https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25020b47e237be126252f714640d4108.pdf 156767fea56efa7d143e3d055cda013d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5218 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource historia etnografii Polski Uniwersytet Na Obczyźnie (PUNO) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4843 Title A name given to the resource Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na obczyźnie (PUNO)w Londynie / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.225-236 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lange, Roderyk Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 89, 2005 RODERYK LANGE Instytut Choreologii, Poznań ETNOGRAFIA I ETNOLOGIA NA POLSKIM UNIW ERSYTECIE NA OBCZYŹNIE (PUNO) W LONDYNIE Polski Uniwersytet na Obczyźnie (PUNO) ma długą i skomplikowaną hi­ storią. Myśl o stworzeniu uczelni powstała już w 1939 roku, tuż po inwazji niemieckiej i sowieckiej na Polskę. Wśród uchodźców nie było złudzeń co do niszczycielskich zamiarów okupantów. Potrzeba ratowania kultury pol­ skiej stała się zatem pierwszoplanowym zadaniem. Z chwilą utworzenia rządu polskiego i polskiej armii we Francji grupa polskich uczonych, którzy dotarli do Szwajcarii, postanowiła zapewnić cią­ głość studiów i pracy naukowej rzeszom młodych Polaków, która znalazła się poza granicami kraju. Powstała myśl założenia polskiej uczelni w Paryżu. 1 grudnia 1939 roku, w szacownej Bibliotece Polskiej w Paryżu, której trady­ cje sięgają czasów Wielkiej Emigracji Polskiej, odbyła się inauguracja „Pol­ skiego Uniwersytetu za Granicą”. Uroczystości przewodniczył rektor uniwer­ sytetu paryskiego, prof. Roussy. Pierwszym rektorem Polskiego Uniwersytetu został profesor Oskar Halecki, inicjator i realizator przedsięwzięcia. Uniwer­ sytet skupiał wtedy 80 profesorów i docentów oraz asystentów przedwojen­ nych uczelni polskich. Na powstałe wówczas dwa wydziały: humanistyczny i prawno-ekonomiczny, zapisało się ponad 100 studentów. Zajęcia uniwersy­ teckie prowadzono przez 2 semestry. Wkroczenie Niemców do Paryża poło­ żyło kres działalności Uniwersytetu, którą wznowiono następnie w Wielkiej Brytanii. Polskie szkolnictwo wyższe rozlokowało się w Wielkiej Brytanii w kilku ośrodkach uniwersyteckich, jak np. Polski Wydział Lekarski, Polskie Studium Weterynaryjne i Studium Pedagogiczne w Edynburgu oraz Polska Szkoła Architektury przy Uniwersytecie w Liverpoolu, wreszcie Politechnika Pol­ ska w Londynie pod nazwą Rady Akademickich Szkół Technicznych — RAST i Polski Wydział Prawa przy Uniwersytecie w Oksfordzie. W roku 1947 wszyst­ kie agendy polskiego kształcenia akademickiego zostały przejęte przez Po­ lish University College w Londynie, działający w obrębie uniwersytetu lon­ dyńskiego, który to College po intensywnej działalności, został rozwiązany w 1953 roku. �226 Roderyk Lange Po cofnięciu przez aliantów uznania Rządowi RP na uchodźctwie w 1945 roku powstała trudna sytuacja polityczna. Chcąc ratować wyższe szkolnic­ two polskie, w roku 1949 podjęto restytucję „Polskiego Uniwersytetu na Ob­ czyźnie”, której przewodniczył profesor dr Tadeusz Brzeski. 1 września 1952 roku Rząd Polski na Uchodźstwie zatwierdził nowy statut PUNO. Nadanie pełnych praw uczelni wyższej oraz prawa używania godła państwowego nastąpiło 15 grudnia 1952 roku1. Wreszcie w lutym 1998 roku Rząd R.P. w suwerennej już ojczyźnie wydał ustawę o uznaniu stopni naukowych nada­ wanych przez PUNO pomiędzy 1952 a 1990 rokiem (Dziennik Ustaw Rze­ czypospolitej Polskiej, Nr 37, z dnia 24 marca 1998, s. 1670, Poz. 203). Ak­ tem tym został zamknięty i uznany długi okres dokonań ośrodka nauki polskiej w Londynie2. Obecnie PUNO ześrodkowuje swe działania na szerzeniu wie­ dzy o kulturze polskiej w obrębie zajęć prowadzonych na Studium Kultury Polskiej. W