https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24a0d2499e3876cd5c52e9d25116473d.pdf 8b0970a29181bb39503fb0e4d638b29b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4595 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource rok obrzędowy - zwyczaje Beskid Śląski - obrzędy doroczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4268 Title A name given to the resource "Mikołaje" - obrzęd doroczny we wsiach Beskidu Śląskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.199-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurek, Jan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jan Kurek „MIKOŁAJE" — OBRZĘD DOROCZNY WE WSIACH BESKIDU ŚLĄSKIEGO W Muzeum Etnograficznym w Krakowie, na stałej ekspozycji ludowej obrzędowości dorocznej znajduje się grupa p r z e b i e r a ń c ó w z Beskidu Śląskiego. Napis pod ma­ nekinami u b r a n y m i w stroje obrzędowo określa je jako „medule". Znam t ę b a r w n ą m u z e a l n ą ekspozycję od k i l k u lat, lec/, dopiero po powrocie z dłuższego p o b y t u z Jaworzynki, Istebnej, K o n i a k o w a (pow. Cieszyn) zwróciłem baczniejszą uwagę na ten lakoniczny napis. K i l k u r e p r e z e n t a n t ó w do dziś żywego o b r z ę d u „ m i k o ł a i " nazwano t u m o d u ł a m i . .Autorem tego podpisu jest Longin Malicki, k t ó r y w latach trzydziestych i czterdziestych p r z e b y w a ł na Śląsku Cie­ szy l i s k i m i . Za n i m t ę nazwę p o w t ó r z y ł Czesław W i t k o w s k i , pisząc o zwyczajach i o b r z ę d a c h dorocznych w Polsce. O „ m i k o ł a j a c h " w Krakowskiem, czyli o obrzędzie podobnym w swej strukturze do współczesnych śląskich „ m i k o ł a i " pisał O. Kolberg w X I X w . ' . Natomiast o „ m i k o ­ ł a j a c h " jako grupie obrzędowej, a nie o „ m e d u l a c h " czy „misiach ś l ą s k i c h " wspomina t y l k o Józef Ligęza w 1948 r. w swej pracy p t . „ K u l t u r a ludowa na Ś l ą s k u " , stwierdzając, że „ m i k o ł a j e " m a j ą w y p ę d z a ć zło ze wsi". Poza t y m mało k t o słyszał o t y m obrzędzie pod t ą czy i n n ą n a z w ą , a k i l k u etnografów, k t ó r z y spotkali się z n i m w literaturze, sądzi, iż obrzęd ten zanikł w czasie wojny, a ostatnim ś w i a d e c t w e m jego istnienia są zdjęcia wykonane przed czterdziestu laty przez Longina Malic­ kiego oraz zachowane stroje obrzędowo w Krakowie. Nic więc dziwnego, że „ m i k o ł a j e " po wojnie docze­ k a ł y się t y l k o jednego bardzo k r ó t k i e g o i zwięzłego opisu opracowanego przez Stolafika w monografii wsi Hrycava*, dawniej Hyrczawie, przysiółku Jaworzynki, k t ó r y został p r z y ł ą c z o n y do Czechosłowacji w 1920 r. Nasze źródła pisane milczą o t y m obrzędzie, podczas gdy „ m i k o ł a j e " w bardzo rozbudowanej i do dziś żywotnej formie w y s t ę p u j ą po polskiej stronie Śląska Cieszyńskiego w trzech wsiach Jaworzynce, Istebnej i K o n i a k o w i e ' , a przed pięćdziesięciu l a t y znane b y ł y jeszcze w Jaworzu i Zabrzegu (pow. Bielsko-Biała) . W roku 1972 sam w t y m obrzędzie uczestniczyłem. 2 7 Organizacja obrzędu „mikołai" Czas, w j a k i m ten obrzęd się odbywa, łączy się z dniom Św. Mikołaja. Niewiele ma on jednak wspólnego z popular­ n y m i w t y m okresie i n n y m i o b r z ę d a m i i zabawami związa­ n y m i z obdarowywaniem dzieci. Najlepiej świadczy o t y m fakt, że na t y m samym obszarze w y s t ę p u j ą obok „ m i k o ł a i " równolegle dwie jeszcze formy obrzędowe, związane z osobą św. Mikołaja. I n t e r e s u j ą c e nas „ m i k o ł a j e " często chodzą po wsiach nie szóstego grudnia lecz w najbliższą niedzielę p o p r z e d z a j ą c ą lub n a s t ę p u j ą c ą po t y m dniu. I c h grupy obrzędowe p o w s t a j ą dwa lub t r z y tygodnie przed t ą d a t ą . Przygotowanie do obrzędu zaczyna się od wyłonienia k a n d y d a t ó w na „ m i k o ł a i " ze społeczności wiej­ skiej. Cechy takie, j a k wiek, wygląd z e w n ę t r z n y , wysokość i tusza, charakterystyczny sposób bycia, j a k powaga lub komiczność, gadatliwość l u b małomówność i t p . d e c y d u j ą czy kandydat zostaje p r z y j ę t y do grona „ m i k o ł a i " . Pierw­ szeństwo w wyborze m a j ą uczestnicy o b r z ę d u z poprzednich lat. Są wśród nich i tacy, k t ó r z y po osiem i dziewięć razy przebierali się za „ m i k o ł a i " . P r z e w a ż n i e z ich to grona wywodzi się „ k i e r o w n i k " obrzędu pełniący rolę Żołnierza, k t ó r y ma nie t y l k o autorytet wśród równieśników lecz również pieniądze, by m ó c postawić „ m i k o ł a j o m " „ k o l e j k ę " w gospodzie;. Ton akt zjednuje m u dopiero posłuszeństwo u członków grupy obrzędowej. W ciągu ostatnich pięciu lat, przestrzegane przez tra­ dycję granice wieku, w jakich chłopak mógł chodzić z miko­ łajami (od lat 18 do 25), zostały poważnie naruszone. Obok „ s t a r y c h m i k o ł a i " . m a j ą c y c h wymagany wiek, pojawili się „mikołaje m ł o d z i " w wieku od 14 do 18 lat, powszechnie lekceważeni i w y ś m i e w a n i . Najbardziej niezadowolono są z nich dziewczęta, w y r a ż a j ą c s w ą d e z a p r o b a t ę w słowach: „nie b ę d z i e m y się kulać ze smarkaczami" . 