczestników o f i a r y w o t y w n e j , m ę ż ­ c z y z n y w średnim w i e k u . K . Radoński, Świeci i Błogosławieni Kościoła lecz w jednak w wotów zdrowia wo­ dla Sprawy zwie­ gospo­ Pomyślne ich Wielkiej wiąże pośrednio, spra­ poświęcony Pań­ uczestnicy możliwości od­ dokonania „przemian". należą ofiarnego d o stałego posiadają zbiory ogól­ T y m też Łąkach, o wotów w się j e w zakry­ ok. kilkaset kościoła w krzynowłodzkim oby­ wyposażenia ich po są u ż y w a n e brodow- pełnym ze­ korzysta się i c h części. Ze stopniem wykorzystania i tym ofiary również, czasie rytuału kościele z niewielkiej nowłodze na w na Przemienienie cudownych kościoły Jeśli tylko że sprawom z n i m wiążą s k i e g o p o d c z a s odpustów to zdarzają cierpiących zdrowia. odpust przekonanie używane Obydwa stawie, tyl­ krzynowłodzcy jednak, Brodowych miejscowościach sztuk. ludzkim. Walenty. dawna kościoła. P r z e z cały r o k p r z e c h o w u j e stii. krzyprawie uznany uczestników własnego Krzynowłodze Wota ludzie, odbierają się k o r o w ó d dłuższe wotami. wotach, tak jak i dwu od opiekuna bytowych, sobie t y m dniu w już parafianie najważniejsze. się w m i więcej zdrowiem j e s t s a m św. gospodarstwie. chłopa trudności w te spośród w ludzi. w są się jaja, t o n i e t y l k o usunięcie istniejących zapewnienie wom, ofiarnego poświęconym d o św. W a l e n t e g o , d o ­ abyś j a ciebie nych na się z prośbami o z d r o w i e hodowanych darcze jest już świe­ udaje 14 l u t e g o Znamienne niektórzy i H jako L> ołtarz. wota przyjmować dniu ze wię­ brzegi. n a padaczkę i p o d a g r ę - , p o ­ rzadko, traktują coraz po jest o n w p r a w d z i e choroby raczej ludzkiego, w związane wszelkie Walenty, do c h r o n i e n i a naczynie ponownie tych spraw kościelnej tutaj dniu, milczeniu obchodzić nowe rytuału k o za p a t r o n a c h o r y c h się czynności w skrzynkach po mszy Intencją wyłącznie przestają w plebanię głębokie „...o, święty Swoje i świec o r a z do wpływać pieniądze. Następnie pustu 0 2 7 jaja, liczy zwie­ zęby, o litościwy, o słodki, przy układa skie i przede w s z y s t k i m zdrowia: m i te p o w i e k i , żeby bo­ spadały...", ,,...o, święty W a l e n t y , co porządkuje nogi, — oczy, serca, które kierują spraw W piętno oprócz widać się myśli wotów ce, W ludzi. się przyjmowania się s u m a . L u d z i e rozwiązanie wyraz do Duże pudło w y p e ł n i o n e j e s t n i m i Zbliża „brastewnego", przeciwieństwie potłuczeniem. J a j zaś p r z y b y w a „Brastewny" dzieciom się o ołtarz jedynie przed cej. wszystkich t e k t u r o w y m pudle. ,,brastewnemu" napierających Wolno c i e r p i e n i a -'. żadna zachowanie jaj w k u r p i o w s k i c h , nie stara ogranicza z n a k krzyża. W mijając z tłumu przystają. jaja na się w tłum obchodzących ołtarz. krzynowłodzki, którzy wejście miejsca c a ł y m ciałem. C i zaś, których n i e t r a p i rebek „Brastewny" wiernymi. t r z y m a n y m n a rękach. N i e k t ó r z y ocierają długości które otrzymał, w c i s k a ołtarz ocierają p a l c e o ściany którymi przecierają lowie po wąski, się p i e r w s i l u d z i e , obnoszenia drugim z l e w e j strony. Mijając części dwa za „brastewnych" pobliżu ołtarza zbierają przystąpią i łączy korytarzyk. Nawa W z Wejścia p r z e z kościoły w i Brodowych się bezpośrednio Łąkach sprawa Krzy­ posiadanych ich produkcji autorstwa. W Brodowych stewnych". W Łąkach istnieje Krzynowłodze obecnie k i l k u kilkanaście lat „bra­ temu Katolickiego, „Encyklopedia Hagiograficzna", Księ­ g a r n i a S w . W o j c i e c h a , 1947, s. 482. Prawdopodobnie również i w Krzynowłodze św. W a l e n t y słynął j a k o o p i e k u n c h o r y c h n a p a d a c z ­ kę. Z a c h o w a ł a się b o w i e m w e w s i ż y w a jeszcze t r a ­ d y c j a o d o z n a n i u łaski w m i e j s c o w y m kościele w i e l u cierpiących n a tę chorobę. N i e s t e t y , b r a k d a n y c h n i e p o z w a l a określić czasu w y s t ę p o w a n i a w K r z y n o w ł o ­ dze k u l t u t e g o ś w i ę t e g o j a k o o p i e k u n a e p i l e p t y k ó w . (Na p o d s t a w i e wiadomości u z y s k a n y c h o d M . Piór­ k o w s k i e j , u r . w 1900, B . C i c h o c k i e g o , u r . w 1880, W . B i e l s k i e j , u r . w 1872 г.). 