skład Uniwersytetu wchodzą trzy wydziały: Humanistyczny, Pra­ wa i Nauk Społecznych oraz Nauk Technicznych. Dokonania PUNO w całym okresie jego istnienia zasługują na specjalną uwagę i szacunek. Przede wszystkim wiele osób spośród zdemobi lizowanej armii polskiej i cywilnych uchodźców mogło dokończyć studia rozpoczęte przed wojną w kraju, a także kształcić się i uzyskiwać stopnie naukowe na polskiej uczelni. Podkreślić należy, że swą zupełną niezależność Uniwersytet okupił brakiem finansowania przez rząd brytyjski. Początkowo uczelnia mie­ ściła się w różnych lokalach stowarzyszeń polskich w Londynie, a w 1956 roku przeniesiono ją do budynku na Princes Gardens nr 5 i potem pod nr 9, gdzie mieściła się również Biblioteka Polska, która od początku swego ist­ nienia była zapleczem dla Uniwersytetu3. Warunki były ekstremalnie spar­ tańskie, ale dawały poczucie niezależności, wolności i kontynuacji polskiej myśli. Wykładowcy pracowali z ogromnym entuzjazmem, bezpłatnie lub pra­ wie bezpłatnie, często po odbyciu całodziennej pracy zarobkowej w innych instytucjach. Wreszcie przeniesienie PUNO i Biblioteki Polskiej do nowego, własnego gmachu Polskiego Ośrodka Społeczno-Kulturalnego, przy 238-246 King Street w roku 1976, stworzyło godziwe warunki do dalszej pracy na­ ukowej i dydaktycznej. 1Wcześniejsze dekrety Prezydenta RP regulujące podstawy prawne Uniwersytetu Polskiego zostały wydane 24 lutego 1941 r., 7 marca i 14 kwietnia 1944 r., oraz 10 kwietnia 1945 r. 2 Polski Uniwersytet na Obczyźnie — PUNO, 1. 12.1939-1.12.1989. Biuletyn — Jubileusz 50-lecia; bez daty; — Jerzy Gawenda, Wyższe szkolnictwo polskie na obczyźnie, Prace Kongresu Kultury Polskiej, Londyn, 1985, s. 11-21; — Sprawozdania z działalności PUNO były publiko­ wane w kolejnych zeszytach „Informatora Uniwersyteckiego”, począwszy od 1961 roku. Nato­ miast kolejne Roczniki Polskiego Towarzystwa Naukowego na obczyźnie zawierają również m.in. sprawozdania z działalności PUNO, w dziale pt, „Polskie instytucje i placówki naukowe na ob­ czyźnie”. 3 Biblioteka Polska w Londynie 1942-1992, Biblioteka Polska, „Polski Ośrodek Społeczno­ -Kulturalny”, Londyn 1993, s. 129. �Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie 227 Etnologia, jako przedmiot, zaistniała w środowisku polskim w momencie przybycia do Londynu w 1947 roku prof. Cezarii Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowej, która z miejsca włączyła się do życia naukowego. Zosta­ ła profesorem PUNO od momentu jego utworzenia, a tym samym etnologia pozyskała wybitnego reprezentanta w obrębie uniwersytetu. Profesor prowa­ dziła wykłady i seminaria, na które uczęszczało również wiele osób z kręgu innych specjalności naukowych. Dodatkowo w 1962 roku wykładała w Pol­ skim Instytucie Naukowym w Montrealu i okresowo w Paryżu. Przed wojną, od 1929 roku, prof. Jędrzej ewiczowa była profesorem etnografii Uniwersytetu Wileńskiego, a od 1934 roku Uniwersytetu Warszawskiego. W czasie II wojny światowej znalazła się w Jerozolimie, gdzie organizowała różne instytucje naukowe. Po śmierci profesora Brzeskiego, w 1958 roku, prof. Jędrzej ewi­ czowa została wybrana rektorem PUNO, którą to funkcję pełniła do ostatnich dni swego życia, do roku 1967. Odznaczała się niezłomnym charakterem, była ogromnie ofiarna w swojej pracy, inspirowała wiele poczynań Uniwersytetu, a także sformułowała dwa jego główne cele: Po pierwsze chodzi o to, aby działalności Uniwersytetu przyświecał duch wol­ ności, którego pozbawiona została nauka w Kraju i aby w miarę możności pro­ stować w świecie wolnym fałsze szerzone o Polsce. Po wtóre, starać się o to, aby młodsze pokolenie uczonych polskich, wychowane na zagranicznych uni­ wersytetach, zachowało polską osobowość narodową, aby pozostali oni uczo­ nymi polskimi4. Już w roku 1948 profesor Jędrzejewiczowa