https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c8c991ec1c691710fdde7b222870c48.pdf f183d9fee4dfc2505f520a5c88f52173 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4815 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Sierpc Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4469 Title A name given to the resource Sierpecki ośrodek rzeźby ludowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.3 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marek Arpad Kowalski SIERPECKI OŚRODEK RZEŹBY LUDOWEJ Jednym z najaktywniejszych o ś r o d k ó w r z e ź b y l u d o ­ wej jest p o w i a t sierpeeki. O tradycjach r z e ź b i a r s k i c h tego terenu niewiele m a m y p r z e k a z ó w . Posiadamy jedy­ nie skąipe zresztą w i a d o m o ś c i o n i e ż y j ą c y m j u ż F r a n ­ ciszku S u l k o w s k i m z B u d i A n t o n i m Bieledkim z Z a ­ widza K o ściernego, k t ó r z y zajmowali się raiczej zdob­ nictwem stolarskim. Znaleziono też w Sierpeddem w l a ­ tach trzydziestych k i l k a figur sakralnych przedstawia­ j ą c y c h M a t k ę B o s k ą S k ę p s k ą i Chrystusa u k r z y ż o w a ­ nego, brak w s z a k ż e bliższych danych o ich wiekiu, auto­ rach i t d . R z e ź b y te z n a j d u j ą się w zbiorach P a ń s t w o ­ wego Muzeum Etnograficznego 1 Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej) i 'Muzeum Etnogra­ ficznego w Łodzi. Obecnie żyje t u i t w o r z y dwunastu r z e ź b i a r z y : w Z a ­ widzu K o ś c i e l n y m — Wincenty i Jan Krajewscy, H e n ­ r y k i M i r o s ł a w Wierzchowscy oraz S t a n i s ł a w D u ż y ń s k i ; w Sierpcu — Franciszek Huras i M i e c z y s ł a w Ruszkow­ ski ( r z e ź b i a r s t w e m zajmuje s i ę t e ż jego w n u k M i r o s ł a w Kurowski); w Chwałach-Rumunkach — Wacław Skir z y ń s k i ; w* J ó z e f o w i e k/G6jsika — C z e s ł a w K ę p c z y ń s k i , w k t ó r e g o ś l a d y idzie od niedawna jego k r e w n y S t a n i ­ sław Rybacki; w Mościskach Helena SzczypawkaGołębiowska. Nadto z C h ą d z y n i a pochodzi Z y g m u n t Kocot, a z Z a ­ wady S t a n i s ł a w Derczynski. •POCZĄTKI T W Ó R C Z O Ś C I R Z E Ź B I A R S K I E J W POWIECIE SIERPECKIM Odnalezienie omawianej t u grupy należy p r z y p i s a ć M a r i a n o w i P r z e d p e ł s k i e m u , d z i a ł a c z o w i s p o ł e c z n e m u po­ w i a t u sieripockiego, choć trzeba d o d a ć , że zasługi „od­ krywczo" p r z y p i s u j ą sobie r ó w n i e ż inne osoby, M a r i a n P r z e d p e ł s k i p i s z e , że z e t k n ą ł się z t y m i r z e ź b i a r z a m i w czasie b a d a ń terenowych przeprowadzanych w latach 1950—1957 Mazowszu P ł o c k i m . B y l i t o : Ruszkowski, Huras D u ż y ń s k i W K r a j e w s k i Kępczyński Kocot Ska­ rżyński i Szczypawka-Gołębiowska ' wykonane przez Ruszkowskiego, S t a r z y ń s k i e g o i Derczyńisikiego. W t y m samym roku pierwsze w i a d o m o ś c i o t w ó r c a c h z omawianego terenu o t r z y m a ł a od Przed­ p e ł s k i e g o Cepelia, a nazwiska ich s p o p u l a r y z o w a ł k o n ­ kurs na ozdoby choinkowe i szopki, w k t ó r y m szopki D u ż y ń s k i e g o , S t a r z y ń s k i e g o i W. Krajewskiego zajęły trzy pierwszo miejsca, a Ruszkowski o t r z y m a ł p i e r w s z ą n a g r o d ę z p u l i ufundowanej przez Ministerstwo K u l t u ­ ry i Situki. Jednak we w s t ę p i e do katalogu w y s t a w y sztuki l u ­ dowej Mazowsza Płockiego (Płock, 22.IX - 13.X.1957) , opracowanego przez Kazimierza Jakubowskiego, czyta­ m y : „ P r a c e pcnetraeyjne na Mazowszu P ł o c k i m prze­ prowadzili Józefa Dajrmbska i M a r i a n P r z e d p e ł s k i ...Eks­ ponowany na wystawie m a t e r i a ł , choć dosyć s k ą p y i l o ś ­ ciowo, obrazuje jednak w s p ó ł c z e s n y stan sztuki ludo­ wej na Mazowszu P ł o c k i m , gdzie (poza regionem San­ nik) nie r o z w i n ę ł a się bogata i r ó ż n o r o d n a sztuka l u ­ d o w a " i dalej: „ M a z o w s z e P ł o c k i e słabo już dziś re­ prezentuje w s p ó ł c z e s n ą rzeźbę l u d o w ą , a w szczegól­ ności ś w i e c k ą , k t ó r e j m t m o starannej penetracji nie u d a ł o się z e b r a ć " . Jedyny też eksponat z pow. Sienpc na te i wystawie to laska r z e ź b i o n a w y k o n a n a orzez nie żyjącego iuż Antonieao Bieleckiego k t ó r y bedac stol . r z e m z a i m o w a ł sie w y r o b e m ł * i c h h L nnmht karskich p r z e d m i o t ó w . Z 1958 r. pochodzą leż pierwsze zakupy P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego w Warszawie — od Rusz­ kowskiego, D u ż y ń s k i e g o , W, Krajewskiego i S k i r z y ń ­ skiego. Coraz energiczniej zaczyna d z i a ł a ć Cepelia. W po­ c z ą t k u 1959 r, z a w a r ł a u m o w ę z P r z e d p e ł s k i m , k t