2 9 �13 U. 12. Poszczególne fazy fazy lepienia wotum — lepienia wotum „krowy". również a o b e c n i e funkcję nego" było i c h k i l k u , sprawuje „brastewni" nowłogi t u tylko jeden kurpiowscy, j a k i — t o chłopi „Brastewny" datkowo kołodziejstwem. ców w s i n i e wyróżniają zaufaniem proboszcza ki posiadanym cechom dziej niż chować inni energicznych cechom W tacę. Jeżdżą wyrób niejszym aktem Okres Na pewno parafii czasie już ich wsi dzię­ zaś Mają zaszczytną nabożeństw zbierają ofiary wotów jak imprezy wotów wokoło sprawowania i kierowanie odpustowej, proboszcz. swych Jeżeli „brastewny" obowiązków, zostaje n i m ktoś inny ze spośród ogółu więc jest, parafian oraz obowiązków zdolności w niczym że wybór szczególnie „brastewnych" sprawowanie nie wiąże plastycznych. zrozumiałe, o d p u s t u lepią Jest to zaś jeśli Wszystkich brodowscy mocy pin" związanych z tytularnych się z posiadaniem do pewnego chodzi o stopnia Brodowe niedopałków świec u l e p i e n i e kilkudziesięciu t y m czynności kościelnych. kunastu innych jeszcze przedstawień dzieci). całość włożenie przez przedstawień figur Nowy Rok był dziećmi, przedstawień podstawowych modelowania również do zwyczaj n i e czynnością tą z a j m o w a l i lepienia zwierząt. tworzywie pow­ z ciasta Niejednokrot­ się, n a r ó w n i z k o b i e t a ­ i mężczyźni. umiejętności niedawna Posiadanie rzeźbienia (cieście w czy więc łatwym wosku) do było naturalną. ilości ich tego r o d z a j u zwyczaj za pamięci wosku i nie w s p o m n i a n y c h Jedyni miarodajnie Brodowych umiejętności ludzie mogliby we synem 12 dawnego cennych swojej jak i sąsiedniej „brastewnego". ojca. wy­ najbardziej wypowiedzieć, już n i e żyją. O b e c n y zam. w danych posiada­ n i e b y ł o rzeczą w s i , którzy się n a t e n t e m a t sami „brastewni", dzisiaj Sałkowski, Łąkach, wiosce Mógłby mowania. Z wyrobionej do Uzyskują wrzątku. mniejszych i łoju. bryły kawałki i z n i c h w y g n i a t a j ą wskazującym czy jedną ilościach Miękką dokładnie masę wygnia­ i kciukiem wyszarpują dwoma — niewielkie tylko palcami — zamierzone przedsta­ wienia. złożony jest jedynie sposób modelowania przedstawień f i g u r a l n y c h — k o n i , k r ó w , świń i o w i e c . proste i wygniatanie jednocześnie symbolicznych gałek, krąż­ d r o b i u i dzieci jest t a k przypadkowe, że nie wymaga omówienia. Przed przystąpieniem „bra­ bydła, k o n i , n i e r o g a c i z n y Bąki, wytaczają on do­ w wody, k ó w czy n a w e t przedstawień tak jak w kil­ świec stapiają w Natomiast i tutaj, one na zwierząt i gałek niekiedy czy czości Nagromadzo­ tają, starając się uczynić ją b a r d z i e j podatną d o f o r ­ Bardziej Krzynowłodze starczyć dokonują w t e n sposób masę, która s t a n o w i mieszaninę: w p r z e ­ żyjących l u d z i n i e był z n a n y . T r u d n o j e s t p o w i e d z i e ć , jest nowe. (krążków, Resztki jeszcze stewny" wota „ska- i z ciepłej jątkową. całości z po­ wyjmują kultywowany jeszcze Nato­ każdorazowo żadnych narzędzi. J a k o s u r o w c a u ż y w a j ą a W w Łąk „ b r a s t e w n i " ręcznie, n i e korzystając parafiny, Kurpiowszczyzny, rzeczą obecnie starych. Do- wotów. ważającej i się wotów Dzięki t e m u można w i ę c dokładnie poznać samą t e c h ­ stearyny, mi zajmuje Brodowych licach na kościoła „brastew­ czy w y t a r t e f r a g m e n t y . z Ł ą k i . W e w s i t e j , p o d o b n i e zresztą j a k w w i e l u o k o ­ szechnie dzieło ne w s p o r e j ilości w ciągu r o k u , wystarczają Znamienne życia pieczę n a d r y t u a ł e m w o ­ krzynowłodzki i m n p . ułamane nikę w y r o b u się przeważającej na okres zaś w o t a wyłącznie drobnymi reperacjami dniem parafian. z „Brastewny" najwyżej przed nie wywiązuje lat. Wszystkie sprawujących najważ­ sam datować kilku­ nieżyjących tywnym. „brastewni" z góry u s t a l o n y . O czasie j e g o t r w a n i a d e c y d u j e po powstania więc stanowią miast „brastewnego" n i e jest w tym to, poza spuścizna Czas kilkudziesięciu lepia ołtarza. funkcji nich na jest Krzynowłodze można po­ jakim niechętnie. t y c h „ b r a s t e w n y c h " , t j . w przybliżeniu n a o k r e s o s t a t ­ n y c h " dzisiaj „bra- w „brastewnych". większości niezwykle podać żadnych konkretnych informacji. kościoła ce­ t y m właśnie udziela n i e można egzemplarzami, brodowskiego ludzi funkcję z bar­ powinna o n i opinię temat bardziej Wota zdolnoś­ ten ich podstawie nastoma mieszkań­ z księdzem p o kolędzie. I m zostaje wierzony obnoszenie mieszkańców rzetelność. w rol­ się d o ­ i n t e l i g e n t n i . Cieszą się i przedsiębiorczych. Dzięki pełnią stewnych". i Krzy­ c h a r a k t e r u . Są o n i m o ż e pobożni. i c h duża zakresie trudni ogółu na z n a codzień Spośród macji Na się a n i s p e c j a l n y m i c i a m i , a n i też n i e są b a r d z i e j oni się Poszczególne Zarówno „brastewny" krzynowłodzki U. 13. „brastew- człowiek. zajmujący nictwem. — „konia". wałek, w do lepienia otwartych, sztywnych zwężony w środku, g r u b s z y zarówno o historii twór­ cu. G d y wałek jest gotowy, Niestety, wszelkich infor­ grubszy na t r z y części przedstawień — „brastewni" każdorazowo dłoniach, na jednym rozdzielają krótki koń­ j e g o końce — i cieńszy n a d w i e (ił. 12, 13). �I i . 