założyła Polską Radę Nauko­ wą na Obczyźnie, przekształconą w 1950 roku w Polskie Towarzystwo Na­ ukowe na Obczyźnie. W obrębie Towarzystwa powołała w 1953 roku Komi­ sję Etnograficzną. Szereg swoich artykułów prof. C. Jędrzejewiczowa publikowała właśnie w kolejnych Rocznikach PUNO, jak np.: Onomastyka najstarszych żywotów świętojerskich (Londyn 1954/5), Legenda o Krakusie Mistrza Wincentego i o pogromcy smoka św, Jerzym (1955/6), Kalendarz świętojerski i zbadany w Bazylice Grobu w Jerozolimie Omfalos — ośrodek świa­ ta (1954/5). Prof. Jędrzejewiczowa badała epos ludowy, obrzędowość ludową i cechy mityczno-symboliczne, szczególnie w kulcie świętego Jerzego. Tropiła też wątki klasyczne w mitologii słowiańskiej. Była pierwszym fenomenologiem w etnologii polskiej, skrupulatnie poszukującym znaczeń etymologicznych. Jej zainteresowania w tym zakresie niechybnie nawiązują do językoznawcze­ go warsztatu naukowego jej ojca, wielkiego uczonego, Jana Baudouina de Courtenay oraz jej własnych studiów w zakresie językoznawstwa i filologii 4 „PUNO, Informator Uniwersytecki”, Londyn, 1967, s. 9. �228 Roderyk Lange klasycznej, ukończonych dyplomem w 1910 roku na uniwersytecie peters­ burskim, na podstawie rozprawy Język modlitewnika maryjnego wieku XVI wydanego przez prof. Ptaszyckiego. W 1922 roku habilitowała się u prof. Witolda Klingera w zakresie etnologii i etnografii na podstawie pracy Święta Cecylia. Przyczynek do genezy apokryfów. Zainteresowania prof. Jędrzejewiczowej były bardzo szerokie i często pio­ nierskie w obrębie etnologii. Rozumiała i doceniała na przykład znaczenie muzyki i tańca jako przejawów kultury. Dała temu wyraz, inicjując i tworząc program badawczy na Uniwersytecie Warszawskim, który miał zaowocować powstaniem narodowego archiwum tańca. Łączyło się to z przygotowaniem eksponatów na międzynarodową wystawę tańców, którą zorganizowano z okazji Wystawy Światowej w Paryżu w 1937 roku5. Stoisko polskie było wtedy ewenementem w skali światowej. Cały ten dorobek, jak i zaawanso­ wana praca na temat kultu św. Jerzego, spłonęły w czasie wojny w Warsza­ wie. Żaden z innych podejmowanych przez prof. Jędrzejewiczową obszernie opracowanych tematów nie doczekał się ukończenia. Należała do tych na­ ukowców, którzy stosunkowo mało publikowali. Natomiast w rozmowach i dyskusjach, w czasie spotkań seminaryjnych potrafiła inspirować, rozbu­ dzać zainteresowania naukowe i kierować uwagę na złożoność problematyki kulturowej ukazywanej porównawczo lub w bardzo szerokim kontekście. Wy­ chowała kilka roczników etnografów i etnologów polskich, którzy kontynu­ owali jej założenia. Prof. Jędrzejewiczową działała w Społeczności Akade­ mickiej Uniwersytetu Stefana Batorego w Londynie, była m.in. członkiem Zarządu Zrzeszenia Polskich Profesorów i Wykładowców na Obczyźnie, a także członkiem Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu i Royal Anthropological Institute w Londynie. Po długiej chorobie prof. C. Baudouin de Courtenay-Jędrzej ewiczowa zmarła 22 lutego 1967 roku w Londynie i została tam pochowana u boku swego męża, przedwojennego premiera Rządu Polskiego, Janusza Jędrzejewicza, zmarłego w 1951 roku6. Następcą profesor Jędrzej ewiczowej na PUNO został Lucjan Turkowski. Początkowo rozpoczął studia w zakresie filologii słowiańskiej i polskiej oraz 1 Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowa C., O tańcach ludowych w Polsce, „Teatr Ludo­ wy”, R. XXVII, nr 8, 1935, s. 112-119 (Referat wygłoszony na Międzynarodowym Kongresie Tańców Ludowych w Londynie, w lipcu 1935 roku); Tańce i stroje, „Arkady” 1937, Rok III, nr 5 (Pokaz w TOSSPO eksponatów wysyłanych na Wystawę Międzynarodową Tańców Ludowych w Archives de la Danse w Paryżu); Folk Dances and Wedding Customs in Poland, Paris, Archi­ ves de la Danse, 1937. 