https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44980a98c41501857dbe48e1f5f75a6c.pdf cedecc60aa5e95f54c203dc0bd807bc4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3711 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3487 Title A name given to the resource Sztuka ludowa w Sieradzkiem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.6, s. 297-313 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ffmm i $m Rye. 1. Fragment wzi f i t IS Wożniki, pow. Sieradz. SZTUKA L U D O W A W SIERADZKIEM Z badań penetracyjnycb Sekcji Badania Plastyki PIS w r. 1955 Ludowej ZOFIA Ziemia Sieradzka, jeden z cie­ kawszych pod w z g l ę d e m etnogra­ ficznym z a k ą t k ó w Polski, nie do­ czekała się dotychczas opracowa­ nia, k t ó r e u j m o w a ł o b y w sposób ca­ łościowy t w ó r c z o ś ć p l a s t y c z n ą t a m ­ tejszego ludu. Nieliczne w z m i a n k i rozrzucone po różnych czasopi­ smach m o ż n a ze w z g l ę d u na chro­ nologię podzielić na trzy grupy. P i e r w s z ą s t a n o w i ą prace, k t ó r e u k a z a ł y się d r u k i e m przed r. 1910. Do najciekawszych należy t u ob­ szerny a r t y k u ł Józefa Szaniawskie­ go, p u b l i k o w a n y odcinkami w B i ­ bliotece Warszawskiej z r. 1851, gdzie autor nie t y l k o porusza za­ gadnienia ściśle historyczne i spo­ łeczne ( i l u s t r u j ą c stosunki m i ę d z y d w o r e m a wsią), lecz t a k ż e daje sporo m a t e r i a ł ó w z r ó ż n y c h dzie­ dzin k u l t u r y ludowej, a w i ę c a r c h i ­ tektury, u r z ą d z e n i a w n ę t r z , stro ju, zwyczajów rodzinnych itp A r t y k u ł ten posiada dla nas ogrom­ ną w a r t o ś ć , gdyż pisany przed prze­ szło stu laty pozwala na p r z e ś l e ­ dzenie zmian, jakie w ciągu jed­ nego w i e k u zaszły w kulturze l u d u sieradzkiego. Późniejsza o lat prze­ szło 30 jest seria a r t y k u ł ó w z etno­ grafii Sieradzkiego p i ó r a Ignac j i P i ą t k o w s k i e j , drukowanych w , . W i ­ śle" i „ K ł o s a c h " ; autorka omawia głównie zwyczaje, obrzędy, podania i pieśni, nie p o ś w i ę c a j ą c poza j e d ­ n y m niekompletnym opisem stro­ j u uwagi ani kulturze materialnej wsi, ani ludowej sztuce plastycznej. Podobny charakter posiada pocho­ dząca z ostatnich lat ubiegłego w i e k u praca W ł a d y s ł a w a B u r z e ń skiego , p o ś w i ę c o n a w y ł ą c z n i e t w ó r ­ czości p i e ś n i a r s k i e j i zwyczajom weselnym.Nieco m a t e r i a ł u porów­ nawczego przydatnego przy bada­ 2 3 CIESLA-REINFUSSOWA niach etnograficznych Ziemi Sie­ radzkiej daje praca Józefa Grajnerta o w s i Topoli leżącej w powie­ cie ł ę c z y c k i m . Na rozprawie Sza­ niawskiego i a r t y k u ł a c h P i ą t k o w ­ skiej o p a r ł się Oskar Kolberg, k t ó r y w tomie swych p r a ć po­ święconych Kaliskiemu zamieścił r ó w n i e ż m a t e r i a ł y z okolic Sie­ radza. Okres drugi, o b e j m u j ą c y pozycje bibliograficzne z lat 1910-1939, jest dla nas o tyle w a ż n y , że pojawia się w n i m pierwsza praca d o t y c z ą c a twórczości plastycznej l u d u sieradz­ kiego. A u t o r j e j , S t a n i s ł a w Graeve, ziemianin i społecznik z okolic Sieradza, z a i n t e r e s o w a ł się — po­ dobnie j a k Aniela C h m i e l i ń s k a w Ł o w i c k i e m , a Gulgowscy na Kaszu­ bach — t w ó r c z o ś c i ą a r t y s t y c z n ą l u ­ du i n a p i s a ł na ten temat dwa a r t y 4 5 1 2 Ignacja P i ą t k o w s k a : Z życia l u du wiejskiego z Ziemi Sieradzkiej, Józef Szaniawski: O dawnem Wisła 1899, t. I I I str. 479 i n. w o j e w ó d z t w i e sieradzkiem, B i b l i o Władysław Burzeński: Wesele tega Warszawska 1851, t. I I I str. 170, u ludu wiejskiego w Sieradzkiem, 356, t. I V str. 177, 367, 564. Wisła 1899, t. X I I I str. 528 i n. 1 3 4 Józef Grajnert: N o t a t k i o wsi Topoli, położonej w powiecie ł ę czyckim, guberni K a l i s k i e j , Wisła 1903. t. X V I I str. 650 i n. Oskar Kolberg: Kaliskie — K r a k ó w 1890, t. I str. 38. 5 297 �•+ T — i [T IZBA • 1 •Mi i-H 1 1 t na SUŃ i 1 —ex— —Es, U_ —O— l I-4H H- 1 KCMGfU i •+! . — ' fi o™ 3 - f»-< 10 Tabfica Z. Roz/cfad w n ę t r z a chat: 1 — Charfupia Mala, 2 — Polkóiy, 3 — Sokolniki, 4 — Zapusta 5 — Zapusta Mala, 6 — Woźniki, 7 — Polków, 8 — Monice, 9 — Rzechta, 10 — Klonowa, 11 — k u ł y publikowane we „Wsi I l u s t r o ­ wanej" z r. 1910: pierwszy z n i c h p o ś w i ę c o n y jest zagadnieniom stro­ j u i zdobnictwa ludowego, drugi zaś — zwyczajom wielkanocnym. Ten sam autor w y d a ł r ó w n i e ż a l ­ b u m wycinanek sieradzkich, stano­ w i ą c y dziś w i e l k ą r z a d k o ś ć . Za­ ginęły t a k ż e w czasie d w ó c h w o - jen ś w i a t o w y c h zbiory wycinanek, k t ó r e Graeve ofiarował Akademii Sztuk P i ę k n y c h w K r a k o w i e oraz Muzeum Etnograficznemu w W a r ­ szawie. Z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o pochodzi a l b u m wydany w r. 1937 przez W a c ł a w a K a m i ń s k i e g o , za­ w i e r a j ą c y 10 barwnych reproduk­ c j i wycinanek z okolic Sieradza.' Z chwilą w y b u c h u I I w o j n y ś w i a ­ towej n a s t ą p i ł a oczywiście z u p e ł ­ * S t a n i s ł a w Graeve: Stroje i zdob­ na przerwa w pracach badaw­ nictwo ludowe w Sieradzkiem, Wieś czych i wydawniczych. Po w y z w o ­ Ilustrowana 1910, z. 8. str. 18—23. leniu ożywiły się zainteresowania k u l t u r ą l u d o w ą Ziemi Sieradzkiej, w znacznym stopniu dzięki dzia­ łalności muzeum w Sieradzu, k t ó ­ re — założone w okresie m i ę d z y ­ w o j e n n y m — dopiero w Polsce L u ­ dowej znalazło szersze m o ż l i w o ­ ści rozwoju. Przy w s p ó ł p r a c y m u ­ zeum zorganizowano w Sieradzu k i l k a wystaw, w ś r ó d k t ó r y c h na szczególną u w a g ę zasługuje wysta­ wa wycinanek w r. 1951 oraz po­ kaz haftowanych f a r t u c h ó w w r. 1952. Recenzje z nich, opracowane przez Zofię Cieśla-Reinfussową 6 Wielka, Ochędzyn. oraz J a n i n ę Stankiewiczową", uka­ zały się w „Polskiej Sztuce L u d o ­ wej". K r ó t k i e podsumowanie t w ó r ­ czości ludu sieradzkiego w okresie powojennym d a ł a Zofia Neymanowa w katalogu o p u b l i k o w a n y m z okazji dziesięciolecia sztuki ludowej w o j e w ó d z t w a łódzkiego, zorganizo9 Janina Stankiewiczowa: Pokon­ kursowy pokaz h a f t ó w sieradzkich, Pol. Szt. L u d . 1952, str. 181 i n. g 7 Wacław Kamiński: Wycinanki sieradzkie (wstęp n a p i s a ł Jerzy K a ­ Ryc. 2. Chałupa wąskofrontowa. miński), Kalisz 1937. Złoczew, pow. Sieradz. Fot. wg Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a : Z w y ­ zdjęcia reprodukowanego we „Wsi stawy wycinanek ludowych w Sie­ Ryc. 3. Stary Ilustrowanej", 1911 rok. radzu, Pol. Szt. L u d . 1952, str. 52 i n. 8 298 dom w Czechach, Sieradz. pow. �10 wanej w r. 1955 . W okresie p o w o ­ j e n n y m z a i n t e r e s o w a ł się też Z i e m i ą S i e r a d z k ą uniwersytet łódzki, k t ó ­ rego studenci prowadzili na t y m terenie badania etnograficzne. Do­ tychczas j e d y n ą pozycją, j a k ą opu­ blikowano w w y n i k u tych prac, jest rozprawa A . Jaskulanki o zwy­ czajach pasterskich. W r. 1955 zostały na terenie Sie­ radzkiego przeprowadzone przez p r a c o w n i k ó w Sekcji Badania P l a ­ styki Ludowej PIS badania penetracyjne o b e j m u j ą c e szereg m i e j ­ scowości p o w i a t u sieradzkiego, w i e ruszowskiego, łaskiego, łęczyckie­ go i kutnowskiego, co s t a ł o się pod­ s t a w ą do opracowania niniejszego szkicu; nie daje on wprawdzie p e ł ­ nego obrazu ludowej twórczości plastycznej w Sieradzkiem m o ż e jednak wobec szczupłości l i t e r a t u r y przedmiotu stanowić pożyteczny przyczynek dla tych, k t ó r z y w przyszłości chcieliby te badania kontynuować. 11 B u d o w n i c t w o W związku z komasacją gruntów, k t ó r ą w I I p o ł o w i e ubiegłego stule­ cia objęta została większość w s i leżących na obszarze b. K o n g r e ­ sówki, pierwotny u k ł a d pól a z n i m i dawne roaplanowanie osad wiejskich uległy znacznej zmianie. Obecnie w okolicach Sieradza for­ mę d o m i n u j ą c ą s t a n o w i ą wsie o kształcie poparcelacyjnym rzędó­ wek (Ruda, Polków, Baszków, Rzechta i in.), obok k t ó r y c h zda­ rzają się r ó w n i e ż k r ó t k i e u l i c ó w k i (Monice, M ę k a , Dzigorzew) lub nie­ wielkie b e z k s z t a ł t n e w i e l o d r o ż n i c e 1 0 10 lat sztuki ludowej woje­ w ó d z t w a łódzkiego. Katalog wysta­ w y sztuki i r ę k o d z i e ł a ludowego, Łódź 1955, str. 37, Zofia Neymann: Ludowa sztuka regionu sieradz­ kiego. Aniela Jaskulanka: Niektóre zwyczaje pasterskie w Sieradzkiem. Prace i M a t e r i a ł y Etnograficzne, Ł ó d ź — L u b l i n 1951 T. V I I I / I X str. 670 i n. 1 1 U^a^sJ (np. Woźniki). W ą s k o ś ć gęsto obok siebie położonych parcel b u d o w l a ­ nych powoduje, że domy ustawia­ ne b y w a j ą najczęściej ścianą szczy­ t o w ą do drogi (ryc. 1). B u d o w n i ­ ctwo Sieradzkiego pierwotnie, zda­ je się, m a j ą c e charakter bardziej jednolity, dziś jest dość silnie z r ó ż n i c o w a n e . W p ł y n ę ł y na to m. in. obydwie wojny ś w i a t o w e , k t ó r e poczyniły w tych stronach znaczne spustoszenia; odbudowa popalo­ nych d o m ó w dala oczywiście spo­ sobność wprowadzenia r ó ż n y c h no­ wości nieznanych architekturze tradycyjnej. Sto lat temu, w czasach Szaniaw­ skiego, w budownictwie l u d o w y m okolic Sieradza podstawowym m a ­ t e r i a ł e m budowlanym było d r e w ­ no sosnowe, obok k t ó r e g o (ale t y l ­ ko na przyciesie) u ż y w a n o niekie­ dy dębiny. Z wypowiedzi szeregu starych i n f o r m a t o r ó w wynika, że biedniejsi gospodarze m a j ą c y na swych gruntach odpowiedni suro­ wiec budowali r ó w n i e ż mieszkalne „glinobity", podczas gdy z a m o ż n i e j ­ si z gliny stawiali czasem obory. Z r ą b c h a ł u p drewnianych wysoki zwykle na ok. 2 m wznoszony b y ł pierwotnie z o k r ą g l a k ó w („chojak ó w " ) . B e l k i w ę g ł o w a n e b y ł y po sta­ r o ś w i e c k u na obłap, z ostatkami s t e r c z ą c y m i nieregularnie na d ł u ­ gość 80 cm. Dziś w ten sposób w ę ­ g ł o w a n e z r ę b y spotyka się nieraz jeszcze (Czechy, pow. Sieradz), j e d ­ n a k ż e w y s t a j ą c e ostatki są o b r ó w nywane piłą w odległości 20 cm od ściany, a pozostałe odpadki z u ż y w a się na opał. Powszechne dziś w Sie­ radzkiem w ę g ł o w a n i e na r y b i ogon w y s t ę p u j e już w budynkach liczą­ cych około stu lat (Klonowa, pow. W i e r u s z ó w ) . Węgły ciosane siekie­ r ą p o s i a d a ł y w ó w c z a s f o r m ę dosyć n i e w y k s z t a ł c o n ą , a k o ń c e ich ster­ czały n i e r ó w n o na z e w n ą t r z . Dopie­ ro w 80-tych latach ubiegłego stu­ lecia b e l k i w ę g ł o w a n e na r y b i ogon zaczęto u c i n a ć r ó w n o z licem ściany. Obok w ę g ł o w e j w y s t ę p u j e niekie­ dy w budownictwie sieradzkim (Zapusta Wielka, C h a r ł u p i a Mała) k o n ­ strukcja s u m i k o w o - ł ą t k o w a , uwa­ żana przez m i e s z k a ń c ó w n i e k t ó r y c h b^AAAiJ Ryc. 4. Ozdobny ganek w pow. W i e r u s z ó w . Klonowej, wiosek ( C h a r ł u p i a Mała) za „ s t a r ą " . W rzeczywistości jednak domy w całości na słup budowane spotyka się bardzo rzadko i to w ś r ó d b u ­ dynków pochodzących dopiero z k o ń c a ubiegłego w i e k u . Często na­ tomiast pazowane s ł u p y stosowane b y w a j ą pomocniczo w budownictwie w ę g ł o w y m jako obramienia d r z w i i okien, a t a k ż e w ś r o d k u ścian dla połączenia ze sobą zbyt k r ó t k i c h be­ lek lub przy dostawianiu nowego b u d y n k u do starego. Najprostsze w n ę t r z e starych sie­ radzkich c h a ł u p ograniczało się do sieni i izby. W i a d o m o ś ć o t y m po­ daje z a r ó w n o Szaniawski, j a k i d z i ­ siejsi starzy informatorzy. Przed I w o j n ą ś w i a t o w ą d o m ó w takich, za­ mieszkiwanych przez ludzi ubogich, b y ł o jeszcze dosyć dużo. W czasie b a d a ń prowadzonych przez e k i p ę PIS w r. 1955 znaleziono w C h a r ł u p i Wwv*J Tablica II. Wzory profilowanych „wiatrówek" i desek zamykających od góry szalowanie zrębu: 1 — Zapusta Mała, 2 — Stefanów Barczewski, 3 — Sokolniki, 4 — K ł o c k o , 5,6 — Klonowa, 7 — Z d u ń s k a Wola, 8 — Klonowa. 