14. Wota. — „krowa" i „świnia". Wielka, pow. Przasnysz. Z pierwszych trzech nogi zwierzęcia wę (w łych części i szyję w r a z w y p a d k u przedstawienia dwóch mowane części według wyobrażenia wygniatają tego różnych bardziej krowy jak niż partie zwierząt wie pyska, mało oczu nie i itp.), u krów było z i d e n t y f i ­ się w ulepić 30 grube czy o grzy­ za­ (np. o t w o r u końcem paznokcia przedmiotem. przy zwracają Dokonują wyrobie szczególną tego t y m łączą przedstawienia, płynne f o r m y tak wymaga szczegółów tego tworzywa na uwagę, jest opuszkami t a k aby po palców. precyzowa­ wystygnięciu ono miękkie, . N i n i e j s z y - o p i s został o p a r t y n a w ł a s n e j o b s e r ­ wacji oraz n a d a n y c h u z y s k a n y c h od „brastewnych" z B r o d o w y c h Ł ą k . „...Robim t e z w i e r z ą t k a t y l k o r a z w r o k , w przeddzień o d p u s t u , w miesiądzu s i e r p n i u . G d y robią j e n a o d p u s t t o cały dzień się posługują, aż t e n dzień p r z e j d z i e . I n i e r o b i m aż w d r u g i m r o ­ k u z n ó w n a o d p u s t . K a ż d y b r a s t e w n i r o b i d o ogóła t a k i e s a m e z w i e r z ą t k a i t a k s a m o , k t o co p o t r a f i t o „brastewny" ustalenie, w J . Sałkowski. jaki Krzynowłoga sposób były k r z y n o w ł o d z k i e , ze zrozumiałych lepione powodów jest n i e m o ż l i w e . W i a d o m o , że d o i c h w y r o b u użyto w o s k u . Poza t y m n i e u l e g a żadnej w ą t p l i w o ś c i , że wszystkie wota z Krzynowłogi, t a k j a k z B r o d o w y c h Łąk, wyrabiane jalnych ręcznie, bez pomocy były j a k i c h k o l w i e k spec­ form. Niektóre w o t a k u r p i o w s k i e oraz w o t a krzynowłodz­ k i e , w y k o n a n e p r z e z żyjącego o b e c n i e „brastewnego", posiadają wygniecionego, świeżego kolor i fakturę w o s k u . Większość mocno jednak wotów z Brodo­ w y c h Ł ą k i K r z y n o w ł o g i W i e l l u e j j e s t zupełnie inna. Wota mają brodowskie nieregularne, w wotów, jeszcze posiadało wota przedstawieniu i baranów dokonują z zabiegiem stwardnieniu for­ schematu n a t o t w o r z y w a . Oczywiście n i e zabiegiem wygładzenie. formy też starają widocznych „brastewni" Niekiedy się n p . k o n i o m szyję i n o ­ czy jakimkolwiek ostrym który można pozosta­ nogi. A b y Jeśli któreś p r z e d s t a w i e n i e Końcowym ich brzucha o rogach u koni. znaczenia lub krowom tylko wystarcza zapominają świni), a z tylne Szczegółowe przednie l u b t y l k o gło­ powtarzającego kować, „ b r a s t e w n i " w y c i ą g a j ą gi wygniatają z głową Ok. 1958 r. wyk. są szarooliwkowe, ciemne smugi czasie s t a p i a n i a i Wota mają ślady dzieło nieżyjących najczęściej natną, którą n a d a j e po w y r a b i a n i a różnych krzynowłodzkie, stewnych", — niektóre barwę i m nagromadzony łączeniu surowców. już „bra­ ciemnobru­ przez lata n a i c h p o w i e r z c h n i b r u d . N i e posiadają o n e r ó w n i e ż t a k gładkiej tym powierzchni bardzo knięciu twarde. sprawiają j a k wota b r o d o w s k i e . Są Niekiedy przy wrażenie, że pierwszym zostały przy zet­ wykonane r o b i , aż zrobią t y l e co już miarkują że będzie. J e d e n może l e p i e j robić, a d r u g i g o r z e j , b o j a k i k t o m a t a ­ l e n t d o czego, a l e chociaż i słabiej, t o t a k s a m o się używa d o sprzedaży. Z d a r z a się n i e r a z , że m o ż e r o ­ bić t e o f i a r y żona, d z i e c i , b a b c i a l u b d z i a d e k , a b y t y l k o k t o potrafił, b o w c a l e n i e j e s t p r z e s z k o d a , ż e b y kto i n n y robił". ( F r a g m e n t l i s t u „brastewnego" J . C i ­ chego d o a u t o r a ) , 13 �z gruboziarnistego się kamienia bezpośrednio Najwyraźniej wątpienia W ( i l . 18). T a wiekiem daje się ją cecha poszczególnych zauważyć w łączy wotów. wotach omawianych zestawach się niektóre s y m b o l e . Wota wotów powta­ zabezpieczające d o w l ę k o n i , bydła, d r o b i u , t a k w j e d n y m j a k i w gim ośrodku reprezentowane egzemplarzy. Mimo jeszcze, mniej lecz krzynowłodzkie jednokrotnie wszystkim wśród i w ważnych największą różne. głównych cech w to przede że w s z y s t k i e wotów odbicie w właściwości gospodarce i w talności t e różnice brodowskich nasileniu niektórych istniejące wspól­ pewnym przede wszystkim stopniu również w społecznego rejonów — Kurpiowszczyzny i Przasnyskiego. również w stępujących i w Brodowych Naczelne stopniu odbiciem historii Łąkach miejsce tema­ stanowią s a m e g o środowiska jakimś podlega w i krzynowłodzkich tkwiących ich Różnica t a niejednakowym n y c h przedstawień ( n p . o w c e czy k r o w y ) . N i e tyce nie­ jednoczesnym w j e d n y m i d r u g i m zbiorze wotów dyskusji, wota przedstawień zestawie z Krzynowłogi. w innych treści pewnych kurpiowskich, przy również ilością i się kościołów (czas wśród tych men­ dwóch w wy­ Krzynowłodze patronat z Brodowych itp.). Łąk i K r z y n o w ł o g i W i e l k i e j , szczególnie wśród t y c h o s t a t ­ nich, zajmuje przedstawienie 11), n a j b a r d z i e j cia w chłopskiej Bardzo dowskie, potrzebnego, wyobrażane są jeżeli jałowych) dla i przy chodzi krowy, o w c e ( i l . 