6 Lucjan Turkowski, Prof. dr Cezaria Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa. Wspomnienie, „Lud” t. 52; 1968, s. 357-360 (Podaje częściowo bibliografię prac prof. Jędrzejewiczowej). — Janina Piłatowa, Śp. Cezaria Baudouin de Courtenay Jędrzejewiczową, „Biuletyn Zrzeszenia Polskich Profesorów i Wykładowców Szkół Akademickich”, Londyn 1967, s. 14-17; Anna Zadrożyńska, Dorota Zamojska, Cezaria Anna Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa (1885-1967), w: Etnografowie i ludoznawcypolscy. Sylwetki, tom I, Kraków 2002. �Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie prof. Roderyk Lange 229 �230 Roderyk Lange geografii na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, a od 1929 roku stu­ diował etnografię pod kierunkiem Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowej. W 1934 roku uzyskał tytuł magistra w zakresie etnografii i etnologii na podstawie pracy o tkactwie ludowym. Złożył również na wydziale huma­ nistycznym drugą pracę na temat garncarstwa ludowego na Wileńszczyźnie. Były to dwie dziedziny jego szczególnego zainteresowania. Już w czasie stu­ diów prowadził intensywne badania na terenach wschodnich Rzeczypospoli­ tej (Wileńszczyzna, Nowogródczyzna, północne Polesie i Wołyń). Gromadził materiały do Atlasu Kultury Ludowej w Polsce. Zbierał też eksponaty dla Muzeum Etnograficznego USB i dla innych muzeów polskich. Jeszcze jako student prowadził ćwiczenia z etnografii w Wyższej Szkole Nauk Politycz­ nych. W 1935 roku przeniósł się do Warszawy wraz z prof. Jędrzejewiczową, pracował w Muzeum Etnograficznym w Warszawie i podjął studia doktoranc­ kie. Rozprawa doktorska pt. Tkactwo ludowe i rzemiosło tkackie w Wileńskiem i Nowogródzkiem była już opublikowana w 1939 roku, ale niestety cały nakład został zniszczony w drukami w czasie wojny. Ocalał jedynie nadpalo­ ny wstępny rozdział pracy, opublikowany później w serii Zeszytów Nauko­ wych PUNO w 1977 roku7. Również cały jego materiał zebrany w czasie dłu­ goletnich badań terenowych w poprzednim okresie uległ zniszczeniu w czasie wojny. Pozostałe części rękopisów zostały przekazane po jego śmierci do Za­ kładu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickie­ wicza w Poznaniu. W 1939 roku Lucjan Turkowski wrócił do Wilna i działał w Armii Krajo­ wej. W 1941 roku został aresztowany i zesłany do Uzbekistanu. Natychmiast zaczął zbierać materiały etnograficzne u stóp Tień-Szań. W 1942 roku wstą­ pił do oddziałów Armii Polskiej gen. Andersa i znalazł się w Palestynie. W stopniu podporucznika został redaktorem technicznym wydawnictw woj­ skowych. Nie zaprzestał jednak prac terenowych. Zebrał pokaźny materiał dotyczący rolnictwa na tym terenie, który później w części opublikował8. Po zakończeniu wojny i demobilizacji z trudem urządzał się w Londynie, pracując ciężko fizycznie w fabryce i potem, wskutek interwencji przyjaciół, jako urzędnik. Brał jednak wydajnie udział w pracach PUNO pod kierun­ kiem prof. C. Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej. Pani profesor była też promotorem ponownie podjętego doktoratu. W 1960 roku 7 Lucjan Turkowski, Źródło oddziaływań na tkactwo ludowe w Wileńszczyźnie i Nowogródz­ kiem, PUNO, „Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego”, z. 6, Londyn 1977 (Przedsłowie profesora Tadeusza Sulimirskiego zawiera cenne dane do życiorysu i osobowości prof. Turkow­ skiego). 