299 �M a ł e j tego rodzaju c h a ł u p ę pochoi z ą c ą podobno z I p o ł o w y X I X w . 3ień domu została później przedzieł o n a p o p r z e c z n ą ścianą, s k u t k i e m czego p o w s t a ł o nowe pomieszczenie u ż y t k o w a n e jako 'kuchnia z w e j ściami od sieni i izby (Tabl. I , 1). Częściej w ś r ó d starych b u d y n k ó w spotyka się w Sieradzkiem (np. w Folkowie, w Czechach) domy obszerniejsze, w k t ó r y c h po jednej stronie izby mieszkalnej znajduje się komora, a po drugiej — sień. Pomieszczenia te są połączone w e w n ę t r a n i e , w ś c i a n i e dłuższej zaś p o s i a d a j ą wejścia p r o w a d z ą c e z zew n ą t r z do sieni i komory (Tabl. I , 2). W Sokolnikach (pow. W i e r u s z ó w ) sze, Opoczyńskie, Radomskie, K i e leckie k u L u b e l s z c z y ź n i e . Opisane poprzednio domy, s k ł a d a j ą c e się z sieni, izby i komory, z dwoma wejściami wiodącymi przez sień i k o m o r ę (ryc. 3), posiadają t r a d y c j ę sięgającą w polskim budownictwie l u d o w y m co najmniej pierwszej p o ł o w y w i e k u X V I I . Liczne analogie znaleźć m o ż n a w starszym b u d o w n i c t w i e o p o c z y ń skim, r a d o m s k i m , kieleckim, k r a k o w s k i m (okol. Bochni) i zachodniej Lubelszczyzny. W Sieradzkiem domy takie m i e w a l i p r z e w a ż n i e gospodarze mniej z a m o ż n i (2—6 m o r g ó w ) , k t ó r z y czasem dostawiali jako p r z e d ł u ż e n i e 1 3 14 \ m i z izby i od pola (Monice, WoźniKi. Zapusta Wielka, Tabl. I 6). W K l o nowej i Czechach z d a r z a j ą się domy z komorami przy obu ś c i a n a c h szczytowych (Tabl. I , 10), co w rezultacie daje rozplanowanie analogiczne jak w domach z okolic Łowicza. Czasem zdarza się, że c h a ł u p y symetrycznie dwuizbowe stawiali r ó w niż ludzie m n i e j zamożni. W ó w czas mniejsze pomieszczenie s'mżyło jako komora (Zapusta W i e l ka, Złoczew); przy jednej ze ścian szczytowych dostawiano stajnię (Tabl. I , 9) lub boisko. Sień rozdzielona poprzecznie u r z ą d z e n i a m i k o m i n o w y m i b y w a ł a w swej d a l szej części u ż y w a n a dawniej jako 2 3 A 6 7 8 Tablica 111. Sterczyny dachowe: 1 — Zapusta Wielka, 2 — Polków, 4 — Rzechta, 5 — Monice, 6 — M ą k a , 7,8 — Czechy. zanotowany został dom z poł. X I X w. o analogicznym u k ł a d z i e w n ę t r z , k t ó r e g o sień zaopatrzona była w dwoje d r z w i : jedne w ścianie szczy­ towej, drugie w dłuższej — lico­ wej . W e d ł u g wypowiedzi infor­ m a t o r ó w jeszcze przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą w y s t ę p o w a ł y w Sokolni­ kach, Złoczowie i in. podobnie roz­ planowane c h a ł u p y typowo w ą s k o frontowe z jednym w e j ś c i e m do sieni w ścianie szczytowej (ryc. 2). Należały one do najstarszych we wsi. Tradycja c h a ł u p wąskofrontowych jest w Sieradzkiem na ogół bardzo ż y w a , co jest t y m n a t u r a l niejsze, że teren ten leży na szlaku chałup wąskofrontowych, ciągną­ cym się od B a ł t y k u przez Wielko­ polskę, K u j a w y , zachodnie Mazow12 domu mieszkalnego pomieszczenia gospodarcze, rzadziej z d a r z a ł y się one u bogatych, z r e g u ł y w z n o s z ą ­ cych zabudowania gospodarcze od­ dzielnie. Trzeci typ, w y s t ę p u j ą c y r ó w n i e ż w najstarszym zachowanym do dziś budownictwie sieradzkim, stanowi c h a ł u p a s k ł a d a j ą c a się z d w u po­ mieszczeń rozdzielonych sienią. Je­ dynie najbogatsi gospodarze u ż y w a l i obu p o m i e s z c z e ń jako „ c h a ł u p " (izb mieszkalnych), z których jedna, zwykle nieco w i ę k s z a , zaopatrzona była w piec kuchenny, druga zaś, mniejsza, służyła jako świetlica. Cza­ sem przy jednej ze ścian szczyto­ wych dostawiano k o m o r ę z w e j ś c i a 13 Wspomina o nich J ę d r z e j K i towicz (Opis o b y c z a j ó w za pano­ wania Augusta I I I , Wyd. B i b l . Nar., Podobne domy z d a r z a j ą się i W r o c ł a w 1950, str. 522). w innych stronach np. w O p o c z y ń Roman Reinfuss: Z b a d a ń nad skiem ( K a l i n k ó w , Podklasztorze), w s z t u k ą l u d o w ą w Radomskiem, Pol. G o s t y n i ń s k i e m (Sanniki) i in. Szt. L u d . 1955, str. 29. 12 1 4 300 3 — Czechy, k o m ó r k a (z w e j ś c i e m pod sklepio­ n y m kominem, Tabl. I , 7), obecnie zaś spotyka się tam zwykle k u c h ­ nię (Tabl. I , 9). Stosunkowo nowszą f o r m ę stano­ w i ą domy o rozkładzie d w u t r a k t o w y m , gdzie po k a ż d e j stronie sie­ ni z n a j d u j ą się dwa pomieszczenia mieszkalne (Tabl. I , 11). Konstrukcja d a c h ó w jest k r o k w i o ­ wa, przy czym k r o k w i e (zwane t u „kozłami") z w i ą z a n e są u g ó r y „ b u n ­ tem", dołem w s p i e r a j ą się zaś na p ł a t w i leżącej na wypuszczonych Końcach belek stropowych i w y s u ­ niętej przed z r ą b b u d y n k u . Stare domy k r y t e są dachami czterospa­ d o w y m i . Dach n a c z ó ł k o w y z szalo­ w a n y m szczytem p o j a w i ł się t u je­ dynie na k r ó t k o , pod koniec ubie­ głego wieku. Około r. 1900 zaczęły r o z p o w s z e c h n i a ć się dachy dwu­ spadowe, k t ó r e powoli wypierają formy starsze. W starych domach proporcja widzialnej części z r ę b u do wysokości dachu w y r a ż a ł a się �Zwykle stosunkiem 1 : 1,3 l u b 1 : 1,5. Obecnie dachy b u d u j ą zazwyczaj niższe (1 :1). Jako m a t e r i a ł do k r y ­ cia d a c h ó w służyła dawniej w y ­ łącznie słoma (która i obecnie r ó w ­ nież jeszcze p r z e w a ż a ) . Jedynie za­ możniejsi k r y l i niekiedy domy gon­ t a m i („szyndzioły"), w z g l ę d n i e po­ k r y w a l i n i m i grzbiet w z d ł u ż kale­ nicy, r e s z t ę p o s z y w a j ą c słomą na gładko. W czasach Szaniawskiego okna chałup miewały jeszcze „szybę sześciościenną o b s a d z o n ą w ołów". Starsi informatorowie w s p o m i n a j ą już t y l k o o m a ł y c h okienkach z 4 szybkami osadzonymi w ramie za­ m y k a j ą c e j o t w ó r okienny bez m o ż ­ liwości otwierania. Dopiero przed I w o j n ą ś w i a t o w ą p o j a w i ł y się f u ­ t r y n y z o t w i e r a n y m i sześcioszybowymi k w a t e r a m i . Okna bywają zwykle wprawiane m i ę d z y dwa s ł u ­ py osadzone pionowo w przyciesiach. Drzwi o wykroju prostokątnym (dawniej r ó w n i e ż owalnym, ryc. 2) posiadały taflę z trzech l u b czte­ rech desek, złączonych poprzeczny­ m i s p l ą g a m i i zbitych k o ł k a m i , za­ wieszona na d r e w n i a n y m „ b i e g u ­ nie". Z a m y k a ł o się je na drewniane zamki i zasuwy, w z g l ę d n i e żelazne zamki zapadkowe i skoble. D r z w i dwudzielne robione na sposób m i e j ­ ski zaczęły r o z p o w s z e c h n i a ć się sze­ rzej w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Podłóg drewnianych w starszych c h a ł u p a c h nie było. Z a s t ę p o w a ł y je „ t o k i " z ubitej gliny, k t ó r y c h stop­ niowy zanik datuje się od t wojny ś w i a t o w e j . P o w a ł a zwana t u „ p o s o w ą " b y ł a wykonana z dartych desek k ł a d z i o n y c h na b e l k i stropo­ we. Od strony strychu dla uszczel­ nienia i ciepła polepiano ją w a r ­ s t w ą gliny. Pod belkami stropowy­ m i w najstarszych c h a ł u p a c h bieg­ ła dodatkowa belka poprzeczna zwa­ na „ p o d c i ą g " lub „ s i e s t r z a n " . K u r n y c h c h a ł u p w Sieradzkiem nie p a m i ę t a j ą nawet najstarsi ludzie. U r z ą d z e n i a ogniowe w starych cha­ ł u p a c h s k ł a d a ł y się z pieca do go­ towania zaopatrzonego od góry w obszerny okap o d p r o w a d z a j ą c y dym do komina. Z piecem do gotowania łączy się duży piec piekarski, k t ó ­ rego czeluść zwana t u „ k o t l i n ą " w y p a d a ł a na poziomie o ł y t y do go­ towania. Obok stał przybudowany pionowy piec „ o g r z e w a l n y " . W n o w ­ szych piecach u r z ą d z e n i e do piecze­ nia chleba umieszczane b y w a w co­ kole pieca do gotowania, skutkiem czego czeluść wypada niewiele w y ­ żej ponad poziomem podłogi. W cha­ ł u p a c h z sieniami szczytowymi sto­ jący w sieni k o m i n s k ł a d a ł się dawniej z czterech s ł u p ó w g ó r ą k u sobie nachylonych, miedzy k t ó r y m i z n a j d o w a ł a się plecionka wylepiona gliną. W domach symetrycznie d w u ­ izbowych k o m i n b y w a ł najczęściej murowany, w s p ó l n y dla obu izb, umieszczony w p o ś r o d k u sieni na ł u k o w a t o sklepionej podstawie. P r y m i t y w n e stosunkowo b u d o w ­ nictwo sieradzkie nie s p r z y j a ł o roz­ w o j o w i zdobnictwa. W starych do­ mach nawet w y s t a j ą c e na z e w n ą t r z rysie, w innych okolicach z w y k l e ozdobnie profilowane, t u są z u p e ł ­ nie proste i pozbawione j a k i c h k o l ­ w i e k dekoracji. Nie zostały w pełni wykorzystane nawet możliwości zdo­ bnicze, stwarzane przez rozpo­ wszechnione t u dachy dwuspadowe i n a c z ó ł k o w e . Nieco lepiej przed­ stawia się sytuacja w okolicach Wieruszowa, gdzie na szczytowych ścianach dwuspadowych dachów w y s t ę p u j ą dosyć często ozdobne sza­ lowania. Sporadycznie z d a r z a j ą się w Sieradzkiem profilowane l u b a ż u ­ rowane l i s t w y na obramieniach dwuspadowych d a c h ó w (tzw. „ w i a ­ t r ó w k i " , Tabl. I I ) czy sterczyny da­ chowe (Tabl. I I I ) , jedynie zaś przy nowszych domach pochodzących p r z e w a ż n i e z okresu m i ę d z y w o j e n ­ nego i n a l e ż ą c y c h do z a m o ż n i e j ­ szych gospodarzy spotyka się przed w e j ś c i e m ganki ozdobione kunsz­ t o w n ą s t o l a r k ą (ryc. 4). Dawniej zamiast g a n k ó w budowano czasem przed w e j ś c i e m do domu rodzaj przedsionka zbitego z desek, dla ochrony wejścia przed zimnem i deszczem. Dziś tego rodzaju p r z y ­ b u d ó w k i spotyka się r ó w n i e ż w chatach ubogich, gdzie służą one za rodzaj sionki p r o w a d z ą c e j do k u c h n i przerobionej z dawnej sieni. Stosunkowo n a j w i ę c e j dbałości o w y s t r ó j przejawia się w sposobie wykonania t a f l i drzwiowych pocho­ dzących sprzed I w o j n y ś w i a t o w e j , kiedy to na j e d n o s k r z y d ł o w y c h jesz­ cze drzwiach u k ł a d a n o r ó ż n e w z o ­ r y geometryczne i rozetowe z p r o ­ filowanych po brzegach deseczek. Bogaciej dekorowane są nowsze tafle d r z w i dwudzielnych w z o r o ­ wanych na m a ł o m i a s t e c z k o w y c h . Dawniej z r ą b c h a ł u p y b y ł z ze­ w n ą t r z i od w e w n ą t r z bielony g l i n ­ ką, później wapnem. Jeśli pod j e d ­ n y m dachem z n a j d o w a ł a się część mieszkalna i pomieszczenia gospo­ darcze, bielono z z e w n ą t r z w y ­ łącznie ściany izby (Rzechta, pow. Sieradz). W n i e k t ó r y c h wsiach, j . np. Woźniki, Zapusta, z d a r z a j ą się do­ my, w k t ó r y c h bielenie w y s t ę p u j e jedynie na obramieniu d r z w i i okien t w o r z ą c jasne pasy na ciemnym tle ś c i a n y ; czasem pasy albo duże białe k r o p k i zdobią f u t r y n ę d r z w i (Woźniki). Do z u p e ł n e j rzadkości na­ leży malowanie wapnem k r z y ż y czy j a k i c h ś m o t y w ó w zdobniczych na drzwiach w e j ś c i o w y c h . J u ż w latach m i ę d z y w o j e n n y c h a czasem i wcześniej z d a r z a ł y się po wsiach domy murowane z cegły, kryte d a c h ó w k ą . Po drugiej wojnie ś w i a t o w e j ilość tego rodzaju do­ m ó w wydatnie w z r o s ł a p o w o d u j ą c duże zmiany w w y g l ą d z i e wsi sie­ radzkiej. Urządzenie wnętrza Zniszczenia wojenne, o k t ó r y c h wspomniano poprzednio, przyczy­ niły się do tego, że Sieradzkie nie obfituje dziś w meble ludowe. Ob­ raz dawnej izby chłopskiej z tych stron w t a k i sposób u t r w a l i ł przed Ryc. 5. „Pasyjka" — ozdoba ścien­ na z marszczonego papieru glansowanego. Monice, pow. Sieradz. stu laty Szaniawski: „ S p r z ę t a m i [...] są liczne obrazki świętych na ś c i a ­ nach przylepione, ł a w k i , p ó ł k i z m i ­ skami, g a r n k a m i i ł y ż k a m i d r e w ­ nianymi, niekiedy stół, skrzynka na przyodziewek i warsztat do r o ­ bienia p ł ó t n a . [Chłop] Nie zna ś w i e ­ cy, ani lampy, ł u c z y w o z smolnych p i e ń k ó w na kominie zapalone za­ stępuje ich miejsce. K r o w a , trzoda lub ciele w s p ó l n i e czasem w n i m goszczą l u b przynajmniej