https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/634b7455d1667f47981285a4164c6b56.pdf 24ce82722f8281638d7eac75c865f502 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3710 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3486 Title A name given to the resource Refleksje po wystawie sztuki ludowej w Londynie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.6, s. 289 - 296 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text REFLEKSJE PO W Y S T A W I E SZTUKI LUDOWEJ W LONDYNIE ALEKSANDER Nie ł a t w o pisać o wystawie, k t ó ­ rej się jest w s p ó ł a u t o r e m . Osobiste zaangażowanie utrudnia obiektywną ocenę, chociaż i zaostrza spojrzenie na r ó ż n e problemy z w i ą z a n e z w y ­ s t a w ą . A p r o b l e m ó w takich jest n i e m a ł o — z a c z y n a j ą c od koncep­ cji wystawy, a k o ń c z ą c na sytuacji naszego muzealnictwa, na katastro­ f a l n y m stanie z b i o r ó w sztuki ludo­ wej. 1 Podstawowym z a ł o ż e n i e m scena­ riusza było pokazanie sztuki ludo­ wej przede w s z y s t k i m od strony jej w a r t o ś c i artystycznych. Liczyliśmy na widza, k t ó r e g o m a ł o interesuje nasza specyfika etnograficzna, k t ó r e ­ m u jest wszystko jedno, czy to, co 1 Wystawa polskiej sztuki ludo­ wej eksponowana b y ł a w Londynie w sali R. W. S. Galleries — Conduit Street 26, w dniach 3—24 maja 1956 r. Scenarzysta i komisarz w y ­ stawy — mgr A. Jackowski. Opra­ cowanie plastyczne — Cz. Wielhorski. Asystent komisarza w y s t a w y — mgr A. K u n c z y ń s k a . Opieka nad eksponatami — dr T. Delimat. W y k o ­ nawstwo — P r z e d s i ę b i o r s t w o W y ­ staw i T a r g ó w . Katalog opracowali — mgr A . Jackowski i mgr A . K u n ­ czyńska. Plakat — J. Lenica. W y ­ s t a w ę p r z y g o t o w a ł Centralny Za­ r z ą d I n s t y t u c j i Sztuk Plastycznych i Wystaw M K i S , w Londynie f i r ­ m o w a ł I n s t y t u t K u l t u r y Polskiej. JACKOWSKI widzi, jest „ S i e r a d z e m " czy „Opocz­ nem". W y s t a w ę a d r e s o w a l i ś m y do publiczności wystaw plastycznych, do ś r o d o w i s k a artystycznego, do tych, k t ó r y c h interesuje przede wszystkim sztuka, k t ó r z y na wy­ stawach s z u k a j ą przeżyć n a t u r y estetycznej. W i d z o w i temu chcieliś­ my p r z e k a z a ć ogólny obraz naszej ludowej sztuki w jej n a j w a ż n i e j ­ szych w a r t o ś c i a c h artystycznych, a zarazem — p o k a z a ć jej o d r ę b n y k o ­ loryt, to, co w niej jest p o l ­ s k i e . Adresowaliśmy wystawę t a k ż e do naszej emigracji. I znowu nie po to, by uczyć, na j a k i m tere­ nie co jakie jest, ale aby przypo­ m n i e ć smak k r a j u , a t m o s f e r ę ojczyz­ ny, dzieciństwo. Chcieliśmy przeko­ n a ć ich przy t y m , że nowy u s t r ó j polityczno-społeczny nie zniszczył uroku ludowej sztuki, lecz przeciw­ nie: otoczył j ą szacunkiem, ocenił zarówno jej tradycyjne w a r t o ś c i (rzeźba i malarstwo religijne), j a k i d a ł nowe możliwości rozwoju. t a k ż e stroju, tkaniny, haftu, zdob­ nictwa w drzewie, s k ó r z e , metalu i t d . Poza szerszym zakresem różniła naszą w y s t a w ę od poprzedniej od­ mienna intencja w doborze i zesta­ wie rzeźb. Wystawa z 1948 r. p o d ­ k r e ś l a ł a to wszystko, co łączy na­ szą s z t u k ę l u d o w ą ze s z t u k ą p r y ­ m i t y w u a f r y k a ń s k i e g o , co jest w niej w s p ó l n e z i n n y m i k u l t u r a m i . Nam zaś, j a k w s p o m n i a ł e m , cho­ dziło o wydobycie cech specyficznie polskich. W y b i e r a l i ś m y w i ę c obiekty bardzo „ n a s z e " : Chrystusa p a d a j ą c e ­ go pod k r z y ż e m , Frasobliwych, a nawet a u t e n t y c z n ą s t a r ą k a p l i c z k ę u s t a w i o n ą na tle fotograficznego pejzażu, szopkę k r a k o w s k ą , ł o w i ­ ckie pasiaki, kolorowe p a j ą k i , p u ­ szyste „ ś w i a t y " , jarmarczne k w i a t y z barwnych bibułek, wycinanki. Podstawowym k r y t e r i u m selekcji m a t e r i a ł u , p r z e w a ż n i e już muzeal­ nego, b y ł a w a r t o ś ć artystyczna. Po­ k a z a ć to, co najlepsze — znaczyło przede wszystkim sięgnąć do u n i ­ kalnych z a b y t k ó w , do o k a z ó w b ę d ą ­ Trzeba b y ł o r ó w n i e ż b r a ć pod cych ozdobą naszych muzealnych u w a g ę , że L o n d y n widział j u ż j e d ­ ekspozycji. n ą w y s t a w ę polskiej sztuki ludowej w r. 1948; nasza wystawa m u s i a ł a w i ę c być inna, w n o s i ć nowe ele­ menty. O ile poprzednia ekspozy­ Por. i n t e r e s u j ą c e u w a g i na ten cja o g r a n i c z a ł a się t y l k o do rzeźby, temat dra J. Grabowskiego w art. malarstwa i g r a f i k i , o tyle m y za­ „ S z t u k a ludowa s z t u k ą l u d ó w " i w k ł a d a l i ś m y pokazanie przekroju ca­ o m ó w i e n i u krakowskiej wystawy łości sztuki ludowej, we wszystkich malarstwa, r z e ź b y i g r a f i k i ludowej, jej formach i przejawach, a więc „Pol. Szt. L u d . " nr 6-7-8/1948. 2 2 289 �Zniszczone czy zagrożone ekspo­ naty trzeba było zastąpić kopią, jak lo zrobiliśmy ze starymi obrazami na szkle, z n i e k t ó r y m i r z e ź b a m i , za­ b a w k a m i oraz zdobioną wycinanka­ m i gwiazdą obrzędową. Ogromną pomoc okazał nam w t y m prof. T. Seweryn i m u s z ę s t w i e r d z i ć , że wszystkie kopie wykonane pod j e ­ go opieką b y ł y istotnie d o s k o n a ł e . K r y t e r i u m w a r t o ś c i artystycznych s t o s o w a l i ś m y r ó w n i e ż przy wyborze o b i e k t ó w w s p ó ł c z e s n y c h . Nie w i ­ dzieliśmy sensu w akcentowaniu sztuki dnia dzisiejszego t y l k o dla­ tego, że pokazuje ona n o w ą t e m a t y ­ kę. Zbyt dobrze wszyscy wiemy, z jakich źródeł p ł y n ę ł y „ i n s p i r a c j e " takich dzieł. Woleliśmy ograniczyć się do zestawu n a p r a w d ę w a r t o ś c i o ­ wych o b i e k t ó w — a takich jest we współczesnej twórczości ludowej wcale n i e m a ł o (szczególnie z t k a ­ ctwa, ceramiki, zdobnictwa, p a m i ą t ­ karstwa, malarstwa na szkle) — niż p o k a z y w a ć rzeczy, k t ó r e w istocie swej ś w i a d c z ą t y l k o o upadku pew­ nych gałęzi ludowej sztuki. Nie chcieliśmy k ł a m a ć , nie chcieliśmy s t w a r z a ć sztucznych m i r a ż y r o z k w i ­ tu sztuki ludowej w obecnych wa­ runkach, nie chcieliśmy łudzić co do perspektywy jej dalszego życia i rozwoju. Z a l e ż a ł o nam na rzetel­ ności informacji, na prawdzie — w y r a ż o n e j z a r ó w n o w doborze eks­ p o n a t ó w , koncepcji poszczególnych d z i a ł ó w wystawy, j a k i we w s t ę p ­ n y m artykule katalogu. Istotny sens, jeśli się tak m o ż n a w y r a z i ć — p r o ­ pagandowy, widzieliśmy w ł a ś n i e w b r a k u propagandowych c h w y t ó w , w o b i e k t y w n y m i rzetelnym obrazie, który