ó r y zbierał informaeje z tego obszaru i z a j m o w a ł się do­ starczaniem rzeźb. ! n a 3 7 w Dopiero w r o k u n a s t ę p n y m nazwiska r z e ź b i a r z y sierpeckich n a b r a ł y rozgłosu, do czego p r z y c z y n i ł a się w y ­ stawa „ S z t u k a luidowa na Mazowszu" {Łódź — P i o t r ­ k ó w — Ł o w i c z 1958)«, gdzie zgromadzono eksponaty, * | Mieczysław Ruszkowski, Sierpc: II. 1. Chrystus Frasobli, wy (fragm.), drewno polichr., wys. 57 cm. II. 2. Krowa, drewno polichr., wys. 9,5 cm, 1964 r. 147 �" J e d n o c z e ś n i e coraz liczniej p o j a w i a j ą się na wysta­ wach regionalnych dzielą t w ó r c ó w sierpeckich. J e d n ą z pierwszych b y ł a w y s t a w a „Sztulka ludowa Mazowsza Płockiego", zorganizowana przez Wydz. K u l t . Po w. Rady N a r ó d , w Siertpcu w 1960 r., a w dwa lata później W o j . Oddz. Stow. P A X w Warszawie o t w o r z y ł w y s t a w ą „ L u ­ dowa rzeźba sakralna Mazowsza", k t ó r a była ekspono­ wana \V dniaCh 14—38.XH.1962. Od 1962 r. rozszerza się grono r z e ź b i a r z y sierpec­ k i c h — p r ó b u j ą bowiem z powodzeniem swoich sił w tej daieldzinie sztuki: Jan K r a j e w s k i , syn Wincentego oraz H e n r y k Wierzchowski, a później jego brat M i r o ­ s ł a w ; p r ó b u j e też z a j m o w a ć się r z e ź b ą M i r o s ł a w K u ­ r o w s k i — w n u k Ruszkowskiego. Wystawa sztuki ludowej Mazowsza P ó ł n o c n e g o ( P u ł ­ tusk, w r z e s i e ń 1964 r.) 'pokazała d o r ó b e k wszystkich a k t y w n y c h obecnie a r t y s t ó w ludowych p o w i a t u sierpeckiego. Ich w y r o b y cieszą się duiyim powodzeniem. W e d ł u g dainych uzyskanych w Cepelii, zapotrzebo­ wanie na rzeźby t w ó r c ó w siejjpeckich n a l e ż y w d u ż e j mierze zawdzięczać zainteresowaniu i a k t y w n o ś c i zagra­ nicznych f i l i i tej instytucji, a p r z y c z y n i ł y sic też do tego w y s t a w y w Santa Fe i Brooklynie w USA. P o j a w i a j ą się też coraz częściej w z m i a n k i prasowe o omawianych t u artysitadh ludowych. „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " podaje o nich w i a d o m o ś c i systematycznie od 1959 r. Są to w z m i a n k i w „ K r o n i c e " i a r t y k u ł a c h oraz wspomniany już informacyjny artykuł Przedpełskiego, natomiast prasa codzienna i periodyki p o d e j m u j ą ten temat dapiero od 1963 r. Tak w i ę c , m i m o penetracji terenowej, jeszcze w 1957 r. twierdzono, że nie istnieje na Mazowszu P ł o c k i m współczesna r z e ź b a ludowa; do t w ó r c ó w d o t a r t o do- 3 148 piero w rozgłos, 1958 r. — od tego też czasu datuje się ich UKSZTAŁTOWANIE SIĘ OŚRODKA RZEŹBIARSKIEGO P i e r w s z y m i poznanymi z omawianego t u regionu t w ó r c a m i b y l i — przypominam — Ruszkowski, S k i r z y ń ski, D u ż y ń s k i i W. K r a j e w s k i . (Pomijam Burasa i S z c z y p a w k ę - G o ł ę b i o w s k ą jako osoby s t o j ą c e nieco na uboczu w stosunku do pozostałych członków „ g r u p y sierpeckiej" — b ę d ę o nich m ó w i ł później). F a k t , źe w y ż e j wyimieniemi znaleźli s i ę w orbicie z a i n t e r e s o w a ń n a u k o w c ó w i z n a w c ó w sstuki ludowej, Cepelii i prasy .pobudził do n i e z w y k ł e j a k t y w n o ś c i miesz­ k a ń c ó w Zawidza. Wiele o s ó b p r ó b o w a ł o w ó w c z a s r z e ź ­ bić, a z a c h ę c a ł y do tego wysokie zarobki oferowane przez Cetpelię. Oczywiście przez sito selekcji p r z e d o s t a ł y się najbardziej w y b i t n e jednostki. Generalnie, t w ó r c z o ś ć r z e ź b i a r z y sierpeckich w y k a ­ zuje daleko idące zbieżności w podejmowaniu pewnych t e m a t ó w oraz p o d o b i e ń s t w o f o r m y w y r a ż a j ą c e się w n i e ­ mal identycznym u wszystkich, bardzo z w a r t y m k s z t a ł ­ towaniu bryły, oszczędnej ornamentyce i trafnych uo­ g ó l n i e n i a c h , w y d o b y w a j ą c y c h rzeczy dla rzeźby naj­ istotniejsze — lekko zarysowane schematy kompozycyjne bez p r z e ł a d o w y w a n i a ich naturalis tycznymi szczegółami, wreszcie w charakterystycznej w y r a z i s t o ś c i twarzy. Oszczędność forany i wydobywanie z b r y ł y elemen­ t ó w dla modelowanej postaci n a j w a ż n i e j s z y c h przybliża w ł a ś n i e tę twórczość do n i e k t ó r y c h modernistycznych k i e r u n k ó w sztuki w s p ó ł c z e s n e j , a j e d n o c z e ś n i e t k w i ko­ rzeniami w ludowej artystycznej interpretacji ś w i a t a rzeźby. To r ó w n i e ż o d r ó ż n i a ich jako g r u p ę od w i e l u ��II. 6. Wincenty Krajewski, 'Zawidz Koś­ cielny. Pasja, rzeźbo z ołtarza (fragm.), drewno polichr., 1964/1965 r. II. 7. W. Krajewski. Kościuszko, drewno polichr., wys. 32 cm. I I 8. Stanisław Dużyński, Zawidz Kościelny. Pieta, drewno surowe, wys. 38 cm. II. 