w k o ­ morze, r ó ż n e j m a ś c i k r ó l i k i skaczą po izbie, a przestraszone k r y j ą się po norach pod łóżkiem." Szkoda, że autor nie zwrócił u w a ­ gi na różnice, jakie zachodziły wówczas między umeblowaniem izby biednych i bogatych. Z w y ­ powiedzi bowiem starych i n f o r m a ­ t o r ó w w y n i k a , że skrzynia a t y m bardziej s t ó ł - k r z y ż a k jeszcze w I I poł. ubiegłego stulecia s t a n o w i ł y do­ wód pewnej zamożności, podczas gdy biedniejsi zadowalali się ż e r d k ą zawieszoną u p o w a ł y jako s p r z ę ­ tem s ł u ż ą c y m do przechowywania u b r a ń , a zamiast s t o ł ó w u ż y w a l i ław, przy k t ó r y c h zasiadano do po­ siłków na pniaczkach. Rozmieszcze­ nie s p r z ę t ó w w dawnej izbie, w e ­ dług relacji i n f o r m a t o r ó w nie o d ­ biega w zasadzie od w s p ó ł c z e s n e g o . W c h a ł u p a c h z sienią szczytową ł a ­ wa i stół stoją zwykle pod oknem, obydwa k ą t y od strony komory w y ­ p e ł n i a j ą łóżka, w rogu przy ścianie wejściowej znajduje się kredens, a po przeciwnej stronie szafa. Jeśli w izbie są trzy łóżka i nie ma gdzie umieścić szafy, z a s t a w i a j ą n i ą d r z w i od komory. W c h a ł u p a c h symetrycz­ nie dwuizbowych stół stoi najczęściej p o ś r o d k u ściany szczytowej, po jego 301 �bokach dwa łóżka, pod oknem ł a w a , w k ą c i e przy ścianie w e j ś c i o w e j p ó ł k i na naczynia l u b kredens, a po przeciwnej stronie — szafa. Od cza­ su I I w o j n y ś w i a t o w e j szczególnie tam, gdzie gospodarzami są ludzie m ł o d z i lub p r a c u j ą c y zarobkowo w mieście, spotyka się u k ł a d mebli wzorowany na miejskim ze s t o ł e m na ś r o d k u izby i s t o ł k a m i dookoła. Omawianie poszczególnych s p r z ę ­ t ó w z a c z n ę od opisu łóżek, k t ó r e w Sieradzkiem rozpowszechnione b y ­ ły j u ż przed stu laty nawet w ś r ó d ludności mniej z a m o ż n e j . P o c z ą t ­ kowo m i a ł y p o s t a ć p ł a s k i e j skrzyn­ k i na wysokich nogach, a w y k o n y ­ wano je z nieheblowanych desek, zbitych d r e w n i a n y m i k o ł k a m i . Z cza­ sem dopiero p r z y j ę ł y się łóżka, w k t ó r y c h boki k r ó t k i e b y ł y wyższe od długich. M n i e j w i ę c e j od I w o j ­ ny ś w i a t o w e j boki k r ó t k i e otrzy­ m u j ą od g ó r y ozdobnie profilowane wycięcia l u b w o^óle k s z t a ł t y bar­ dziej „ w y m y ś l n e " — owalne czy koliste — b y w a j ą też zdobione t o ­ czonymi w a ł k a m i . Nogi łóżek p r z y ­ b i e r a j ą formy esowato w y g i ę t e l u b toczone. Nieodzowny s p r z ę t w d a w n y m w n ę t r z u s t a n o w i ł y ł a w y . U bied­ niejszych były to proste deski wsparte na czterech drążkowych nogach i służyły z a r ó w n o do sie­ dzenia, jak ustawienia naczyń podczas posiłków. Zamożniejsi po­ siadali r ó w n i e ż ł a w y z ozdobnie w y c i n a n y m i oparciami, ustawiane przy ścianie pod oknem lub w z d ł u ż łóżka. Na noc odwracano ja opar­ ciem k u izbie p o s z e r z a j ą c w ten sposób miejsce do spania. Ł a w zao­ patrzonych pod siedzeniem w skrzy­ nię służącą do spania, czyli tzw. gdzie indziej „ ś l a b a n ó w " , w Sie­ radzkiem nie u ż y w a n o , z d a r z a ł y się natomiast ł a w y ze s k r z y n i ą , w k t ó ­ rych przechowywano ubrania. G ł ó w n y m s p r z ę t e m u ż y w a n y m do tego celu były jednak skrzynie i k u ­ fry. Skrzynie z drzewa sosnowego p o s i a d a ł y w y m i a r y dosyć ujednoli­ cone (zwykle 100 X 65 X 50 cm), podstawy m i a ł y dwudzielne, zaopa­ trzone niekiedy w kółka. W e w n ą t r z przy j e d n y m z b o k ó w z n a j d o w a ł się p ó ł s k r z y n e k . Czasem z d a r z a ł y się skrzynie ze s k r y t k ą umieszczoną między p o d w ó j n y m dnem. Najstarsi informatorzy, j . np. Rozalia Gołąb z Monie, p a m i ę t a j ą , że n i e g d y ś b y ł y w Sieradzkiem skrzynie malowane w „rózgi" i „ziela w doniczkach". W i a d o m o ś ć t ę p o t w i e r d z i ł 80-letni Felicjan Sikorski, stolarz z Burze­ nina, k t ó r y w swej młodości sam jeszcze skrzynie takie robił. Były one czerwone, na licu m i a ł y w y ­ o d r ę b n i o n e dwa pola, a na nich malowane doniczki z „ z i e l a m i " w kolorze zielonym, b i a ł y m , r ó ż o w y m i i n . Podobnie zdobione b y w a ł o wieko z tą różnicą, że czasem kolo­ ry r o ś l i n n e j dekoracji b y ł y nieco inne. W czasie b a d a ń odkryto we wsi Czechy s t a r ą s k r z y n i ę malowa­ ną, tak jednak zniszczoną, że prócz ś l a d ó w ramek o g r a n i c z a j ą c y c h pola niczego j u ż na niej nie dało się odczytać. Skrzynie malowane wzo- 302 rzyście (wykonywane w e d ł u g i n ­ f o r m a t o r ó w m . in. w Sieradzu) w y ­ szły z mody od dawna, z a s t ą p i o n e m a l o w a n y m i g ł a d k o na kolor zie­ lony, b r ą z o w y , czerwony lub żółty. W niektórych miejscowościach w s p o m i n a j ą informatorzy o zdobie­ n i u s k r z y ń naklejankami. W Ł a s k u np. ojcowie dziś żyjących stolarzy m i e l i w y r a b i a ć skrzynie malowane g ł a d k o , zdobione na ścianie licowej papierowymi naklejankami przed­ s t a w i a j ą c y m i postacie ludzkie l u b z w i e r z ę c e (ptaki). Wzory te k u p o ­ wano w sklepach a czasem spro­ wadzano z Poznania. Ojciec Jana Ryc. zamożniejszych gospodarzy rozpo­ w s z e c h n i a ć się tzw. „szafy" lub „ s e r w a n t k i " s k ł a d a j ą c e się z o t w a r ­ tych p ó ł e k umieszczonych na pod­ stawie w postaci niskiej szafki zao­ patrzonej w dwoje drzwiczek. Na p ó ł k a c h ustawiano m i s k i ; g ó r ą zdo­ bił s e r w a n t k ę ozdobnie p r o f i l o w a ­ ny „ g r z e b i e ń " . Kredensy p o c h o d z ą ­ ce z lat 1900 — 1914 p o s i a d a j ą g ó r ­ ną część r ó w n i e ż z a o p a t r z o n ą w dwoje drzwiczek, przy czym g ó r a i dół s t a n o w i ą konstrukcyjnie ca­ łość. Prymitywne sprzęty wypełniające dawne w n ę t r z e w y k o n y w a l i sobie 6. Pająk „krystaliczny" Rozalię Slipek. Monice, Purskiego, stolarza z Sieradza, w y ­ k o n y w a ł dla c h ł o p ó w skrzynie g ł a d ­ ko na jeden kolor malowane, k t ó r e po w e w n ę t r z n e j stronie w i e k a zdo­ bione b y ł y n a k l e j a n y m i b a r w n y m i , wycinankami przedstawiającymi ko­ guty, k w i a t y i t p . P r z e d o s t a w a ł y się też na teren Sieradzkiego skrzynie wzorzyście „ m a z e r o w a n e " sprzeda­ wane przez stolarzy ze Z d u ń s k i e j Woli. Przy k o ń c u ubiegłego stulecia zaczęły w c h o d z i ć w m o d ę k u f r y o w y d ę t y m w i e k u i z w ę ż a j ą c y c h się k u dołowi ś c i a n a c h szczytowych, malo­ wane na zielono lub b r ą z o w o ; całą ich d e k o r a c j ę s t a n o w i ł y niezbyt bo­ gate okucia wycinane z p a s ó w b l a ­ chy. Bogatsi zamawiali sobie k u f r y z okuciami m o s i ę ż n y m i . Szafy, k t ó ­ re ostatecznie w y p a r ł y z izby sie­ radzkiej skrzynie i k u f r y , m i a ł y p o j a w i ć się na t y m terenie j u ż w ostatnim dwudziestoleciu ubiegłego wieku. P o c z ą t k o w o posiadali je t y l ­ ko najbogatsi, obecnie są j u ż bardzo rozpowszechnione. Szafy b y ł y z w y k ­ le gładkie, m a ł o zdobione, m a l o w a ­ ne na jeden kolor, rzadziej „ m a z e ­ rowane". W e w n ą t r z w y k l e j a n o je niekiedy ozdobnym papierem. Do przechowywania n a c z y ń u ż y ­ wano dawniej g ł ó w n i e w i s z ą c y c h półek, z k t ó r y c h jedna — zazwyczaj środkowa — posiadała wzdłuż k r a ­ wędzi otwory do zatykania łyżek. Pod koniec X I X w. zaczęły w ś r ó d wykonany przez pow. Sieradz. zwykle sami właściciele; tylko skrzynie kupowano od stolarzy na targach. Pod koniec ubiegłego stu­ lecia — zwłaszcza bogatsi — zaczęli r ó w n i e ż k u p o w a ć stolarskiej roboty zdobione ł a w y z oparciami, łóżka, s e r w a n t k i krzesła. W okresie t y m w a ż n ą r o l ę w rozwoju sieradzkiego meblarstwa ludowego o d e g r a ł y ośrodki stolarskie zgrupowane po miastach i miasteczkach, j a k Ł a s k , Widawa, Sieradz, Z d u ń s k a Wola, Złoczew, Burzenin i in. Liczba sto­ larzy po miastach b y ł a dosyć znacz­ na. W samym Ł a s k u nie istniejący już od lat 60 cech stolarski s k u p i a ł w ó w c z a s 36 członków. W okresie międzywojennym pracowało w Łas­ k u jeszcze 30 stolarzy, obecnie zaś jest ich tam 4 l u b 5. t Większość stolarzy m a ł o m i a s t e c z ­ kowych w y k o n y w a ł a s p r z ę t y „dla miasta" i „ j a r m a r c z n e " . Pierwsze, robione na z a m ó w i e n i e , ze szlachet­ niejszych g a t u n k ó w drewna, sprze­ dawano na miejscu w pracowni, drugie — z drzewa sosnowego m a ­ lowanego olejno, czasem mazerowanego — sprzedawano na targach czy to miejscowych, czy w innych m i a ­ steczkach. Stolarze z Ł a s k a np. w o ­ zili swe w y r o b y do Z d u ń s k i e j W o l i , Widawy, Szadka, Pabianic, L u t o mirska, ze Złoczewa z a ś — do Sie­ radza, Wielunia i i n . W Z d u ń s k i e j W o l i prócz w y r o b ó w miejscowych �m o ż n a było Spotkać s p r z ę t y p r z y ­ pieru p r o m i e n i ś c i e zmarszczonego. w o ż o n e przez stolarzy z Błaszek, Nowsze od nich b y ł y k o r o n k i „ o r Ł a s k a , Łęczycy. P e w n ą r o l ę w roz­ giniowe" robione p o c z ą t k o w o z g ł a d ­ w o j u r z e m i o s ł a stolarskiego w oko­ kiej a później z m i ę t e j b i b u ł y . Po­ licach Łęczycy i Sieradza odegrali dobne „ c a c u s z k a " jak m i ę d z y ob­ koloniści niemieccy, u k t ó r y c h u - razami nalepiano też dookoła okien czyli się często swego zawodu o j ­ na futrynie i po jej bokach. B e l k i lub cowie dzisiejszych stolarzy. Nato­ stropu zdobiono „ k o z o k a m i " miast Żydzi, k t ó r z y np. w Kielec- „ l a l k a m i " , t j . pasowymi w y c i n a n k a ­ czyźnie posiadali liczne pracownie m i o motywach figuralnych w po­ stolarskie (np. w Chmielniku), t u staci szeregu t r z y m a j ą c y c h się za prawie z u p e ł n i e swej działalności ręce sylwetek mężczyzn lub k o b i e t . Czasem pas „ k o z o k ó w " umieszczano nie przejawili. W pracowni stolarskiej w y k o n y ­ też nad oknami. Przy w y k o n y w a ­ wane b y ł y zasadniczo wszystkie niu wycinanek u n i k a ł y kobiety kolo­ czynności z w i ą z a n e z w y r o b e m i de­ r ó w ciemnych ( „ s m u t n y c h " ) . N a j k o r a c j ą mebli. Dopiero z p o c z ą t k i e m bogaciej zdobiono izby w okresie okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , gdy stały Wielkanocy, wtedy to, jak opowia­ się modne s p r z ę t y zdobione p ł a s k o ­ da 90-letnia Józefa Balcerzak „ j e d ­ r z e ź b a m i w z o r o w a n y m i na meblach na w y n o s i ł a się nad d r u g ą " . W d r o b n o m i e s z c z a ń s k i c h , do w y k o n y ­ oknach zawieszano f i r a n k i pracowi­ wania ozdób a n g a ż o w a l i stolarze cie wycinane z białej b i b u ł k i . Nie­ niekiedy specjalistów snycerzy. z n a n ą w dotychczasowych p u b l i k a ­ dekoracją izby sieradzkiej R z e ź b i e n i e m ozdób dla stolarzy zaj­ cjach m o w a ł się np. niejaki W o ź n i a k ze były tzw. „ p a s y j k i " odkryte przez Z d u ń s k i e j W o l i czy J ó z e i U r b a n o w ­ u c z e s t n i k ó w b a d a ń w Monicach. Wykonywano je z czterech wachlaski z Sieradza. r z y k ó w drobno marszczonego pa­ Zdobnictwo w n ę t r z a b y ł o jeszcze pieru kolorowego, przymocowanych przed 50 laty na wsi sieradzkiej do­ do ukrytego z t y ł u s t e l a ż y k a z dwu syć bogate. S k ł a d a ł y się na nie raa- na k r z y ż złożonych drewienek (ryc. l a t u r y ścienne, w y c i n a n k i oraz pa­ 5). Pasyjki zawieszało się na ścia­ jąki, którymi zdobiono p o w a ł y . nie szczytowej izby w d r u g i m sze­ Estetyczny w y g l ą d w n ę t r z a podno­ regu p o m i ę d z y mniejszymi obrazka­ siły haftowane p ł a c h t y tzw. „ k o ł ­ m i ś w i ę t y m i . U z u p e ł n i e n i e dekoracji d r y " u ż y w a n e do n a k r y w a n i a łóżek. w n ę t r z a s t a n o w i ł y wykonane z b i ­ Malatury występujące jeszcze b u ł e k i kolrj-owej b i b u ł y pająki przed I w o j n ą ś w i a t o w ą s p o t k a ć krystaliczne (ryc. 6), robione z pie­ b y ł o m o ż n a z a r ó w n o w sieniach rza lub nizane z grochu — ż y r a n ­ (duże b i a ł e k r o p k i na tle z r ę b u su­ dolowe, w z g l ę d n i e plecione ze słomy r o w y m lub m a l o w a n y m g l i n k ą na owijanej k o l o r o w ą b i b u ł ą pająki żó':to), j a k i w izbach, gdzie na tarczowate, oraz bukiety b i b u ł k o ­ bielonej ścianie w y k o n y w a n o nie­ w y c h sztucznych k w i a t ó w , k t ó r y m i b i e s k ą f a r b ą r o ś l i n n e wzory (Mo­ stroiło się obrazy i domowe o ł t a ­ nice). G ł ó w n ą d e k o r a c j ę s t a n o w i ł y rzyki. jednak w y c i n a n k i . Dziś, m i m o że wiele kobiet umie je jeszcze w y k o ­ nać, w izbach spotyka się je bar­ T k a c t w o dzo rzadko, gdyż „już nie moda", j a k w y j a ś n i a j ą informatorki. Wy­ Tkactwo posiada w Sieradzkiem cinanek nie b ę d ę na t y m miejscu stare tradycje. J u ż w w i e k u X V I szerzej o p i s y w a ł a , gdyż zostały one w Sieradzu i k i l k u innych miejsco­ d o k ł a d n i e j o m ó w i o n e gdzie i n d z i e j , wościach w bliższej i dalszej oko­ z a j m ę się t y l k o ich f u n k c j ą w deko­ licy (Szadek, Warta, U n i e j ó w , W o l ­ r a c j i w n ę t r z a . Koliste w z g l ę d n i e borz, Brzeziny) istniała silnie roz­ k w a d r a t o w e „ c a c u s z k a " nalepiano w i n i ę t a produkcja t a ń s z y c h gatun­ przede wszystkim na ścianie szczy­ k ó w sukna, tzw. „polskiego" lub towej na przeciw wejścia, gdzie w i ­ „chłopskiego", u ż y w a n e g o głównie siał r z ą d u k o ś n i e nachylonych obra­ przez w a r s t w y u b o ż s z e . Nie po­ zów ś w i ę t y c h , poniżej k t ó r y c h znaj­ zostało to zapewne bez w p ł y w u na d o w a ł się czasem drugi szereg p ^ - tkactwo ludowe, k t ó r e jeszcze w sko powieszonych m a ł y c h o b r a z k ó w X I X w. b y ł o t u po wsiach po­ p r o s t o k ą t n y c h lub owalnych. W y ­ wszechnie uprawiane. Niemal k a ż d a cinanki umieszczano najczęściej po kobieta wiejska u m i a ł a do niedawdwie w lukach m i ę d z y obrazami. Na ś c i a n a c h wolnych od o b r a z ó w naklejano tzw. „ r ó z g i " w postaci M y l i się Józef Grabowski p i ­ trzech r o z c h o d z ą c y c h się z jednego sząc, że „lalki sieradzkie zwane p u n k t u g a ł ą z e k u ł o ż o n y c h z o w a l ­ „ k o z o k a m i " lub „ c h ł o p a k a m i " zna­ nych listków w y c i ę t y c h z koloro­ my t y l k o z postaci m ę s k i c h o for­ wego papieru. Dookoła l i s t k ó w w y ­ mach bardziej realistycznych" (Wy­ konany b y ł kontur z kropek malo­ cinanka ludowa, Warszawa 1955, wanych n i e b i e s k ą f a r b ą ( z w a n ą l a k ­ str. 95). musem). Czasem zawieszano na W Sieradzkiem r ó w n i e często j a k ś c i a n a c h tzw. „ k o r o n k i " s k ł a d a j ą c e się z d w u rozłożonych na boki pa­ postacie m ę s k i e w y s t ę p o w a ł y jako pierowych w s t ę g złączonych k o l i ­ motyw wycinanek f i g u r k i kobiet. tego rodzaju przykładów stym zwornikiem z kolorowego pa- K i l k a znajduje się w a r c h i w u m Sekcji Badania Plastyki L u d o w e j PIS. Antoni Mączak: Sukiennictwo Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a : Z w y ­ wielkopolskie X I V — X V I I wieku, stawy wycinanek... Warszawa 1955, str. 245. !0 15 17 1 6 1 7 1 5 ria w y r a b i a ć z a r ó w n o t k a n i n y inia-' ne, j a k i w e ł n i a n e , z k t ó r y c h szyto n a s t ę p n i e p i ę k n e sieradzkie ubio­ ry ludowe. Do w y r o b ó w lnianych n a l e ż a ł y przede wszystkim r ó ż n e g o gatun­ k u b i a ł e p ł ó t n a , oprócz tego tkano też m a t e r i a ł y kolorowe, najczęściej biało-czarne w drobną kratkę, uży­ wane na m ę s k i e spodnie i obłoczki na pościel, lub pasiaki w . drobne p r ą ż k i o niewielkiej ilości k o l o r ó w ( p r z y k ł a d r a p o r t u : 10 nitek czar­ nych, 2 czerwone, 10 czarnych, 2 białe) u ż y w a n e przez kobiety na powszednie fartuchy „ d o chodu". Z t k a n i n czysto w e ł n i a n y c h w y ­ rabiano t y l k o sukno na sukmany jednobarwne białe, szare (z w e ł n y czarnej mieszanej z białą), grana­ towe lub czarne, k t ó r e n a s t ę p n i e folowano w f duszkach znajdują­ cych się zwykle przy m ł y n a c h . Najciekawiej z p u n k t u widzenia artystycznego p r z e d s t a w i a j ą się t k a ­ niny pasiaste u ż y w a n e na stroje kobiece i m ę s k i e , tkane splotem rypsu p ł ó c i e n n e g o w e ł n i a n y m w ą ­ t k i e m na lnianej l u b b a w e ł n i a n e j osnowie. Z a r ó w n o ich kolorystyka, j a k i budowa r a p o r t ó w przechodzi­ ły szereg zmian, k t ó r y c h koleje na przestrzeni ostatnitn stu lat d a d z ą się w p r z y b l i ż e n i u o d t w o r z y ć . We­ d ł u g d w ó c h najstarszych informatorek — stuletniej M a r i a n n y Ograbkowej i 97-letniej M a r i i Stadkiewicz z Monie — w e ł n i a k i , w k t ó r y c h cho­ dziły ich m a t k i i babki b y ł y ciemno­ granatowe lub czarne w białe „ b r ą ż k i " . Raportu tych t k a n i n nie u d a ł o się d o k ł a d n i e ustalić. W e d ł u g Ograbkowej m i a ł y to b y ć jednako­ wej szerokości paski s k ł a d a j ą c e się z 5 nitek b i a ł y c h i t y l u ż czarnych w z g l ę d n i e granatowych, Stadkiewiczowa zaś utrzymuje stanowczo, że ciemne tło było szerokie „na dwa palce", b i a ł e zaś p r ą ż k i — „ n i k n ą ­ ce" i bardzo „ d r o b n i u t k i e " . Oby­ dwie i n f o r m a t o r k i nosiły już w e ł ­ niaki o tle czerwonym (szerokość p a s ó w 1,5 — 10 cm) w drobne p r ą ż ­ k i kolorowe, p o c z ą t k o w o ciemne (fioletowe, b r ą z o w e , czarne), k t ó r e dopiero w czasach znacznie p ó ź n i e j ­ szych ożywiły się b a r w a m i j a s k r a w szymi — żółtą, zieloną, szafirową; p r ą ż k i te dawniej pojedyncze p ó ź ­ niej p o d w o i ł y się (tzw. „ p o r k i " t j . pary np. b i a ł a z zieloną), potroiły itd., t w o r z ą c z czasem barwne szla­ k i , pasy s k ł a d a j ą c e się nawet z 6 p r ą ż k ó w u ł o ż o n y c h pod w z g l ę d e m kolorystycznym symetrycznie lub asymetrycznie. Jeszcze w r. 1899, j a k p i s a ł a Ignacja P i ą t k o w s k a , czer­ wone tło w e ł n i a k ó w b y ł o w stroju kobiecym powszechne, jedynie do ś l u b u nie w k ł a d a ł y czerwonych w e ł ­ n i a k ó w , gdyż kolor ten m ó g ł b y i m p r z y n i e ś ć nieszczęście. Ok. r. 1910, jak stwierdza Graeve, czerwone w e ł n i a k i w w ą s k i e kolorowe pa­ ł e c z k i b y ł y jeszcze w Sieradzkiem bardzo rozpowszechnione, ale w nie­ k t ó r y c h wsiach p o j a w i a ł a się i nowa moda, co w y r a ż a ł o się b ą d ź wzboga­ ceniem kolorystycznym i poszerze­ niem s z l a k ó w barwnych, b ą d ź też z m i a n ą koloru t ł a ; w ten sposób za- 303 �Ryc. 7. Kobieta w starodawnym czepku. Charłupia Mała, pow. Sie­ radz. Fot. ze zdjęcia reprodukowa­ nego we „Wsi Ilustrowanej", 1911 rok. Ryc. 8. Kobieto to pasiastym „far­ tuchu". Woźniki, pow. Sieradz. p o c z ą t k o w a n e zostało znaczne zróż­ nicowanie p a s i a k ó w sieradzkich. W Bogumiłowie, Wiechucicach, Zalesiu, C h a r ł u p i Małej, Suchej, Polkowie itd., obok p a s i a k ó w o tle czerwonym zaczęto t k a ć granatowe, zielone, w Męce — modre. Podczas gdy kobiety z M ę k i , Rudy czy M i ­ chowa w y r a b i a ł y pasiaki w drobne paseczki, mieszkanki Jezior wolały „ b r ą ż k i " szerokie. J u ż Graeve sygnalizuje, że na te­ renie Sieradzkiego zaczyna poja­ w i a ć się w tkactwie „ m o d a ł o w i c ­ k a " w n o s z ą c a z a r ó w n o zmiany w kolorystyce (większa ilość barw), j a k i w budowie r a p o r t u (szlaki z szerokich p a s k ó w ) . Moda ta m i ­ nęła około r. 1920 i dziś j u ż m a ł o k t ó r a kobieta tka „po ł o w i c k u " . Być może łączy się to w j a k i ś sposób z n o w ą m o d ą , k t ó r a p r z y s z ł a do Sieradzkiego w okresie m i ę d z y w o ­ j e n n y m (z Opoczyńskiego?). Polega ona na tzw. „ p r z e w ł ó c z c e " , czyli zdobieniu w e ł n i a k a przez przewle­ kanie w z d ł u ż w ą t k u iglicą żelazną lub z gęsiego p i ó r a grubej, n a j c z ę ­ ściej białej n i t k i . Przewleka się w ten sposób, że w r ó w n y c h i nie­ w i e l k i c h o d s t ę p a c h chwyta się igłą osnowy raz z góry, d r u g i raz z dołu tkaniny, co stwarza efekt przypo­ m i n a j ą c y szereg nanizanych obok siebie elipsowatych oczek, zwanych w Sieradzkiem „ p e r e ł k a m i " (Monice). cerki m ę s k i e nie odbiegały zasad­ niczo pod w z g l ę d e m kolorystycz­ nym od m a t e r i a ł ó w u ż y w a n y c h do szycia „ w e ł n i a k ó w " ; r ó ż n i c e zacho­ dziły g ł ó w n i e w budowie r a p o r t ó w (np. szerokość p r ą ż k ó w b y ł a nieco większa niż w w e ł n i a k a c h ) . Farbiarstwo i druki na płótnie Wełnę na tkaniny otrzymaną z w ł a s n e j hodowli owiec (należą­ cych do rasy „ ś w i n i a r e k " ) farbowa­ no na odpowiednie kolory u m a ł o ­ miasteczkowych farbiarzy. Do dziś istnieją jeszcze tego rodzaju farbiarnie w Ł a s k u , Sieradzu, Z d u ń ­ skiej W o l i oraz we w s i K l o n o w e j ; dawniej przy n i e k t ó r y c h farbiarniach czynne b y ł y r ó w n i e ż r ę c z n e drukarnie płócien. W Sieradzu d r u ­ k a r n i ę t a k ą p o s i a d a ł Niemiec Dress l e r ; w Z d u ń s k i e j W o l i ok. r. 1900 p o w s t a ł y dwie farbiarnie p ł ó ­ cien, z k t ó r y c h jedna n a l e ż a ł a do niejakiego K u ź n i c k i e g o ; w obu d r u ­ kowano p ł ó t n a na kolor granatowy w b i a ł e paski i k w i a t k i . Po wsiach szyto z nich m ę s k i e spodnie, k o ­ biece fartuchy oraz „ o k r y w k i na ramiona". Obydwa warsztaty były czynne do I w o j n y ś w i a t o w e j , przy czym pracownia K u ź n i c k i e g o t r w a 18 ła nieco d ł u ż e j . Po ś m i e r c i w ł a ś c i ­ ciela prowadzili ją jeszcze przez lat k i l k a jego synowie. W Klonowej farbiarnia i drukarnie t k a n i n i s t n i a ł y j u ż pod koniec X I X w. (inf. A n t o n i K w i a t k o w s k i 1. 72 i Walenty Wrzeciniarz 1. 76). „ F a l biernie" p r o w a d z i ł Niemiec Richter z a t r u d n i a j ą c 30—40 osób. D r u k o w a ­ no na specjalnych stołach przy po­ mocy drewnianych k l o c k ó w . " Kolor tła b y ł zwykle granatowy l u b czar­ ny, z a ś wzory b i a ł e l u b czerwone. Były to w ę ż y k i , k r o p k i , k w i a t k i , ga­ łązki i t p . P ł ó t n a d o s t a r c z a ł y do drukowania b ą d ź f a b r y k i z Łodzi, d o k ą d gotowy towar z powrotem odsyłano, b ą d ź też chłopi z w ł a s ­ nych w a r s z t a t ó w tkackich. Podobna „ f a l b i e r n i a " istniała r ó w n i e ż w Pa­ bianicach, ale została zamknięta, gdyż nie w y t r z y m y w a ł a k o n k u r e n c j i Klonowej. Klonowskie d r u k i b y ł y lepsze, p o n i e w a ż n a d a w a ł y się do prania, podczas gdy z pabianickich „ m a l o w a n i e schodziło". Po I w o j ­ nie ś w i a t o w e j spadkobiercy Richte­ ra popadli w długi i zmuszeni zo­ stali do s p r z e d a ż y farbiarni. K u p i ł ją S t a n i s ł a w B i j a k z L u t u t o w a , k t ó ­ r y jeszcze j a k i ś czas p r o w a d z i ł d r u ­ k a r n i ę , ale w k o ń c u z a p r z e s t a ł ogra­ niczając się w y ł ą c z n i e do farbowa­ nia w e ł n y . Od Bijaka o d k u p i ł far­ biarnie niejaki Weicht, k t ó r e g o syn 1 8 Roman Reinfuss: Polskie d r u k i T k a n i n y pasiaste u ż y w a n e na w e ł ­ ludowe na p ł ó t n i e , Warszawa 1953, niane zapaski oraz spodnie i spen- str. 245. ki 304 1 8 Roman Reinfuss: str. 50 i n. Polskie dru­ �Tomasz prowadzi j ą w Kioriówej do dziś. Z i n n y c h miejscowości, w k t ó r y c h z n a j d o w a ł y się drukarnie, wymieniają informatorzy Łęczycę, gdzie na b i a ł y m tle t k a n i n y „ w y ­ bijano" niebieskie wzory. P ł ó t n a takiego u ż y w a n o na m ę s k i e „ p o r t k i " . S t r ó j S t r ó j l u d o w y powszechny w Sie­ radzkiem jeszcze przed I w o j n ą ś w i a ­ t o w ą noszony jest obecnie niemal w y ł ą c z n i e przez kobiety i to g ł ó w ­ nie na uroczystości i ś w i ę t a , m ę ż ­ czyźni natomiast zarzucili go j u ż prawie z u p e ł n i e . Opis z a c z n ę od u b i o r ó w kobie­ cych. D z i e w c z ę t a czesały się w w a r k o ­ cze, k t ó r e na codzień u p i n a ł y na głowie, w d n i ś w i ą t e c z n e