8 Ponieważ zmalało znaczenie wieku jako jednej z cech wyróżniających, główną cechą ich w y z n a c z a j ą c ą pozostał wygląd z e w n ę t r z n y i umiejętność zachowania się, grania i kreowania danej postaci. Tak np. do pewnych ról wyma­ gany jest wysoki wzrost, p o w a ż n y wygląd i silna wola powstrzymania się od picia alkoholu nawet wówczas, gdy częstują n i m gospodarze. Jeśli c h ę t n y c h do grania tej r o l i zgłasza się liczba większa niż wymagana w obrzędzie, wówczas wybiera się t y c h , k t ó r z y zdają się najlepiej spełniać wymagano w a r u n k i . W ostatnich latach bywa j u ż inaczej — notuje się pewne zmiany w obsadzie ról i t a k np. grupa mikołajowych „ d e b l ó w " , s k ł a d a j ą c a się w tradycji z czterech do pięciu, wzrosła w Jaworzynce w 1970 r. do 12 postaci'. N a ogół jednak przywiązuje się nadal w a g ę do ilości postaci w y s t ę p u j ą c y c h w danej roli i cech charakteryzu­ j ą c y c h odgrywającego j ą aktora. I t a k na „ b i s k u p a " w y ­ biera się chłopca poważnego i wysokiego. Istnieje nawet niezbyt pochlebne określenie w życiu codziennym: „ w y ­ g l ą d a j a k biskup" czyli jest p o w a ż n y , m a ł o m ó w n y i po­ wolny. Natomiast „ P a t e r e k " może b y ć niższy od „ B i s k u p a " ale powinien b y ć elokwentny i musi posiadać d o b r ą swadę w „ k a z a n i a c h " . Jego ministrantami s ą chłopcy dwunasto-czternastoletni °. 1 Od innej postaci „ m i k o ł a i " — „ d o k t o r a " wymaga się „ g a d k i " i dowcipu w diagnozach lekarskich. B y w a n i m najczęściej tęższy i niższy c h ł o p a k (choć nie s ą to zawsze wymagano cechy). „ C y g a n " — prócz swady w wymowie, s p r y t u i umiejętności targowania się, musi b y ć zgrabnym, przystojnym młodzieńcem. Najczęściej gra go postawny chłopak, w y ż s z y od „ j e ź d ź c a " , „ t e g o co na k o n i u " , od k t ó ­ rego z kolei oczekuje się umiejętności w y k o n y w a n i a w y ­ sokich s k o k ó w . Rolę „ d e b ł ó w " i „ L u c y p e r a " m o g ą o d g r y w a ć t y l k o wysocy chłopcy. Poza t y m ż ą d a się, b y „ L u c y p e r " b y ł s m u k ł y i zgrabny, u m i a ł wysoko s k a k a ć i b y ł odporny na zimno ze względu na jego lniany l u b t r y k o t o w y s t r ó j . P r z y takich wymogach bardzo trudno jest znaleźć o d t w ó r c ę tej postaci, k t ó r a w p a m i ę c i mieszkańców wsi pozostała bardzo ż y w a ' . Nie brak natomiast c h ę t n y c h do odtwarzania po­ staci „ n i e d ź w i e d z i a " , za jakiego m o ż e się p r z e b r a ć k a ż d y barczysty c h ł o p a k niższy od „ d e b ł a " . Po rozdziale r ó l p r z y s t ę p u j e się do przygotowania 1 199 �П. 1. Maska Ż y d a z „ m i k o ł e i " . K o n i a k ó w — C e n t r u m , pow. Cieszyn. strojów, k t ó r y c h wykonanie wymaga nieraz dwóch d n i pracy. Maski i przebrania jako pierwsze określają wiejskiej społeczności rolę danej postaci. D o płaskich i b e z n a m i ę t ­ nych oblicz „ g a r n c o r a " i „ k o m i n i a r a " , czy do złośliwego uśmiech l a r w y " (maski), „ ż y d a " , „górala*', dopisują się od razu w formie oczekiwania, pewne stałe zachowanie się (granie) „ a k t o r a " . Powszechnie p r z y j ę t e jest t a b u obejmujące p r z e b r a n ą osobę. D b a się szczególnie o t o , b y ludzie spoza grupy „ m i k o ł a i " nie rozpoznali, k t o jest przebrany za „ d e b l a " lub „ n i e d ź w i e d z i a " . Dlatego postacie te noszą zupełnie osłaniające je stroje. Pod „ l a r w ą " (maską), j a k mówił stary g ó r a l , n a s t ę p u j e zupełne zdziczenie. Człowiek nie jest t e n sam, wie, że nie widzą go oczy starszych i znajo­ mych, m o ż e więc robić wszystko, na co by nie z d o b y ł się nigdy bez przebrania. Strój staje się w ten sposób n a s t ę p ­ n y m wyróżnieniem, nie t y l k o w y o d r ę b n i a j ą c y m , lecz t a k ż e konsolidującym grupę. 