9. St. Dużyński. Kobieta z dzieckiem, drewno polichr., wys. 42,5 cm, 1964 r. innych o ś r o d k ó w rzeźby ludowej i licznych jej t w ó r ­ ców. W y t w o r z y ł a się w i ę c w Zawidzu zwarta grupa r z e ź ­ biarzy, a czynnikiem c e m e n t u j ą c y m ich w zespół jest bliskie wzajemne s ą s i e d z t w o , częste kontakty, o m a w i a ­ nie we w ł a s n y m gronie swojej pracy i w s p ó l n e podej­ mowanie r ó ż n y c h t e m a t ó w , jak np. praca nad o ł t a ­ rzem — Wincentego Krajewskiego i Henryka Wierz­ chowskiego. D r u g i m w s p ó l n y m p r z e d s i ę w z i ę c i e m było podjęcie tematu „ I n s u r e k c j i K o ś c i u s z k o w s k i e j " , dzieła zaplanowanego jako wielofigurama kompozycja, s k ł a d a ­ j ą c a się z licznych scen, możliwie jak najwszechstronniej o b r a z u j ą c a h i s t o r i ę i przebieg insurekcji. Obecnie zaniechano dalszych prac nad t y m tematem z powodu b r a k u zainteresowania ze strony Cepelii. Uznanym .powszechnie autorytetem omawianego o ś r o d k a jest M i e c z y s ł a w Ruszkowski z Sierpca — ne­ stor i p r z y w ó d c a duchowy całej grupy, a zarazem rzeź­ biarz o najbardziej wszechstronnej i n d y w i d u a l n o ś c i . Pod jego w p ł y w e m zaczął rzeźbić siostrzeniec Rusz­ kowskiego — C z e s ł a w K ę p c z y ń s k i z pobliskiego J ó z e ­ fowa, k t ó r y z kolei n a m ó w i ł swego siostrzeńca — Sta­ n i s ł a w a Rybackiego (też z Józefowa) do podjęcia pracy r z e ź b i a r s k i e j . S t a n i s ł a w Ryba,cki, ur. w 1944 r „ w y k a ­ z y w a ł zdolności j u ż j a k o chłopiec w szkole. Z a c h ę c o n y przez m a t k ę , zajął się twórczością a r t y s t y c z n ą dopiero 150 w k o ń e u ubiegłego roku, pod kierunkiem K ę p c z y ń s k i e g o . Rybacki w y k o n a ł dotychczas zaledwie trzy r z e ź b y : Chrystus błogosławiący, Św. Rodzina i Matka Boska S k ę p s k a ; w i d a ć w nich w y r a ź n i e w p ł y w y K ę p c z y ń s k i e g o . Ponadto Ruszkowski uczy swojego w a u k a — M i r o ­ s ł a w a Kurowskiego. Tak w i ę c powstaje trzecie pokole­ nie r z e ź b i a r z y , trudno jednak p r z e w i d z i e ć w j a k i m stop­ n i u r o z w i n ą się ich zdolności i czy b ę d ą o n i k o n t y ­ nuowali tradycje artystyczne swe.«o regionu. •Największa jednak ilość a r t y s t ó w ludowych zgrupo­ w a ł a się w Zawidzu K o ś c i e l n y m . T u pierwszymi r z e ź ­ biarzami b y l i S t a n i s ł a w D u ż y ń s k i i Wincenty K r a j e w ­ ski, r ó w i e ś n i k Ruszkowskiego. Tak jak na Józefowo od­ d z i a ł y w a ł Ruszkowski, tak na Zawidz Wincenty K r a ­ jewski. On to w ł a ś n i e zachęcił swojego syna, Jana, do r z e ź ­ bienia, u niego też pierwsze k r o k i r z e ź b i a r s k i e s t a w i a ł H e n r y k Wierzchowski. M i r o s ł a w Wierzchowski, brat Henryka, rzeźbi raczej m a ł o , traktuje twórczość a r t y ­ styczną manginesowo w stosunku do pracy na roli, dla­ tego w dalszych r o z w a ż a n i a c h nie b ę d ę się n i m zaj­ mował. T w ó r c y z Zawidza często k o n t a k t u j ą się z Ruszkow­ skim, co w jeszcze w i ę k s z y m stopniu w p ł y w a na inte­ g r a c j ę grupy. W t y m miejscu w s p o m n i e ć n a l e ż y o ciekawej postaci zespołu z Zawidza, j a k ą jest ż o n a Wierzchowskiego. �P e ł n i ona r o l ę m e n a ż e r a , jest ś w i e t n y m inspiratorem p o c z y n a ń m ę ż a . Pilnuje spraw finansowych, stara się o przyznanie Wierzchowskiemu m o ż l i w i e największego pakietu z a m ó w i e ń . Niezależnie od tego często z a ł a t w i a liczne f o r m a l n o ś c i dla całej grupy z Zawidza, jest m o ­ torem w i e l u akcji. Jej to w ł a ś n i e może Wierzchowski zawdzięczać uzyskanie u p r a w n i e ń artystycznych i w y ­ sokie doshody. J e d n a k ż e w tej m a ł e j społeczności r z e ź b i a r s k i e j dzia­ łają r ó w n i e ż i pewne siły o d ś r o d k o w e . Wprawdzie rzeź­ bi arze chcą w oczach o s ó b postronnych uchodzić za zgrany, zwarty zespół r o z u m i e j ą c y c h się artystycznie przyjaciół, jednak do ich w y p o w i e d z i o sobie w k r a d a się moment konkurencji, a nawet wzajemnej niechęci. Jest to niestety uboczny p r o d u k t działalności mecenatu Cepelii. D w i e są sprawy w o k ó ł k t ó r y c h itoczą się spory. Pierwsza — to pretendowanie do s t a r s z e ń s t w a k o n ­ t a k t ó w z Cepelią. I tak K r a j e w s k i twierdzi, że on pierwszy b y ł „ o d k r y t y " przez Mariana P r z e d p e ł s k i e g o a w konsekwencji przez przedstawicieli Cepelii. U t r z y ­ muje r ó w n i e ż , że Wierzchowski jest jego uczniem, k t ó ­ r e m u w p o c z ą t k a c h pracy artystycznej udzielał porad, w s k a z ó w e k i t d „ że to on w ł a ś n i e u k s z t a ł t o w a ł W i e r z ­ chowskiego na d o j r z a ł e g o r z e ź b i a r z a . 