z a ś spusz­ czały na plecy w i ą ż ą c na k o ń c u kwiecistą wstążką. Szaniawski wspomina o zwyczaju noszenia c h u ­ stek przyozdobionych z a t k n i ę t y m i k w i a t a m i . Ostatnio u ż y w a ł y dziew­ częta jako nakrycia g ł o w y chustek perkalowych, a od ś w i ę t a w e ł n i a ­ nych cienkich „ m a r y n u s e k " w k o ­ lorze p r z e w a ż n i e czerwonym l u b zielonym, z w i ą z a n y c h w gruby w ę ­ zeł na potylicy. M ę ż a t k o m po ś l u ­ bie obcinano dawniej w ł o s y n a k r y ­ w a j ą c j e d n o c z e ś n i e g ł o w ę czepcem, k t ó r y stale j u ż nosiły „ d o parady". Czepki noszone przez b a b k i 70-letnich i n f o r m a t o r ó w m i a ł y b y ć duże, s p a d a j ą c e na plecy (ryc. 7). Zwano je „ s a d ł a m i " l u b „ k o p a m i " . W y k o ­ nane b y ł y z b i a ł e g o t i u l u haftowane­ go w „ p ą c z k i " l u b „ p a z u r k i " i ozdo­ bione w o k ó ł t w a r z y g u f r o w a n ą r y ż ką, ponad k t ó r ą w i ą z a n o na czepcu skręconą jedwabną chustkę naj­ częściej zieloną l u b amarantową (tzw. „ j e d w a b ó w k ę " l u b „ j e d w a b n i cę"). Jednak j u ż m a t k i wspomnia­ nych i n f o r m a t o r ó w nosiły czepce znacznie mniejsze zwane „ s r o c z k a ­ m i " . Były one r ó w n i e ż z haftowa­ nego t i u l u , z przodu z a ś p o s i a d a ł y 2 w s t ę g i tiulowe s z e r o k o ś c i 15 cm, k t ó r e w i ą z a n o nisko pod b r o d ą w k o k a r d ę (ryc. 8). Sroczek nie prze­ wiązywano już jedwabnymi wstąż­ k a m i . Zwyczaj obcinania włosów m ę ż a t k o m , podobnie j a k i noszenia czepców, d o t r w a ł niekiedy do I I wojny światowej. Koszule, k r o j u przyramkowego, szyto z s a m o d z i a ł o w e g o lnianego p ł ó t n a . Sięgały one do p o ł o w y ł y ­ dek, od pasa m i a ł y doszyty tzw. „ n a d o ł e k " z p ł ó t n a zgrzebnego. R ę ­ k a w y b y ł y długie, d o s y ć szerokie, przy n a p i ą s t k u zmarszczone i wszy­ te w mankiet z a k o ń c z o n y „ f r y z k ą " czyli z m a r s z c z o n ą k r e z ą s z e r o k ą na około 6 cm. Podobna „ f r y z k a " znaj­ d o w a ł a się w o k ó ł szyi. Brzegi jej wykończone były białym haftem l u b w ą s k ą k u p n ą k o r o n k ą . Niekie­ dy zamiast krezki r ę k a w y z a k o ń ­ czone były g ł a d k i m i mankietami. Na k o s z u l ę w k ł a d a ł y kobiety „ w e ł n i a k " zwany też „ k i e c k ą " . B y ł a to suknia z w e ł n i a n e j pasiastej ma­ t e r i i , s k ł a d a j ą c a się z części g ó r ­ nej zwanej „ s z n u r ó w k ą " l u b „ s t a ­ n i k i e m " (bez r ę k a w ó w z n i e w i e l k i m wycięciefK ńa Śżyję, zapinariyrłi z przodu na guziczki) i doszytej do niej szerokiej fałdzistej spódnicy pozbawionej f a ł d ó w jedynie z przo­ du, w p a r t i i okrytej fartuchem. K o ­ biety biedniejsze szyły „ s z n u r ó w k i " z t a ń s z y c h m a t e r i a ł ó w kupnych lub nawet z s a m o d z i a ł o w e g o p ł ó t n a , co było niewidoczne, gdyż na w e ł n i a k w k ł a d a n o jeszcze kaftanik. W e d ł u g informacji wspomnianej już poprzednio Ograbkowej w okre­ sie powstania w r. 1863 starsze k o ­ biety nosiły w e ł n i a k i czarne lub granatowe w białe p r ą ż k i ; w pracy Szaniawskiego nie znajdujemy nie­ stety w tej sprawie ż a d n e j wska­ zówki. Jak rozwijała się kolorystyka w e ł n i a k ó w w czasach późniejszych, w i e m y z u s t ę p u o tkactwie. Za­ r ó w n o staniki, j a k i spódnice po­ s i a d a ł y zawsze pionowy u k ł a d p r ą ż ­ k ó w . W e ł n i a k i , k t ó r e nosiła w swej młodości stuletnia Ograbkowa, były zdobione u d o ł u j e d n y m szerszym, w z g l ę d n i e dwoma w ę ż s z y m i paska­ m i z czarnego aksamitu lub cajgu, po obu zaś stronach tych p a s k ó w biegły 2 albo 3 z a k ł a d e c z k i . K r a ­ w ę d ź dolna spódnicy w y k o ń c z o n a b y ł a „szczoteczką", a od spodu pod­ szyta s z e r o k ą na 20 cm l i s t w ą z i n ­ nego m a t e r i a ł u . Stanik z a p i n a ł się na m a ł e błyszczące kolorowe g u ­ ziczki; przez plecy — od pasa aż pod pachy — biegły dwa paski czar­ nego aksamitu l u b cajgu. D w a takie z Mnichowa, pow. same paski naszyte poziomo zdobi­ Ryc. 9. Chłop reproduko­ ły p r z ó d p o w y ż e j piersi (ryc. 7). Sieradz. Fot. ze zdjęcia 1911 Ubiorem nowszym od w e ł n i a k a jest wanego we „Wsi Ilustrowanej", rok. „stonik", k t ó r y w s z e d ł w m o d ę pod koniec u b i e g ł e g o w i e k u . P o c z ą t k o w o nosiły je w y ł ą c z n i e „drogie", t j . bogate panny. „ S t o n i k i " szyte b y ł y z „ k a ź m i r u " , czyli cienkiej w e ł e n k i jednobarwnej r ó ż o w e j albo zielonej, w z g l ę d n i e z kwiecistej zwanej t u „merynusem" lub „tybetem". Krój m i a ł y identyczny j a k w e ł n i a k i z t y m , że m i ę d z y s z n u r ó w k ę a spódnicę wszywano pasek silnie ściskający talię. Ozdobą s z n u r ó w k i b y ł y dwie w s t a w k i po obu stronach zapięcia na piersiach, ułożone w drobniutkie k o n t r a f a ł d z i k i , k t ó r e rozchylone i przytrzymane k o l o r o w ą n i t k ą u p i ę k s z a ł y cały p r z ó d (ryc. 9). Z tyłu na plecach z n a j d o w a ł y się z a k ł a d k i , b i e g n ą c e ł u k o w a t o od pasa k u ś r o d ­ k o w i pach. I dziś jeszcze n i e k t ó r e kobiety s p r a w i a j ą sobie takie stani­ k i . S p ó d n i c e zdobione b y ł y aksamit­ k a m i naszywanymi u dołu. Graeve wspomina t e ż o sieradz­ kich s p ó d n i c a c h z fabrycznej lamy, barchanu i t p . zwanych w Rudzie „ o b r a c a j k a m i " ; opisu ich autor nie podaje, w czasie b a d a ń z a ś nie na­ trafiono na nie. Na w e ł n i a k p r z y p a s y w a ł y kobie­ t y „ f a r t u c h " , czyli z a p a s k ę tak d ł u ­ gą j a k s p ó d n i c a i szytą z takiego samego j a k kiecka pasiastego mate­ r i a ł u (ryc. 10). Najstarsze fartuchy były czarne lub granatowe w białe p r ą ż k i , po nich p r z y s z ł y czerwone w p r ą ż k i kolorowe (zawsze piono­ we). Stara Ograbkowa p a m i ę t a za­ paski w p r ą ż k i poziome, u d o ł u Ryc. ozdobione niezbyt szerokim szlakiem 10. Chłop w ków, pow. spencerku. Sieradz. Pol- �z drobnych k o l c r o w j ch p a s e c z k ó w — b i a ł y c h , czarnych, czerwonych, i zie­ lonych. Fartuchy te w y c h o d z i ł y z użycia, gdy informatorka b y ł a m ł o ­ dą dziewczyną. Informację tę, b r z m i ą c ą dość nieprawdopodobnie, p o t w i e r d z i ł a 64-letnia Rozalia Go:ąb z Monie, k t ó r a r ó w n i e ż takie zapaski p a m i ę t a , a nawet podobno je t k a ł a za swych p a n i e ń s k i c h cza­ sów. W s p o m i n a j ą o nich r ó w n i e ż i n f o r m a t o r k i z innych miejscowości. W okresie mody na czerwone w e ł n i a k i tkano t a k ż e zapaski w kolorze czerwonym, t y l k o szerokość b a r w ­ nych p r ą ż k ó w b y ł a inna. Gdy p r z y ­ jęły się w e ł n i a k i w r ó ż n y c h bar­ wach, zapaski dostosowywano w k o ­ lorze do tła w e ł n i a k a . Z czasem k o - wykonahym wełną lub „bawełniczk ą " w r ó ż n y c h kolorach. O z d o b ą najstarszych zapasek b y ł jedynie szlak b i e g n ą c y w z d ł u ż , złożony z tzw. „ p a z u r k ó w " haftowanych w e ł ­ n ą w kolorze czerwonym, amarantowym, zielonym, b i a ł y m i niebie­ skim. Przed I w o j n ą ś w i a t o w ą za­ sób m o t y w ó w i b a r w haftu uległ wzbogaceniu, zaczęto też s t o s o w a ć m u l i n ę , kordonek, a t ł a s e k i t p . M o ­ tywy roślinne, które wówczas w y ­ szywano, wzorowane b y ł y często na kwiecistych tkanych w s t ą ż k a c h u ż y ­ wanych w stroju kobiecym. Jedynie niektóre hafciarki wykazywały w i ę ­ cej samodzielności. Ostatnio m o t y ­ w y haftu kopiowano z w z o r n i k ó w miejskich. Zwyczaj noszenia hafto- Kaftanik b y ł w c i ę t y w pasie ale niezbyt obcisły, lekko z a c h o d z ą c y na biodra, z t y ł u półkoliście w y d ł u ż o n y w tzw. „ogonek". R ę k a w y m i a ł d ł u ­ gie, k o ł n i e r z a nie p o s i a d a ł , z a p i n a ł się z a ś na błyszczące guziki. Z przo­ du w z d ł u ż zapięcia, na r ę k a w a c h oraz w o k ó ł dolnej k r a w ę d z i naszywano pasy czarnego aksamitu. Wcześniejsze od k a f t a n i k ó w były tzw. „ m a m e l k i " , k t ó r e j u ż w cza­ sach Graevego w y c h o d z i ł y z u ż y ­ cia. M a m e l k ę , t j . długi czarny kaf­ tan u k ł a d a n y z t y ł u w fałdy i zaopa­ trzony w pelerynkowaty kołnierz, nosiły przede wszystkim z a m o ż n i e j ­ sze m ę ż a t k i . W lecie — bardziej „ d o p a r a d y " niż dla ciepła — nosiły kobiety c i e n - biety p r z e s t a ł y na to z w r a c a ć u w a g ę i w ó w c z a s pierwotna jednolitość k o ­ lorystyczna całości uległa rozbiciu: w Klonowej np. do czerwonego w e ł ­ niaka w k ł a d a n o zieloną zapaskę lub — odwrotnie. Dziś rzadko j u ż zdarza się, aby cały s t r ó j kobiecy z a c h o w a ł ton czerwony. Obok w e ł n i a n y c h rozpowszechni­ ły się z k o ń c e m ubiegłego stulecia zapaski szyte z m a t e r i a ł ó w kupnych, perkalu g ł a d k i e g o l u b deseniowego (ryc. 7), cienkiej w e ł n y czy alpagi w kolorze czarnym albo b r ą z o w y m ; zapaski obszywano czarną k o r o n k ą , u dołu zdobiono je haftem r ę c z n y m wanych zapasek m i a ł y na w i e ś sie­ r a d z k ą p r z y n i e ś ć kobiety, k t ó r e w y ­ jeżdżały na sezonowe roboty rolne do Prus. Na codzień „do chodu" noszono też tzw. „ f a r t u s i t k a " , t j . zapaski pasiaste tkane z lnianych pakuł. W dnie chłodniejsze w k ł a d a ł y k o ­ biety na w e ł n i a k „ k a f t a n i k " . Za czasów Szaniawskiego b y ł y w m o ­ dzie kaftaniki g ł a d k i e granatowe l u b czarne, Graeve wspomina o czerwo­ nych s a m o d z i a ł o w y c h , szyto je r ó w ­ nież z cienkich fabrycznych w e ł e ­ nek lub perkali. Te ostatnie, nieco luźniejsze, noszono g ł ó w n i e w lecie. kie chustki „ m e r y n o s o w e " pasiaste lub w tureckie wzory na czarnym tle. Z i m o w ą p o r ą nosiły k o ż u c h y lub odziewały się g r u b y m i „ d e r o wymi" chustkami fabrycznymi. W czasie mniejszych c h ł o d ó w zarzu­ cały z a p a s k ę n a r a m i e n n ą c z e r w o n ą w drobne pionowe p r ą ż k i . U ż y w a n i e zapasek naramiennych, o k t ó r y c h Szaniawski zupełnie milczy, po­ twierdzone jest dopiero przez P i ą t ­ k o w s k ą i Graevego. W e d ł u g w y p o ­ wiedzi informatorek zapaski naramienne nie b y ł y nigdy noszone do stroju uroczystego, t y l k o do pracy w o b r ę b i e wsi. O ubiorze t y m u ż y - ; 306 �war.ym „do chodu" m ó w i się n i e ­ s t ę b e n k i e m i w o d n y m w kolorze c h ę t n i e i z p e w n y m z a ż e n o w a n i e m . czerwonym, zielonym l u b b i a ł y m . Obecnie w w y p a d k u c h ł o d u l u b nie­ Do starszych m o t y w ó w hafciarskich pogody z a r z u c a j ą kobiety niekiedy n a l e ż a ł y t u „ k ó ł k a " i „ p a z u r k i " , do na g ł o w ę i ramiona fartuchy przed- nowszych — r o ś l i n n e , r ó z g i " z d r o b ­ sobnie, gdyż specjalnych zapasek n i u t k i m i listkami i k w i a t a m i . naramiennych j u ż od dawna się nie Koszule noszono zawsze wpusz­ wyrabia. czone do spodni, k t ó r e w lecie b y ł y Ubiorem bardzo starym, o k t ó r y m lniane — b i a ł e l u b barwione na w s p o m i n a ł a Marianna Ograbkowa, granatowo czy czarno a czasem i b y ł y noszone w Monicach i okolicy drukowane w b i a ł e „ k r o p k i " , „ p a ­ przed 80 laty białe p ł ó c i e n n e „ p ł a ­ z u r k i " albo „ k w i a t k i " na granato­ c h e t k i " zarzucane na ramiona. P ł a ­ w y m tle. Spodnie z drukowanego chetki te zeszywane z d w ó c h d ł u ­ we wzory p ł ó t n a przestano nosić po gich p ł a t ó w cienkiego p ł ó t n a po­ I wojnie ś w i a t o w e j . W zimie na weł­ s i a d a ł y skromne wyszycia w z d ł u ż p ł ó c i e n n e „gs.cie" w c i ą g a n o niane spodnie s a m o d z i a ł o w e , tkane krawędzi. Latem, a po domu i w zimie cho­ w e ł n ą na lnianej l u b b a w e ł n i a n e j dziły kobiety boso, do stroju u r o ­ osnowie, czarne, granatowe l u b gra­ czystego w k ł a d a ł y p o ń c z o c h y w ł a s ­ natowe w b i a ł e pionowe p r ą ż k i (ryc. nej roboty, g ł a d k i e l u b w poprzecz­ 11). W