pragnęliśmy przekazać. Nie znaczy to, że zagadnienia współczesne pozostały na uboczu. Cała wystawa b y ł a ostatecznie r o ­ biona z pozycji dnia dzisiejszego, wysuwała współczesne (dla nas) problemy, nawet w doborze ekspo­ n a t ó w k o r e s p o n d o w a ł a z dzisiejszy­ m i problemami sztuki (akcent p o ł o ­ żony na r z e ź b ę m o n u m e n t a l n ą , na rolę sztuki w organizowaniu co­ dziennego życia). Nie p o k a z y w a l i ś m y co prawda traktora zamiast pługa ani wycinanek z d y m i ą c y m i k o m i ­ nami fabryk. Chodziło nam o inną, istotną p r a w d ę współczesności, o w ł a ś c i w y obraz obecnego stanu sztu­ k i ludowej, o to, czym obrasta, co decyduje o drogach i możliwościach rozwoju, p r z e k s z t a ł c e ń czy p o w i ą ­ zań. S t ą d mocne zaakcentowanie twórczości pogranicza sztuki ludo­ wej i amatorskiej, naszych „ n a i w ­ nych r e a l i s t ó w " — Janeczki, N i k i f o ­ ra, Ociepki, K u d ł y , a nawet R o j Kozłowskiej. A ponieważ świat naiwnego realisty jest jego o d r ę b ­ ną, p o e t y c k ą wizją, twórczość ich, zwłaszcza Nikifora i K u d ł y , obrazo­ w a l i ś m y c a ł y m zestawem prac (ok. 50 „ N i k i f o r ó w " i 25 „ K u d ł ó w " ) . Z drugiej strony współczesność widzenia sztuki ludowej — to do­ strzeganie jej w p ł y w u i r o l i w rozwoju całej k u l t u r y narodowej. Na wystawie s t a r a l i ś m y się w y e k s ­ p o n o w a ć to zagadnienie w specjal­ 290 n y m dziale pod h a s ł e m „ S z t u k a l u ­ dowa jako jedno ze źródeł inspi­ r a c j i w s p ó ł c z e s n e j plastyki". Zna­ lazły się tam r z e ź b y Z. Pronaszki ( „ P r o r o k " z 1918-19 r.), fragment kapliczki J. Szczepkowskiego, olej T. Makowskiego („Chłopak"), a k w a ­ rela T. C z y ż e w s k i e g o („Zbójnik"), karton Z. Stryjeńskiej, grafika Wł. Skoczylasa, E. Bartłomiejczyka, W. Wąsowicza, T. Ma­ kowskiego, T. Kulisiewicza, r y s u n ­ k i A. Stopki i i n . Obok pokazano prace z kolekcji I n s t y t u t u W z o r n i ­ ctwa P r z e m y s ł o w e g o — tkaniny, c e r a m i k ę , zabawki, wyroby z w i k l i ­ ny — projektowane przez A. M i l wicza, E. P l u t y ń s k ą , A.- Kenara, W. W o ł k o w s k i e g o , m a l a r k i z Z a l i ­ pia, k o l e k t y w y robotnicze i m ł o ­ dzieżowe p r a c u j ą c e pod k i e r u n k i e m K r . Szczepanowskiej, A . Kenara, G r z e ś k i e w i c z ó w i t d . W dziale t y m znalazły się r ó w n i e ż zabawki i r z e ź b y w drzewie z Liceum Tech­ n i k Plastycznych w Zakopanem, noszące na sobie u r z e k a j ą c e p i ę t n o osobowości k i e r o w n i k a szkoły — prof. A. Kenara, oraz prace i n d y w i ­ dualnych a r t y s t ó w , j a k broszki H . Grunwalda czy b i ż u t e r i a M . Celm i ń s k i e g o , zabawki A . Rząsy z Za­ kopanego itp. Wszystkie te prace m i a ł y j a k i ś w i ę k s z y czy mniejszy związek ze s z t u k ą l u d o w ą , i to z w i ą z e k o k r e ś l o n y w ł a ś n i e najtraf­ niej s ł o w e m „ i n s p i r a c j a ' ' : a więc pokrewny klimat, coś z ducha l u d o ­ wej twórczości, a nie mechaniczne­ go, eklektycznego przenoszenia jej m o t y w ó w i w z o r ó w . Nie „ z a k o p i a ń ­ szczyzna" s t r a s z ą c a swego czasu w mieszczańskich salonach, nie pseudoludowa kalkomania, ale s i ę ­ ganie do w s p ó l n y c h źródeł prze­ żyć, do poetyki, nastroju, do j a ­ kiejś ludowej tonacji. O d w o ł y w a ­ liśmy się do w r a ż l i w o ś c i widza, k t ó ­ r y nasycony w pierwszej części w y ­ stawy a u t e n t y c z n ą s z t u k ą l u d o w ą , t u powinien był jedynie s t w i e r d z i ć fakt, że w Polsce sztuka ludowa nie jest czymś m a r t w y m , na m a r g i ­ nesie k u l t u r y , ale że niezależnie od w ł a s n e g o , tradycyjnego ciągu roz­ wojowego, zahacza z jednej strony o t w ó r c z o ś ć a m a t o r s k ą — z drugiej zaś o t w ó r c z o ś ć naszych r z e ź b i a ­ rzy, malarzy, grafików, w y s t a w i e n n i k ó w , r e p r e z e n t a n t ó w sztuki de­ koracyjnej i p r z e m y s ł u artystyczne­ go. U n i k a l i ś m y przy t y m j a k i e g o ś fałszywego przeceniania r o l i tego „ l u d o w e g o " źródła inspiracji, w y ­ r a ź n i e p o d k r e ś l a j ą c , że jest ono t y l k o jednym z wielu, bynajmniej nie n a j w a ż n i e j s z y m i nie najbar­ dziej chyba owocnym. Tyle o samej koncepcji wystawy, o jej zasadniczych założeniach sce­ nariuszowych. Dalszy ciąg pracy b y ł już p r ó b ą adaptacji tych założeń do danych w a r u n k ó w ekspozycji. A w a r u n k i nie b y ł y korzystne: duża sala o w y m i a r a c h ok. 20X15 m, oświetlenie górne — padające z oszklonego sufitu, z w y s o k o ś c i 2 p i ę t e r ; w o k ó ł ścian na wysokości p i ę t r a biegła galeryjka szeroka na 2 m, podparta na stiukowych k o ­ lumnach, k t ó r e „zdobiły" w ten spo­ sób w n ę t r z e , n a d a j ą c m u mies2c z a ń s k o - p a ł a c o w y charakter. U k ł a d pomieszczenia n a r z u c i ł r o z w i ą z a n i e — na galeryjce z n a l a z ł o się wszyst­ ko, co b y ł o p o c h o d n e wobec sztuki ludowej, a w i ę c „ n a ­ i w n i realiści", amatorzy, I W P i dzieła sztuki w s p ó ł c z e s n e j inspiro­ wane l u d o w ą t w ó r c z o ś c i ą . Na par­ terze zaś umieszczono całą ekspo­ zycję sztuki ludowej. P o z o s t a w a ł o r o z s t r z y g n ą ć : czy p r z y j ą ć m e t o d ę pokazu r z e c z o w ą , tzn. oddzielnie eksponować ceramikę, oddzielnie tkaniny, wycinanki, r z e ź b ę itp. — czy też t w o r z y ć całości, np. regio­ nalne. S t a l i ś m y na stanowisku, że obiekty sztuki ludowej należy po­ k a z y w a ć we w ł a ś c i w y m k o n t e k ś c i e . Ze sztuka ludowa t ł u m a c z y się do­ piero wtedy, gdy w i d z i m y j ą we wszystkich p o w i ą z a n i a c h jako s u m ę tych w a r t o ś c i estetycznych, k t ó r e człowiek tworzy d l a s i e b i e , dla wyrażenia swoich w z r u s z e ń , dla ozdoby swego życia. Należało przy t y m p o k a z a ć d u ż ą r ó ż n o r o d n o ś ć form, i n n o ś ć sztuki np. p o d h a l a ń s k i e j , k r a k o w ­ skiej czy kurpiowskiej. Niestety, p r z e s t r z e ń b y ł a tak m a ł a , że trze­ ba b y ł o wszystkie te postulaty rea­ lizować w syntetycznym skrócie. Trudno też powiedzieć, kiedy k o n ­ cepcja scenariusza p r o w a d z i ł a m y ś l plastyka, kiedy zaś b y ł o odwrotnie.' Ostatecznie z d e c y d o w a l i ś m y się na sześć „stoisk" r e p r e z e n t u j ą c y c h naj­ bardziej typowe i i n t e r e s u j ą c e re­ giony (względnie grupy pokrewnych r e g i o n ó w ) . B y ł y to: P o d h a l e (aż po Sądeckie i Beskid Śląski), Śląsk (Dolny, G ó r n y , Opolski i Cieszyński), P o l s k a południo­ wo - w s c h o d n i a (Rzeszowskie i p o ł u d n