7 D u ż y ń s k i natomiast ż y w o zaprzecza t y m stwierdze­ niom, głosząc ż e obaj oni b y l i pierwszymi r z e ź b i a r z a m i d z i a ł a j ą c y m i na terenie w s i . Z kolei Wierzchowski wprawdzie przyznaje, że często o m a w i a ł z K r a j e w s k i m swoje prace, nie u w a ż a się jednak za jego ucznia. O ile sprawa . p i e r w s z e ń s t w a wydaje s i ę w y g l ą d a ć tak jak ją przedstawia D u ż y ń s k i (a p o t w i e r d z a j ą to liczne dane), to n i e w ą t p l i w i e K r a j e w s k i w y w a r ł pewien w p ł y w na t w ó r c z o ś ć Wierzchowskiego, chociaż trudno stwier­ dzić w j a k i m stopniu. interesowanych wielkość zby-tu i korzyści z lego osią­ gane. R ó w n i e ż i na tle z a r o b k ó w r o d z ą się wzajemne żale i pretensje. Negatywy te jednak skierowane są do w e w n ą t r z , na zewnątrz, bowiem wszyscy zawidzcy t w ó r c y w y s t ę p u j ą zgodnie, a wyrazem tego jest m i ę d z y i n n y m i chęć uwiecznienia swojej dotychczasowej i przyszłej d z i a ł a l ­ ności. P o z w o l ę sobie p r z y t o c z y ć t u p r z y k ł a d y dobitnie ś w i a d c z ą c e o ambicjach r z e ź b i a r z y zespołu sierpeekiego. D r u g i punkt sporny to kwestia w a r t o ś c i artystycznej prac, a w y k ł a d n i k i e m tej w a r t o ś c i jest w oczach za- 8 9 �W a c ł a w S k i r z y ń s k i jest samotnikiem, o b o j ę t n i e od­ nosi się do wszelkich poczynań grupy z Zawidza, nie szuka z n i ą łączności. Oprócz Cepelii o d b i o r c ą jego prac jest miejscowy proboszcz, na k t ó r e g o z a m ó w i e n i e S k i ­ r z y ń s k i w y k o n a ł wiele figur, k r u c y f i k s ó w i p r z e d m i o t ó w u ż y t k u sakralnego. Wydaje się, że to osamotnienie Ska­ r ż y ń s k i e g o w y n i k a nie tyle z jego oddalenia t e r y t o r i a l ­ nego od Zawidza, lecz przede wszystkim z predyspo¬ zycji psychicznej — unika towarzystwa, jesit n i e ś m i a ł y . I n n ą natomiast .pozycję ma Franciszek Huras. Ogrod­ nik z zawodu, mieszka w Sierpcu. Ma on poczucie swo­ jej w a r t o ś c i , k t ó r e wszelako przejawia s i ę w odmienny sposób n i ż u rzeźbiarzy z Zawidza i u Ruszkowskiego. Oburza się, gdy go n a z w a ć t w ó r c ą l u d o w y m , sam sie­ bie u w a ż a za amatora. W jego m n i e m a n i u jest to w y ż ­ szy s t o p i e ń wtajemniczenia artystycznego. Prace jego to p r z e w a ż n i e p ł a s k o r z e ź b y z a r ó w n o o tematyce ś w i e c ­ kiej, jak i sakralnej, przy czym do zajmowania się t ą o s t a t n i ą .skłania ,go żona. II. 10. drewno Franciszek Huras, surowe, wys. cal Sierpc. Trójca 95 cm, 1954 r. Sw. (fragm.), Wydz. K u l t . Pow. Rady N a r ó d , nosił się z zamiarem stworzenia w Sierpcu muzeum regionalnego, k t ó r e g o najistotniejszą część s t a n o w i ł b y dział rzeźby. T w ó r c y zainteresowani gorąco w powstaniu takiej p l a c ó w k i od razu ofiarowali swe prace, t w o r z ą c w ten sposób z a l ą ­ żek przyszłych zbiorów. Z kolei Wierzchowski rzucił m y ś l , aby nie czekając na otwarcie muzeum k u l t u r y regionalnej — j u ż obecnie z o r g a n i z o w a ć w samej wsi ekspozycję rzeźb miejscowych t w ó r c ó w . Wszyscy oni poparli ten projekt i przed k i l k u m i e s i ą c a m i istotnie ta­ ka stała galeria miejscowej twórczości rzeźbiarskiej została otwarta w Zawidzu. Wszystkie te p r o j e k t y i p o m y s ł y , a nawet i w e ­ w n ę t r z n e spory, świadczą zgodnie o poczuciu w ł a s n e j w a r t o ś c i artystycznej w ś r ó d r z e ź b i a r z y grupy sienpeckiej. P r z y k ł a d e m jest też chęć uzyskania c z ł o n k o s t w a Z w i ą z k u Polskich A r t y s t ó w P l a s t y k ó w i uczucie k o n ­ kurencyjnej zawiści w stosunku do a r t y s t ó w - p l a s t y k ó w w y k o r z y s t u j ą c y c h w swojej twórczości m o t y w y ludowe. W i d z i m y więc, że r z e ź b i a r z e l u d o w i s pow. sierpeckiego cenią swoją p r a c ę a r t y s t y c z n ą i d o s t r z e g a j ą j e j społeczne znaczenie. T ę p o s t a w ę życiową w y r o b i ł a w ś r ó d nich Cepelia, z a p e w n i a j ą c stały i d u ż y o d b i ó r prac, m a j ą c y pokrycie finansowe, wysoka k o n i u n k t u r a na ich rzeźby oraz liczne a r t y k u ł y i wzmianki, coraz częściej u k a z u j ą c e się w prasie codziennej i w perio­ dykach. Osobno n a l e ż a ł o b y t u w s p o m n i e ć o W a c ł a w i e S k i rzyńskim, Franciszku Hurasie i Helenie SzczypawceG o ł ę b i o w s k i e j . Stoją oni 'na uboczu omawianej grupy, nie k o n t a k t u j ą się towarzysko z .pozostałymi r z e ź b i a r z a ­ m i , i c h twórczość nosi o d r ę b n y nieco charakter. 