14, 15, 16). H o d o w l a warunkach zwierzę­ gospodarce. często, zwłaszcza piowszczyźnie, k o n i a ( i l . 6, 7, 8, 9, 10. najcenniejszego jednocześnie i bro­ rzadziej t y c h zwierząt n a K u r - wyjątkowo rozwoju o wota cielęta rolnictwa dużych nie sprzyjających (duża ilościach ilość łąk, gleb pa- M . B i e r n a c k a , Gospodarka hodowlano-pasterska iv Puszczy Zielonej od końca XIX w. do pięćdziesią­ tych lat XX w., „Etnografia P o l s k i " , W r o c ł a w 1959, t. I I , s. 243, 245; St. K o p c z y ń s k i , Powiat przasnyski, „ M a t e r i a ł y d o m o n o g r a f i i przemysłu i s z t u k i l u d o w e j w P o l s c e " . W a r s z a w a 1930. :!1 14 itp. — stanowi wę utrzymania Łatwe 31 do dla w i e l u gospodarstw podsta­ . zidentyfikowania wyobrażenia świń ( i l . 17) występują, t a k w j e d n y m j a k i d r u g i m z e s t a ­ wie te wotów, są więc bardzo wyjątkowo tury religijnej ich przed na r ó w n i rzadko. Jak wiadomo, cenione zastanowienie Prawdopodobnie przez t a k mała wypływa do ciaż znacznie obiekcji na­ powstrzymujących zwyczaju kościelnego, tego podobnych głębiej Budzi i c h przedstawień. tematami, symbolu przykładem tkwiących ilość wotów, wprowadzeniem z innymi zwierzęta chłopstwo. to z p e w n y c h u twórców cia. W y r a ź n y m w zwierzę­ obiekcji, związanych złem z zabezpieczeniem psa. P i e s , wobec przywiązany przed do każdego obcego, w i e r n y cho­ świadomości d o w i s k a , jest niewłączenie do o f i a r y w o t y w n e j śro­ spraw jakimkolwiek swego pana, srogi stróż g o s p o d a r s t w a — t r a k t o w a n y j e s t n i e j e d n o k r o t n i e n a r ó w n i z niektóry­ mi zwierzętami mimo swych wszechnie niegodne Są o n e odrębności założenia, wotów ho­ dru­ wspólnych, wyrażają Przejawia nieobecności występowaniu się są tych brodowskie bardzo wotów wyraża jednak stwisk bez najstarszych. obydwu rzają z dostarczającymi licznych za stworzenie boskiej Bogato (bardziej nie gęsi odbicie scowych są w zestawie wotów jednak popularności tego sąsiadujących z zwierzęcia granicą kupcom z w prawie ogromne Mazur. miej­ lat temu na „pruską" hodowano wy­ t o bezpośred­ g o s p o d a r s t w a c h '•>•'•. K i l k a d z i e s i ą t sprzedaż krzy­ Brodowych występuje ( i l . 18. 19, 22). S t a n o w i Kurpiowszczyźnie na po­ samym d r o b i u ( i l . 18, 19, 20, 2 1 , 22, 23). na gęsi tym niż w ś r ó d w o t ó w z terenach całej a jest , 2 t a m najpowszechniej obrażenie Jednak uznawany opieki . Łąk) przedstawienia tu i pożywienia. pies „nieczyste", reprezentowane nowłodzkich I zalet ilości Krzynowłoga dzięki położeniu n a d samą granicą p r z o d o w a ł a w t y m handlu. Jeżeli wieniach nich chodzi drobiu tematy o wota brodowskie, wyczerpują związane ze się to n a przedsta­ występujące sprawami wśród gospodarczymi. N a p o d s t a w i e w y p o w i e d z i następujących i n f o r ­ m a t o r ó w : W . B i e l s k i e j , F. N a s i a d k i , J . S a ł k o w s k i e g o . J. Cichego i i n . Por.: k o t , pies — z w i e r z y n a n i e podchodząca d o kościoła, k o t t o już w r ó g ludzkości" (M. Piórkowska, w . Krzynowłoga W l k . ) . ••* M . B i e r n a c k a , op. c i t . , s. 243, 245. 3 2 �//. 15. Wotum — „krowa". Wyk. ok. 1H55 r. 11. 16. Wotum — „cielak". 11. 17. Wotum — ..sinia" (świnia). Wyk. ok. 1956 r. Brodowe Laki. рои: Ostro­ łęka. Zbiory krzynowłodzkie bardzo rzadko obejmują używane ponadto wota dzisiaj dotyczące już pszczelar­ stwa. przed tzw. częściej dziej się", roje pszczele wymarznięciem, urokiem przedstawienia uli pszczół zabezpieczającymi „zgnilcem", „niedarzeniem wszelkim w kło się i, jest kościele przypisać, padkach, z nią że fakt uważać odbicia Najnowsze jęciami stanu w badania tego teren samych rodzaju pozarolniczymi (i Kurpiów okresie hodowli ostatnich na kilkudziesięciu nizacji powszechnym w n a d za­ danych, wyjątkowej tym terenie lat. W wyniku P u s z c z y d o czasu kolo­ krótkim okresie p o do połowy X V I I I w . zaś kilkudziesięciu o s t a t n i c h l a t zajmowały najzamożniejsze znacznych sobie się głównie gospodarstwa. stosunkowo Zajęcie to gospodarstwa biedne, może, dobna że w ostatnich sytuacja w okolicach 8 5 ich wymagało spotykane- naj­ Krzynowłogi dziedzinie lat hodowli zdrowia oczywiście związanych stanowi potrzeb wszechnie i Wielkiej istniała po­ pszczół. Nie nie­ grupą w bez porównania ze s p r a w a m i zwany w Brodowych nikiem wśród g i c z n e g o , który kiedy krzynowłodz- życiu mniej symbole ludzi. niż „zianuskiem", Jest wotów wotów w po­ z Krzynowłogi jak bliskim ludowej m a właściwości „kuruną jednakowo Łąk. Jest o n b a r d z o tak popularnego głów­ gospodarczymi. „kółkiem", zarówno pszcze­ w powszechnym. zbiorach i powodzenia przy­ z okresu, c i e r n i o