i o w a część w o j . lubelskie­ go), P o l s k a p ó ł n o c n o w s c h o d n i a (Kurpie, Podla­ sie), P o l s k a c e n t r a l n a (Ma­ zowsze, Opoczyńskie, Sieradzkie, Radomskie itd.) oraz Krakow­ s k i e . T a k i p o d z i a ł pozwolił poka­ zać niemal cały m a t e r i a ł , k t ó r y m d y s p o n o w a l i ś m y , przy czym starali­ ś m y się o wydobycie w ekspozycji każdego regionu jego cech specy­ ficznych, typowych. Tak np. „ P o d ­ hale" c h a r a k t e r y z o w a ł o zdobnictwo w drzewie, skórze i metalu oraz obrazy na szkle, podobnie , j a k „Polskę północno-wschodnią" ' tka­ niny dwuosnowowe, plecionki i w y ­ cinanki — a „ K r a k ó w " m a l o w a n k i zalipiańskie, szopka, s t r ó j i p l a ­ styka o b r z ę d o w a (gwiazda, t u r o ń ) . Wszędzie zresztą znalazł się s t r ó j , ceramika, mebel. Jak już z tego opisu w y n i k a , nie było m o w y o ż a d n e j dosłowności etnograficznej czy naturalizmie właściwym skansenowskim mu­ zeom. Chodziło o znalezienie jakiejś plastycznej syntezy, s k r ó t u — o za­ sugerowanie charakteru sztuki l u ­ dowej. Tak np. „ p ó ł k a " Szymoszka czy malowanki z a l i p i a ń s k i e stano­ w i ł y j e d n o c z e ś n i e element obudo­ w y stoiska i eksponat. Fotogramy pejzaży, w n ę t r z a , sceny z życia — d o p o w i a d a ł y to, czego mogła nie w y r a z i ć sama ekspozycja. �Rye. 1. Fragment wystawy polskiej sztuki ludowej w Londynie. Oczywiście zdaję sobie sprawę z zastrzeżeń, jakie m o ż e b u d z i ć przyjęty przez nas podział. Nie u w a ż a m go wcale za najlepszy, ale — p o d k r e ś l a m — w danych warunkach w y d a ł nam się n a j ­ bardziej przydatny. Z r e s z t ą — poza n i m pozostała r z e ź b a , zabaw­ ka i malarstwo. Te dwa ostatnie d z i a ^ p o k a z a l i ś m y oddzielnie — w m a ł y c h w n ę k a c h , r z e ź b a nato­ miast w y p e ł n i ł a ś r o d e k sali oraz znalazła się w stoiskach regional­ nych. Niejednolitość podziału, raz rze­ czowego, raz terytorialnego nie sprzyjała przejrzystości kompozy­ cji wystawy, t ł u m a c z y ł a się jednak tym, że w ł a ś c i w i e i w rzeźbie, i w malarstwie, i nawet w zabawce trudno jest jeszcze przy dzisiej­ szym stanie wiedzy wyodrębnić ich cechy regionalne. Woleliśmy więc p o t r a k t o w a ć je w zasadzie j a ­ ko dobro o g ó l n o k r a j o w e , regiona­ lizując je t y l k o w pewnych w y p a d ­ kach (np. Matka Boska S k ę p s k a przy K u r p i a c h , pewne typy zaba­ wek w K r a k o w s k i e m itp.). Zasadniczym problemem plastycz­ nym w y s t a w y stało się jednak roz­ wiązanie trudności wynikłych z niekorzystnej architektury w n ę t r z a . Co zrobić, aby w y t w o r y sztuki l u ­ dowej, p r z e w a ż n i e drobne w roz­ miarze — z a g r a ł y p e ł n i ą b a r w i form w t y m w y s o k i m p a ł a c o w y m wnętrzu? P r z y p o m i n a ł y się po­ dobne t r u d n o ś c i , jakie napotykali realizatorzy w y s t a w y w Pałacu Kultury i Nauki. Gdy jednak J. S o ł t a n i O. Hansen usiłowali p r z e k r e ś l i ć istniejącą architekturę b u d u j ą c w niej j a k b y nowe w n ę t r z e , Wielhorski s t a r a ł się raczej w t o p i ć salę w ekspozycję, związać ją o tyle, aby p r z e s t a ł a dzia?ać agresyw­ nie. U z y s k a ł to przez wpisanie 3 3 Por. recenzje z ogólnopolskiej w y s t a w y sztuki ludowej 10-lecia R. Reinfussa i J. Jarnuszkiewicz, zamieszczone w niniejszym nrze „Pol. Szt. L u d . " . stoisk w salę, przy zachowaniu l o ­ gicznego i rytmicznego podziału d y ­ ktowanego u k ł a d e m kolumn, przez zastosowanie w obudowie stoisk pionowych p r ę t ó w , podtrzymują­ cych plansze czy gabloty, wreszcie przez doskonale p o m y ś l a n y p o d ­ wieszony strop z r ó ż n o b a r w n y c h p a j ą k ó w i „ ś w i a t ó w " , k t ó r y nie tylko obniżył w ten sposób salę, t w o r z ą c bardziej przytulne w n ę ­ trze, ale i s t a n o w i ł p i ę k n y k o l o r y ­ styczny akcent w p r o w a d z a j ą c y od razu w j a k i ś l u d o w o - o d ś w i ę t n y na­ strój. Jak ocenić p l a s t y c z n ą realizację wystawy? Sądzę, że należy t u w y ­ różnić trzy podstawowe elementy: stosunek do scenariusza, stosunek do w n ę t r z a i stosunek do ekspona­ tu. Z a c z n ę od pierwszego. Zgod­ ność koncepcji scenarzysty i p l a ­ styka jest w ogóle p i e r w s z y m w a ­ r u n k i e m udania się wystawy. Ta zgodność, a nawet więcej — sta­ lą w s p ó ł p r a c a , w s p ó l n e kształto­ wanie koncepcji istniejące w da- 291 �n y m w y p a d k u — s t a n o w i ł y o pew­ nej jednolitości wystawy. O sto­ sunku do w n ę t r z a j u ż m ó w i ł e m — rezultat u w a ż a m za w y j ą t k o w o udany. Pozostaje sprawa trzecia: stosunek do eksponatu, a więc stworzenie w ł a ś c i w e g o k l i m a t u w y ­ stawy, w k t ó r y m obudowa nie p r z y ­ t ł u m i eksponatu, spełniając t y l k o rolę d o p o w i a d a j ą c e g o akompania­ mentu, na tle k t ó r e g o u w y d a t n i się walor samego obiektu. Podstawo­ w y więc sens pracy plastyka za­ m y k a się w t y m , aby s t w o r z y ć w a r u n k i najkorzystniejszego przed­ stawienia t r e ś c i wystawy, aby po­ k a z a ć w ł a ś c i w y eksponat we w ł a ­ ściwy sposób. M a m w r a ż e n i e , że Wielhorskiemu u d a ł o się s t w o r z y ć n a s t r ó j , w y s t a ­ wa b y ł a polska, b y ł a ludowa i b y ­ ła w s p ó ł c z e s n a . Nie jestem nato­ miast pewny, czy w r ó w n i e traf­ ny sposób u m i a ł w y d o b y ć poszcze­ gólny eksponat, czy nie za bardzo grał całością, nawet kosztem skupie­ nia uwagi widza na w a r t o ś c i o w ­ szych dziełach. Wystawa, mimo wszystkich z góry p r z y j ę t y c h de­ cyzji, b y ł a jednak t r o c h ę p r z e ł a d o ­ wana. (Oczywiście w i n ę ponosi t u 4 4 Z w r a c a m u w a g ę , że przy t a k i m ustawieniu z a d a ń plastyk nie tylko może, ale i musi b y ć w s p ó ł g o s p o ­ darzem w y s t a w y . Jego jest rzeczą ustalić t a k ą k o n c e p c j ę p l a s t y c z n ą , przy k t ó r e j założenie t r e ś c i o w e znaj­ dzie w ł a ś c i w e rozwiązanie arty­ styczne. Wystawa, w odróżnieniu od książki czy a r t y k u ł u , przemawia j ę ­ zykiem s k o j a r z e ń , obrazem a r t y ­ stycznym. Narracja prowadzona jest t u specyficznymi ś r o d k a m i , r ó ż n y ­ m i w zależności od celów i założeń wystawy, ale zawsze jest to narra­ cja wystawowa, a więc działająca wizualnie, a p e l u j ą c a do w r a ż l i w o ś c i widza, a t a k u j ą c a jego w y o b r a ź n i ę . P r a w i d ł o w o ś ć d z i a ł a n i a wystawy — to w ł a ś n i e p r a w i d ł o w o ś ć w y w o ł y ­ wanych s k o j a r z e ń , p r a w i d ł o w o ś ć za­ pamiętanych wrażeń. Twórcy w y ­ stawy, a zwłaszcza