12 200 1 1 Strój występujących w obrzędzie postaci > „Biali" B i s k u p ubiera się w ornat papierowy lub stary p o ż y c z o n y w kościele i p a p i e r o w ą , kolorową infułę. W r ę k u dzierży p a s t o r a ł i k r z y ż y k . P a t e г e к ( „ w i k a r y " i * ) nosi z w y k ł ą s u t a n n ę , na głowie ma biret, a w r ę k u t r z y m a stary k a n c j o n a ł (ten strój również bardzo często b y w a p o ż y c z a n y od miejscowych wikariuszy). Ministranci („żoczkowie") chodzą ubrani w „białe koszule" (komże) m i n i s t r a n t ó w , przeważnie poży­ czane z kościoła. Ż o ł n i e r z ma na sobie mundur wojskowy. B y w a to często przechowywany pioczołowicie uniform przedwojen­ nego podoficera lub oficera, albo współczesna k u r t k a woj­ skowa, spodnie i b u t y wojskowe pożyczone najczęściej �П. 2. Maska Diabła z „mikołai". Koniaków—Centrum, pow. Cieszyn. z pobliskiej jednostki WOP-u. Bardzo rzadko zdarza się spotkać Żołnierzy ubranych w specjalnie szyte stroje. T a realistyczna forma przebrania nie wyklucza j ednak częstych doszywek do munduru. N a czapce, przeważnie rogatywce (wykonanej nieraz z papieru), pojawia się wężyk generalski, na ramionach — pagony z czasów Wielkiego Księstwa Warszawskiego a na piersi dzwonią prawie zawsze sznury medali. U boku przypasuje sobie żołnierz szablę lub bagnet. W ręku trzyma rewolwor na korki. Drużba chodzi w góralskim odświętnym stroju z wstęgą, „kotylionem drużby" na piersi, w ręku trzyma nieraz butelkę „niby gorzałki". M ł o d a B a b a (przebrany chłopak) — ubrana jest zwykle w kobiecy strój góralski, noszony na święta w Konia­ kowie, Istebnej i Jaworzynce. W ręku trzyma duży kosz z cukierkami, suszonymi owocami, pokrajaną w kostkę marchwią, orzechami ziemnymi i tym podobnymi specja­ łami. Do stroju góralskiego nawiązuje również przebranie Pana Młodego. P a n M i o d y trzyma w ręku butelkę z sokiem imitu­ jącym „gorzałkę", czasem — choć bardzo rzadko — po­ jawia się w masce z cienkiego materiału, która zasłania mu oczy i nos. D o k t o r chodzi w ciemnym garniturze, płaszczu lub pelerynie, a niekiedy nakłada na wierzch jeszcze biały fartuch lekarski (pożyczany z ośrodka zdrowia). Na szyi nosi przeważnie słuchawkę zrobioną z drzewa i drutu. Na głowie ma czasami białą furażerkę z czerwonym krzyżem. W kieezeni nosi przygotowane przedtem recepty z zalece­ niami odpowiednich lekarstw. Jego torba — walizka lub kuferek, którą trzyma w ręku, pełna jest lekarstw zrobio­ nych z suszonego łajna krowiego lub kurzego, pokrajanych łodyg, marchwi, z liści itp. L e ś n i c z y (,.gajowy") niczym w swym wyglądzie nie różni się od przeciętnego urzędnika z lasów państwowych. 201 I �I I . 3. Postacie Ż y d ó w z „ m i k o ł a i " . K o n i a k ó w — C e n t r u m 1972 r. Ma pożyczoną w leśniczówce „ p r a w d z i w ą k u r t k ę " , spodnie i b u t y leśniczego. Dość rzadko ten zielony ubiór kompletuje się w inny sposób. Nie spotyka się t e ż obecnie szycia spec­ jalnie tego ubrania z okazji „ m i k o ł a i " . „Czarni" L u c y f e r (Lucypor) do 1966 r. chodził w Jaworzynce ubrany w cienkie długie kalesony, farbowane na czerwono, podobnego koloru koszulę i „ l a r w ę " (maskę) z czarnymi rogami. Przez dwa n a s t ę p n e lata (1967—68) przebierał się Lucyfer w czerwone owerole. Po 1968 r. p o s t a ć t a nie w y ­ stępuje w „ m i k o ł a j a c h " w żadnej z omawianych wsi. D c b i у (diabły) noszą czarne koszule lub kożuszki, ciemne spodnie i wysokie b u t y . D o k o ł a bioder m a j ą przy­ czepione spódnice ze słomy, sięgające aż do ziemi, a przy nogach — zawieszane dzwonki, k t ó r e w y d a j ą metaliczny dźwięk. W r ę k a c h t r z y m a j ą duże „ k o r b a c z e " — bicze, zrobione z d r u t u i skóry, nieraz okręcone jeszcze dodatkowo g u m ą . D w a D e b ł y są m i ę d z y sobą skute ł a ń c u c h a m i . Jeden z nicłi ciągnie za sobą długi zardzewiały łańcuch. „ L a r w y " D e b l ó w i Lucyfera, k t ó r e w Jaworzynce zazwyczaj sprowa­ dzane są z Czech, w Koniakowie i Istebnej robi się prze­ ważnie z drzewa, s k ó r y i wełny. I c h powierzchnie maluje się r ó ż n y m i , jak m ó w i ą górale „ s t r a s z n y m i " kolorami (czerwo­ n y m , ż ó ł t y m i czarnym). Miedźwiedzic (Niedźwiedzie) — ubierają się w kożuch o d w r ó c o n y do góry sierścią. O k r y w a j ą n i m cały korpus, ręce i nogi „ a k t o r a " . N a głowie noszą maski ze skóry modelowane na k s z t a ł t niedźwiedziego pyska. W r ę k a c h czasami noszą sznury, k t ó r y m i potem przywiązują do siebie dziewczęta. 