8 Lucjan Turkowski, Egejski ośrodek kultury ogrodniczej. Kolebka pochodzenia uprawnych roślin, „Rocznik PUNO” nr 8, Komisja Etnograficzna Wydziału Humanistycznego, 1957-58; Lucjan Turkowski, Peasant Agriculture in the Judaean Hills, „Palestine Exploration Quarterly”, Londyn 1969, z. 1 i 2. �Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie 231 uzyskał stopień doktora w zakresie etnologii i etnografii na podstawie pracy pt.: Tkactwo ludowe a rzemiosło tkackie w Wileńskiem i Nowogródzkiem. Praca ta została opublikowana w kraju w 1984 roku9. Na podstawie pracy pt.: Kul­ tura rolnicza w Górach Judzkich Jordanii Zachodniej przeprowadzono jego habilitację w 1964 roku i nadano tytuł docenta. Już w poprzednim okresie wykładał na PUNO, a w 1969 roku został mianowany profesorem. Prof. Tur­ kowski był znakomitym badaczem terenowym. Cechowała go niezwykła su­ mienność w ocenie faktów. Pomimo licznych klęsk życiowych kontynuował prace badawcze w wysoce niesprzyjających warunkach. Był człowiekiem kul­ turalnym, życzliwym, a jednocześnie krytycznym w ocenie sytuacji. Intere­ sował się też żywo sztuką i architekturą. Został nawet certyfikowanym prze­ wodnikiem po Londynie. Prof. Turkowski zmarł nagle w Londynie 2 stycznia 1976 roku. Jego zwłoki zostały spopielone, przewiezione do kraju i tam po­ chowane10. Następcą prof. Turkowskiego na PUNO został Roderyk Lange. Studia w zakresie filologii polskiej rozpoczął w 1956 roku na Uniwersytecie im. Mi­ kołaja Kopernika w Toruniu, uczęszczając jednocześnie na seminarium etno­ graficzne, prowadzone przez prof. dr Marię Znamierowską-Prafferową, dawną uczennicę prof. Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowej na Uniwer­ sytecie w Wilnie. W związku z tym, że Katedra Etnologii na UMK w Toruniu była w tym okresie katedrą usługową, bez prawa nadawania stopni nauko­ wych, R. Lange przeniósł się na studia etnograficzne na Uniwersytet Wro­ cławski. Dyplom magisterski w zakresie etnografii i etnologii otrzymał w 1965 roku, na podstawie pracy pt. Morfologia i rozpowszechnienie kujawiaka, na­ pisanej pod kierunkiem prof. dr. Józefa Gajka. W roku 1959 ukończył specja­ listyczne studium w zakresie analizy i notacji ruchu (kinetografii) w Folkwang Hochschule w Essen, u prof. Albrechta Knusta. Począwszy od 1954 roku prowadził intensywne badania terenowe nad folk­ lorem tanecznym, pod kierunkiem prof. Znamierowskiej-Prufferowej. Pra­ cami tymi objął kolejno następujące regiony: Kujawy, Pałuki, południowe Kaszuby, Ziemię Dobrzyńską, Chełmińską i Złotowską. Dorywczo: Wielkopolskę, Podhale, okolice Żywca, Kieleckie i także niektóre regiony sąsiednich krajów słowiańskich. Od 1958 do 1967 roku prowadził intensywne szkolenie na studium kinetografii w Warszawie, zorganizowanym przez Ministerstwo Kultury i Sztuki w Centralnej Poradni Amatorskiego Ruchu Artystycznego (CPARA). Począwszy od 1958 roku koordynował też akcję zbierania folklo­ ru tanecznego w Polsce, przy pomocy pozyskanych i instruowanych przez 9 Lucjan Turkowski, Tkactwo ludowe a rzemiosło tkackie w Wileńskiem i Nowogródzkiem, „Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie” 1 .14,1984. 10 Maria Znamierowska-PrufFerowa, Lucjan Turkowski (1905-1976) „Lud” t. 61, 1977, s. 413-416. Witold Dynowski, Lucjan Turkowski (wspomnieniepośmiertne), „Etnografia Polska” t. 23, 1979, z. 2., s. 11-15. �232 Roderyk Lange siebie słuchaczy. Rezultaty tych akcji zbieraczych były kolejno publikowane w ramach specjalnej serii przez Centralny Dom Twórczości Ludowej w War­ szawie, długo jeszcze po jego wyjeździe z kraju w 1967 roku. Kolejne tomy ukazujące się po 1967 roku pozbawione były niestety konsultacji i redakcji inicjatora serii11. Rezultatem wszystkich tych prac było utworzenie w 1959 roku. Działu Tańca w nowo powstałym, samodzielnym Muzeum Etnograficz­ nym w Toruniu. W roku 1960 R. Lange opublikował metodę postępowania badawczego i dokumentacji folkloru tanecznego12. Praca ta stała się podsta­ wą dla badań nad tańcem w kraju i za granicą. W latach 1965-1967 prowadził wykłady z etnologii tańca w Katedrze Et­ nologii UMK w Toruniu, kierowanej wtedy przez prof. dr Jadwigę Klima­ szewską. Po zamknięciu Działu Tańca w 1966 roku, R. Lange wyjeżdża do Anglii w 1967 roku i podejmuje pracę badawczą i dydaktyczną w Laban Art of