152 W pracach sakralnych wzoruje się na obrazach o t r e ­ ści religijnej. Prace ś w i e c k i e są t w o r e m jego w ł a s n e j w y o b r a ź n i , ale z a r ó w n o jedne, j a k i drugie, cechuje na­ turalizm w nie najlepszym r o z u m i e n i u tego s ł o w a . Nisko ocenia dzieła okolicznych r z e ź b i a r z y ludowych, gdyż „są n i e d o k ł a d n i e w y k o ń c z o n e " =. Sam przyznaje, że d ą ż y do uchwycenia najdrobniejszych szczegółów, do jak najdalej idącej w i e r n o ś c i proporcji i detali. W a r t o ś ć swoich prac ocenia bardzo wysoko. Twierdzi, ż e nie sprzedaje ich Cepelii z uwagi na zbyt niskie ceny ofe­ rowane przez t ę i n s t y t u c j ę i dodaje, że niezależnie od ceny nigdy by się z n i m i nie rozstał, g d y ż rzeźbi jedynie dla zaspokojenia swojej potrzeby w e w n ę t r z n e j . Wreszcie Helena Szczyipawka-Gołębiowska. Rzeźby jej m a j ą charakter szczerego p r y m i t y w u , zbliżonego do t y p u ni kiforawskiego. Cechuje ją bardzo naiwne w i ­ dzenie ś w i a t a , przy t y m wiele jej rzeźb to po trosze za­ b a w k i — ptaki, z w i e r z ę t a , jeźdźcy. Działacze k u l t u r a l n i z Sierpca — organizatorzy muzeum regionalnego, t r o c h ę nieufnie i o s t r o ż n i e odnoszą się do jej twórczości (w p r z e c i w i e ń s t w i e do dziel p o z o s t a ł y c h r z e ź b i a r z y ) , nie w i e d z ą c jak w y r a z i ć swoje zdanie o t y m zjawisku a r t y ­ stycznym. R ó w n i e ż Cepelia nie z a w a r ł a z nią k o n t r a k t u , co się jednak t ł u m a c z y t y m , że r z e ź b y Szczypawki nie są atrakcyjne dla masowego klienta, D z i w n y jednak wydaje się brak prac G o ł ę b i o w s k i e j w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie, k t ó r e posiada poza t y m dzieła wszystkich innych t w ó r ­ ców p o w i a t u sierpeckiego. T w ó r c z o ś ć jej b y ł a reprezen­ towana na wystawach sztuki ludowej p o w i a t u sierpec­ kiego w Sierpcu w latach 1959 i 1960, w organizowanej przez P A X wystawie ludowej r z e ź b y sakralnej M a ­ zowsza (Warszawa 1962) oraz w wystawie sztuki ludowej Mazowsza P ó ł n o c n e g o w P u ł t u s k u w 1964 r. W pracach G o ł ę b i o w s k i e j wyczuwa się n i e o d p a r t ą , r z e c z y w i s t ą p o t r z e b ę tworzenia — tworzenia tak jak widzi i czuje. R z e ź b y tej kobiety o d z w i e r c i e d l a j ą ciężkie zmagania z p r y m i t y w n y m i n a r z ę d z i a m i i opornym t w o ­ rzywem. W rezultacie p o w s t a j ą dzieła o t r o c h ę dzie­ cinnej w i z j i ś w i a t a , w y r a ż a j ą c e r a d o ś ć z uporania się z tematom. N i e w ą t p l i w i e postać S z c z y p a w k i - G o ł ę b i a w s k i e j i jej prace z a s ł u g u j ą na znacznie szerszo o m ó w i e n i e . WPŁYWY I DZIAŁALNOŚĆ CEPELII Jak już poprzednio w s p o m n i a ł e m , Cepelia d o t a r ł a do t w ó r c ó w sienpeokich w 1958 r., a p o c z ą t k i e m i c h roz­ głosu był konkurs na szopki — jesienią 1958 r. Od tego �p gestie te są delikatne i o s t r o ż n e , jednak powiedziano otwarcie, żc np. Wierzchowski jest „ w y c h o w a n k i e m " K o m i s j i Artystycznej Cepelia. Sami r z e ź b i a r z e p r z y z n a j ą niekiedy, że porady ich p a t r o n ó w idą czasem dosyć da­ leko. Dotyczą one polichromii i f o r m y dzieł, a r ó w n i e ż i ich treści. Cepelia sugeruje ostatnio podjęcie w szer­ szym zakresie t e m a t y k i świeckiej i o d e j ś c i e od sakral­ nej, gdyż ta ostatnia, j a k t ł u m a c z o n o r z e ź b i a r z o m , jest przejawem klerykalizmu. P r ó b y te przyjmowane są opornie i jak d o t ą d nie d a ł y p o ż ą d a n e g o rezultatu, g d y ż r z e ź b i a r z e (tak t w i e r d z ą ) ,,,nie c z u j ą " obcego i m tematu ( w y j ą t e k s t a n o w i ą r z e ź b y . p r z e d s t a w i a j ą c e sceny z życia codziennego). R z e ź b y te są n a t u r a l i s t y c z n ą kopią wzo­ r ó w i ilustracji, nie wyczuwa się w nich i n d y w i d u a l i z ­ m u twórczego. Natomiast wszyscy artyści w swoich wypowiedziach zgodnie p o d k r e ś l a l i , że ulubionymi ich tematami są: Chrystus Frasobliwy i M a t k a Boska S k ę p s k a . P o t r a f i ą oni te wzory .przetworzyć we w ł a s n e j w i z j i t w ó r c z e j w postacie prawdziwe i t c h n ą c e życiem. W w y n i k u po­ rad i w s k a z ó w e k wytiwarza się d w u t o r o w o ś ć pracy rzeź­ biarzy. K ę p c z y ń s k i np. o t r z y m a ł polecenie, by „rzeźby robić jak n a j p r o ś c i e j i nie m a l o w a ć " , te zaś, k t ó r e wykonuje dla siebie, t r ą c ą naturalizmem i są oczywiście polichromowane. Całkowicie p o d p o r z ą d k o w u j e się zale­ ceniom swych o p i e k u n ó w H e n r y k Wierzchowski (obec­ nie jednak w Zawidzu najciekawszy rzeźbiarz). Naj­ bardziej samodzielny jest Ruszkowski rzeźbiący w e ­ d ł u g w ł a s n y c h p o g l ą d ó w artystycznych i u p o d o b a ń . 