202 Medula (matka niedźwiedzia l u b „ m u z y k a n t " ) w k ł a d a na siebie j a k najgrubszy s t r ó j . Do bardzo szerokich spodni i pod m a r y n a r k ę l u b „ k a m i z e l k ę " w t y k a sobie dużo słomy, w a t y i szmat. N a plecach ma czasami przywią­ zany zegar ze w s k a z ó w k a m i o b r a c a j ą c y m i się w lewo. N a głowie nosi wielki kapelusz z szerokim rondem, w r ę k u t r z y m a parasol z dzwonkami i frendzlami. Często nosi ze sobą h a r m o n i ę wieszając j ą na piersiach, co jeszcze bar­ dziej poszerza i pogrubia całą p o s t a ć . Ż y d („zid") — n o s i m a s k ę z lipowego pnia, z t e k t u r y lub zrobioną z masy papierowej i skóry. Ta „ l a r w a " (maska) ma garbaty nos i jest najczęściej malowana ostrymi, żółt \ m i i czerwonymi farbami. R e s z t ę stroju żydowskiego sta­ nowi długi, do samej ziemi sięgający c h a ł a t albo płaszcz. W jednej ręce t r z y m a Ż y d wysoki k i j — p a ł k ę z a k o ń c z o n ą obiciem ze skóry, w drugiej — nożyce metrowej długości, wykonane z drewna. W ostatnich pięciu latach coraz częściej te dwa przedmioty wykluczały się wzajemnie. Ż y d nosi więc obecnie albo nożyce albo k i j . C y g a n ( „ c y g o n " ) ubrany jest zazwyczaj w męskie ubranie, wysokie b u t y i spodnie z nogawkami wsadzanymi za cholewki. Nieraz okrywa się on starym k o ż u c h e m . N a twarzy nosi m a s k ę lub p ó h n a s k ę z p ł ó t n a l u b kartonu. G ó r n a jej część wchodzi pod f u t r z a n ą czapę l u b kapelusz z rondem o p a d a j ą c y m w dół. Pod nosem zwykle doczepia sobie l u b domalowiije w ą s y . Cyganka ( „ c y g o n k a " ) , żona Cygana, nosi d ł u g ą spódnicę, kolorową bluzkę, korale. Jej twarz, o ile nie jest zakryta p ó ł m a s k ą , bywa identycznie j a k u Cygana wysma­ rowana sadzami. Ten co na k o n i u ( „ n a k u n i u " ) przypomina bardzo konika zwierzynieckiego. Konstrukcja jego wierzr �chowca opiera się na biodrach J e ź d ź c a . D w a przetaki zawieszone na szelkach z t y l u i przodu pasa chłopca t w o r z ą p o d s t a w ę korpusu końskiego, k t ó r y jest p r z y k r y t y koloro­ w y m p ł ó t n e m , b i a ł y m prześcieradłem lub k a p ą z łóżka. Ponad p o z i o m ą k o n s t r u k c j ą wystaje „ k o ń s k a g ł o w a " w y ­ cięta najczęściej z płaskiej deski, odpowiednio pomalowanej jaskrawymi k o l o r a m i : ż ó ł t y m , b r ą z o w y m i czerwonym. Ogon k o ń s k i zrobiony jest z włóczki lub z prawdziwego włosa końskiego. Sam jeździec ubrany jest przeważnie w bajecznie kolorowy „ m u n d u r " z pagonami i błyszczącymi srebrnymi guzikami. N a głowie ma w y s o k ą p a p i e r o w ą c z a p k ę w kształcie s t o ż k a , oklejoną wycinankami. N a jej szczycie przyszyty jest d u ż y pompon z b i b u ł y . Ś m i e r ć ( „ ś m i r t " ) jest nadnaturalnej wielkości (dwa i pół metra wysokości) uzyskanej dzięki specjalnej kon­ strukcji drewnianej, pod k t ó r ą u k r y t y jest c h ł o p a k . Drewnia­ ne ręce poruszane s ą za p o m o c ą sznurów, a głowa jest p u s t ą m a s k ą (z papieru lub drzewa) w y o b r a ż a j ą c ą czaszkę. Całość p r z y k r y t a jest b i a ł y m p ł ó t n e m . Bocian posiada p o d o b n ą do Śmierci d r e w n i a n ą k o n s t r u k c j ę . Jest on jednak o wiele niższy, ma 1,80 cm wysokości. Jego głowa, wytoczona z klocka drewna, przy­ mocowana bywa do grubych żerdzi lub żelaznej r u r k i — „ s z y i " . K l e k o c z ą c y dziób i m i t u j ą dwie ruchome deski — listwy poruszane za p o m o c ą sznurów przeprowadzonych przez szyję do korpusu, gdzie jest p r z y k r y t y b i a ł y m prze­ ścieradłem c h ł o p a k . Przebrania te b y w a j ą tak w y m y ś l n e , że jedynie nazwa „ b o c i a n " m ó w i nam, co t a klekocząca p o s t a ć oznacza. Kominior ( „ k o m i n o r " ) przed włożeniem stroju smaruje sobie ręce i twarz sadzami (nie robi tego, gdy nosi p ó ł m a s k ę z czarnej s k ó r y lub t e k t u r y pomalowanej na czarno, zakrywającej m u oczy, nos i częściowo usta). Na­ stępnie w k ł a d a obcisłą k u r t k ę , często w y s m a r o w a n ą sa­ dzami i wąskie, czarne spodnie. N a r a m i ę zarzuca sobie linkę do czyszczenia komina p o ż y c z o n ą od kominiarza lub p ę k d r u t ó w i linek z a k o ń c z o n y c h szczotką do czyszczenia butelek lub d r u c i a n ą . G а г n с o r ( „ d r u c i o r z " ) ubiera się również na ciemno. N a spodnie, k u r t k ę czy sweter w k ł a d a długi fartuch l u b k r ó t k i „ c h a ł a t " . N a ramieniu nosi zwoje d r u t ó w , za pasem lub w r ę k u trzyma m ł o t e k , nieraz nosi ze sobą rozbity garnek. Czasem chodzi w p ó ł m a s c e wykonanej z t e k t u r y lub z p o ń c z o c h y . Można z a u w a ż y ć w p o w y ż s z y m opisie, że podział na stroje specjalnie rozwinięte i przebrania skromne odpowiada podziałowi na „ c z a r n y c h " i „ b i a ł y c h " . Postacie „ c z a r n y c h " w y r ó ż n i a j ą się maskami i przebraniami specjalnie dla „ m i k o ł a i " robionymi, natomiast skromne stroje „ b i a ł y c h " p o w s t a j ą z włożenia ubrania u ż y w a n e g o w życiu codzien­ n y m l u b ewentualnie dość wiernej jego k o p i i (jak