w ą " i „ b i g i e l k i e m " •""> w y s t ę p u j e odpowied­ m a g i i kręgu m a ­ zabezpieczania przed w s z e l k i m złem p r z e d m i o t u czy o b i e k t u , z k t ó r y m stanie zo­ związany. Najczęściej jednak wotum-krążek uznawane jest i w K r z y n o w ł o d z e i w B r o d o w y c h Ł ą k a c h za s y m b o l sób, w człowieka jaki Kurpianki wokół ołtarza. Jeszcze zywał on powszechnie. wotum kilkudziesięciu zupełnie zabezpieczający J . Olędzki, Materiały do wybranych tradycyj­ nych zajęć pozarolniczych na Kurpiów szczyżnie. „Etnografia P o l s k a " , W r o c ł a w 1959, t. I I , s. 250. N a z w a „ k ó ł k o " występuje w o b y d w u p a r a f i a c h . N a z w y pozostałe u ż y w a n e są w y ł ą c z n i e w Brodo­ w y c h Łąkach. „ Z i a n u s e k " — w i a n u s z e k , „ b i g i e l e k " — nazwa obwarzanka, w t y m w y p a d k u w o t u m o po­ d o b n y m kształcie. M Odrębną głowy. W i d o m y m p r z e j a w e m 4 okresie o tematyce pszczół była jeszcze zajęciem nieliczne, częściej n a t y m t e r e n i e °' . Być odzwierciedlenie już posiadały b y ł y jeszcze Wielkiej pszczelar­ ś r o d k ó w m a t e r i a l n y c h , n a które n i e m o g ł y pozwolić Krzynowłodze mierze Krążek rolniczej tego t e r e n u i w okresie najprawdopodobniej nie dotyczące k o l o n i z a c y j n y m , a więc najwyżej stwem Łąki więc badań można stwierdzić, że h o d o w l a pszczół b y ­ ła zajęciem Brodowe k i c h i b r o d o w s k i c h są w o t a przedstawiające związanych dostarczają pszczół w hodowla wotywnym? prowadzone był Krzynowłodze pow­ innych wy­ które p o d w a ż a j ą p o p u l a r n e p r z e k o n a n i e o powszechności wo­ tym wotywnej osadą rudniczą a n i e wsią. M o ż n a w i ę c larskiej zwy­ szczególnie tu, jak w terenowe kiedy puszczać, że w y s t ę p o w a n i e w o t ó w gospodarki zwyczaju uprawiany w rza­ braku za czasie, kościoła, k i e d y nej nie spotykamy potrzeb) tym istotnym w ofiary uli pniowych, sporadycznie, k u r p i o w s k i m . Kurpiowszczyznę bowiem w o bardzo zwyczaj wielką szechnego w y s t ę p o w a n i a h o d o w l i pszczół. C z e m u w że naj­ ( i l . 25, okładka). tów W zapominać fakcie, je i t p . Stanowią dawnych skrzynkowych Zastanawiający tych jednak najprawdopodobniej Są o n e s y m b o l a m i w można wypadku n a czole, w przewiązują przed wszelkimi bólami t e j właściwości był obnosiły wotum lat temu obowią­ kilkanaście Polegał na umieszczaniu fałdzie spo­ omawiane chustki, którą tego Kurpianki g ł o w y '". D r u g i m w s p ó l n y m w o t u m d l a o b y d w u ośrodków są tzw. „gałki", „kulki", czy „grucoły"Mają one ** N a p o d s t a w i e w i a d o m o ś c i u z y s k a n y c h o d F r . Piórkowskiego, J . Borkowskiego oraz zakrystiana kościoła w B r o d o w y c h Ł ą k a c h . •'" N a z w y „ g a ł k a " , „ k u l k a " u ż y w a n e są w o b y d w u parafiach, nazwa „grucoły" — t y l k o w Brodowych Łąkach. 15 I �U. 18. Wotum - „gęś". II. 19. Wota - „gęsi". ta — „kaczki". Krzynowłoga Wielka, pow. 11. 20. Wotum Przasnysz. „kogut". II. 21. Wo- �"I U. 22. Wota — „gęsi" i „kaczka". Krzynowloga Wielka, pow. Przasnysz. II. 23. Wo­ ta — „kogut" i „kura". Brodowe Łąki, pow. Ostrołęka. przedstawiać tknięte W oczy rozmaite gruczoły występują jeszcze i n n e do­ wota. nieznane zupełnie w „zdrowot­ Brodowych Łąkach. Są t o w y o b r a ż e n i a serc, szczęk z zębami, nóg i — b a r ­ dzo r z a d k o — rąk ( i l . 4). zestawu dzenia wotów dotyczących prawdopodobnie wiąże się fian pozostaje fakt krzynowłodzkich zupełnie różnego niż znacznie zdrowia nie t r o n a t e m ś w i ę t e g o o d chorób. W y d a j e wpływu b l i s k i e były, a w tylko bardzo określonego, lone ideały mowa, głosu wśród w mieszczaństwa. potrzeb zwyczaju Sprawy niż zaś, o wotywnej, wotów para­ tym się zwykłe­ okreś­ których zajmowały do na- wo­ pochodzących wymienić w o t u m - d z i e c k o . W 38 krzynowłodzkich j e s t , że w o t u m t o w W o t u m - d z i e c k o m a w B r o d o w y c h Łąkach n a ­ zwę gwarową „dzieciak", „dzieciok", w Krzynowło­ dze oprócz t y c h — n a z w ę „ l a l k a " . W o t u m przedstawiające d z i e c k o było w Krzyno­ w ł o d z e także s y m b o l e m człowieka dotkniętego e p i и Należy wreszcie z pa­ wyobrażeniowych wiernych z miast. ono t e j w a r s t w y , dochodzących ofiary przez ( i l . 