Mo­ vement Studio w Addlestone. Już po wyjeździe z Polski otwarty został jego przewód doktorski na UMK w Toruniu w 1968 roku. Promotorem została mianowana profesor Maria Znamierowska-Priifferowa. W związku z niemożliwością powrotu do kraju doktoryzuje się w 1975 roku na PUNO w Londynie, na podstawie pracy: The Nature o f Dance, An Anthropological Perspective 13. Promotorem był prof. Lucjan Turkowski, a obrona odbyła się w obecności przybyłej z kraju prof. Marii Znamierowskiej-Priifferowej. R. Lange podejmuje wykłady z antropologii tańca kolejno na Queen’s University w Belfaście (1975-82), London University Gold­ smiths’ College (1976-1993) oraz na Edinburgh University i wielu innych uniwersytetach angielskich i zagranicznych. W 1977 roku habilitował się na PUNO na podstawie rozprawy Tradycyjny taniec ludowy w Polsce ijego prze­ obrażenia w czasie i przestrzeni, publikowanej w Zeszytach Naukowych Wy­ 11 Dąbrowska G., Tańce Kurpiów Puszczy Zielonej, CPARA, Warszawa 1967; Dekowski J.P., Hauke Z., Folklor regionu opoczyńskiego, COK, Warszawa 1974; Drabecka M., Folklor Warmii i Mazur, COK, Warszawa 1978; Lange R., Krzyżaniak B, Pawlak A., Folklor Kujaw, COK, War­ szawa 1979; Marcinkowa J., Folklor taneczny Beskidu śląskiego, CPARA, Warszawa 1969; taże Tańce ludowe Zagłębia Dąbrowskiego, „Ziemia Będzińska” 1972, s. 238-256; Marcinkowa J., Sobczyńska K., Pieśni, taniec i obrzędy Górnego Śląska, COK, Warszawa 1973; Michalikowa L., Chrząstowscy Z. i S., Folklor Lachów Sądeckich, COK, Warszawa 1973; Pawłowski W., Cieślińska A., Krużycka H., Folklor Ziemi Lubuskiej, COK, Warszawa 1975; Romowicz M., Folklor Górali Żywieckich, COK, Warszawa 1978. 12 Roderyk Lange, Taniec ludowy w pracach Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Metoda pracy i kwestionariusz, Muzeum Etnograficzne, Toruń 1960. 13Praca doktorska ukazała się w druku: Roderyk Lange, The Nature of Dance. An Anthropolo­ gical Perspective, Macdonald & Evans LTD, London 1975. Polska wersja pt.: O istocie tańca ijego przejawach w kulturze. Perspektywa antropologiczna, wydana została w 1988 roku przez PWM w Krakowie. �Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie 233 działu Humanistycznego PUNO14. Recenzentem rozprawy był prof. dr Tade­ usz Sulimirski. Koreferentem był profesor dr John Blacking z Queen’s Uni­ versity w Belfaście. W 1977 roku został mianowany docentem PUNO i odtąd prowadził systematyczne wykłady i konsultacje w zakresie etnografii Polski i antropologii kulturowej, aż do roku 1992. W roku 1979 otrzymał nominację na profesora etnologii PUNO. Równologle z rozległą pracą dydaktyczną, dzia­ łalnością publikacyjną i wydawniczą, kontynuował badania terenowe nad kulturą tańca m.in. w Indonezji, Melanezji, Egipcie oraz wśród Słowian Po­ łudniowych. Począwszy od 1989 roku pracował w pełnym wymiarze na Wydziale Hi­ storycznym Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, na zaprosze­ nie Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej. W 1997 zakończył się pro­ ces nostryfikacji jego habilitacji na UAM, przedłużający się z powodu braku odpowiednich przepisów prawnych. W 1998 roku otrzymał oficjalną nomi­ nację na profesora UAM. Prowadził wykłady z zakresu antropologii tańca do 2003 roku. W roku 1993 założył Instytut Choreologii w Poznaniu, którego dyrektorem pozostaje do dzisiaj. Od 1999 roku prowadzi też systematyczne wykłady z antropologii tańca w Akademii Muzycznej im. Fryderyka Chopina w Warszawie. Prof. R. Lange jest członkiem korespondentem Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie w Londynie od 1980 roku; członkiem zwyczaj­ nym od 1985 roku Fellow Royal Anthropological Institute, London; Co-chair­ man of the ICTM Study Group of Ethnochoreology (1986-1992); Fellow In­ ternational Council of Kinetography Laban; Member Conceil International de