n p . infuła i ornat biskupa). Podział „ c z a r n i " — „ b i a l i " , zawsze mocno p o d k r e ś l a n y przez górali, nie w y o d r ę b n i a radykalnie d w ó c h grup, lecz jest podziałem typologicznym. Continuum jakie t w o r z ą wszystkie postacie „ m i k o ł a i " , ma dwa przeciw­ stawne bieguny w y o d r ę b n i a n e w świadomości społeczności wiejskiej nio ze względu na strój lecz odmienny stosunek emocjonalny. D o „ c z a r n y c h " , b u d z ą c y c h grozę, n i k t nie waha się zaliczyć Deblów, Niedźwiedzi, Lucyfera, Śmierci. Natomiast na czele mile widzianych „ b i a ł y c h " stoi Biskup, Paterek, M ł o d a Baba, Pan M ł o d y i t d . Pewne wątpliwości p o w s t a j ą przy zaklasyfikowaniu t a k i c h postaci j a k : Leśni­ czy, Garncarz, Ż y d i t d . Poszczególni informatorzy mieszają często ich przynależność, lecz zawsze d ą ż ą do sklasyfiko- I I . 4. „ D e b o ł " z „ N i e d ź w i e d z i a m i " z „ m i k o ł a i " . K o n i a k ó w — C e n t r u m , pow. Cieszyn. 1972 r. 203 �П. 5. „Mikołaje" z Jaworzynki, pow. Cieszyn. 1949 r. Zestawienie postaci występujących w „mikołajach" w latach 1060 — 1972. W nawiasach nazwy postaci występujących przed 1940 r. 1 3— 5(12) 4— 6 1 2—3 I 1 1 1—2 Lucyfer debły niedźwiedzie medula kominiary (druciarz) śmierć (blacharz) garncor 1(2) 1(2) 2 1(2—3) 1 1 1 1—2 1 2 1—2 1—2 1- -2 cyeiui pomocnicy cygańscy cyganka (poganiacz) ten co na koniu (koń bez głowy) bocian szklor fajerman kowal muror masor leśniczy 1 i 1 1 1 1(2) 1(2) 2 1 1 żołnierz (anioł) doktor (drużka) drużba m ł o d a baba pan m ł o d y ministranci paterek biskup wania w ten sposób wszystkich postaci. Opozycja „czarni — „ b i a l i " jest jeszcze wyraźniejsza w samej akcji o b r z ę d u . Miejsce akcji obrzędu 13 5| o <<< ° S' f S3 Akcja „ m i k o ł a i " odbywa się na w y o d r ę b n i o n y m , z góry wyznaczonym obszarze. P o n i e w a ż w t y m samym czasie chodzi zwykle po wsi więcej niż jedna grupa obrzędowa, cała gromada podzielona jest na sektory, k t ó r e są miejscami akcji dla poszczególnych grup „ m i k o ł a i " . Przekroczenie ustalonej t r a d y c j ą strefy kończyło się często b ó j k ą między grupami przebierańców. Nie przeszkadzało to jednak do­ cierać poszczególnym p a r t i o m „ m i k o ł a i " do sąsiednich, a nawet dalszych wiosek' . Z kolei obszar przydzielony danej grupie „ m i k o ł a i " podlegał dalszemu zawężeniu do pewnych wydzielonych gospodarstw. Trudno określić, j a l sytuacja ta wyglądała przed I w o j n ą ś w i a t o w ą . Z reguły jednak j u ż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m nie było możliwe obchodzenie wszystkich gospodarstw we wsi. Wybiera się więc do dzisiaj zwykle gospodarstwa stojące blisko centrum lub w większych przysiółkach. Zabudowa ich musi b y ć tradycyjna, stara, o dużej powierzchni izb, takich przy t y m k t ó r y c h nie szkoda zniszczyć w czasie h a r c ó w przebierańców I n n y m w a ż n y m k r y t e r i u m w doborze odwiedzanych gospo darstw jest autorytet i zamożność p r o w a d z ą c e g o je gospo d a r z ą " . Poza t y m p r z e b i e r a ń c y chodzą głównie do za przyj aźnionych i spokrewnionych z s o b ą gospodarzy Szczególnie t a m , gdzie są m ł o d e dziewczęta. Jeśli w za> grodzie znajdują się małe dzieci, rodzice ich rzadko pozwalają wchodzić „ c z a r n y m " , p r z y j m u j ą c t y l k o „ b i a ł y c h " . 5 Cyfry 204 w nawiasach - ilość postaci w 1968— 1972 złodzieje id o Akcja obrzędu a er ostatnich łatach Akcja zaczyna się od momentu, gdy do wybranego gospodarstwa wchodzi Żołnierz i p y t a się czy „ m i k o ł a j e " m o g ą wejść. W t y m czasie cała gromada przebierańców ustawia się pod p ł o t e m lub w niewielkiej odległości od za­ b u d o w a ń gospodarstwa i czeka na odpowiedź. Nieraz by­ wają odprawieni od drzwi, za co niekiedy odpłacają j a k i m ś w m i a r ę złośliwym figlem (chowaniem narzędzi, wynosze­ niem ich na dachy domu czy stodoły i t d . ) . Jeśli gospodarze �godzą się na odwiedziny „ m i k o ł a i " , wówczas Żołnierz strzela na znak, że m o g ą wejść. W kolejnośoi puszczania do w n ę t r z a poszczególnych osób w y s t ę p u j ą pewne różnice. W Istebnej i Koniakowie pierwsze w p a d a j ą Debły powiązano zo sobą ł a ń c u c h a m i . W y k o n u j ą trzy rytualne gesty, jeden z D e b l ó w t r z y razy chce wejść do izby, a drugi, stojący na progu, p r z y w i ą z a n y do niego ł a ń c u c h e m , nie puszcza go. Przy każdej nieudanej p r ó b i e wejścia pierwszego D e b ł a bije on korbaczern w podłogę. Przy k a ż d y m diabelskim ruchu p o p r z y w i ą z y w a n e dzwonki, blaszki i słoma w y d a j ą niemiły, d r a ż n i ą c y uszy