5 I I . 11. Jan Krajewski, Zawidz Kościelny. Chrystus Fra­ sobliwy (fragm.), drewno polichr., wys. cal. 100 cm, 1964 r. czasu datuje się s t a ł y kontakt r z e ź b i a r z y z Sierpca, Zawidza i okolic z ich patronem, a późniejsze konkursy i wystawy u g r u n t o w a ł y s ł a w ę a r t y s t ó w . Początkowo t w ó r c y sierpeecy dostarczali swoje r z e ź b y do Regional­ nego Biura S p r z e d a ż y (RBS) w Warszawie. W 1961 r. p o w o ł a n o do życia Spółdzielcze Zrzeszenie C h a ł u p n i k ó w i T w ó r c ó w P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego, k t ó r e u k o n s t y t u o w a ł o się w 1963 r „ a wszyscy rzeźbiarze z Zawidza oraz Ruszkowski, S k i r z y ń s k i i K ę p c z y ń s k i są jego c z ł o n k a m i . Trzeba powiedzieć, że opieka i zainteresowanie Ce­ pelii r z e ź b i a r z a m i grupy sierpeckiej powoduje w y t w o ­ rzenie się z a w o d u rzeźbiarza. Sprawdza się tu twierdzenie, że podejście do t w ó r ­ czości artystycznej uzależnione jest od w ł a ś c i w e g o za­ w o d u rzeźbiarzy. K ę p c z y ń s k i i S k i r z y ń s k i , k t ó r z y posia­ dają d u ż e gospodarstwa, a w ł a ś c i w y m ich zajęciem jest rolnictwo — t w o r z ą m a ł o . Pierwszy z nich od d w ó c h już lat w y k a ń c z a k i l k a r z e ź b i mimo z a m ó w i e ń p r z y ­ chodzących z Cepelii nie w y k o n a ł nic nowego. Podobny Cepelia systematycznie i w d u ż y c h ilościach skupuje ich rzeźby. R e k o r d o w y m pod t y m w z g l ę d e m b y ł dla Henryka Wierzchowskiego rok 1964, kiedy jego za­ robki, uzyskane ze s p r z e d a ż y rzeźb, w y n i o s ł y ok. 56 tys. zł. (Wierzchowski ma uprawnienia artystyczne, stąd przekroczenie l i m i t u w y n o s z ą c e g o dla chałupników 20 tys. zł. rocznie). Zarobki obu K r a j e w s k i c h w y n i o s ł y w t y m samym 1964 r. po ok. 30 tys. zł. Najmniejsze za­ m ó w i e n i a m i a ł w ub. rotou D u ż y ń s k i , bo t y l k o na 12 ,tys. zł. F a k t istnienia tak d u ż y c h z a m ó w i e ń działa mobilizująco na r z e ź b i a r z y , p r z y c z y n i a j ą c się do utrzy­ mania twórczości r z e ź b i a r s k i e j na ilościowo bardzo w y ­ sokim poziomie. Jest to też czynnik p o b u d z a j ą c y roz­ wój sztuki ludowej stąd rodzenie się nowych ta­ l e n t ó w . Minusem tego przedsięwzięcia jest p r z e k s z t a ł c e ­ nie się produkcji (bo tak to chyba n a l e ż y zbyt m a s o w ą , co nie pozostaje bez w p ł y w u my i tematyki rzeźb pracy. Nie bez w p ł y w u są — co i jak rzeźbić. Cepelii, jak i w ś r ó d przy jednoczesnej „automatyzacji" t a k ż e wskazania i w y m o g i Cepelii Wprawdzie twierdzi się (tak w indagowanych rzeźbiarzy), ż e su­ I I . 12. J. Krajewski. stus Frasobliwy, polichr om., wys. Chry­ drewno 62 cm. 153 �stosunek do r z e ź b i a r s t w a ma S t a r z y ń s k i — daje się u niego z a o b s e r w o w a ć k a r t y k a t u r a l n e już skrzywienie'. S k i r z y ń s k i rzeźbi t y l k o na z a m ó w i e n i e Cepelii (pomijam rzadkie z r e s z t ą usługi na rzecz kościoła). Obecnie merk a n t y l i z m p r z y t ę p i ł u niego p o t r z e b ę t w ó r c z ą . Inaczej nieco przedstawia się sytuacja w Zawidzu i z Ruszkowskim. Lud>zie ci nie p o s i a d a j ą ziemi lub nie z a j m u j ą się nią z r ó ż n y c h przyczyn, ich zajęciem jest stolarstwo, ś l u s a r s t w o itp., a praca r z e ź b i a r s k a stanowi d r u g i ich z a w ó d . Szczególnie K r a j e w s k i i Ruszkowski, k t ó r z y wycofali się obecnie z pracy zawodowej, po­ ś w i ę c a j ą się l i t y l k o rzeźbie, podobnie jak nigdzie nie p r a c u j ą c y Wierzchowski. W tej grupie w z g l ę d y h a n ­ dlowe Wzięły g ó r ę tprzynajminiej w słowach, nie zawsze w czynach) nad w e w n ę t r z n ą p o t r z e b ą wypowiedzi ar­ tystycznej. Np, D.użyński zazdroszcząc Wierzchowskiemu i K r a j e w s k i e m u powodzenia m ó w i ł : jak nie k u p u j ą ode mnie to ia nie bede nic r o b i ł " (mb t w o r z y on mi¬ mo wszystka i dla siebie). Najbardziej i n t y m n y " stosunek 7 do OTacV rzeźbiarskiei on u siebiP wiPlP nJc eecrmip 7 Tarta ktnrvmi KraiPiwsikie^o chU „V Ma rn^tać 1 k t ó r e polubił S ł o w a jego są chyba szczere. S t w i e r d z i ć należy, że Cepelia istotnie w y w i e r a d u ż y w p ł y w na twórczość r z e ź b i a r z y , p r z y s t o s o w u j ą c ją do p r o f i l u swoich potrzeb. Sobie też przypisuje z a s ł u g ę sprowadzenia r z e ź b i a r z y z m a n o w c ó w kiczu, złego gu­ stu i amatorszczyzny na d r a g ę „ p r a w d z i w e j " sztuki l u ­ dowej i nadania im w ł a ś c i w e g o k i e r u n k u artystycznego. Jednak n i e k t ó r e p o s u n i ę c i a prowaldzą do wypaczenia pracy r z e ź b i a r s k i e j i r b d z ą ciasny utykitaryzm. Wszyscy natomiast t w ó r c y zgodnie p o d k r e ś l a j ą swo­ je zadowolenie z dotychczasowej w s p ó ł p r a c y z tą pla­ c ó w k ą , co jest faktem z r o z u m i a ł y m . 