plastyk, odpo­ wiedzialni są więc za to, j a k widz reaguje, co u t r w a l a w p a m i ę c i , j a k n a w a r s t w i a j ą się w jego ś w i a d o ­ mości odbierane w r a ż e n i a . Nie bez znaczenia jest więc hierarchia eks­ ponatu, uzyskana r ó ż n y m i ś r o d k a ­ mi: wyodrębnieniem, właściwym rozmieszczeniem, p o d ś w i e t l e n i e m itp. W a ż n y jest kontekst, w a ż n a zasada eliminacji, bezwzględnej selekcji wszystkiego, co nie jest konieczne, co przeciąża, co zagłusza. Selekcji, k t ó r a jest p o d s t a w o w ą z a s a d ą k a ż ­ dej twórczości, a w wystawiennic­ twie decyduje w ogóle o t y m , co i j a k się widzi. Nie w d a j ę się t u . w ocenę r o l i plastyka. Jest ona r ó ż n a przy r ó ż ­ nych rodzajach wystaw, jest ona zmienna w zależności od charakteru w s p ó ł p r a c y ze s c e n a r z y s t ą , fachow­ cem. A l e zawsze plastyk powinien być ostatecznym organizatorem w r a ­ żeń, jakie przekazujemy w y s t a w ą . Oczywiście plastyk czujący i zna­ jący s z t u k ę l u d o w ą . 292 w r ó w n e j mierze i scenarzysta, k t ó r e m u , gdy m i a ł odrzucić rzeźbę czy t k a n i n ę , nieraz r ę k a zadrżała.) Toteż widz z p e w n o ś c i ą nie do­ strzegł wszystkich p r z e d m i o t ó w , k t ó r e chcieliśmy m u p o k a z a ć . Nie d o j r z a ł zapewne n i e k t ó r y c h rzeźb, k t ó r e potraktowane b y ł y raczej jako element dekoracyjny, co podnosiło wprawdzie w a r t o ś ć e s t e t y c z n ą obu­ dowy, ale zarazem t u s z o w a ł o dzia­ ł a n i e samej rzeźby, nie p o z w a l a j ą c s k o n c e n t r o w a ć na niej należytej uwagi. Nie t w i e r d z ę , że to „ p s u ł o " w y s t a ­ w ę . B y ł a ł a d n a i wcale nie dziwię się ludziom, k t ó r z y przychodzili na nią po k i l k a razy. A l e m y ś l ą c o tej ekspozycji i szeregu innych dostrzegam dość symptomatyczne dla naszego w y s t a w i e n n i c t w a nie-' docenianie r o l i samego eksponatu. W i d a ć w t y m zapewne w p ł y w p o w o ­ jennych w y s t a w „ p r o p a g a n d o w y c h " , przemysłowych czy handlowych, gdzie m a ł ą a t r a k c y j n o ś ć ekspona­ t ó w n a d r o b i ć m u s i a ł sposób ich plastycznego podania. W takich w y ­ padkach m i a ł o to sens i s p e ł n i a ł o o k r e ś l o n e zadanie. T a m natomiast, gdzie eksponatem jest dzieło sztu­ k i , bogata i atrakcyjna oprawa p l a ­ styczna stwarza niebezpieczeństwo silnej konkurencjli, przygłuszenia w y m o w y obiektu, k t ó r y z e p c h n i ę t y na drugi plan staje się nieraz pre­ tekstem dla w y s t a w y a nie jej istotnym sensem. To, o czym t u piszę, nie dotyczy b e z p o ś r e d n i o naszej ekspozycji, nie­ mniej j a k i ś refleks takiego w y s t a ­ wienniczego m y ś l e n i a na pewno z a w a ż y ł na r o z w i ą z a n i u n i e k t ó r y c h f r a g m e n t ó w , a nawet w pewnych wypadkach na niedocenianiu w a r ­ tości samego obiektu. W o l a ł b y m widzieć w i ę c e j pieczołowitości w zaaranżowaniu każdego obiektu, dłuższe przymierzanie i „pieszcze­ nie" się z n i m , aby w y s t ą p i ł w całej swej krasie. Wtedy nie d o s z ł o ­ by do tego, że np. znakomitego „Frasobliwego z Rabki", rzeźbę przede wszystkim o walorach prze­ strzennych, położono w gablocie... P e w n y m usprawiedliwieniem mo­ że b y ć brak czasu przeznaczonego na ostateczną: k o s m e t y k ę , która przy tego rodzaju wystawie jest niesłychanie ważna. Brak czasu, k t ó r y w y n i k ł z tej drobnej p r z y ­ czyny, że organizatorzy wystawy, troszcząc się przez blisko rok o zmontowanie całej imprezy, za­ pomnieli na czas w y s t ą p i ć o wizy i u z y s k a ć zgodę A n g l i k ó w na p r z y ­ jazd wystawy. W t y m stanie rze­ czy nieliczny zespół zmuszony był w k a r k o ł o m n y sposób z m o n t o w a ć w y s t a w ę w ciągu 3 d n i , zamiast przewidzianych 12—15. Publiczność przyjęła wystawę bardzo życzliwie. Z w ł a s z c z a plasty­ cy i architekci p o d k r e ś l a l i smak ekspozycji, p o r ó w n u j ą c j ą z w y ­ stawą meksykańską, która w 1953 r. stała się s e n s a c j ą L o n d y n u . P o d o b a ł się r ó w n i e ż plakat J. L e nicy — kolorowy, wesoły, nowo­ czesny, a przy t y m polski i j a k o ś ludowy. Z eksponatów największe w r a ­ żenie robiły rzeźby, zwłaszcza ule figuralne. P o d o b a ł y się też obrazy na szkle, dzieła n a i w n y c h r e a l i s t ó w , w y c i n a n k i oraz zabawki. Te ostat­ nie p r z y c i ą g a ł y oczywiście szcze­ gólną u w a g ę dzieci. P o d o b a ł się strój ludowy, haft, tkanina — w pierwszym rzędzie szlachetne pa­ siaki opoczyńskie, zapaski k o ł b i e l skie, d y w a n y dwuosnowowe. Nie „ c h w y c i ł " natomiast cały dział „ i n s p i r a c j i " l u d o w y c h . Są­ dzę, że przyczyna leży t u nie w doborze e k s p o n a t ó w , a po prostu w t y m , że sam problem nie intere­ suje dziś A n g l i k ó w . M y apelowa­ liśmy do t r a d y c j i społeczeństwa wychowanego na Ruskinie i M o r r i ­ sie, ale nasz apel trafił w p r ó ż n i ę . Po prostu jest to j u ż inne s p o ł e ­ czeństwo, z i n n y m i zainteresowa­ niami, i n n y m i t r a d y c j a m i , i n n y m i osiągnięciami. Co prawda z zain­ teresowaniem reagowano na o r y ­ ginalne r z e ź b y i zabawki w y k o n a ­ ne przez A . Kenara oraz jego ucz­ n i ó w , ale j u ż eksponaty I W P nie wzbudzały entuzjazmu, zresztą lepsze i ciekawsze m o ż n a b y ł o zna­ leźć na niejednej wystawie sklepo­ wej. Dość obojętnie p r z y j ę t o prace plastyków „inspirowane" sztuką l u ­ d o w ą . Oceniano t y l k o ich bez­ względną wartość, podobał się więc np. Kulisiewicz, ale dlatego, że jest to ś w i e t n a grafika, a nie z racji s k o j a r z e ń ze s z t u k ą l u d o w ą . Przy t a k i m podejściu ta część w y ­ stawy nie m o g ł a w y w o ł a ć silniej­ szego zainteresowania. Dla angiel­ skiego odbiorcy nie b y ł a przy t y m wyrazem współczesnego widzenia r o l i sztuki ludowej, ale dokumen­ tem historycznym, świadectwem spraw j u ż dzisiaj m i n i o n y c h . 