dźwięk. K i e d y %vreszcie D e b ł y w t a r g n ą do w n ę t r z a izby, biją zobranych „ k o r b a c z a m i " lub s y m u l u j ą uderzenia. Po pewnej chwili dołącza się do nich jeszcze jeden, d w ó c h lub trzech D e b l ó w . Kres tej nieraz dość bo­ lesnej zabawie kładzie Żołnierz, k t ó r y w y p ę d z a D e b ł y i w o ł a : „tańczcie niedźwiedzie" i wpuszcza je do izby. Czasami Niedźwiedzie prowadzi na sznurach „ m e d u l a " — jako „ n i a ń k a n i e d ź w i e d z i a " (bywa, że „ m e d u l a " w y s t ę p u j e w roli grajka, wówczas ma ze sobą h a r m o n i ę ) . Niedźwiedzie biorą się pod boki i t a ń c z ą w koło. Po k i l k u obrotach wcią­ gają w swój pląs poszczogólnych m i e s z k a ń c ó w . T a ń c z ą ze wszystkimi, k t ó r z y nio zdołali i m się opłacić. Taijca tego nie m o g ą u n i k n ą ć dziewczęta bez względu na to, czy dały okup Niedźwiodziom czy nie, zawsze są wciągane do niedź­ wiedziej zabawy. Czas trwania t a ń c a zależy od ilości dziew­ cząt, jakie są w d a n y m domu. Nieraz u ż y w a się do niego l i n lub pasów, k t ó r y m i Niedźwiedzie przywiązują dziewczęta do siebie w kolo. K i e d y partnerki są dostatecznie „ o b t a ń czone", wchodzi Żołnierz i w o ł a : „czarni do pola" i idzie z Deblami i Niedźwiedziami do n a s t ę p n e g o gospodarstwa. Po pewnym czasie wchodzą majestatycznie „ b i a l i " z Bisku­ pem i Paterkiem na czole. Jest to moment, w k t ó r y m za­ czynają się „ m i k o ł a j e " w Jaworzynce. T a m D e b ł y z Lucy­ ferem na czele i Niedźwiedziami p r z y c h o d z ą p o d koniec „ m i k o ł a i " . W r ó ć m y jednak do istobniańskich i koniakowskich „ b i a ł y c h " . P r z e w o d n i c z ą c y im Biskup idzie powoli z p o w a g ą , daje k r z y ż y k do pocałowania zebranym w koło ludziom i przez cały czas milczy. T o w a r z y s z ą m u m i n i ­ stranci z dzwonkami i bardzo rozmowny Paterek. On to wygłasza kazanie o bezbożności domu, do którego przyszedł. W ó w c z a s za kazalnicę służy m u piec lub stół. N a s t ę p n i e chce s p o w i a d a ć dziewczęta, upomina m a ł e dzieci, aby chodziły do kościoła, sprawdza ich zeszyty do religii, chwali je lub gani w zależności od tego, j a k w y g l ą d a ich znajomość łtatochizaiu. Czasom Paterek zbiera „ofiarę na kościół". Obecnie d o k o n u j ą tego Ministranci (otrzymują przeważnie po 20 zł od jednej osoby). W czasie, gdy Paterek i Biskup szykują się do odejścia, wchodzi Pan Młody i biega za dziewczętami, całuje je. D r u ż b a wchodzi z b u t e l k ą „ w ó d k i " i częstuje „ g o ś c i " . Młoda Baba w p a d a j ą c zjawia się koło kuchni, wyciąga naczynia kuchenne, siada na nie i symuluje czynności fizjologiczne. Potem chodzi po izbie i rozdaje dzieciom suszone owoce lub cukierki, k t ó r e przynosi w koszyku. W Jaworzynce przed dwudziestu laty inscenizowano jeszcze „ ś l u b " ' ? . Zawracano z drogi Paterka, k t ó r y musiał połączyć ręce „ n o w o ż e ń c o m " , Młodej Babie — „ m ł o d u s z e " i Panu M ł o d e m u . Przy okazji Paterek wygłaszał do zebra­ nych przemówienie o znaczeniu chrześcijańskiego małżeń­ stwa. Potem zjawiał się nagle w drzwiach izby Leśniczy i kazał płacić gospodarzowi za nieostemplowane drzewo, k t ó r e g o dużo widział na p o d w ó r k u . Gospodarz zazwyczaj ociągał się z zapłaceniem kary. W ó w c z a s Leśniczy wołał na pomoc Ż a n d a r m a , a po ostatniej wojnie Milicjanta, aby -gospodarza z a n i k n ą ł do aresztu. Ż a n d a r m o w i trzeba było płacić znacznie większą k a r ę , a jeszcze do tego i kaucję za zwolnienie z więzienia. Ż a n d a r m zwykle nie dowierzał, czy gospodarz nie zrobi znów czegoś złego i z o s t a w a ł w jego izbie na k i l k a m i n u t . W t y m czasie n a d c h o d z i ł y inne miko­ łajowe postacie. D o k t o r znany jest j u ż we wszystkich trzech omawia­ nych wioskach. Natychmiast po przyjściu wyciąga słuchawkę i chce b a d a ć przede wszystkim dziewczęta. Starszym zaleca przyniesione przez siebie lekarstwa, roz­ dając k r a j a n ą marchew, suszone łajno kurze, pastylki z m ą k i ziemniaczanej. K i e d y spełni swe lekarskie obowiązki wychodzi. Tymczasem drzwiami i oknami w p y c h a j ą się n a s t ę p n i „ a k t o r z y " . „ S z k l o r z " wprawia szyby, wybijając całe, a w s t a w i a j ą c m a ł e k a w a ł k i , jakie przyniósł ze sobą. „ G a r n cor" szuka glinianych g a r n k ó w , a znalazłszy, rozbija je i drutuje. Nagle przez okno zagląda Śmierć, siejąc swym w y g l ą d e m przerażenie, zwłaszcza w ś r ó d dziewcząt i dzieci. W Jaworzynce przed kilkunastu l a t y popularna b y ł a rozmowa — przekomarzanie się między gospodarzem a Śmiercią: Gospodarz: — Pani śmirć, ile se b ę d ę jeszcze żył lot ? Ś m i e r ć pokazuje dwa lub t r z y palce. G o s p o d a r z : — Panie bądźcie t a k dobrzy, a prze­ dłużcie m i życie po dwatset r o k ó w ! Ś m i e r ć (kiwa głową i w y c i ą g a rękę do gospodarza): — Zawsze musi b y ć zapłacone za przedłużenie ż y c i a ! W dalszym t o k u obrzędu w drzwiach klekoce Bocian. Do izby natomiast wchodzi Ż y d i bije p a ł k ą po głowie dziewczęta lub tnie n o ż y c a m i w powietrzu. Za n i m K o m i niary w s k a k u j ą na piec i w y m i a t a j ą na środek izby sadze; niekiedy sami p r z y n o s z ą je w w o r k u i s m a r u j ą n i m i dziew­ częta i innych uczestników obrzędu. 