13 Ti. 13, Wacław Skirzyński, Szczypawka-Golębiowska, W I 154 Rzeszotary Chwały. Król Mościska. Postacie, drewno Kazimierz Wielki, drewno polichr.,wys. polichr., wys. 13,5—37,5 cm, 1964 r. 61 cm. 11 14. Helena �• P r z y z n a ć trzeba, że Cepelia p o ł o ż y ł a rzeczywiście du­ że zasługi na polu rozbudzenia zainteresowania s z t u k ą l u d o w ą , p r z y c z y n i a j ą c się do jej wskrzeszenia i roz­ woju. Mecenat Cepelii p o b u d z i ł u k r y t ą przedtem i o d ­ ś w i ę t n ą raczej t w ó r c z o ś ć tutejszych r z e ź b i a r z y (nb. na pewno bliższą t r a d y c y j n e m u p o j ę c i u sztuki ludowej niż obecna) oraz p r z y c i ą g n ą ł w o r b i t ę swego o d d z i a ł y w a n i a nie ujawnione dotychczas talenty. Dzięki temu p o w s t a ł taki ewenement j a k i m jest obecnie w i e ś Za-widz, gdzie tworzy w s p ó ł c z e ś n i e aż p i ę c i u r z e ź b i a r z y . RZEŹBIARZE A ŚRODOWISKO T w ó r c y sierpeccy cieszą się d u ż ą p o p u l a r n o ś c i ą w swoim otoczeniu. P o p u l a r n o ś ć ta w y n i k a z r o z g ł o s u na ł a m a c h prasy i • co niebagatelne — z wysokich za­ r o b k ó w , uzyskiwanych d z i ę k i r z e ź b i a r s t w u . O ile przed dotarciem Cepelii do tego regionu w i e ś s p o g l ą d a ł a na ich z a m i ł o w a n i a artystyczne z p e w n y m p o b ł a ż a n i e m , 0 tyle — w ostatnich latach — z szacunkiem i zarazem zdziwieniem z możliwości uzyskiwania d o c h o d ó w z te­ go rodzaju pracy. Ta zmiana stanowiska s p o w o d o w a ł a — o czym p i s a ł e m j u ż w y ż e j , że w p o c z ą t k a c h d z i a ł a l ­ ności Cepelii wiele osób p r ó b o w a ł o p a r a ć się r z e ź b ą — b y ł a to spontaniczna p r ó b a zdobycia drugiego zawodu, a zarazem p r z y k ł a d zmiany podejścia i stosunku do twórczości artystycznej. Chociaż ś r o d o w i s k o interesuje się p r a c ą r z e ź b i a r z y 1 jej s t r o n ą m a t e r i a l n ą , n i k t jednak nie kupuje ich rzeźb. P o m i j a j ą c t u w y g ó r o w a n e ceny, istotny jest fakt, że t w ó r c z o ś ć r z e ź b i a r z y rozmija się z upodobaniami ś r o d o w i s k a . Z r e s z t ą ten r o z d ź w i ę k widoczny jest też w twórczości większości r z e ź b i a r z y : inaczej r z e ź b i ą dla II. 15. H. Szezypawka-Golębiowska, Kępczyński, Józefowo. Pastuszek, Cepelii, inaczej dla siebie (najbardziej w i e r n y w ł a s n y m upodobaniom jest w swej twórczości H e n r y k W i e r z ­ chowski). Dla o p i n i i publicznej wsi k r y t e r i u m w a r t o ś c i artystycznej czy m o ż e s p r a w n o ś c i technicznej stanowi w y s o k o ś ć z y s k ó w czerpanych z pracy r z e ź b i a r s k i e j . Te p o g l ą d y w y w i e r a j ą pewien w p ł y w na t w ó r c ó w s t a r a j ą ­ cych się zatem jak najbardziej o z w i ę k s z e n i e swojej produkcji. Z drugiej strony r z e ź b i a r z e krytycznie o c e n i a j ą smaik artystyczny Otoczenia (niezależnie od u p o d o b a ń w ł a s ­ nych). Jest to w i ę c jeszcze jeden p r z y k ł a d , że sztuka ludowa o d r y w a się od dotychczasowego swojego ś r o d o ­ wiska, a pozbawiona naturalnego i tradycyjnego zaple­ cza zwraca się k u odbiorcy miejskiemu. Sytuacja w po­ wiecie sierpeckim doskonale ilustruje owo zjawisko — cała bowiem tamtejsza t w ó r c z o ś ć przeznaczona jest na rynek miejski. Obecny jej charakter nie odpowiada oto­ czeniu wiejskiemu, z a ś o d b i o r c ą r z e ź b jest za p o ś r e d ­ nictwem Cepelii H i e n t . z miasta. Osobnym zagadnieniem jest stosunek lokalnych wJadz do rzeźbiarzy. Generalnie — i m w y ż s z y szczebel w ł a ­ dzy, t y m przychylniejsze ustosunkowanie się do nich i zaspokajanie ich potrzeb. Gromadzkie Rady Narodo­ we w Gójskiu i Zawidzu p o z o s t a j ą raczej o b o j ę t n e w o ­ bec t w ó r c ó w . Inaczej rzecz się przedstawia w Sierpcu. Wydz. K u l t . tamtejszej Pow. Rady N a r ó d , interesuje się r z e ź b i a r z a m i , ich p r a c ą , pomaga w uzyskiwaniu p r z y ­ działów drzewa, ukoronowaniem zaś tej akcji jest spra­ wa założenia w Sierpcu muzeum regionalnego (o czym Mościska. Jeździec drewno polichr., wys. 16 15 155 �o d d ź w i ę k z drugiej strony — rzeźbiarze i n t e r e s u j ą się bowiem o r g a n i z a c j ą muzeum i i n n y m i poczynaniami wtadz w stosunku do nich. PERSPEKTYWY DALSZEGO ROZWOJU OŚRODKA O dodatnich stronach działalności Cepelii wspomi­ n a ł e m przy dotychczasowym o m a w i a n i u jej k o n t a k t ó w z Zawidzem. C h c i a ł b y m jeszcze dodać, że zapotrzebowa­ nie na r