la Danse — UNESCO Paris15 etc. Z grona przedwojennych etnografów polskich, którzy znaleźli się w Lon­ dynie, wspomnieć należy jeszcze dwie dalsze osoby. Z Zakładu Etnografii w Katedrze na Uniwersytecie Warszawskim, kierowanym przed wojną przez Cezarię Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczową, znalazła się na uchodź­ stwie p. mgr Irena Karpińska-Kowal. Nie włączyła się jednak do prac na PUNO. Uczęszczała sporadycznie na niektóre zajęcia, seminaria i uroczysto­ ści. Jeszcze w Warszawie brała udział w przygotowaniu eksponatów do sto­ iska polskiego na wystawę tańców i strojów w 1937 roku w Paryżu16. 14 Roderyk Lange, Tradycyjny taniec ludowy w Polsce i jego przeobrażenia w czasie i prze­ strzeni, „Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego PUNO”, z. 7, Londyn 1978. (Ponieważ koreferentem w przewodzie habilitacyjnym był prof. John Blacking, oryginalna wersja rozprawy została przygotowana w języku angielskim). 15Dariusz Kubinowski (red.), Taniec — choreologia — humanistyka. Tomjubileuszowy dedy­ kowany profesorowi Roderykowi Langemu, Fundacja-Instytut Choreologii w Poznaniu, Poznań 2000. (W tomie tym [na s. 311-322] zawarty jest biogram i bibliografia prac prof. R. Langego). 16Jestem osobiście wdzięczny za przekazane mi przez śp.p. mgr Karpińską swego czasu wia­ domości o przebiegu tych prac i za fotografie obiektów ze stoiska polskiego na wystawie w Pary­ żu uratowane z pożogi wojennej. �234 Roderyk Lange Drugą etnografką z okresu przedwojennego była w Londynie mgr Kazi­ miera Domaniewska-Sobczak. Ukończyła studia na Uniwersytecie Stefana Batorego. W tym okresie odbyła też dłuższy staż w Muzeum Etnograficznym w Monachium. Jesienią roku 1939 zostaje starszą asystentką przy Katedrze Etnografii, kierowanej wtedy przez prof. dr. Kazimierza Moszyńskiego. Uni­ wersytet przestał istnieć w grudniu 1939 roku. Do Anglii przybyła w 1946 roku z Niemiec, gdzie znalazła się po Powstaniu Warszawskim. W Londynie podjęła pracę naukową w Blood Group Reference Laboratory, pod kierun­ kiem słynnego hematologa dr. Arthura Mouranta. Utworzył on nową dziedzi­ nę nauki związanej z badaniami rozprzestrzenienia grup krwi w zasięgu świa­ towym, co umożliwiło mu określenie pewnych nowych danych dotyczących przebiegu ewolucji rodzaju ludzkiego, migracji ludności, naturalnej selekcji i geograficznego zasięgu występowania określonych chorób. Kazimiera Do­ maniewska-Sobczak pracowała w tym zakładzie aż do przejścia na emeryturę w 1985 roku. Włączyła się całkowicie w nową dziedzinę wiedzy i jej zaintere­ sowania ześrodkowały się odtąd na antropologii genetycznej. Jest współautor­ ką czterech monografii i szeregu artykułów17. Od 1977 roku włączyła się do pracy dydaktycznej na PUNO, początkowo jako asystentka. W roku 1979 dok­ toryzowała się na podstawie pracy The AB Blood Group na Wydziale Humani­ stycznym PUNO. Promotorami byli: prof, dr Władysław Skiba i prof, dr Tade­ usz Sulimirski. W 1980 roku przeniosła się na nowo utworzony Wydział Prawa i Nauk Społecznych PUNO, gdzie wykładała głównie w zakresie swej nowej specjalizacji. W 1985 roku została mianowana profesorem PUNO. Chartered Librarian; Fellow Royal Anthropological Institute, London; Fellow Royal Society of Medicine; wieloletni członek Zarządu Polskiego Towarzystwa Na­ ukowego na Obczyźnie. Prof. Kazimiera Domaniewska-Sobczak zmarła w Londynie 19 kwietnia 2004 roku. Z wszystkich przedmiotów wykładanych na Wydziale Humanistycznym PUNO na pierwszym planie była zawsze przede wszystkim polonistyka i histo­ ria Polski. Inne dziedziny wiedzy były wykładane jako przedmioty pomocni­ cze. Brak możliwości urządzenia badań terenowych był główną przeszkodą stworzenia na PUNO specjalizacji z zakresu etnografii i etnologii. Wyjątko­ wo tylko pojawiały się możliwości podejmowania tematów w tym zakresie na studium magisterskim czy doktoranckim18. Przedmiot etnologii i etnogra­ 17 Np. A.E. Mourant ■— A.C. Kopeć — K. Domaniewska-Sobczak, The distribution of the human blood groups and other polymorphisms, Oxford University Press, 1976. Zob. dalej: Kazi­ miera Domaniewska-Sobczak, Polski wklad do antropologii genetycznej, „Prace Kongresu Kul­ tury Polskiej” t. VII., Prace Ogólnonaukowe, PTNO, Londyn 1988, s. 21-77 (biogram s. 280). 