18 Gdy część p r z e b i e r a ń c ó w wyjdzie, wskakuje do w n ę t r z a „ t e n co na k o n i u " i skacze po piecu, ł a w k a c h i s t o ł a c h . Skacze bez dodatkowego rozbiegu, co jest uwarunkowane brakiem miejsca w izbie, a i m wyżoj skacze, t y m większe uznanie zdobywa sobie w ś r ó d zebranych. Dodatkowo po­ gania go w Koniakowio specjalny „ p o g a n i a c z " bijący bykowcem o podłogę. W Istebnej przed pięćdziesięciu l a t y w y s t ę p o w a ł jeszcze „ k o ń bez g ł o w y " , k t ó r y z obu stron m i a ł po jednym ogonie '. Pod „ k o ń s k ą o b u d o w ą " znajdo­ wało się d w ó c h chłopców. Chodzili oni w przeciwieństwie do „ t e g o co na k o n i u " powoli i majestatycznie zbliżając się od czasu do czasu do zebranych. Nagle „ k o ń bez g ł o w y " podnosił jeden z d w ó c h ogonów a spod niego lała się woda na stojących najbliżej. Zwykle „ k o ń bez g ł o w y " i „ t e n co na k o n i u " oczekiwał na Cygana. Jest regułą, że cyganie idą z coraz większym opóźnieniem w m i a r ę , j a k rośnie ilość odwiedzanych gospodarstw. Dochodzi wreszcie do tego, że do ostatnich zagród p r z y c h o d z ą z dwu- i trzygodzin­ n y m opóźnieniem. P o n i e w a ż bardzo są lubiani i u w a ż a n i za najweselszych „ m i k o ł a i " , wszyscy zebrani oczekują na nich. Do pierwszych odwiedzanych gospodarstw Cygan zdąży przyjść jeszcze na czas i podkuje „ t e g o co na k o n i u " . Nieraz rolę t ę spełnia dodatkowo kowal, k t ó r y w dzisiejszych „ m i k o ł a j a c h " w y s t ę p u j e j u ż t y l k o sporadycznie. To, co ludzi dzisiaj najbardziej bawi u Cyganów, związane jest ze spry­ tem w kupowaniu, kradzeniu i w y ł u d z a n i u s p r z ę t ó w , i n ­ wentarza u jednych gospodarzy i sprzedawaniu ich u dru­ gich. Całą t r a n s a k c j ą kieruje Cygan, a towarzyszy m u Cyganka z dzieckiem „ F e r u s i e m " . Wszystko, co robią, jest właściwie dla „ F e r u s i a " . Dla niego k u p u j ą w j e d n y m gospodarstwie gęś za 5 zł, a w drugim sprzedają za 20 zł. Do częstych dowcipów Cyganów należy kradzenie konia ze stajni i sprzedawanie go pierwszemu z brzegu mężczyźnie za 50 zł. Przy czym konia wprowadza się do sieni lub izby i cała transakcja handlowa odbywa się na oczach wszyst­ kich zebranych. Cyganka tymczasem w r ó ż y z ręki lub z k a r t i w ten s p o s ó b również zbiera pieniądze 1 205 �(po 5—10 zl od osoby). Po przejściu Cyganów gospodarze znajdują swój inwentarz i s p r z ę t y często w odległych od siebie zagrodach. Bardzo rzadko zdarzała się potrzeba interwencji milicji. „Mikołaje" a wieś ficzny stosunek do „ m i k o ł a i " maja starzy gospodarze, k t ó r z y w czasach swej młodości sami brali w nich udział. Barwnie opisując ilustrują swe wspomnienia zdjęciami z dawnych obrzędów, k t ó r e posiada k i l k u gospodarzy . Przez pryzmat w ł a s n y c h przeżyć z czasów młodości widzą starsi góralo współczesne obrzędy, k t ó r e dopiero w k i l k u ostatnich latach ulegają widocznym p r z e m i a n o m . Inaczej odbierają je i w s p o m i n a j ą mężczyźni p a m i ę t a j ą c y dobrze stroje przebierańców i przyjmowanie grup o b r z ę d o w y c h w gospodarstwach, a inaczej kobiety, k t ó r e raczej zachowały pamięć o własnych perypetiach, kulaniu się z „niedźwie­ dziami", uciekaniu przed Kominiarzami i Ż y d e m . Mimo dość częstych r o z m ó w w zimowe wieczory na te tematy nie wykształciła się we wsiach jasna interpretacja mityczna „ m i k o ł a i " . Tłumaczenie sensu tego obrzędu, jakie aktualnie m o ż n a s p o t k a ć w Jaworzynce, Istebnej i Konia­ kowie, jest bardzo skromno. M o ż n a go r e k o n s t r u o w a ć w oparciu o wypowiedzi mówiące o radości z pozostawionego b a ł a g a n u , możliwości „ w y ż y w a n i a s i ę " — „ z d z i c z e n i a " przez robienie tego, czego nie wolno robić normalnie. Do pogłębienia i częściowego w y j a ś n i e n i a tego pro­ blemu m o ż n a jedynie dojść w drodze zestawienia informacji z szerszego obszaru, otaczającego toren b a d a ń . Pewne dane m o ż e m y też u z y s k a ć przez zestawienie ze sobą s t r u k t u r obrzędów zimowych z części żywieckiej i śląskiej Beskidu. Będzie to jednak możliwe, gdy zastosu­ jemy t ę s a m ą m e t o d ę w opisie wszystkich p o r ó w n y w a n y c h obrzędów. W p o w y ż s z y m artykule s t a r a ł e m się zbliżyć opis do analizy teatrologicznej z a k ł a d a j ą c widowiskową struk­ t u r ę obrzędów. 