5 Prasa angielska oceniła w y s t a w ę bardzo przychylnie, podkreślano 5 Sądzę, że f r a p u j ą c y m p r z e d s i ę ­ wzięciem b y ł o b y stworzenie w y s t a ­ w y sztuki ludowej widzianej okiem współczesnego plastyka, wystawy, k t ó r a s t a n o w i ł a b y p r ó b ę pokazania tego, co w sztuce ludowej jest dziś ż y w e i cenne dla w s p ó ł c z e s n e g o ar­ tysty. Wystawa taka p o d k r e ś l a ł a b y pewne zależności r o z w i ą z a ń , w s k a ­ z y w a ł a b y na w s p ó l n e zasady m y ś l e ­ nia artystycznego, na f u n k c j o n a l ­ ność sztuki, jej więź z t w o r z y w e m i narzędziem, szukałaby skojarzeń pozornie tak odległych, j a k np. współczesna abstrakcyjna rzeźba przestrzenna a np. Frasobliwy z Rabki. Na pewno nie b y ł a b y to wystawa etnograficzna, skojarzenia jej nie zawsze b y ł y b y poparte w s p ó l ­ n o t ą postaw artysty ludowego i współczesnego, ale w ł a ś n i e taka w y ­ stawa pozwoliłaby m o ż e na zobacze­ nie w sposób nowy, świeży, t w ó r c z y w a l o r ó w tradycyjnej sztuki ludowej dla w s p ó ł c z e s n e g o człowieka. Inna jest inspiracja s z t u k ą ludo­ w ą w p o c z ą t k u naszego stulecia, co innego dostrzega w niej Witkiewicz, co innego formiści, inaczej p a t r z y ł na s z t u k ę l u d o w ą K . S t r y j e ń s k i , inaczej wreszcie w i d z i ją w s p ó ł ­ czesny artysta. �Rye. 2. Fragment wystawy polskiej sztuki ludowej w Londynie. artystyczną wartość dzieł sztuki ludowej, brak a k c e n t ó w propagan­ dowych, bogate podbudowanie s z t u k ą r e l i g i j n ą i wyeliminowanie p r o d u k t ó w upadku sztuki ludowej, tak często pokazywanych obecnie przez r ó ż n e kraje jako p r z y k ł a d y rozwoju czy zmian z a c h o d z ą c y c h w ś w i a d o m o ś c i ludu. W większości recenzje b y ł y rze­ telne i obiektywne, bez tendencji politycznych. W y j ą t e k pod t y m w z g l ę d e m s t a n o w i ł o m a ł e pisemko wydawane przez j a k i ś z w i ą z e k k o ­ biet. Zamieściło ono fotografię j e d ­ nej z rzeźb z komentarzem: „ M a t k a Boska płacze nad losem Polski". Podobne metody s t o s o w a ł y t a k ż e n i e k t ó r e pisma emigracyjne, stara­ j ą c się „ p r z y c z e p i ć " do wszystkiego. Ze niby r z e ź b y religijne dali „bo musieli", a szopka krakowska — niepolska, bo ma baniak j a k cer­ kiew (mowa o przetworzeniu m o t y ­ wu kaplicy Zygmuntowskiej!). Ale — p o d k r e ś l a m — takich w y p o ­ wiedzi było zaledwie p a r ę . Dla ogółu emigracji wystawa była przeżyciem, b y ł a wspomnieniem Kraju, dzieciństwa. Wzruszała, zwłaszcza pokolenie starsze i ś r e d ­ nie. Znam w y p a d k i , gdy ludzie za oszczędzone grosze przyjeżdżali z dalekiej p r o w i n c j i , aby t y l k o zoba­ czyć „ k a w a ł e k Polski". M a t k i p r z y ­ p r o w a d z a ł y dzieci, ale te p a t r z y ł y już raczej o b o j ę t n i e — dla nich była to t y l k o wystawa, a wzrusze­ nie — wzruszeniem rodziców. Inaczej oglądali w y s t a w ę A n g l i ­ cy. Skrupulatnie, eksponat za eks­ ponatem. Z katalogiem w r ę k u . Co więcej — często najpierw czytano objaśnienia, a potem szukano przed­ miotu. P r z e k o n a ł e m się, że dla A n g l i k ó w w a r t o o p r a c o w y w a ć ka­ talogi, z a w i e r a j ą c e szczegółowe ob­ jaśnienia. To ich interesuje. M i m o wszelkich o b j a w ó w po­ wodzenia o d c z u w a ł e m jednak go­ rycz, że wystawa przygotowana z takim n a k ł a d e m starań i środków nie trafia jednak do celu, przechodzi gdzieś obok, na j a k i m ś margine­ sie l o n d y ń s k i e g o życia. Umieszczona pozornie w centrum miasta, w isto­ cie była j e d n ą z 70 wystaw t r w a ­ j ą c y c h w t y m okresie. Frekwencja — normalna zresztą dla takich wystaw, w y n o s i ł a p o c z ą t k o w o 60-70 osób dziennie. I to nie zawsze tych, na k t ó r y c h nam zależało. Wystawy w Londynie czynne są od godz. 10 do 18, w sobotę jeszcze k r ó c e j , a w niedzielę — t a k i już zwyczaj — z a m k n i ę t e ; a więc pracujący człowiek, choćby chciał, zobaczyć wystawy w ł a ś c i w i e nie mógł. P r z y ­ chodzili a r t y ś c i (ci zawsze mają czas), emeryci, j a k i e ś starsze pa­ nie i panowie, dzieci. Miejscowa Polonia d o w i e d z i a ł a się o wysta­ wie późno. Prasie emigracyjnej nie wypadało wprawdzie wystawy przemilczeć, ale m o g ł a powiedzieć o niej możliwie późno. Tak też uczyniła. A nasze plakaty przyszły w t y d z i e ń po otwarciu i to w for­ macie w i ę k s z y m niż postulowany przez A m b a s a d ę . S k u t k i e m tego b y ­ ły kłopoty, żeby je w ogóle j a k o ś powiesić w w i t r y n a c h „ M e t r a " — jedynym miejscu, gdzie tego rodzaju reklama ma sens. W rezultacie w y s t a w ę przygoto­ w y w a n ą z tak w i e l k ą t r o s k ą i na­ k ł a d e m ś r o d k ó w o b e j r z a ł o w cią­ gu 3 tygodni około 3.500 osób. D o ­ płata do k a ż d e g o widza w y n i o s ł a 170 zł plus co najmniej 1/2 funta 293 �gła b y ć sensacją, a jeśli nawet c z ę ­ ściowo nią się s t a ł a — to t y l k o w środowisku plastyków, odnaj­ d u j ą c y c h w malarstwie czy rzeźbie w a r t o ś c i k o r e s p o n d u j ą c e z poszuki­ w a n i a m i w s p ó ł c z e s n e j sztuki. * Był sens — i istnieje nadal — rzucenia m a ł y c h p o g l ą d o w y c h w y ­ stawek sztuki ludowej do szkół, klubów i różnych stowarzyszeń. Wystawki takie b y ł y na terenie A n g l i i od k i l k u lat organizowane przez I n s t y t u t K u l t u r y Polskiej w Londynie przy pomocy Minister­ stwa K u l t u r y i Sztuki. Znam je co prawda t y l k o z fotografii — ale i na t e i . podstawie m o g ę sądzić, że są one raczej bardzo słabe. M i m o to cieszą się powodzeniem, zwłaszcza w ś r ó d młodzieży. Zdaje sobie z tego s p r a w ę I n s t y t u t K u l t u r y P o l ­ skiej w Londynie, dobrze p r a c u j ą ­ ca p l a c ó w k a , s k ł a d a j ą c a się bodaj z 2 czy 3 osób — w t y m jednak n i k o g o z n a j ą c e g o chociażby j ę ­ zyk polski, nie m ó w i ą c już o na­ szej kulturze i procesach w niej z a c h o d z ą c y c h . Postanowiono jednak Postaram się to w y j a ś n i ć . Nie zrobić w y s t a w ę p o ś r e d n i ą , niezbyt b ę d ę m ó w i ł o przyczynach słabej wielką, ł a t w o p r z e n o ś n ą , t a n i ą w pracy naszych a t t a c h a t ó w , ani o cbsłudi-e. ź r ó d ł a c h tych p o m y ł e k kadrowych, Dezvderat w ę d r o w a ł przez MSZ, k t ó r y m z a w d z i ę c z a m y fakt, że na stanowiskach a m b a s a d o r ó w naszej M K i S , wreszcie d o t a r ł do Central­ Instytucji 'Sztuk k u l t u r y znaleźli się ludzie, niekie­ nego Z a r z ą d u dy dosłownie nie m a j ą c y nic w s p ó l ­ Plastycznych i Wystaw,. T u w i e ­ nego z k u l t u r ą . W a ż n y jest jednak dziano już t y l k o , że wystawa ma fakt, że attachaty (m. i n . w L o n d y ­ być „na Londyn". A w i ę c odpo­ okazała. nie) p o s i a d a j ą p r z e w a ż n i e słabą wiednio reprezentacyjna, się fundusze, zrobiono o r i e n t a c j ę w terenie swego d z i a ł a ­ Z n a l a z ł y wystawa wypadła nia. Na p r z y k ł a d z i e l o n d y ń s k i m wszystko, aby mogę powiedzieć w i ę c e j : źle znają j a k najlepiej. Szkoda t y l k o , że nie b y ł a potrzebna... w a r u n k i miejscowe, m a ł o w i e d z ą t a k i wystawa o t y m , co się dzieje w kraju. D o ­ .'Je o t y m w Warszawie nie w i e najprymitywniej­ dajmy, że w okresie „zimnej w o j ­ Oziano. Z a b r a k ł o wszystko