18Zob. np. Danuta Szczepanik, The Polish University in London, w: Taniec— Choreologia — Humanistyka, Fundacja Instytut Choreologii w Poznaniu, 2000, s. 67-68. Mąż p. mgr. Szczepa­ nik pochodził ze Śląska. Mogła więc urządzić sobie w domu warsztat badawczy w zakresie gwary śląskiej i realiów etnograficznych, przeprowadzając ciągłe wywiady z mężem i członkami jego rodziny, przybywającymi z wizytami do Londynu; Mgr Czesław Czapliński, przedwojenny in- �Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie 235 fii był jednak istotnym dopełnieniem wiadomości o kulturze polskiej na Wy­ dziale Humanistycznym PUNO, a potem na Studium o Kulturze Polskiej. Zajęcia były zawsze gorliwie uczęszczane, nie tylko przez studentów, ale i przez dawnych absolwentów uczelni przedwojennych. Dla tych ostatnich był to sposób na zachowanie choćby pośredniego kontaktu z krajem. Roderyk Lange ETHNOGRAPHY AND ETHNOLOGY AT THE POLISH UNIVERSITY IN EXILE IN LONDON (Summary) The Polish University in Exile has had a long and complex history. It was established on 1 December 1939 in Paris. When Germany invaded France and came to Paris, the university was moved to Great Britain; at that time there were Polish faculties at the universities in Edinburgh, Liverpool, Oxford and London. In 1947 all the fields o f Polish academic education were taken over by the Polish University College (being part o f London University), which existed until 1953. In 1949 an independent Polish University in Exile was established; it has existed until today in London. In 1998 the Government o f the Republic o f Poland enacted a law on the recognition of the scholarly degrees conferred by the Polish University in Exile (until 1990). The achievements o f the University have also been recognized. Ethnology as a subject was offered for the first time to the Polish community when Professor Cezaria Baudouin de Courtenay-Jqdrzejewiczowa came to London in 1947. In 1958 she was elected rector o f the Polish University in Exile and served as a rector until her death in 1969. Her successor, Prof. Lucjan Turkowski, was appointed profes­ sor o f the Polish University in Exile in 1969 and lectured there until 1976. Professor Lucjan Turkowski was succeeded by Roderyk Lange, who was appointed professor o f the Polish University in Exile in 1979 and taught ethnology until 1992. The group o f Polish pre-war ethnographers, who came to London, included also Ire­ na Karpinska-Kowal and Kazimiera Domaniewska-Sobczak, who specialized in gene­ tic anthropology. The latter was appointed professor o f the Polish University in Exile in 1985. spektor szkolny na terenach wschodnich Rzeczypospolitej, wielce zasłużony dla oświaty na uchodź­ stwie, podjął pod moim kierunkiem pracą doktorską w 1985 roku. Był on doskonale obeznany z kulturą chłopską, w rezultacie wieloletnich inspekcji terenowych, połączonych z dłuższymi po­ bytami na wsi. Praca zapowiadała się obiecująco. Niestety nie została dokończona. Mgr Czapliń­ ski włączył się intensywnie w prace Kongresu Kultury Polskiej w 1985 r. Zmarł w październiku 1993 roku. Patrz: In Memoriam, Rocznik XXXVI PUNO, 1992-93, s. 18-20. Także Czesław Czapliński, red., Prace Kongresu Kultury Polskie], tom IX, Oświata, Książka i Prasa na Obczyź­ nie, PUNO, Londyn 1989; tamże o nim: Czesław Czapliński, Polskie szkolnictwo podstawowe i średnie na Obczyźnie, s. 22—32. ��