21 22 Podczas akcji o b r z ę d u interesująco kształtuje się sto­ sunek p r z e b i e r a ń c ó w do pozostałej części wsi i wsi do p r z e b i e r a ń c ó w . „ M i k o ł a j e " — j a k już wspomniano po­ wyżej — m a j ą pewne uprawnienia, jakich nie posiada normalnie członek społeczności wiejskiej. K a ż d a p o s t a ć z „ m i k o ł a i " ma inną skalę specjalnego uprzywilejowania. „ B i s k u p a " , k t ó r e m u nie wolno pić alkoholu i h u l a ć z dziew­ c z ę t a m i , n i k t spośród widzów nie może p o p c h n ą ć czy u d e r z y ć . „ N i e d ź w i e d z i e " m o g ą się szarpać i k u l a ć po podło­ dze z dziewczętami, przy czym ż a d n a z dziewcząt, k t ó r a nie zdoła i m się siłą lub sprytem w y r w a ć , nie. może mieć do nich pretensji za swoją o p ł a k a n ą sytuację nawet wtedy, gdy pozna pod przebraniem swego największego w r o g a . Podobnie do Garncarza i Kominiarza poszkodowani nio m o g ą rościć pretensji za rozbijane garnki, szyby i wysmaro­ wane ubranie. „ M i k o ł a j e " są zawsze mile widziani. I c h poszczególne postacie wywołują z góry z a k ł a d a n e reakcjo u mieszkańców wsi i mieszczą się w p r z y j ę t y c h ramach spełniając oczekiwania, jakie zwykło się wiązać z k a ż d y m przebraniem. D o k t ó r i Młoda Baba są często witani salwą ś m i e c h u . Niedźwiedzie i D e b ł y b u d z ą przerażenie, a „ t e n co na k o n i u " zachęca swymi podskokami w sieni do oglądania dalszych akrobatycznych popisów. Specy20 PRZYPISY 1 Informacja od kierownika działu obrzędowości w Muzeum Etnograficznym w Krakowie Z. Reinfussowej. Cz. W i t k o w s k i , Doroczne polskie obrzędy i zwyczaje ludowe, K r a k ó w 1965, s. 18—19. ' O. Kolberg, Lud..., Krakowskie, cz. I , K r a k ó w 1871, s. 312—313. J. Ligęza, Śląska kultura ludowa, Katowice 1948, s. 28. J . Stolafik, Hrycava, Ostrava 1958. 6 Informacje o obrzędzie „ m i k o ł a i " pochodzą z b a d a ń terenowych obrzędowości dorocznej przeprowadzonych w la­ tach 1970—1972 w Istebnej, Jaworzynce i Koniakowie, w W3 niku k t ó r y c h uzyskano ok. 60 w y w i a d ó w znajdują­ cych się obecnie w archiwach I H K M P A N w Krakowie, K E S Ш w Krakowie i K E U W r . we W r o c ł a w i u . Informacje o „ m i k o ł a j a c h " w Jaworzu i Zabrzegu p o c h o d z ą z Archiwum Muzeum w Bielsku-Białej. W g informacji J . J . z Istebnej, m a t e r i a ł y terenowe w Archiwum KES U J . » W g informacji D . U . z Jaworzynki, m a t e r i a ł y tere­ nowe w A r c h i w u m K E S U J . Jest to jedyny w y j ą t e k w y s t ę p o w a n i a w „ s t a r s z y c h m i k o ł a j a c h " m ł o d y c h chłopców, nie wchodzą oni jednak zupełnie do grupy obrzędowej, nie m a j ą c wszystkich nale­ ż n y c h c z ł o n k o m praw, np. picia alkoholu na zakończenie obrzędu. 2 4 5 7 7 8 1 0 1 1 W g informacji L . J., J . B . i U . D . z Jaworzynki m a t e r i a ł y terenowe w A r c h i w u m K E S U J . W g informacji L . M . z Istebnej, A r c h i w u m K E S U J . Opis strojów w y s t ę p u j ą c y c h w obrzędzie postaci obejmuje t y l k o te, k t ó r e w y s t ę p o w a ł y w ciągu ostatnich 12 lat (1960—1972). Nazwy w nawiasach są i n n y m i , rzadziej u ż y w a n y m i określeniami danej postaci. W g informacji К . M . z Istebnej i W . J . z Koniakowa, A r c h i w u m K E S U J i I H K M P A N w Krakowie. 16 W g informacji W . A. z Koniakowa, A. K . i J. K . z Istebnej, D . U . z Jaworzynki, m a t e r i a ł y teTenowo Ar­ chiwum K E S U J w Krakowio. • W g informacji R. D . i N . M . z Jaworzynki, m a t e r i a ł y terenowe A r c h i w u m K E U W r . we W r o c ł a w i u . i ' Tamże. i9 W g informacji J . K . z Istobnej, m a t e r i a ł y terenowe A r c h i w u m K E U W r we W r o c ł a w i u . го W g informacji J. J . z Istebnej, m a t e r i a ł y terenowe A r c h i w u m K E S U J w Krakowie. Zdjęcia te w y k o n a ł zawodowy fotograf, k t ó r y w grudniu 1949 r. przejeżdżał przez wsie (własność J . B . z Jaworzynki). Wielu i n f o r m a t o r ó w jest zdania, iż w ciągu ostatnich trzydziestu lat niewiele się zmieniło w obrzędach „ m i k o ł a i " . T w i e r d z ą jedynie, że zmienił się teren penetracji grup „ m i k o ł a i " , ograniczony obecnie t y l k o do centrum wsi. 1 2 1 3 1 4 1 5 7 2 1 2 2 Fot.: Autor — il. 1-5. �