27, 28, 29). W przy ogóle spośród należy Składa bardziej p r a g n i e n i a czy w jedyne licznie przez K u r p i e środowiska. bodaj ofiarowywanych szer­ się, że n i c bez reprezentowania każdym razie chłopstwu, p e w n e to powo­ i nań w i e l u p r z e d s t a w i c i e l i d a w n e j s z l a c h t y . G r u p i e t e j mu tów rach I s t n i e n i e w kościele k r z y n o w ł o d z k i m szego czelne m i e j s c e . P r z e d s t a w i e n i a , serc, czy też nóg, r ą k itp. Krzynowłodze ne'' względnie chorobą. niedawna do nie ono zbio­ bardzo z b i o r a c h zaś k u r p i o w s k i c h najrzadziej było występuje spotykanych. Znamienne kościele b r o d o w s k i m jeszcze d o w ogóle ofiarowywane. jeszcze j e g o o f i a r o w y w a n i u s p r z e c i w i a się Dzisiaj proboszcz. J e d n a k n a s k u t e k bezpośrednich próśb s a m y c h o f i a r o ­ dawców „ b r a s t e w n i " n i e o f i c j a l n i e w p r o w a d z i l i d o ze­ s t a w u w o t ó w r ó w n i e ż i p r z e d s t a w i e n i e d z i e c k a ( i l . 28). P e ł n e p o z n a n i e cech charakteryzujących formę p l a ­ styczną w o t ó w pochodzących z t y c h d w ó c h wymaga rzyszyły określenia w przedtem Przasnyskiem przekształceniu się ośrodków warunków, j a k i e i twórczości na towa­ Kurpiowszczyźnie figur wotywnych leps.ją. P r a w d o p o d o b n i e d l a t e g o też t a k p o p u l a r n e jest t o w o t u m w k r z y n o w ł o d z k i m kościele. N a p o d ­ stawie i n f o r m a c j i uzyskanych o d : M . Piórkowskiej, M. Gajek i in. �w zjawisko natury myśli istniejącą skim tradycję dobnego miały artystycznej. M a m t u głównie na w rejonie wykonywania do w o s k u oraz wypełniać Spośród w twórczości w swym dobną strukturę techniki wano zatem jaką używało chłopstwo najbardziej zbliżonym g l i n a i c i a s t o , ze w z g l ę d u na po­ stosowania Zarówno i jednak Przasnyskiego żeby istniał tej na nie jakiegoś bliskiego, w Puszczy jednym ulepionych (głównie z zwierząt hodowanych żyjących w Nowy z tych Kurpiowskiej, lesie. Rok; w żytniego w ciasta) gospodarstwie Zwyczaj dniu było rząt i p r z e c h o w y w a n o i Używane na ułatwiać nośność siąt l a t t e m u o b c h o d z o n o łej Kurpiowszczyzny, Łąkach. L e p i e n i e więc porównywaniu przedstawień ność w dzy zwraca formą wotów plastyczną w y p i e k ó w dostrzegamy Wszystko natomiast przemawia w za niem form wykorzystano zwyczaju przy był na zwie­ morem, wypadkami. miały wpływać kilkadzie­ było powszech­ nowszym i mniej znacznie uproszczeń jest zewnątrz, kiedy w Łąk — i w wykonanych przedstawieniach cieląt tych z ciasta. Wałkowaty prowadzona z niego wałkowate, bardzo stercząca grube tego schematu. Tłumaczy kim jest s u r o w e stosowanie krów, Mówiąc stycznej można z lepie­ wotów — powszechnym. tego ciasto samych gruby pionowo nogi go Brodowych zwierząt tułów, szyja, — oto główne miękkie w cechy tworzywo, czy g l i n a , z a s t a n a w i a schematu wy­ równie figurach ja­ jednak lepionych do ciasta krzynowłodz­ jest w sposób i jednocześnie — m i m o realistyczny; w przed­ konturowato beciku, z okryciem potraktowana po­ rękami ( i l . 29). jest przypominając czas Łąk mają gdy na Nie­ świadomie np. pionki rza większe wykonane do pla­ muszą w Krzynowłodze jest rodzaju innego, — wówczas ją zasta­ materiału jednak do z w y c z a j u się пр., że domagają używać braku rozrzutność Tłumaczy „brastew­ wotów świec, m . i n . w swego ofiarodawców wyrobu surowca wota Brodowych 12—14 c m , p o d ­ z parafii do mia­ wotów niż w 6—7 c m . Jeśli się z w a ż y , że lepieniu wotów. samych formie rodzaje wysokość koni odpowiedniego nawiająca przy znacznie konie i niedopałków bardziej w mało i s t o t n e j s p r a w y , przeważnie wysokość kurpiowscy skapin różnicach Poszczególne są Np. nie przekracza ni" pozornie i c h rozmiarów. Łąkach powszechne z k u r p i o w s k i c h i krzynowłodzkich, n i e pominąć zbież­ form zaś płasko, o występujących wotów Krzynowłogi. na Kurpiach) z figura umowny, przypomi­ sukmanach wykonanych — bardziej dziecka najczęś­ g i e r ( i l . 27). stosunek wotywnego. się o n i o d Zda­ „brastewnych", a b y w y r a b i a l i w o t a n i e żałując s u r o w c a , t a k a b y b y ł y one np. koni, zaś w wotach nie skrępowanymi sposób przed figurach figura liczne, dziecko. się tułowiem, rozwiązywana najczęściej Brodowych nie na różnorodny pewnych powta­ wych bardziej traktowana odznacza pasterzy ( i l . 34). W dziecka półko­ bardzo (okładka). nieforemnym stawiona wosko­ należy zauwa­ Znajdują wyobrażającym umieszczano postać tłumaczyć najprawdopodobniej które kich wotum przedstawienia z mię­ z wałkowatym, rzający się t e n s a m s c h e m a t k o n s t r u k c y j n y w Tym się drobiu. wreszcie, kurpiowskiego z krzynowłodzkich). od d a w n a jest wotum wy­ woskowych n a w y k i związane powtarzających daje przedstawień ptaki ofiary zwyczaju się, że sztywnych, ( i l . 