z e ź b y spowodował© p o p r a w ę sytuacji bytowej t w ó r c ó w , p o d w y ż s z e n i e ich pozycji w hierarchii społecz­ nej, pozytywnie trzeba też ocenić fakt, że r z e ź b i a r z e po­ czuli p o t r z e b ę i użyteczność swojej pracy artystycznej. Jednak nie ma róży bez kolców. Wiele bowiem po­ c z y n a ń Cepelii ma swoje cienie. Ł a t w o ś ć zbytu z a c h ę ­ ciła do ilościowego zwiększenia produkcji, co nie pozo­ staje niestety bez w p ł y w u na j a k o ś ć — d ł u g i e serie tych samych t e m a t ó w i form p r z e r a d z a j ą rzeżiby w ba­ nalne i szablonowe. D o d a ć też należy, że wierne stoso­ wanie się do sugestii i porad Cepelii grozi zduszeniem indywidualności twórczej. Trzeba wreszcie z a n o t o w a ć wytworzenie się wśród t w ó r c ó w praktycystycznej posta­ wy, w y b i t n i e z a w ę ż o n e j do handlowego p u n k t u widze­ nia: robić rzeźby Kdy iest z a m ó w i e n i e w przeciwnvm razie nie. K r y j e się w t y m n i e b e z p i e c z e ń s t w o p r z e ­ obrażenia ę j potrzeby wypowiedzi artystycz­ nej w p o t r z e b ę t y l k o p i e n i ą d z a . W ą t p l i w e , 'czy r z e ź b i a r z e z Zawidza, Sierpca i G ó j ska b ę d ą mogli przez n a s t ę p n y c h k i l k a l a t u t r z y m y w a ć na t e r a ź n i e j s z y m , Ilościowo wysokim poziomie swoją twórczość. J u ż obecnie Cepelia wydaje się b y ć nasy­ cona ich pracami i stopniowo zmniejsza z a m ó w i e n i a , p r z y s t o s o w u j ą c je do aktualnych potrzeb. T w ó r c y zaś, chcąc u t r z y m a ć k o n i u n k t u r ę , nadal m i m o wszystko r o ­ bią nowe prace nie z n a j d u j ą c w s z a k ż e klienta (vide: „Insurekcja Kościuszkowska"). Wprawdzie muzea mogą n a b y w a ć ich d z i e ł a , nic jest to jednak akcja stała, jak w przypadku Cepelii, lecz sporadyczne u z u p e ł n i a n i e z b i o r ó w ; r ó w n i e ż inne p l a c ó w k i k u l t u r a l n e nie m o g ą z a p e w n i ć t w ó r c o m od­ bioru ich prac. Wśród r z e ź b i a r z y przyzwyczajonych do dużego zbytu, a już t r a k t u j ą c y c h swoje w y t w o r y iprzcde wszystkim od strony ekonomicznej, powstaje nadpro­ w e w n t r z n IM i i li A b y nie dopuścić do sytuacji bez wyjścia, dobrze b y ł o b y znaleźć r o z w i ą z a n i e , k t ó r e z a d o w o l i ł o b y wszyst­ kie zainteresowane strony. PRZYPISY e U. 17. Mirosław Wierzchowski, drewno, wys. 44 cm, 1964 r. Fot.: Stefan 12, 13, 17. dukcja. T y p o w y objaw zbliżającego się kryzysu. T o zja­ wisko m o ż n a z a o b s e r w o w a ć już obecnie. Z a m ó w i e n i a rosły systematycznie do 1964 r. Obecnie n a s t ą p i ł w y ­ r a ź n y ich spadek w p o r ó w n a n i u z analogicznym o k r e ­ sem ubiegłego r o k u i nic na razie nie wskazuje na to, by poszły w górę. Powoduje to rozgoryczenie w ś r ó d t w ó r c ó w , z d a j ą ­ cych sobie zresztą s p r a w ę z pogorszenia sytuacji. S t ą d projekty zmiany k i e r u n k u zbytu, b e z p o ś r e d n i e j sprze­ daży w ł a s n y c h dzieł, przy zastosowaniu nowych .posu­ nięć handlowych w rodzaju: mniejsza cena jednostko­ wa — w i ę k s z y o b r ó t , a w konsekwencji masowe przy­ ciągnięcie .potencjalnego odbiorcy. W z w i ą z k u z t y m marzy i m się stworzenie z Zawidza o ś r o d k a turystycz­ nego, a chęć stworzenia miejscowego muzeum w y n i k a j ą z tych w ł a ś n i e myśli. (Obecnie do t w ó r c ó w z Zawidza organizowane są wycieczki ze szkół okolicznych.) Czynni zaś jeszcze zawodowo t w ó r c y z a s t a n a w i a j ą się nad po­ rzuceniem p r a c o c h ł o n n e g o przecież zajęcia, j a k i m jest r z e ź b i a r s t w o , i p o ś w i ę c e n i e m się w ł a ś c i w e m u ' zawodowi. Dcptuszewski Zawidz Kościelny. — i ! , 30, 11, 14—16; Kobieta Jan 1 KatnZop wystawy sztuki ludowej Mazowsza Płoc­ kiego. Prezydium Warszawskiej Wojewódzkie) Rady Na­ rodowej Wydział Kultury 22.IX — 13.K.1957 Płock — Powiatowy Dom Kultury Katalog wystawy Sztuka Lu­ dowa na Mazowszu Wydział Kultury Prezydium Woje­ wódzkie! Rady Narodowa w Warszawie i Muzeum Kultury i Snuli LudowZ w Warl^wt Łódź -Piotikóvc Trybunalski - Łowicz 1958 M a r i a n P r z e d p e ł s k i , Współcześni r z e ź b i a r z a ludowi powiatu sierpeckiego, „Pol. Szt. L u d . " , X V I , 1962, nr 2, s. 101. » Por. torzyp. 1, * Tamże. R ę k o p i s w y w i a d u Andrzeja W o ź n i a k a z Francisz­ kiem Hurasem, g r u d z i e ń 1962, w czasie zbierania ma­ t e r i a ł ó w do organizowanej przez Koło Naukowe S t u ­ d e n t ó w Etnografii w y s t a w y sztuki ludowej. Rękoiois w y w i a d u autora z C z e s ł a w e m K ę p c z y ń ­ skim, marzec 1965. R ę k o p i s w y w i a d u autora ze S t a n i s ł a w e m D u ż y ń skim, marzec 1965. 5 5 6 7 kapiąca Swiderski motyką — U. 1—9, �