ostatnich d z i e s i ą t k a c h lat ne kolorowe paski, oraz wysokie ubiegłego stulecia b a r w ę tła spodni sznurowane t r z e w i k i . U z u p e ł n i e n i e zmieniono na c z e r w o n ą , a paski za­ stroju s t a n o w i ł y naszyjniki z p r a w ­ częto t k a ć w r ó ż n y c h kolorach, po­ dziwych korali, b u r s z t y n ó w w z g l ę d ­ dobnie j a k we w s p ó ł c z e s n y c h samo­ d z i a ł a c h u ż y w a n y c h w stroju kobie­ nie szklanych p e r e ł e k . Najdawniejsze ubiory m ę s k i e , j a ­ cym. Gdy w tych ostatnich p o j a w i ­ kie z a p a m i ę t a ł a z lat dziecinnych na­ ły się t ł a inne, np. zielone czy m o ­ sza stuletnia informatorka, b y ł y „całe dre, po p e w n y m czasie b a r w y te p ł ó c i e n n e " nie w y ł ą c z a j ą c u b i o r u zaczęto s t o s o w a ć r ó w n i e ż na pasia­ wierzchniego, k t ó r y s t a n o w i ł y „ s u k ­ k i , z k t ó r y c h szyto spodnie. K r ó j many p ł ó c i e n n e z czarnymi znakami spodni w e ł n i a n y c h podobny b y ł do na plecach i czarnymi tasiemkami^ tego, k t ó r y w y s t ę p u j e w Ł o w i c k i e m : po szwach". Informacja ta znajdu­ nogawki zeszyte j e d n y m szwem bie­ je potwierdzenie we w s p ó ł c z e s n y c h g n ą c y m po stronie w e w n ę t r z n e j , w mniej w i ę c e j obserwacjach Sza­ k r o k u d ł u g i p ó ł k s i ę ż y c o w a t y k l i n niawskiego, za czasów k t ó r e g o c h ł o p wszyty poprzecznie, z przodu — za­ „do kościoła u b i e r a ł się w s u k m a n ę miast rozporka — w ą s k i fartuszek, zgrzebną białą". P r z y m i o t n i k u góry pasek z tego samego sukna „ z g r z e b n y " określa zwykle gatunek zapinany na guzik (dawniej na sznu­ rek i drewniany „ k n e b e l e k " ) . płótna. Jak daleko sięgają p a m i ę c i ą sta­ Na koszule w k ł a d a n o „ s p e n c e r e k " ; rzy' informatorzy, w lecie nosili m a t e r i a ł , z k t ó r e g o szyto t ę część mężczyźni s ł o m i a n e kapelusze w ł a s ­ stroju, p r z e c h o d z i ł te same koleje, nej roboty o szerokiej krezie zwa­ jakie j u ż przedstawiono przy oma­ nej „ r o n d l e m " , g ł ó w c e nieco z w ę ­ w i a n i u innych u b i o r ó w kobiecych żającej się k u g ó r z e i p ł a s k i m dnie. i m ę s k i c h . P o c z ą t k o w o spencerki G ł ó w k a b y w a ł a opasana c z a r n ą l u b b y ł y granatowe l u b czarne, g ł a d ­ c z e r w o n ą w s t ą ż k ą . W zimie u ż y w a l i kie w z g l ę d n i e w b i a ł e p r ą ż k i , p ó ź ­ s t o ż k o w a t y c h czapek baranich, tzw. niej p o j a w i ł y się czerwone. P r ą ż k i „ k o ż u c h o w y c h " . Za czasów P i ą t k o w ­ na spencerkach biegły zwykle po­ skiej i Graevego n i e k t ó r z y starsi ziomo, rzadziej pionowo, zawsze gospodarze posiadali jeszcze „ w ś c i e - jednak u w a ż a n o , aby „ m o d a " (ra­ klice" l u b czapki „ l u ś n i o w a t e " . Były port) na spencerku była nieco inna to czapki kształtu walcowatego niż na spodniach. Spencerki b y ł y to z denkiem granatowym l u b b r u n a t ­ bluzki z r ę k a w a m i , lekko w c i ę t e , n y m aksamitnym, niekiedy z czer­ sięgające nieco poniżej pasa. Posia­ w o n ą w y p u s t k ą dookoła i z czarnym dały n i e w i e l k i w y w i n i ę t y na ze­ baranim otokiem z jednego boku w n ą t r z k o ł n i e r z z w y ł o g a m i . Zapi­ pionowo p r z e c i ę t y m i z w i ą z a n y m n a ł y się na g u z i k i przyszyte b ą d ź k o k a r d ą czy p ę k i e m w s t ą ż e c z e k w b e z p o ś r e d n i o do spencerka, b ą d ź do kolorze czerwonym albo niebieskim. specjalnych patek, ozdobionych po­ Młodsi w t y m czasie nosili roga­ nadto dodatkowymi guziczkami t y w k i o główce ciemnogranatowej (ryc. 12). obwiedzionej popielatym („siwym") Około r. 1900 zaczęli mężczyźni barankiem (ryc. 11). N o w s z ą f o r m ę nosząc nakrycia g ł o w y s t a n o w i ł y u ż y w a n e u b i e r a ć się „z miejska" do dziś m a c i e j ó w k i , zwane przez „ k a m u z e l k i " szyte z s a m o d z i a ł o w e ­ c z a p n i k ó w „ p o w i e c i k a m i " , wykona­ go l u b fabrycznego m a t e r i a ł u (nie­ ne z ciemnoszafirowego l u b grana­ kiedy w paseczki l u b kropki); nie towego sukna ze s k ó r z a n y m dasz­ p o s i a d a ł y one r ę k a w ó w , zaś p ł a t y tylne robiono dla oszczędności z i n ­ kiem, tzw. „ r y d e l k i e m " . nej, t a ń s z e j t k a n i n y , często z l n i a ­ Koszule k r o j u p o d ł u ż n e g o poncho nego p ł ó t n a . Pod szyją m i a ł y m a ł e p o s i a d a ł y na ramionach naszyte i m i ­ wycięcie, z a p i n a ł y się z przodu na tacje p r z y r a m k ó w o szerokości ok. jeden szereg guzików, obok k t ó r e g o drugi czysto dekoracyjny. 5 cm. K o ł n i e r z i mankiety w i ą z a n o biegł czerwona albo n i e b i e s k ą t a s i e m k ą . Graeve wspomina o kamizelkach Paradniejsze koszule parobskie b y ł y zwanych „ l e j b i k a m i " , szytych z b r u ­ ozdobnie „ u s t e r n o w a n e " , tzn. m i a ł y natnego l u b ' oliwkowobrunatneeo na k o ł n i e r z u i przodach delikatny sukna, zdobionych „podobnie jak czerwonymi klapkami, haft w y k o n a n y ściegiem p ł a s k i m , sukmana" sznurkami i spiczastymi b i a ł y m i g u ­ ziczkami porcelanowymi u k o ł n i e ­ rza i w d w ó c h r z ę d a c h na przodzie. Prócz spencerków i „kamuzeli" nosili też m ę ż c z y ź n i k r ó t k i e „ k a t a n ­ k i " czerwone, obszywane granato­ w y m sznurkiem. Wspomina o nich w swej pracy P i ą t k o w s k a , w tere­ nie jednak nie u d a ł o się j u ż zna­ leźć o nich w i a d o m o ś c i . Na spencerki, kamizelki w z g l ę d ­ nie k a t a n k i w k ł a d a l i chłopi sukma­ ny. W czasach Szaniawskiego c h ł o p „ u ż y w a ł sukmany niebieskiej, gra­ natowej l u b b i a ł e j , z k o ł n i e r z e m s t o j ą c y m , t a ś m a m i seledynowymi i czerwonymi obszytej." W czasach późniejszych najbardziej rozpo­ wszechnione b y ł y sukmany niebie­ skie sięgające do p o ł o w y łydek, mocno w c i ę t e w pasie, z t y ł u s i l ­ nie s f a ł d o w a n e , z k o ł n i e r z e m sto­ j ą c y m , zaopatrzonym z przodu w t r ó j k ą t n e w y ł o g i (ryc. 11). Sukmana z a p i n a ł a się z przodu na guziki l u b „ p o t r z e b y " . Wyłogi oraz mankiety r ę k a w ó w w y ł o ż o n e b y ł y amarantow y m w z g l ę d n i e czerwonym suknem. Szwy, na plecach, kieszenie piono­ wo umieszczone na biodrach, oraz k r a w ę d z i e zdobiono czerwonymi w y ­ pustkami. Pod koniec u b i e g ł e g o stu­ lecia obok sukman p o j a w i ł y się tzw. „ k a p o t y " zwane też „ k a m u zelami" szyte z czarnej l u b gra­ natowej s a m o d z i a ł o w e j m a t e r i i , t k a ­ nej w e ł n ą na lnianej osnowie, l u b z sukna fabrycznego. Sięgały one do p o ł o w y łydek, w pasie b y ł y silnie marszczone, w tyle rozcięte (z roz­ porem), k o ł n i e r z m i a ł y w y k ł a d a n y z n i e d u ż y m i klapami, r ę k a w y l e k ­ ko z w ę ż a j ą c e się k u dołowi. J e d y n ą ozdobą tego u b i o r u b y ł y umieszczo­ ne na przedzie dwa szeregi g u z i k ó w , z k t ó r y c h t y l k o jeden służył do za­ pinania. Sukmany i kapoty szyli p r z e w a ż n i e k r a w c y żydowscy, w y ­ k o n u j ą c y swe zajęcie często jako domokrążcy. Za czasów Szaniawskiego i P i ą t ­ kowskiej opasywali się chłopi po wierzchu sukmany (a zimą k o ż u c h a ) w e ł n i a n y m pasem s i a t k o w y m w k o ­ lorze czerwonym. Graeve w s p o m i ­ na o pasach siatkowych r ó ż n o b a r w ­ nych. N i e k t ó r z y zamiast p a s ó w w e ł ­ nianych nosili na sukmanie s k ó r z a ­ ne trzosy podobne w k s z t a ł c i e do krakowskich, ale w ę ż s z e („szerokie na dłoń"), czarne i mniej zdobio­ ne (ryc. 11). Do stroju uroczystego należały buty czarne, z c h o l e w ą o j e d n y m szwie, w kostce m a r s z c z o n ą , zaopa­ trzone w dość wysokie obcasy z podkówkami i żółtym „huncfot e m " na n a p i ę t k u . Z a m o ż n i e j s i po­ siadali cholewy karbowane w har­ m o n i j k ę sięgająca od kostki „ p r a ­ wie do pół ł y d k i " . Garncarstwo Garncarstwo ludowe, reprezento­ wane dziś na terenie Sieradzkiego przez k i l k a czynnych pracowni, b y ł o jeszcze przed I w o j n ą światową r z e m i o s ł e m ogromnie rozpowszech­ nionym, Prawie w k a ż d y m m i a - 307 �Ryc. 13. Makucha „zgrzebna" biona paskami białej glinki. nał Józef Ilik ze Zduńskiej pow. Sieradz. zdo­ Wyko­ Woli, steczku p r a c o w a ł o po p a r u garnca­ rzy, j a k np. w Widawie, Ł a s k u , a n i e k t ó r e ośrodki, j a k Burzenin czy U n i e j ó w , b y ł y nawet znacznie liczniejsze. S k u t k i e m zmian gospo­ darczych, jakie zaszły w ciągu na­ szego stulecia, garncarstwo zaczęło jednak p o d u p a d a ć i z zawodu ś w i e t ­ nie k i e d y ś p r o s p e r u j ą c e g o stało się zajęciem, k t ó r e z t r u d e m jest w sta­ nie z a p e w n i ć ś r o d k i utrzymania. Gdy sytuacja ekonomiczna g a r n ­ carstwa coraz bardziej się pogar­ szała, zaczęła t o p n i e ć liczba g a r n ­ carskich pracowni, w i e l u zaś przed­ stawicieli tego r z e m i o s ł a opuszczało w i ę k s z e ośrodki, s z u k a j ą c chleba tam, gdzie mniejsza konkurencja za­ p e w n i a ł a m o ż l i w o ś ć lepszego bytu. P r z y k ł a d e m takiego rozpraszania i i ę garncarzy jest ośrodek b u r z e n i ń s k i . Burzenin — niegdyś stolica sieradz­ kiego garncarstwa, t w o r z ą c y jeden d u ż y kompleks z pracowniami po­ bliskich wiosek, j a k W o l i B ę d k o w - Ryc. 14. Dzban zdobiony •waniem wykonany przez Kacperka z Chojn, pow. szów. 308 skiej, Niebios, Barczewa, Stefanowa Barczewskiego i i n . — w okresie pogłębiającego się k r y z y s u zaczął tracić swe pierwotne znaczenie. Garncarze emigrowali stąd do Z ł o ­ czewa, Widawy i t d . Obecnie np. w t a k i m Sieradzu wszyscy (z w y ­ j ą t k i e m Sulgana, k t ó r y jest re­ patriantem ze wschodu) albo po­ chodzą z o ś r o d k a burzenińskiego (Antoni i Tadeusz Tomalowie, H i e ­ r o n i m M u s z y ń s k i ) , albo tak j a k J u ­ lian Pertkiewicz i S t a n i s ł a w K o ­ walczyk uczyli się swego zawodu u garncarzy b u r z e n i ń s k i c h . L i c z n i e j ­ sze centra garncarskie opuszczali nie t y l k o pojedynczy garncarze, ale nawet całe rodziny. Serwacińscy, k t ó r y c h ojciec i dziadek m i e l i p r a ­ cownie w W o l i B ę d k o w s k i e j , osiedli w Ł a s k u (Józef) 1 Wieruszowie ( L u ­ cjan i W a c ł a w ) , na miejscu zaś w W o l i B ę d k o w s k i e j pozostali d w a j : Wojciech i M i e c z y s ł a w — najstarszy i n a j m ł o d s z y z k i l k u braci. A ż e b y u t r z y m a ć się na powierzchni i zjed­ n a ć targowego n a b y w c ę , n i e k t ó r z y garncarze, w y r a b i a j ą c y dawniej w y ­ łącznie nie g l a z u r o w a n ą c e r a m i k ę „ z g r z e b n ą " (Józef S e r w a c i ń s k i ) czy „ s i w ą " ( S t a n i s ł a w i Józef Ratajscy z Uniejowa), zaczynają swe w y r o b y g l a z u r o w a ć , co zapewnia i m na r y n ­ k u w i ę k s z ą „chbdliwość". surowiec, r o z w i n ę ł a się ceramika zwracająca u w a g ę p i ę k n y m szkli­ wem. Naczynia siwe wyrabiane są w Uniejowie i Ozorkowie. N i e ­ wielka stosunkowo z a w a r t o ś ć ż e l a ­ za w tamtejszej glinie powoduje, że kolor n a c z y ń waha się od szaropopielatego ( w y p a ł redukcyjny) do koloru białej k a w y ( w y p a ł n o r m a l ­ ny). Na skutek nieszczelności pie­ ców ten sam w y p a ł daje naczynia w obu kolorach, g d y ż redukcja t r ó j ­ t l e n k u żelaza zachodzi t y l k o w ś r ó d tych n a c z y ń , k t ó r e zostały ustawio­ ne w piecu bliżej ś r o d k a . W w a r ­ stwach p r z y ś c i e n n y c h , m i m o za­ tkania o t w o r ó w piecowych w d r u ­ giej fazie w y p a ł u , jest dosyć tlenu, aby proces r e d u k c j i nie zaszedł, w z g l ę d n i e p r z e b i e g ł jedynie c z ę ­ ściowo. Garncarze nie zdają sobie sprawy z istoty zjawiska, w i e d z ą t y l k o , że „ i m bliżej ognia, t y m gar­ nek czarniejszy". Zmechanizowanie produkcji w garncarstwie sieradzkim ogranicza się na razie do tego, że u w i ę k s z o ­ ści garncarzy miesienie gliny odby­ w a się przy pomocy maszyny. W y ­ roby swe toczą po staremu na bezsponowych k o ł a c h n o ż n y c h , piece zaś r ó w n i e ż nie z d r a d z a j ą tenden­ cji do u n o w o c z e ś n i e n i a . Do pieca 0 w y m i a r a c h k o m o r y 130 X 200 cm wchodzi na jeden w y p a ł 10 k ó p d u ­ żych n a c z y ń i około 20 k ó p m n i e j ­ szych licząc po 60 sztuk na kopę. W w i ę k s z y c h piecach m o ż n a w y p a l i ć j e d n o c z e ś n i e do 40 k ó p n a c z y ń . 