22), jeszcze i n n e — o tułowiu Podobnie Brodowych wyrabianiu woskowych znacznie nóżkami .,nowolatkach" niektórych t y m , że p o d o b i e ń s t w o (znane mi nich i i w wotach f o r m a l n y c h wyraźnie rozwiązaniach nającym podobieństwa wotach i tradycyjne z ciasta w ziemi, a formą nie jest t u p r z y p a d k o w e . W y d a j e umiejętności żyć ciej zachodząca (takiego tych się schematów nowicie nie tyle s u r o w y c h , t w a r d y c h kształtów. w wypiekanie na terenie ca­ noworocznego Łąk Brak Forma i l e istniejące p o d o b i e ń s t w o z Brodowych nich mianowicie się, tworzywa. które j e ograniczają, n i e £ą t a k miękkie, w i ę ­ w na grzbietach f i g u r a l n y c h z rytuałem uwagę ich funkcji, cej z zagłębieniami znaną p r a w d o p o d o b n i e Przy czyzny, bezpośred­ gospodarstwie. piekania wotywnej również plastycznym nóżkach z c i a s t a przedstawień z w i e r z ą t umiejętnością nie w każdym zatem właściwościom ( i l . 19), c z y t e n jeszcze powszechnie one z mały­ wyobrażenia np. k r o w o m cielenie k u r itp. Zwyczaj są K o r p u s y f i g u r k o n i i krów są b a r d z i e j płaskie, płasz­ na wysokich, grubych do specjalnych zabiegów magicznych ponadto wane przedstawień nieszczęśliwymi indy­ ( i l . 18), i n n e o w y p u k ł o s k l e p i o n y m g r z b i e c i e j e przez; cały r o k — miały o n e wszelkimi formy liście w y g i ę t y m zabezpieczać trzodę i d z i c z y z n ę p r z e d n a g ł y m zarazą brodowskich, charakter bardziej można ten obchodzony t y m pieczono wotów mają w i d u a l n y , w znacznie większym s t o p n i u podporządko­ woskowych rejonów, znane do z Krzynowłogi się w ś r ó d i n p . g l i n i a n y c h ptaszków, k o n i k ó w i t p . Natomiast przeciwieństwie terenie 3 9 się W wotów zanoto­ t a m jakikolwiek bar­ niego związku między c h a r a k t e r e m f o r m y w samej ośrodek rzeźby c e r a m i c z n e j . N i e doszukiwać wotów rzeźby. wosku jak dotychczas, funkcję, woskowe do rzeźbiarskiej. żywy po­ — tworzywem wymagającą Kurpiowszczyzny dziej których przasny­ tworzywa pojętą charakterze j e s t bez w ą t p i e n i a z miejscach plastycznej ogólnym rzeźb szeroko tych materiałów, w kurpiowskim i „duże", niu, łatwo ołtarzem. że symbole, przez zwyczaj mógł i łatwiejsze prośba istnieje przylepiania przed je ołtarzem łatwiej patrywaniu łatwe do źródło w wotów spostrzec. tej cechy zostanie ofiarodawcy. (nieznany wysoko, w do świec przed Wydaje wotów „pokazania" przeświadcze­ do zobaczenia t y m skuteczniej Boga kurpiowskiej ich to swe i m większe woskowe chana widoczne, Ma będą wysłu­ Stąd w e w s i Krzynowłodze) i trzymania sobą — a b y Bóg się, że roz­ przy kurpiowskich wkracza­ z w o s k u , t w o r z y w a znacznie bardziej twardego i spoi­ m y bezpośrednio j v krąg jeszcze ż y w o t n y c h , bez w ą t ­ stego ( i l . 7, 31). pienia najbardziej pierwotnych wyobrażeń o istocie boskiej. St. Kopczyński, op. c i t . , s. 1 1 , 36; B . Zielińska, Garncarstwo w Puszczy Zielonej, rkps w archiwum Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N w W a r s z a w i e . 9 18 Byłoby nie w jednak obydwu wielkim zestawach uproszczeniem wotów dostrzega­ t y l k o cech różnią- �I I . 24. W o t a — „pszczoły". II. 25. Wota - „ule". I I . 26. Wo­ ta — „konie". Krzynowłoga Wielka, pow. Przasnysz. �cych i najbardziej sze l u b większe wiem najwyraźniej styczna wiele go wotów, cech widzenia niących we jednych jak i wypływających rzeczywistości to różnic, przez forma z nie umiejętności. przejawia się przede kryje identyczne­ twórców przedstawianych wości chom się, że i c h twórcy szczegółowe przedstawień masą. m n i e j Stąd oddziaływa l u b więcej przede obiektów pełnego konia W jedynie określenia swego o wyprężonej zdrowej krowy całość, niezbędne szyi ściśle i sztywnych silnego n o g a c h , tłustej, itp.). koni i — zaskakują krów, swoją umownością, wyobrażone nieznacznie zazwyczaj spo­ dłuższej s z y i — p r z y p o m i n a j ą c e g o aniżeli wyodrębnionego ptaka i c h ce­ Identyczny występuje nego dużą, ciężką głowę, pieczywa w z formie stoż­ krótszej krótki lub dziób charakterystyczną sposób p r z e d s t a w i a n i a również w ujęcia j a k np. głowy raczej d l a t y c h z w i e r z ą t ( i l . 6, 10, 1 1 , 15). De­ bardziej (np. N a s k u t e k t e g o sposobu w i d z e n i a — niektóre właści­ bryłą. związane, dla pierwowzoru ka swoją z nią akcenty, Np. większość wszystkim skonkretyzowaną zaś, w t o p i o n e stanowią róż­ wszystkim obiektów. przeważająca tale wprost podporządkowali przedstawianych zasadniczym. bo­ pla­ drugich, poziomem widzenia mniej­ Mimo w s z y s t k i c h o m a w i a n y c h rzeźbach w o s k o w y c h strzega 20 tak się n i e m a l sposobie plastyczne. widocznych wspólnych, Podobieństwo w ogólnie charakteryzujących i c h wartości głowy zwierzęcia figuralnych formach noworocz­ obrzędowego na Kurpiach, czy też �no 31 II. 30. Sarna „koza", jeleń, baran. Noworoczne pieczy­ wo kurpiowskie. 1957 r. Wyk. M. Bałdyga. Wach, pow. Ostrołęka. II. 31. „Jelonek", ciasto malowane. 1957 r. Wyk. Maria Brzezińska. Ostrów Mazowiecka. 11. 32. „Jeździec na koniu", tzw. „Tatar", ciasto chle­ bowe. 1956 r. Wyk. M. Deptuła. Dęby, pow. Ostrołę­ ka. II. 33. „Jeździec na koniu", tzw. „Tatar", ciasto chlebowe. 