poszło ny" działalność tych p l a c ó w e k szej koordynacji, który sprowadzona była niemal do zera, t r y b e m administracyjnym, a stanie się jasne, że w okre­ niestety aż za bardzo p r z y p o m i n a ł sie n a w i ą z y w a n i a intensywniejszych z a b a w ę w „ z e p s u t y telefon". Jako stosunków kulturalnych i nauko­ wykonawcy nie m i e l i ś m y w i ę c powych z Zachodem attachaty nie ięcia, o co chodzi naszej l o n d y ń s ­ mogły sprostać nowym potrze­ kiej p l a c ó w c e . O j a k ą w y s t a w ę ? Dla bom. W takiej atmosferze zrodził kogo? W jakiej sali? Przez kogo firmowa­ się p o m y s ł zorganizowania w L o n ­ o r g a n i z o w a n ą w z g l ę d n i e dynie j a k i e j ś wystawy. P o m y ś l a n o ną? Na te pytania odpowiedzi nie o sztuce ludowej. I t u już, j a k s ą ­ dostaliśmy. Odmówiono' nam k r ó t ­ dzę, t k w i ł pierwszy b ł ą d . L o n ­ kiego wyjazdu w celu zapoznania dyn, j a k to się m o g l i ś m y przeko­ się z w a r u n k a m i , potrzebami. Nie nać, „nie l u b i " wystaw sztuki l u ­ wiedzieliśmy, j a k p r z y j ę t o inne w y ­ dowej, m i a ł ich zresztą i ma stawy, k t ó r e o d b y ł y się przed na­ wciąż wiele. Poza t y m posiada jak mi, co „bierze", a co traktowane wiadomo znakomite zbiory sztuki jest obojętnie. Ba! z t r u d e m uzyskaludowej, że w y m i e n i ę chociażby liśiny zdjęcia sali i n i e k t ó r e jej O ś w i a d c z o n o nam do­ British Museum czy Hornemann w y m i a r y . Museum. Poza t y m — L o n d y n prze­ s ł o w n i e : „Musicie b y ć przygotowani żywa obecnie szał kosmopolityzmu. na to, ze ż a d n y c h danych nie otrzy­ Ściąga się wszystko z całego ś w i a ­ macie, a \ v v f t a w ę trzeba będzie r o ­ ta, co t y l k o jest dobre, ł a d n e , celo­ bie." we. Nikogo nie b a w i m y ś l o budo­ W y s t a w ę zrobiliśmy, ale niestety waniu współczesnej sztuki czy wzornictwa p r z e m y s ł o w e g o na mo­ d o ś w i a d c z e n i a l o n d y ń s k i e p o t w i e r ­ tywach (czy inspiracji) w ł a s n e i dziły t y l k o słuszność pierwotnych sztuki ludowej. Bierze się zewsząd p y t a ń i w ą t p l i w o ś c i . Nie taka w y ­ — co może się o k a z a ć przydatne. stawa b y ł a potrzebna. A jaka? S ą ­ A w i ę c i ze sztuk ludowych, p r y ­ dzę, że celowsza b y ł a b y raczej w y m i t y w n y c h itp. Ale nie robi się z tego programu. (To, co m ó w i ę , do­ Warto zwrócić u w a g ę na fakt, tyczy zresztą głównie Londynu, inaczej jest, zdaje się, w Szkocji że n i k t niemal nie p a m i ę t a ł w y ­ czy Irlandii.) Wniosek z tego jas­ stawy z 1949 r., m i m o że w y w o ł a ł a ny: gdzie jak gdzie, ale w ł a ś n i e ona w ó w c z a s d u ż e zainteresowanie. Por. „Pol. Szt. L u d . " nr 2/1955 w Londynie wystawa nasza nie mo­ s. 106—107. w dewizach. Dodajmy do tego nie­ uniknione niszczenie transporto­ wanych e k s p o n a t ó w oraz poczucie daremnie straconego czasu, a jasne się stanie, dlaczego m ó w i ł e m o go­ ryczy, k t ó r ą wszyscy odczuwali­ śmy. Dlaczego tak się stało? Sądzę, że na niepowodzenie wystawy złoży­ ło się k i l k a przyczyn. Pierwsza — to słabość naszych p l a c ó w e k k u l ­ turalnych za g r a n i c ą , a w danym w y p a d k u ż e n u j ą c y wprost brak znajomości terenu ze strony a t t a chatu kulturalnego w Londynie. Druga — brak dostatecznej k o o r d y ­ nacji w pracy p o m i ę d z y attachatem, MSZ, Ministerstwem Kultury i Sztuki i wreszcie wykonawcami wystawy. Trzecia — złe ustawie­ nie organizacyjne k o m ó r k i wystaw w Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki, co w rezultacie powoduje faktyczne wyeliminowanie w sprawach za­ sadniczych czynnika fachowego i sprowadza w y s t a w ę do r o l i k o l e j ­ nej imprezy propagandowej. 7 6 7 294 stawa plastyki współczesnej, w z g l ę d n i e wielka retrospektywa, np. „100 lat sztuki polskiej" — u r z ą ­ dzona w w i e l k i c h , masowo u c z ę s z ­ czanych galeriach. Na wystawie takiej m o g ł a b y się znaleźć i sala sztuki ludowej, j a k to m i a ł o m i e j ­ sce np. na wystawie sztuki meksy­ k a ń s k i e j . Wystawa organizowana przez A r t s Council w z g l ę d n i e d y ­ r e k c j ę National Gallery czy Tale Gallery m i a ł a b y z a p e w n i o n ą r e k l a ­ m ę , publiczność, szeroki rezo­ nans. A jeśli zdecydowano się już na w y s t a w ę w sali k l u b u a k w a r e l i ­ stów, sali o tradycjach raczej nie­ ciekawych, a w i ę c i o ograniczo­ n y m k r ę g u publiczności — należało przynajmniej u t r z y m a ć ekspozycję przez 5—6 tygodni, j a k to jest w l o n d y ń s k i m zwyczaju, a nie l i k w i d o w a ć w y s t a w ę po 3 tygod­ niach, wtedy, kiedy zaczęła w ł a ś ­ nie m i e ć powodzenie! Kiedy frek­ wencja w y n o s z ą c a p o c z ą t k o w o 60 osób dziennie doszła do 300—350! Należało też lepiej z a d b a ć o r e k l a ­ m ę , d o t r z e ć przede wszystkim do ś r o d o w i s k emigracyjnych (a prze­ cież w Londynie są całe dzielnice polskie!). Czy m o ż n a jednak w i n i ć o to konkretnych ludzi, odpowiedzial­ nych za wystawę w ramach attachatu kulturalnego, Instytutu K u l t u r y Polskiej w Londynie. MSZ czy Ministerstwa Kultury? Nie, nie m o ż n a , a w k a ż d y m razie w bardzo n i e w i e l k i m stopniu. L u ­ dzie na ogół pomagali, j a k mogli. A że struktura organizacyjna jest wadliwa, że f a ł s z y w a b y ł a polityka kadrowa, d e s y g n u j ą c a nieraz na odpowiedzialne ' p l a c ó w k i nieprzygo­ towanych do tego ludzi — o to na­ leży m i e ć pretensje chyba nie tylko do tych ludzi. Z r e s z t ą , i najlepszy attache nie będzie znawcą fizjologii, atomi­ styki, literatury, plastyki, geologii i boksu. P r a w i d ł o w a wymiana za­ graniczna m o ż l i w a jest jedynie w oparciu o kompetentne instytucje, przy przerzuceniu g ł ó w n e g o cięża­ r u odpowiedzialności z u r z ę d ó w na w ł a ś c i w e instytucje czy stowarzy­ szenia. W t y m k i e r u n k u zresztą zmierzają zmiany w organdzacji k o n t a k t ó w kulturalnych z zagrani • cą. Chodzi t y l k o o to, aby zo­ stały przeprowadzone konsekwent­ nie i na wszystkich odcinkach, a więc r ó w n i e ż i w zakresie w y ­ stawiennictwa. Nie rozumiem, dlaczego n o r m a l ­ ną w y m i a n ę a r t y s t y c z n ą czy n a u ­ k o w ą traktuje się „propagando­ wo"; dlaczego wystawy sztuki r o ­ bione są przez instytucje, które jednocześnie z a j m u j ą się targami h a n d l o w y m i czy w y s t a w ą chorób wenerycznych; dlaczego nie p r z y ­ j ą ć zasady, iż wystawy o charakte­ rze muzealnym m u s z ą b y ć robione przez instytucje muzealne( w na­ szym w y p a d k u przez Muzeum Sztu­ k i Ludowej) pod opieką Centralne­ go Z a r z ą d u M u z e ó w . Nie chodzi m i t u tylko o