8 Momentem, k t ó r y s p r z y j a ł r o z w o ­ j o w i sieradzkiego garncarstwa, były obfite i r ó ż n o r o d n e p o k ł a d y gliny. Ich chemiczne i fizyczne w ł a ś c i w o ­ ści w p ł y w a ł y w p e w n y m stopniu na rodzaj specjalizacji poszczególnych o ś r o d k ó w . W Stefanowie Barczew­ skim i Barczewie, gdzie gatunek gliny b y ł t a k i , iż „ p o l e w a się na niej b u r z y ł a " , garncarze wyspecjali­ zowali się w p r o d u k c j i naczyń „zgrzebnych"^ nie glazurowanych, gdzie indziej zaś, j a k np. w B u r z e ­ ninie, gdzie w y s t ę p o w a ł odpowiedni Dawniejsza produkcja garncarzy sieradzkich o p i e r a ł a się g ł ó w n i e na wyrobie r ó ż n e g o rodzaju g a r n k ó w (z 1 l u b 2 uchami), toczono też „ m l o s t k i " czy „dzieżki", t j . g a r n k i bez uszu, d w o j a k i , dzbanki, m i s k i 1 sezonowo (w okresie świąt) — m a k u t r y . F o r m y dawnych g a r n k ó w były „ o k r ą g ł e " , tzn. p o s i a d a ł y w y - sgraffito- Ryc. 15. Dzban malowany i glazu­ Ryc. 16. Malowana doniczka o brze­ Andrzeja rowany wykonany przez Hieronima gach „bryzowanych". Wyk. Lucjan Wieru­ Muszyńskiego z Sieradza. Serwaciński z Wieruszowa. �p u k ł e b r z u ś c e oddzielone od w y l e ­ w u (tzw. burty) n i e w i e l k i m p r z e w ę ­ żeniem. S z e r o k o ś ć w y l e w u b y ł a nie­ m a l taka sama, j a k maksymalna wypukłość brzuśca, który opadał m i ę k k ą linią k u znacznie w ę ż s z e j podstawie. Przed r. 1939 p o j a w i ł a się w n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h nowa forma garnka n a ś l a d u j ą c e g o fa­ bryczne „ k a m i e n i a k i " o ś c i a n a c h z u p e ł n i e prostych i podstawie nie­ znacznie węższej od w y l e w u . W cza­ sach dzisiejszych większość p r a ­ cowni garncarskich produkuje g ł ó w ­ nie doniczki, niekiedy ozdobnie mo­ delowane, z k r a w ę d z i ą w postaci w ą s k i e g o w a ł e c z k a lub w y s u n i ę t e g o na z e w n ą t r z , szerokiego na k i l k a cm k o ł n i e r z a . W innych naczyniach, j a k garnki, dzbanki i t d . zmniejszył się bardzo znacznie l i t r a ż , co jest w y n i k i e m zmian, jakie zaszły na wsi w dziedzinie gospodarstwa mlecznego. Na ogół wszyscy garn­ carze wyroby swe zdobią, choć nie­ raz ozdoba ta ogranicza się do j e d ­ nego paska p o b i a ł k i wykonanego na b r z u ś c u . P r z y c z y n ą tego d ą ż e n i a do d e k o r a c y j n o ś c i jest k o n i e c z n o ś ć do­ stosowania w y r o b ó w do p r o d u k c j i konkurencyjnych w a r s z t a t ó w . Sta­ n i s ł a w K o w a l c z y k z Sieradza w y ­ r a ź n i e stwierdza, że naczynia swe zdobi dlatego, „żeby u mnie tak samo ludzie kupowali, j a k u i n ­ nych". 4 I 4 A <M 4 & & 10 a ii a « v u Tablica IV. Wykładki do zamków zapadkowych: 1 — Kłocko, 2 — Wola B ę d k o w s k a , 3 — Zapusta Mała, 4 — Polków, 5, 6 — Sokolniki, 7 — Zapusta Mała, 8 — Zduń­ ska Wola, 9 — Sokolniki, 10 — Polków, 11 — Sokolniki, 12 — P o l k ó w , 13 — Złoczew, 14 — Woźniki, 15, 16 — Z d u ń s k a Wola. •*> "H » 1ł •» Tablica V. Wykładki do zamków sprężynowych: 1,2 — Zduńska Wola, 3 — Widawa, 4—8 — Z d u ń s k a Wola, 9 — Kociew, 10 — Z d u ń s k a Wola, 11, 12 — Złoczew, 13 — Klonowa, 14 — Zapusta Mała, 15, 16 — Złoczew, 17 — Woźniki. 309 �Naczynia zdobiono k i l k o m a spo­ sobami. N a j c z ę s t s z y m z nich jest malowanie p o b i a ł k ą na w i l g o t n y m czerepie za p o m o c ą p ę d z e l k a l i n i i prostych, falistych i kropek (ryc. 13). Poza t y m w y s t ę p u j e glazuro­ wanie oraz sgraffitowanie; ta ostat­ nia technika polega na w y d r a p y ­ w a n i u wzoru ostrym n a r z ę d z i e m na naczyniu pomalowanym a n g o b ą . Po wypaleniu, w miejscach gdzie a n goba została zeskrobana, pozostaje czerwona kreska o d c i n a j ą c a się w y ­ r a ź n i e od jaśniejszego zazwyczaj tła (ryc. 14). Ostatnim wreszcie ze sto­ sowanych s p o s o b ó w zdobienia jest w y k o n y w a n i e na w i l g o t n y m jeszcze naczyniu ozdób plastycznych w po­ staci r ó ż n e g o rodzaju „ f a l b a n e k " na k r a w ę d z i a c h w y l e w ó w (tzw. „ b r y z o wanie"), o d c i s k ó w palca czy stem­ pelka. Czasem zdarza się, że naczy­ nia b y w a j ą zdobione przy r ó w n o ­ czesnym zastosowaniu k i l k u tech­ nik. Z w y k l e jednak nawet jeśli po­ szczególne pracownie u ż y w a j ą roz­ maitych technik dekoracyjnych, to k t ó r ą ś z nich szczególnie u p r z y w i ­ lejowują. I tak np. garncarze sie­ radzcy (Tomala, Kowalczyk, P e r t kiewicz, M u s z y ń s k i ) nie t y l k o ma­ lują paseczki czy k r o p k i , ale też g l a z u r u j ą swoje wyroby, Wierzbicki ze Stefanowa Barczewskiego spe­ cjalizujący się przede wszystkim w ceramice „ z g r z e b n e j " , malowanej w geometryczne wzory złożone z b i a ­ łych l i n i i i kropek, zdobi swoje w y ­ roby niekiedy „ b r y z o w a n i e m " oraz odciskami palca czy stempelka, Kas­ perek z Chojnv (pow. W i e r u s z ó w ) stosuje sgraffitowanie o skromnych geometrycznych motywach. Tech­ n i k ą tą p o s ł u g u j e się r ó w n i e ż L u ­ cjan S e r w a c i ń s k i z Wieruszowa. Dziś poza siwakami wykonuje się w Sieradzkiem g ł ó w n i e c e r a m i k ę czerwoną, malowaną pobiałką, „ z g r z e b n ą " lub g l a z u r o w a n ą . D a w ­ niej jednak w e d ł u g informacji A n ­ toniego Nawrockiego, starego garn­ carza z Burzenina, malowano na­ czynia nie t y l k o b i a ł ą a n g o b ą (tzw. „ s a s k ą g l i n k ą " ) , ale i barwioną t l e n k a m i metali na kolor żółty (tlenkiem żelazat czyli w praktyce z e n d r ą k o w a l s k ą ) , zielony (paloną miedziak. brązowy (brausztynem czyli w terminologii garncarskiej „ b r o n s z t y n e m " ) . T y m i samymi ś r o d ­ kami d o d a w a n y m i w odpowiednim stosunku do glejty uzyskiwano też barwne glazury. A ż e b y p o d n i e ś ć ich połysk, n i e k t ó r z y dodawali do glejty sproszkowane szkło lub b i a ł y ..mu­ fek" w y k o p y w a n y na miejscu. Nie­ kiedy wyrabiano naczynia o jasnej, prawie białej powierzchni, malowa­ ne najpierw w całości p o b i a ł k ą a n a s t ę p n i e glazurowane bezbarwnym szkliwem. Białe tło maluje czasem na doniczkach L u c j a n S e r w a c i ń s k i z Wieruszowa zdobiąc ich b o k i p r o ­ stymi m o t y w a m i r o ś l i n n y m i (ryc. 15). Tadeusza Szafrana, 3-miesięczny kurs z zakresu technologii cera­ micznej, zorganizowany w Z d u ń ­ skiej W o l i przez E k s p o z y t u r ę Rejo­ n o w ą C P L i A w Łodzi. P o g ł ę b i e n i e wiedzy zawodowej w dziedzinie przygotowania surowca, polew i szkliw oraz w y p a ł u daje M u s z y ń ­ skiemu o g r o m n ą wyższość nad k o ­ legami, m o ż e on bowiem w sposób bardziej swobodny o p e r o w a ć t w o ­ rzywem. Obecna produkcja M u s z y ń ­ skiego dzieli się na dwie grupy: r y n k o w ą i „ c e p e l i o w s k ą " . Na sprze­ daż r y n k o w ą r o b i on po staremu doniczki, garnki, „ m l o s t k i " czy gla­ zurowane dzbanki z a c h o w u j ą c t r a ­ dycyjne k s z t a ł t y i s k r o m n ą deko­ rację. Nad drugą grupą czuwa C P L i A , k t ó r a przez swego i n s t r u k ­ tora, Ob. Litnera, opiekuje się g a r n ­ carzem. L i t n e r „ u s t a w i a " plastycz­ ną s t r o n ę w y r o b ó w M u s z y ń s k i e g o r y s u j ą c m u wzory. Potem „ r a z e m kompinujemy, co mam r o b i ć " , i n ­ formuje M u s z y ń s k i . Wychodzi z te­ go ceramika niewątpliwie ładna, barwnie malowana, kaligraficznie poprawna, niepozbawiona pewnych „ s m a c z k ó w " technicznych, ale nie­ wiele m a j ą c a w s p ó l n e g o z d a w n ą t r a d y c y j n ą c e r a m i k ą s i e r a d z k ą (ryc. IG). „To ł a d n e , ale nie nasze", oce­ niają w y r o b y M u s z y ń s k i e g o starzy sieradzcy garncarze. Nad w y r o b a ­ mi M u s z y ń s k i e g o mogła też z a c i ą ­ żyć produkcja z a k ł a d ó w ceramicz­ nych w Z d u ń s k i e j W o l i prowadzona w czasie okupacji przez j a k ą ś N i e m ­ kę przy w s p ó ł u d z i a l e a r t y s t ó w ma­ larzy i zatrudnionych do prac czysto technicznych garncarzy ludowych. Jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n ­ nym w y r o b y swe sprzedawali g a r n ­ carze b ą d ź osobiście j e ż d ż ą c z n i m i D r u g i m garncarzem w y r ó ż n i a j ą ­ na targi, b ą d ź przez handlarzy — cym się swoistym sposobem zdobie­ pośredników. nia jest Jan Wierzbicki (lat 40) ze Garncarze z Burzenina zawozili Stefanowa Barczewskiego. Zawodu np. swoje w y r o b y do Wielunia, uczył się w pracowni ojca m a j ą c Błaszek, Łodzi, Sieradza, Złoczewa, lat 12, n a s t ę p n i e szereg lat prze­ Józef S e r w a c i ń s k i z Ł a s k a jeździł b y w a ł w Niemczech, s k ą d p o w r ó c i ł do Szadka, W i d a w y , S t a n i s ł a w K o ­ przed 15 laty. W p r z e c i w i e ń s t w i e walczyk z Sieradza do Kalisza i t d . do M u s z y ń s k i e g o Wierzbicki spe­ Bardzo często garncarze sprzeda­ cjalizuje się g ł ó w n i e w w y r o b i e na­ w a l i „cały piec" g a r n k ó w handla­ czyń „ z g r z e b n y c h " , t j . nie glazuro­ rzowi, k t ó r y '.następnie rozwoził je wanych t r z y m a j ą c się, j a k t w i e r ­ po targach. W sezonie letnim, gdy dzi, t r a d y c j i barczewskich. W y r a ­ było znaczne zapotrzebowanie na bia różnej wielkości dzbanki, dzicz­ g a r n k i u ż y w a n e do kiszenia mleka, k i , garnki, m i s k i itp. P o w i e r z c h n i ę to „nieraz i trzech Ż y d ó w kłóciło n a c z y ń zdobi bogatym ornamentem się przy piecu, k t ó r y k u p i . L a t a l i geometrycznym złożonym z b i a ł y c h tak przez całą w i o s n ę i lato, dopiero l i n i i falistych, ł a m a n y c h i kropek, w jesieni popuścili garncarza" ( W o j ­ t w o r z ą c y c h u k ł a d y pasowe obiega­ ciech S e r w a c i ń s k i z W o l i B ę d k o w ­ jące brzusiec lub nawet w całości skiej). Obecnie, garncarze r o b i ą na go p o k r y w a j ą c e , co w w i e l u w y ­ ogół niewiele, część p r o d u k c j i sprze­ padkach sprawia w r a ż e n i e p r z e ł a ­ Ostatnio stosuje także dają na miejscu, z r e s z t ą po d a w ­ dowania. zdobiny wygniatane przy pomocy nemu t u ł a j ą się po targach. palca lub stempelka. Sposób, w j a k i W ś r ó d garncarzy p r a c u j ą c y c h dzi­ zdobi swe wyroby, r ó w n i e ż nie jest siaj w Sieradzkiem na osobną u w a ż a n y przez miejscowych g a r n ­ w z m i a n k ę z a s ł u g u j ą H i e r o n i m M u ­ carzy za tradycyjny. szyński i Jan Wierzbicki. M u s z y ń s k i , urodzony w Barcze­ wie w r. 1920, m a j ą c lat 14 zaczął Zdobnictwo w żelazie uczyć się r z e m i o s ł a garncarskiego u wuja swego, Antoniego Tomali, Zdobnictwo w żelazie na obszarze mieszkającego r ó w n i e ż w Barcze­ Sieradzkiego, podobnie zresztą jak wie. Po u k o ń c z e n i u t e r m i n u egza­ na innych terenach ś r o d k o w e j i p ó ł ­ m i n czeladniczy złożył w Sieradzu, nocnej Polski, przedstawia się na zaś mistrzowski w p a r ę lat później ogół dosyć ubogo. Z licznych w y ­ Ryc. 17. Krzyż zdobiony rzeźbą. w Łodzi. W r. 1951 u k o ń c z y ł pod w i a d ó w przeprowadzonych z t a m ­ kierunkiem znanego ceramika, prof. tejszymi kowalami w y n i k a , że zaSokolniki, poty. Wieruszów. 310 �Ryc. 18. Chrystus malowany temperą ledwie k i l k u zdobi nieco swoje w y ­ roby, i n n i zaś t ł u m a c z y l i , że „u nas się tego nie robi, swoje żelazo u p i ę k s z a j ą kowale w Radomskiem (tzn. w okolicach Radomska nie Ra­ domia — Z. R.) i koło Częstochowy". W i d y w a l i oni w tamtejszych k u ź ­ niach ozdobne formy klamek, p i ę k ­ nie kute k r z y ż e , a czasem i „ p ó ł ­ o k r ą g ł e w y b i j a k i z' k w i a t k a m i " czy „ m ł o t k i do p r z y s t r ó j u " , służące do w y t ł a c z a n i a ozdób na okuciach w o ­ zów czy innych przedmiotach. M i ­ mo pozytywnej oceny t y c h w y r o ­ bów sami ich nie n a ś l a d o w a l i t w i e r ­ dząc, że „to zabiera zbyt dużo cza­ su". Spośród kilkudziesięciu k o w a l i w s p ó ł c z e s n y c h i dawnych, k t ó r y c h p r o d u k c j ę u d a ł o się u s t a l i ć , jedynie S t a n i s ł a w K r a w c z y k (1. 