1956 r. Wyk. zięć M . Deptuły. Dęby. 11. 34. „Nowelatko", ciasto chlebowe. 1957 r. Wyk. M. Konopka. Tatary, pow. Ostrołęka. 32 �rzęcia — można prześledzić kształtowanie się u m i e j ę t ­ ności rzeźbiarskich twórców Łąk i Krzynowłogi wotów z Brodowych W i e l k i e j , napotykających pracy, podejmowanej w podobne masie trudności. W tych samych w swej warunkach, na wotów bowiem, zarówno b r o d o w s k i c h j a k i z K r z y n o w ł o g i , znajdują się oprócz wotów krów i koni również i inne. W nym z głowami w formie stożków — wotach tych głowy w s w y m charakterze są znacznie bardziej ogól­ zbliżone do kształtu n a t u r a l n e g o . P r z e d e w s z y s t k i m n i e są t o l e d ­ wie z a z n a c z o n e stożki. kiedy Mają proporcjonalne do większe całości rozmiary, figury ( i l . 13, 14, 15, 18). N i e k t ó r e o g r a n i c z o n e równymi płaszczyznami, wielkich żuchw koni nie­ zwierzęcia są s z e r o k i m i , tak charakterystycznymi dla i krów. Na podstawie faktury i b a r w y — w o t a w t e n sposób f o r m o w a n e należy z a ­ liczyć powstałych w do egzemplarzy wyniku niedawno twierdzałaby również precyzyjnego najnowszych, nabytych umiejętności, widoczna przedstawiania dążność co po­ do bardzo poszczególnych detali, w t y m r ó w n i e ż i p a r t i i g ł o w y . W y r a ż a się o n a już n i e tylko w w próbie u k a z a n i a głów odpowiednich k o n i , k r ó w , świń i t p . p r o p o r c j a c h , lecz również w zazna­ c z a n i u z a r y s u o t w o r u g ę b o w e g o , oczodołów i t p . T r z e ­ ba dodać, dostrzec że w identyczną ewolucję przedstawieniach formy możemy figuralnych w kurpiow­ s k i m p i e c z y w i e o b r z ę d o w y m ( i l . 3 1 , 34). Znikomy formami nami, П. 35. Kubek z uchem wyobrażającym głowę barana. Młodsza epoka kamienna, ok. XXVI w. p.n.e. Ćmie­ lów, pow. Opatów. II. 36. „Wołki w jarzmie". Młod­ sza epoka kamienna, ok. XXVI w. p.n.e. Krężnica Jara, woj. lubelskie. tów formach w t z w . „kozach w t y m s t o p n i u n i e występuje tych pieczywa gałęziach plastyki konikach, pieskach tyczna zasada wieniach baranów kształt jarmarcznego prostyńskich" w zwierząt z i wołów plastycznej, wojową krótkich, epoki — jaki Wydaje w stożka występuje w neolitu. Tak złockiej przedsta­ np. mają nieproporcjonalnych do głowy wyłącznie całości fi­ z Nie w głowy zwierzę­ nieproporcjonalnie właściwości użytego małego tworzywa w wypadkach byłby głównie funkcji nego sztuce dzięki cel chłop­ p o w i n n y być poświęcone rzeźby badań. wotywnej, Polski. Wota ludowej miejsce. mogą przejawów się, że wyłącznie — wyodrębnione przeznaczenia woskowe zajmują mi — kultowo-magicznej Na skutek odzwierciedlać utylitar­ stosunek chłopstwa d o różnych s p r a w . W o t a w o s k o w e są dzo roz­ określić, ludowej. Wydaje plastyki swej ewolucję tych i n n y c h częściach to jedyny elemen­ konwencji estetycznych ośrodkami dziedzinie oraz dziedzi­ sposób o s t a t e c z n y między i n n y m i w — przetrwanie poglądów nad wotywną i n i e pogłębionej pewnych ogóle w badania rozległej nym krótkiego, nie w y n i k a czy w temu celowi ceramicznych zaś j e s t , że i d e n ­ dostrzegamy rozwoju które p r z e t r w a ł y się w i ę c , że p r z e d s t a w i e n i e formie w rozwinię­ np. rzeźbą obrzędowego j e s t ogólny c h a r a k t e r i m i e j s c e twórczości w g u r y stożków ( i l . 35, 36). cia a w dalsze bardziej nad ciasta — nie pozwala Natomiast ludowej, z kultury Podlasia których ( i l . 6, 32). itp. Znamienne modelowania z badań mało r o z b u d o w a n e j stwa w stan figuralnymi jedy­ tego r o d z a j u p r z y k ł a d e m , ś w i a d c z ą c y m j a k b a r ­ chłopstwo z w i ą z a n e jest z pracą w g o s p o d a r s t w i e . swymi zainteresowania­ Nie natrafiamy bowiem w i n n y c h t r a d y c y j n y c h dziedzinach sztuki ludowej na (ciasta, g l i n y czy w o s k u ) , l e c z z n i e p o g ł ę b i o n e g o i n i e próby p r z e d s t a w i a n i a w rozbudowanego spraw n a codzień chłopstwo — w t a ­ sposobu widzenia konkretnej wistości p r z e z t w ó r c ę , a jeśli c h o d z i o w o t a najprawdopodobniej oddziałała tu rzeczy­ woskowe, tradycja przeka­ Na przykładzie tego sposobu niedrugorzędnego plastycznego fragmentu k i m zakresie lepsza rozwiązywa­ postaci zwie­ formie plastycznych symboli j a k w rzeźbie w o t y w n e j . W y d a j e się, że znajomość zwoliłaby zana z p o k o l e n i a n a pokolenie. nia zaprzątających znacznie tej dziedziny rozszerzyć sztuki naszą ludowej po­ dotychczasową w i e d z ę o środowisku chłopskim, a także o k i e r u n k a c h j e g o zainteresowań i uzdolnień plastycznych. Fot: St. Biniewski - il. 35, 36; Jacek Olędzki - il. 1, 2. 3, 4, 5, 8, 16, 17, 18, 27, 28, 29, 32, 33; Jan Swiderski - il. 6, 7, 9, 10, 11, 14, 15. 19, 20, 21. 22, 23, 24. 25. 26. 30, 31, 34. Rys. Jacek Olędzki - il. 12, 13. �