tzw. czystość p r o f i l u , ale o sprawy zasadniczej wagi. Wysta- �wa jest r e z u l t a t e m , osta­ tecznym podsumowaniem j a k i e g o ś dorobku. Wystawa sztuki ludowej musi więc b y ć rezultatem p o w a ż n e j pracy naukowej i dokumentacyjnej, rezultatem p r z e m y ś l a n e j a k c j i ba­ d a ń terenowych i z a k u p ó w . Rozu­ miem sens u r z ą d z a n i a wystaw k r a ­ j o w y c h czy regionalnych, p o k a z u j ą ­ cych stan obecnej sztuki ludowej, w y s t a w pokonkursowych czy też tematycznych (np. haftu, ceramiki). Ale już takie tematyczne wystawy m u s z ą o p i e r a ć się o j a k ą ś b a z ę ma­ t e r i a ł o w ą , o muzeum czy i n s t y t u ­ cję, m u s z ą s t a n o w i ć — j a k p u b l i ­ kacja — rezultat prac dokumen­ tacyjnych, badawczych. T y m bar­ dziej dotyczy to w y s t a w reprezen­ tacyjnych, o b e j m u j ą c y c h zarówno dorobek przeszłości jak i o s i ą g n i ę ­ cia w s p ó ł c z e s n e . W y s t a w y takie m u s z ą o p i e r a ć się o stan naszego muzealnictwa i zasoby, j a k i m i ono dysponuje. Tak jednak nie jest. I dlatego brak m i t u elementarnej, gospodarskiej logiki. Bo przecież najpierw trzeba coś m i e ć , a potem dopiero p o k a z y w a ć . Najpierw m u ­ szą się znaleźć fundusze na zaku­ py muzeaire i chociaż p r y m i t y w n ą k o n s e r w a c j ę istniejących zbiorów, a dopiero potem b ę d z i e czas na chwalenie się dorcbkiem. Nie w o l ­ no t o l e r o w a ć t a k k g o stanu rzeczy, w k t ó r y m niemal k a ż d a wystawa przynosi n i e p o w e t o w a n e straty dla naszej k u l t u r y , w y ­ krusza i tak z a s t r a s z a j ą c o nikły stan posiadania. Serce się k r a j a ł o , gdy o b j e ż d ż a ­ ł e m muzea s z u k a j ą c eksponatów na l o n d y ń s k ą w y s t a w ę . W k i l k u ­ nastu muzeach z t r u d e m znaleźć dziś m o ż n a j a k i ś zestaw, obejmu­ jący c a ł o ś ć naszej ludo­ wej sztuki. I jeśli u d a ł o m i się zdobyć w a r t o ś c i o w e obiekty, to t y l k o dzięki w i e l k i e j pomocy k i e ­ rowników muzeów, którzy wypoży­ czali z ekspozycji najcenniejsze, często unikalne obiekty. I to w j a k i m stanie! K r u s z ą c e się rzeźby, toczone przez k o r n i k i , r o z s y p u j ą c e się cenne tkaniny, nadbite czy po­ p ę k a n e okazy ceramiki. A i m cen­ niejszy obiekt, t y m p r z e w a ż n i e k r u chszy, t y m w i ę k s z e m u podlega zniszczeniu. M i m o n a j w i ę k s z e j t r o ­ ski o zabezpieczenie — zniszczenie jest nieuchronne. Razem z drem Delimatem, delegowanym przez Cen­ t r a l n y Z a r z ą d M u z e ó w , z niepoko­ j e m b r a l i ś m y w r ę c e k a ż d y obiekt w r a c a j ą c y z Londynu. Dyrektorzy m u z e ó w m ó w i ą , że o d d a l i ś m y je w dobrym stanie, że na poprzed­ nich wystawach b y ł o gorzej -— ale my wiemy niestety lepiej, gdzie i ile u b y ł o polichromii; w i d z i e l i ś m y sypiące się drzewo, n a d t ł u c z o n e f i ­ g u r k i z gliny. I powtarzam: ż a d n e zabezpieczenie nie uchroni od strat. A są to w naszych w a r u n k a c h straty niepowetowane, w r ę c z dewastacja, za k t ó r ą j e s t e ś m y odpowiedzialni przed s p o ł e c z e ń s t w e m . okazy ludowej sztuki. W w i e l k i m muzeum w i d z i a ł e m izbę zagraco­ ną r z e ź b a m i , l e ż ą c y m i jedna na drugiej, p o k r y t y m i g r u b y m k o ż u ­ chem kurzu. A w ś r o d k u izby ż e ­ lazny piecyk, rozgrzany do czerwo­ ności. W i d z i a ł e m p o ł a m a n e , p o t ł u ­ czone, poniszczone przedmioty, z k t ó r y c h w i e l u już nie da się zre­ k o n s t r u o w a ć , a i te, k t ó r e dziś jeszcze n a d a j ą się do konserwa­ cji, za rok b ę d ą do wyrzucenia: po­ t ł u c z o n e obrazy na szkle, zniszczo­ ne kafle malowane, poobijana i nieudolnie poklejoną ceramikę. Znam wiele tych o b i e k t ó w z foto­ grafii. Wiem, j a k w y g l ą d a ł y 5 lat temu. Powtarzam: proces dewasta­ cji jest z a t r w a ż a j ą c y . I nie w i ń ­ my t u d y r e k t o r ó w m u z e ó w . K a ż ­ dy z nich, gdy słyszy o nowej w y ­ stawie, blednie. Wiele nasłucha­ ł e m się o t y m , co w y p o ż y c z o n o i zniszczono, zagubiono, zdemolowa­ no. W i d z i a ł e m w Rzeszowie skarb w i e l k i , unikat, c e r a m i c z n ą kaplicz­ kę. Była już w P a r y ż u i Londynie. Popękana, obtłuczona, wymagjąca pilnej konserwacji i absolutnego spokoju. M i a ł e m w r ę k u r z e ź b y , k t ó r e w r ó c i ł y z wystaw i fotogra­ fie tych, k t ó r e nie wróciły. Widzia­ ł e m na Ś l ą s k u p o t ł u c z o n e obrazy na szkle, w ś r ó d nich s ł y n n ą św. Barbarę, chyba najpiękniejszy obraz, j a k i zdobił nasze zbiory. Obraz dziś już bezpowrotnie stra­ cony — jedna z licznych . . p a m i ą ­ tek" zagranicznych wystaw. M ó ­ wiono m i o zaginionych dziełach, o najstarszym datowanym d y w a ­ nie dwuosnowowym, który nie w r ó c i ! z Czechosłowacji, podarowa­ ny k o m u ś tam przez naszych d y ­ gnitarzy... Z r e s z t ą nie chodzi o rejestr — m o ż n a go niestety prze­ dłużać — chodzi o zasady. M ó w i ę t u t y l k o o zabytkach przeszłości, ale wystarczy p r z y j r z e ć się boga­ t y m zbiorom w s p ó ł c z e s n y m M i n i ­ sterstwa K u l t u r y i Sztuki, niszcze­ j ą c y m w nieodpowiednich w a r u n ­ kach na strychu i w piwnicy, aby p r z e k o n a ć się, że z t r u d e m znaj­ dziemy nie uszkodzony ciekawszy okaz ceramiki czy nawet wycinankę (kłaniają się wystawy!!!). I ciśnie się t r o c h ę demagogiczna reflek­ sja: czy nie słuszniej b y ł o b y prze­ nieść te zbiory do k t ó r e g o ś z p i ę k ­ nych, zaopatrzonych w k l i m a t y z a c j ę g a b i n e t ó w u r z ę d u j ą c y c h i nie u r z ę ­ dujących v-ministrów? Czy nie b y ł b y z tego w i ę k s z y p o ż y t e k dla kultury? Tak, sprawa zbiorów wymaga radykalnej ingerencji. Jeszcze dziś m o ż n a k u p i ć na wsi czy od p r y w a t ­ nych zbieraczy cenne zabytki sztuki ludowej. Ale trzeba to zrobić szyb­ ko, póki nie jest za późno. I s ą ­ dzę, że najpierw należy przeprowa­ dzić celową, r o z s ą d n i e p o m y ś l a n ą a k c j ę z a k u p ó w , d a ć muzeum w i ę ­ cej niż po k i l k a tysięcy złotych rocznie, przeznaczyć niezbędne ś r o d k i na k o n s e r w a c j ę i rekon­ s t r u k c j ę z a b y t k ó w , d o p r o w a d z i ć do O g l ą d a ł e m muzealne magazyny, p o r z ą d k u magazyny i stan posia­ gdzie zwalone na k u p ę niszczeją dania m u z e ó w , s t w o r z y ć p e ł n ą k o ­ unikalne, niepowtarzalne już dziś lekcję przynajmniej w Warszawie (w Młocinach) i K r a k o w i e , skon­ c e n t r o w a ć cenne zabytki znajdu­ j ą c e się w r ó ż n y c h „ w z o r c o w n i a c h " , jak np. Centrali P r z e m y s ł u L u d o ­ wego i