41) z K l o c ­ ka, p o c h o d z ą c y z rodziny k o w a l ­ skiej, zdobił swe w y r o b y w y b i j a ­ nym ornamentem stempelkowym w kreski, 6-promienne gwiazdki i „ g r a ­ niaste" wieloboki u ż y w a j ą c do tego n a r z ę d z i w ł a s n e j roboty. Wewnętrzna potrzeba szukania formy artystycznej jest u niego tak silna, że niekiedy dla osiągnięcia efektu estetycznego zmienia d o w o l ­ nie wzory dostarczane do odkucia przez k l i e n t ó w . P r z y k ł a d e m może być krzyż k u t y dla jednego z k o ś ­ ciołów, gdzie m i m o r y s u n k u dostar­ czonego przez z a m a w i a j ą c e g o k s i ę ­ dza p o d o r a b i a ł „ p r o m i e n i e i esy, bo to ł a d n i e j w y g l ą d a " . W ś r ó d w y s t ę p u j ą c y c h w Sieradz­ kiem zdobionych w y r o b ó w ż e l a z ­ nych n a j w i ę k s z ą r ó ż n o r o d n o ś c i ą od­ znaczają się kowalskiej roboty w y k ł a d k i do z a m k ó w zapadkowych po wsiach, a s p r ę ż y n o w y c h — w m i a ­ stach. Przy w y k ł a d k a c h do z a m k ó w zapadkowych dekoracja koncentruje się zwykle na ozdobnie profilowa­ nej tarczy g ó r n e j , w k t ó r e j t k w i paluch do otwierania. Spotykamy tu najczęściej formy znane z innych stron P o l s k i , j a k tarczki w k s z t a ł ­ 20 2 0 jako Salvator na papierze. pow. Sieradz. cie listka bzu, ó s e m k i , tarcze z pta­ simi g ł ó w k a m i pojedynczymi lub p o d w ó j n y m i i formy od nich po­ chodne (Tabl. I V ) . Większą r ó ż n o ­ r o d n o ś ć znajdujemy w ś r ó d w y k ł a dek do zamków sprężynowych (Tabl. V I ) . W y s t ę p u j ą w ś r ó d nich niewielkie profilowane tarczki s ł u ­ żące do osłony samej d z i u r k i od klucza, w z g l ę d n i e samej obsady od k l a m k i , i takie, k t ó r e spełniają r ó w ­ nocześnie obydwa te zadania. W ś r ó d tych ostatnich z d a r z a j ą się niekiedy formy pod w z g l ę d e m dekoracyj­ n y m bardziej rozbudowane. Mundi. Zapusta Obraz Mała, Trudno r o z s t r z y g n ą ć czy obecne u b ó s t w o zdobniczej sztuki k o w a l ­ skiej w Sieradzkiem jest spowodo­ wane jej zanikiem, czy też w ogóle nie b y ł a t u ona bogaciej r o z w i n i ę t a . N i e k t ó r z y starzy kowale liczący ok. lat 80 w s p o m i n a j ą , że b y ł y t u d a w ­ niej u ż y w a n e sierpy kowalskiej r o - N Z innych p r z e d m i o t ó w żelaznych należących do grupy ozdobnych de­ tali architektonicznych należy w s p o m n i e ć o esowatych zawiasach, k t ó r e niekiedy spotykamy po wsiach i o skoblach do d r z w i , zdobionych ubogim ornamentem w y b i t y m przez przykładanie „mesla". Okucia na wozach, k t ó r e na te­ renie Polski p o ł u d n i o w e j należą do popisowych dzieł kowalskiej sztuki z d o b n i c z e j t u są ubogie i n i e ­ ciekawe. W e d ł u g statystyki s p o r z ą ­ dzonej przez jednego z u c z e s t n i k ó w b a d a ń (Dobiesława Walknowskiego) na 341 obejrzanych w o z ó w 177 po­ siadało okucia pozbawione wszel­ kich ozdób. Do pozostałych 164 za­ liczone zostały te, k t ó r e p o s i a d a j ą n a j m n i e j s z ą nawet zdobinę c h o c i a ż ­ by na j e d n y m z okuć. Z w y k l e de­ koracja o g r a n i c z a ł a się t u do naj­ prostszych w z o r ó w geometrycznych (zygzak, u k o ś n a kratka) w y b i t y c h uderzeniami „ m e s l a " . Jedynie 3 w o ­ zy p o s i a d a ł y zasób e l e m e n t ó w zdob­ niczych nieco szerszy dzięki zasto­ sowaniu stempli o w y k r o j u ł u k o w a ­ t y m i gwiazdki. Ryc. rzeźb 19. Adam i Ewa, fragment zdobiących słup krzyża w So­ kolnikach, pow. Wieruszów. Artystycznie kutych krzyżów cmentarnych spotyka się w Sieradz­ kiem bardzo m a ł o . P r z e w a ż a j ą na cmentarzach proste k r z y ż e drew­ niane. 2 1 Roman Reinfuss: Polskie koMieczysław G ł a d y s z : Zdobnicwalstwo artystyczne, Pol. Szt. L u d . two metalowe na Ś l ą s k u , K r a k ó w 1955, str. 369. 1938, Tabl. I — X X V . 311 �,y zdobione na ostrzu stempelko^ y m i ornamentamiczasie b a d a ń p r z y k ł a d ó w takich nie u d a ł o się jednak znaleźć. be w Sztuka zdobnicza dach w obrzę­ Silna stosunkowo niwelacja t r a ­ dycyjnej k u l t u r y l u d u sieradzkiego powoduje, że o b r z ę d y i w i ą ż ą c e się z n i m i przedmioty artystyczne po­ z n a ć m o ż n a jedynie w drodze w y ­ w i a d ó w przeprowadzonych z ludźmi n a l e ż ą c y m i do starszej generacji. Z okresem Ś w i ą t Bożego Narodze­ nia w i ą z a ł o się obchodzenie d o m ó w z „ H e r o d a m i " . Do grupy fantastycz­ nie poprzebieranych a k t o r ó w nale­ żeli: Herod, diabeł, aniołowie, ś m i e r ć oraz k i l k u p a s t u s z k ó w . Poza t y m s p o t y k a ł o się po wsiach grupy k o ­ lędników z szopką zaopatrzoną w ruchome l a l k i . W czasie Wielkanocy malowano w Sieradzkiem pisanki. Sztuka ta, n i e g d y ś bardzo t u rozpowszechnio­ na, obecnie już u p a d ł a . Kobiety pa­ miętają jednak barwne pisanki por k r y t e na całej powierzchni „ z y g z a ­ kami", „ f a j k a m i " itip. Technika ich wykonania b y ł a woskowa. W e d ł u g jednej ze starszych informatorek za jej m ł o d y c h lat malowano pisanki przy pomocy patyczka o k r ę c o n e g o na k o ń c u p a k u ł a m i i maczanego w roztopionym wosku. Wzory w y k o ­ nane t a k i m n a r z ę d z i e m m u s i a ł y b y ć oczywiście bardzo grube i dalekie od tej precyzji, j a k ą daje zastoso­ wanie pisaka lejkowatego czy szpil­ k i . Do farbowania jajek u ż y w a n o najczęściej l i s t k ó w cebuli („cebulaku"), a czasem po prostu koloro­ wych b i b u ł e k , k t ó r y m i barwiono na czerwono. Niektóre informatorki słyszały o możliwości stosowania do farbowania pisanek l i s t k ó w m ł o d e g o zboża, ale same nigdy tego nie p r ó ­ b o w a ł y . Obecnie w z o r z y ś c i e malo­ wanych pisanek nie w y r a b i a j ą ogra­ niczając się do jednokolorowego kraszenia. J e ż e l i czasem k t ó r a ś k o ­ bieta zabierze się do „ p i s a n i a " j a ­ jek, u ż y w a do tego nie wosku lecz m y d ł a , k t ó r e r ó w n i e ż izoluje sko­ r u p k ę od d z i a ł a n i a farby. Podobnie j a k na innych terenach (np. w O p o c z y ń s k i e m ) pisanki były t u t r a d y c y j n y m podarkiem ofiaro­ w y w a n y m w czasie od Wielkanocy do Zielonych Ś w i ą t przez d z i e w c z ę t a chłopcom. Niekiedy i „ d w a mendle" pisanek o f i a r o w a ł a dziewczyna swe­ mu w y b r a n e m u z a w i n i ę t e wraz z s z y n k ą i k i e ł b a s ą w b i a ł ą chustecz­ kę p r z y s t r o j o n ą „ b o r o w i n k ą " . Z w y ­ czaj ten p r a k t y k o w a n y b y ł mniej więcej do I w o j n y ś w i a t o w e j . Do z w y c z a j ó w wielkanocnych na­ leżało też chodzenie „z gaikiem" i „ k u r o s e m " . Gaik b y ł to wysoki na ok. 50 cm czubek m ł o d e g o ś w i e r c z ka przystrojony k o l o r o w y m i b i b u ł ­ kami, k t ó r y obnosiły po w s i dziew­ częta ś p i e w a j ą c przy t y m odpowied­ n i ą pieśń. Z „ w ó z k i e m " lub „ k u r o s e m " cho­ dzili natomiast chłopcy w pierwszy dzień Wielkanocy. N i e z b ę d n y m re­ kwizytem był tu wózek dwukołowy, na k t ó r y m przymocowany b y ł „ k u ­ ros" t j . kogut w y k o n a n y z drzewa obszytego „ t o w a r e m " (materiałem sukiennym) przystrojony b a r w n y m i b i b u ł k a m i i p i ó r a m i . Na poziomej podłodze w ó z k a przymocowane b y ł y ponadto ruchome f i g u r k i przedsta­ w i a j ą c e „ p i l a r z y " (traczy), „ m ł o d ą panią" z „ d r u h n a m i " i „szwaczkę w czepku". Nad w ó z k i e m p r z y b r a ­ n y m zielenią s k r z y ż o w a n e b y ł y dwa pałąki drewniane przyozdobione wstążkami, „pazłuciem" i „babka­ m i " , t j . szklanymi b a ń k a m i choin­ k o w y m i . Całość w ó z k a d o c h o d z i ł a do 1 m wysokości, zaś r o z s t ę p kół około 60 cm. Z „ k u r o s e m " obcho­ dzili chłopcy w i e ś ś p i e w a j ą c m . i n . : „Chodzimy tu z wózkiem P r o s i l i b y ś m y prosa Dla tego kurosa, Bo ten kuros nie m a ł y Z e ż r e prosa trzy miary." 0 Ryc. 20. Chrystus, polichromowana rzeźba w drzewie. Wyk. Łukasz Pijanka w 1933 roku. Klonowa, pow. Sieradz. 312 Ryc. 21. Sw. Wawrzyniec. Polichro­ mowana rzeźba w drzewie. Wyk. Łukasz Pijanka. Klonowa, pow. Sieradz. �Rzeźba i malarstwo Znaczne zniszczenia wojenne, k t ó ­ re nie oszczędziły a n i c h a ł u p w i e j ­ skich, a n i p r z y d r o ż n y c h kapliczek czy kościołów, s p o w o d o w a ł y , ż e za­ b y t k i ludowej r z e ź b y oraz m a l a r s t w a n a l e ż ą j u ż w Sieradzkiem do r z a d ­ kości. Ze starszych z a b y t k ó w , k t ó r e za­ c h o w a ł y się do dnia dzisiejszego, w s p o m n i e ć należy o k r z y ż u s t o j ą ­ cym przy dzwonnicy k o ś c i e l n e j w Sokolnikach (pow. W i e r u s z ó w ) , ozdo­ bionym licznymi r z e ź b a m i przedsta­ w i a j ą c y m i postacie biblijne i s y m ­ bole m ę k i (ryc. 17). N i e k t ó r e z nich, j . np. częściowo zniszczone postacie Adama i E w y , należą do lepszych osiągnięć ludowej p l a s t y k i (ryc. 18). W W o l i B ę d k o w s k i e j (pow. Sie­ radz) znajduje się kapliczka szaf­ kowa osadzona na słupie, w k t ó r e j umieszczona jest dosyć j u ż przez d z i a ł a n i e czasu zniszczona figura św. Jana, wykonana — j a k głosi tradycja — przez miejscowego garn­ carza Walentego S e r w a c i ń s k i e g o . J e d n ą z najciekawszych postaci w ś r ó d sieradzkich a r t y s t ó w l u d o ­ w y c h b y ł Ł u k a s z Pijanka z K l o n o ­ wej (pow. Sieradz), z m a r ł y w r. 1946 w w i e k u lat 76. P i j a n k a człowiek dosyć z a m o ż n y , t r u d n i ł się oprócz rolnictwa s t o l a r k ą i ciesiołką, a p o ­ nadto u p r a w i a ł r z e ź b ę f i g u r a l n ą o tematyce religijnej. W r. 1933 w y ­ k o n a ł on do miejscowej kapliczki o ł t a r z z trzema postaciami przed­ stawiającymi Chrystusa (ryc. 19) i dwóch świętych — Wawrzyńca oraz Floriana. R z e ź b y te o w y s o ­ kości 100 — 110 c m s ą p o l i c h r o ­ mowane i odznaczają się d u ż ą eks­ p r e s j ą w wyrazie t w a r z y (ryc. 20) i geście (ryc. 21). F i g u r y po znisz­ czeniu kapliczki przechowane zo­ s t a ł y w domu Jana Pijanki, syna autora, gdzie znajduje się r ó w n i e ż nie w y k o ń c z o n a statua M a t k i Bos­ kiej wykonana w s u r o w y m drzewie, nie polichromowana. Ł Malarstwo ludowe reprezentuje k i l k a o b r a z ó w , z k t ó r y c h najbar­ dziej i n t e r e s u j ą c e są dwa znalezio­ ne w Z a p u ś c i e M a ł e j . Obrazy te, pochodzące prawdopodobnie z j e d ­ nej pracowni, p r z e d s t a w i a j ą C h r y ­ stusa t r z y m a j ą c e g o glob na dłoni (ryc. 22), oraz św. W a w r z y ń c a . M a ­ lowane są t e m p e r ą na papierze. Znalezione w s t a r y m około stulet­ n i m sipchrzu nie p o s i a d a j ą do­ k ł a d n i e j s z y c h m e t r y k . Postacie na obu obrazach obwiedzione są g r u ­ b y m konturem, szaty potraktowane płasko, ze schematycznie zaznaczo­ n y m i f a ł d a m i . Szata ś w . W a w r z y ń ­ ca ozdobiona jest graficznie u j ę t y m ornamentem r o ś l i n n y m , na o b y d w u obrazach występują charaktery- Ryc. 22. Fragment rzeźby Chrystusa. Wyk. Łukasz z Klonowej, pow. Sieradz. styczne zdobiny w postaci j a k gdy­ by k u l malowanych cynobrem, ze ś w i a t ł a m i zaznaczonymi przecinkow a t y m i b i a ł y m i kleksami. Zdobiny te malowane na kolistym l u b czter o p ł a t k o w y m tle p r z y p o m i n a j ą , po­ Tablice rysował Fotografował Pijanka dobnie zresztą j a k i inne szczegóły, obrazy w y s t ę p u j ą c e na często nawet odległych obszarach Polski, co p r a w ­ dopodobnie ł ą c z y się z szerokim zasięgiem penetracji handlowej d a w ­ nych w ę d r o w n y c h o b r a ź n i k ó w . Zygmunt Wiglusz. Jan S u ń d e r s k i 313 