Artystycznego, a nawet ma­ gazynach zespołów artystycznych (np. „Mazowsze"), a dopiero w t e ­ dy wydzielić duplikaty w m o ż l i ­ wie dobrym stanie, k t ó r e w o 1n o by t r a k t o w a ć jako eksponaty na objazdowe czy zagraniczne w y ­ stawy. I postulat zasadniczej wagi — s k o ń c z y ć wreszcie z fikcją Mu­ zeum K u l t u r L u d o w y c h w M ł o c i ­ nach. To, co jest, to są r u i n y , w k t ó r y c h m a r n u j ą się t y l k o ekspo­ naty. A Warszawa potrzebuje m u ­ zeum, specjalistycznego muzeum sztuki ludowej, k t ó r e p r o w a d z i ć b ę ­ dzie obok prac badawczych w tere­ nie i z a k u p ó w — k o n s u l t a c j ę , p o p u ­ l a r y z a c j ę naszej sztuki ludowej. Są ludzie, jest m o ż l i w o ś ć szybkiego u z u p e ł n i e n i a z b i o r ó w — brak t y l k o lokalu. Trudno nie w i n i ć o to M i ­ nisterstwa. W y d a w a ł o się (a wcale nie jestem pewien, czy jeszcze się nie wydaje) miliony złotych na r ó ż n e zespoły pseudo-ludowe. Robiono w i e l k i ruch d o k o ł a sztuki ludo­ wej. Że tradycja narodowa, że k u l ­ tura socjalistyczna w treści a na­ rodowa w formie. Starano się ze sztuki ludowej zrobić panaceum na wszelkie bolączki. W y m y ś l a n o m o ż l i w e i n i e m o ż l i w e zastosowa­ nia. To b y ł a fasada, m o ż e w p e w ­ n y m okresie efektowna, wygodna — ale fasada. W istocie nie potrawiono z a ł a t w i ć jedynej sprawy na­ p r a w d ę zasadniczej wagi dla na­ szej k u l t u r y — zabezpieczenia osiągnięć sztuki ludowej, w i e l k i e ­ go dorobku naszego ludu. Na to nie starcza j a k o ś środków... Nie zawsze zresztą celowa jest wystawa. Czasem znacznie w a ż ­ niejsza m o ż e b y ć dobra publikacja o sztuce ludowei, ł a d n i e i z sen­ sem wydana. ( A l b u m y czeskie, s ł o ­ wackie, w ę g i e r s k i e , r u m u ń s k i e — wydane efektownie i bogato, z r ó ż n o j ę z y c z n y m tekstem, znaleźć można w każdej większej księgarni za g r a n i c ą . A my? M y nie mamy ż a d n e g o takiego albumu, a proje­ ktowany przez „ S z t u k ę " —• w y ­ p a d ł z planu.) Czasem w a ż n i e j s z y może b y ć f i l m , k t ó r y też stanowi przecież f o r m ę dokumentacji. Cza­ sem w a ż n i e j s z y może b y ć sklep CPLiA, s p r z e d a j ą c y w y r o b y a r t y ­ stycznego r z e m i o s ł a ludowego. W i ­ d z i a ł e m takie sklepy w Londynie —- j u g o s ł o w i a ń s k i i b u ł g a r s k i . W d o s k o n a ł y m punkcie, w centrum — m a ł e wystawy ludowei sztuki, a przy t y m p r z y n o s z ą c e P a ń s t w u de­ wizy, a l u d o w y m w y t w ó r c o m ź r ó d ­ ło dochodu. Myślę też, że w d ł u g o ­ falowej polityce w y m i a n y kulturslnei z z a g r a n i c ą niejednokrotnie w a ż n i e j s z e jest. aby obiekty naszej sztuki ludowej z n a l a z ł y się w B r i ­ tish Museum, Victoria and A l b e r t ' Museum czy Horneman Museum (jeśli mowa o Londynie), żeby m o ż ­ na je b y ł o znaleźć w muzeach etnograficznych Szwajcarii, Belgii, 295 �Niemiec, Związku Radzieckiego, I n d i i . Chiociażby na w y m i a n ę , w zamian za eksponaty innych k r a ­ jów, innych k u l t u r . Ale to z n ó w wymaga odpowiedniego funduszu rezerwowego, a w i ę c p i e n i ę d z y na zakupy, na tworzenie kolekcji w y ­ miennych. P r o s z ę mnie źle nie z r o z u m i e ć , bynajmniej nie n a w o ł u j ę do rezy­ gnacji z wystaw. Wystawy są po­ trzebne, a niekiedy n i e z a s t ą p i o n e . I w ł a ś n i e wtedy należy je robić. Wymaga to jednak ś w i a d o m e j po­ l i t y k i ze strony Centralnego Za­ r z ą d u Wystaw, wymaga to skon­ centrowania spraw opieki i p r o ­ pagandy sztuki ludowej w jednych r ę k a c h . Wymaga to p r z e m y ś l e n i a właściwych form wystawienni­ czych. Tak np. sądzę, że p ó k i nie stać nas na dysponowanie oryginał a m i - d u p l i k a t a m i , na w ł a ś c i w ą k o n ­ s e r w a c j ę dzieł sztuki, n a r a ż o n y c h na zmiany k l i m a t u , temperatury, na t r u d y i ryzyko transportu — ograniczmy się do dzieł współ­ czesnych, nie unikatowych (cho­ ciaż, jeśli nie będzie się p r o w a ­ dzić s t a ł y c h z a k u p ó w — j u t r o dzie­ ła te b ę d ą już u n i k a t a m i , o ile się w ogóle d o c h o w a j ą ) , do plansz f o ­ tograficznych oraz do kopii. Tak, do k o p i i najlepszych rzeźb, obra­ nie m ó w i , że ich nie ma. Są, trze­ zów na szkle, zabawek, a nawet ba je t y l k o w ł a ś c i w i e w y k o r z y s t a ć . wycinanek. W y s t a r c z y ł o b y na p r z y k ł a d zamiast kosztownej wystawy zrobić nie­ Z góry uprzedzam zarzuty. Wiem, w i e l k ą i t a n i ą , a zaoszczędzoną su­ że kopia nigdy nie da tego, co m ę p r z e z n a c z y ć na sprawy podsta­ oryginał, i t d . Ale nie przesadzaj­ wowe. S k o ń c z m y wreszcie z fasamy. Dobra kopia daje dobre po­ dowością, zacznijmy żyć i liczyć jęcie o oryginale, a d o s k o n a ł a jest po gospodarsku. Nie n a l e ż y prze­ niemal nie do o d r ó ż n i e n i a . Jeśli cież s p r y s k i w a ć się perfumami, zaś nawet p r z y j ą ć , że wystawa o r y ­ kiedy nie ma na m y d ł o . Nie należy g i n a ł ó w jest zawsze w i ę k s z y m w y ­ też chyba w y d a w a ć miliona zło­ darzeniem niż wystawa złożona z tych na w y s t a w ę „10-lecia" czy kopii, trzeba się z a s t a n o w i ć , co w a ­ 600 000 zł na „ l o n d y ń s k ą " , kiedy żniejsze: czy niepowetowane stra­ b r a k 16 000 zł na zakup unikalnego ty naszej k u l t u r y , straty w w y p a d ­ pieca kaflowego Oksitowicza w ku zniszczenia lub zagubienia o r y ­ Rybnej czy na zakup szopki k r a ­ ginału nie do odrobienia, czy obni­ kowskiej; kiedy stan naszych m u ­ żenie p r e s t i ż u wystawy. Wydaje m i zeów etnograficznych jest rozpacz­ się, że w tej sprawie nie m o ż n a l i w y , kiedy ubiegły okres b y ł raczej mieć w ą t p l i w o ś c i . czasem dewastacji niż rozkwitu. Tak, ale powtarzam to z całą Napierw postawmy w ł a ś c i w i e m u ­ kon­ natarczywością, konieczne jest zealnictwo, p r z e p r o w a d ź m y w ó w c z a s , żeby całość spraw w y s t a ­ s e r w a c j ę zbiorów, p r o w a d ź m y ce­ wowych (w zakresie sztuki ludowej) l o w ą p o l i t y k ę z a k u p ó w — nie cze­ spoczywała w ręku Centralnego k a j ą c aż ze sztuki ludowej pozo­ Z a r z ą d u M u z e ó w , ewentualnie p r z y ­ s t a n ą nam... opisy i fotografie, a szłego Centralnego Muzeum Sztu­ potem chwalmy się naszym do­ granicą. k i Ludowej. Aby gospodarowa­ robkiem w k r a j u i za no zbiorami m ą d r z e , r o z w a ż n i e , z Inaczej za nasze sukcesy — płacić m y ś l ą o przyszłości. A b y wreszcie b ę d ą przyszłe pokolenia. I to cięż­ Ministerstwo znalazło na ten cel od­ ko płacić... powiednie środki. I niech m i n i k t Fot. Unity 296 Studios �