https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da3c0cd5fff150af57321108bfe7452b.pdf 74d22eb3326e302473f36d714fce6a17 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3771 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Subject The topic of the resource pożywienie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3540 Title A name given to the resource Doroczne pieczywo obrzędowe północno-wschodniej Polski/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1, s. 3-23 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki DOROCZNE PIECZYWO O B R Z Ę D O W E P Ó Ł N O C N O - W S C H O D N I E J POLSKI W obrzędowości świąt kościelnych związek l i t u r g i i i zwyczajów wywodzących się z p i e r w o t n y c h wierzeń ludowych jest najczęściej bardzo ścisły. Zwyczaje ludowe, pozbawione na przestrzeni wieków swych oryginalnych treści, w uroczystościach kościelnych pełnią rolę jednej z licznych f o r m — swoiście w p r a w ­ dzie pojętego — k u l t u świętych, czy też, rzadziej — samej istoty Boga. Zdarza się jednak, że związek między t y m i d w i e m a różnymi pod względem pocho­ dzenia w a r s t w a m i obrzędowymi jest p r a w i e l u b z u ­ pełnie luźny. O t a k i m właśnie związku imożna mówić w wypadku pieczenia tradycyjnych, ludowych ciast obrzędowych n a święta kościelne, szczególnie zaś ciast o formie figuralnej łub symfooliczno-wyobrażeniowej, które jeszcze do niedawna służyły zabiegom magicznym, n i e mieszczącym się w kręgu spraw bliskich kościołowi. Na terenie północno-wschodniej Polski ślady tego rodzaju pieczywa zachowały się w obrzędowości świąt: Nowego Roku, Trzech Króli i Zwiastowania N.M.P. W niektórych częściach południowo-wschod­ niego Podlasia na dzień 25 marca (Zwiastowanie N.M.P., prawosł. Błachowieszczynie) pieczono t z w . „busłowe łapy" (nazwa białoruska) łub „bocianie łapy". Na W a r m i i , Mazurach oraz n a terenie k u r p i o w ­ skiej Puszczy Zielonej n a N o w y R o k l u b (rzadziej) na Trzech Króli wypiekano t z w . „nowolatka" l u b „nowe l a t k a " (por. mapkę). Obrzędowe pieczywo noworoczne i na Trzech Króli oraz w y p i e k i n a Zwiastowanie N.M.P. — sta­ nowią główny przedmiot niniejszego opracowania. Obejmuje ono również pokrewne f o r m y tradycyjnych ciast, które występowały l u b jeszcze występują n a omawianym terenie. 0 pieczywie obrzędowym z terenów północnowschodniej Polski (Augustowskie, Podlasie, Warmia, Mazury oraz Kurpiowszczyzna) znajdują się w l i t e ­ raturze przedmiotu nieliczne ogólne w z m i a n k i . O d ­ noszą się one najczęściej d o obrzędowych chlebów weselnych. Jeżeli chodzi o omawiane rodzaje pieczy- I I . 1. Pieczywo „nowe latko", wyobra­ żenie krowy, ciasto żytnie pytlowe, wys. 8 cm. Wyk. w 1957 r. M. Baldyga, ur. 1885 r., w. Wach, pow. Ostro­ łęka. wa, t o piśmienne informacje istnieją wyłącznie n a temat noworocznych wypieków z Mazur i Kurpiów. Natrafia się n a n i e głównie w pracach Kolberga, Hoflera, Toeppena, Schnippela, Chętnika i Stelma­ chowskiej . W t e j sytuacji podstawą materiałową opracowania stały się w y n i k i badań terenowych . l 2 PIECZYWO N A N O W Y R O K I TRZECH KRÓLI, TEMATYKA I SYMBOLIKA POSZCZEGÓLNYCH F I G U R O R A Z I C H F U N K C J A OBRZĘDOWA Tematyka wypieków w poszczególnych rejonach badanego obszaru była mniej l u b bardziej złożona, nie zawsze jednoznaczna. Ulegała ona p e w n y m zmia­ nom w miarę zaniku samego* zwyczaju pieczenia ciast. To wszystko bardzo u t r u d n i a podanie wyczer­ pujących i n f o r m a c j i o zakresie tematycznym i zna­ czeniowym f o r m tego pieczywa. Można powiedzieć bez żadnych zastrzeżeń, że w każdym w y p a d k u p o ­ szczególne w y p i e k i przedstawiały l u b symbolizowały to, co istniało realnie w życiu Wsi i miało kiedyś j a k najbardziej określone, najczęściej materialne zna­ czenie. Por. O. Kolberg, Lud, Mazowsze, I V , 1880, szawa 1913, s. 136; tenże, Pożywienie Kurpiów, War­ s. 242; M . Höfler, Neujahrsgebäcke, Zeitschrift für szawa 1936, s. 56; B. Stelmachowska, Rok obrzędowy österreichische Volkskunde, I X , 1903, s. 185—205; na Pomorzu, Toruń 1933, s. 74, 208. M. Toeppen, Aberglauben aus Masuren, Gdańsk Badania terenowe objęły ogółem 70 w s i n a 1867, s. 68—71; E. Schnippe!, Ausgewählte Kapitel terenie Kurpiowszczyzny, Mazur, W a r m i i i Podlasia. zur Volkskunde von Ost- u. Westpreussen, Beiträge Prowadziłem j e w latach 1955—1957, w ramach stałej zu einer vergleichenden Volkskunde, Gdańsk 1921, pracy w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w War­ s. 28—83; A . Chętnik, Puszcza Kurpiowska, W a r szawie. 1 2 �„Nowe l a t k a " — tak kurpiowskie, mazurskie, j a k i warmińskie — przedstawiały zwierzęta hodowane w gospodarstwie. Najczęściej były to wyobrażenia krów, wołów, byków i cieląt ( i l . 1, 2, 5), koni, źrebiąt (il. 3, 4, 6, 7, 9, 13), rzadziej baranów, owiec i jag­ niąt ( i l . 10, 11, 12). Dosyć często występowały f i g u r y ptaków ( i l . 14, 17, 19, 22), j a k o ogólne wyobrażenie drobiu, gęsi, kaczek i k u r . Zupełnie wyjątkowo i t y l ­ ko na terenie Mazur zdarzało się przedstawienie świni (il. 15. 16). Wreszcie na Kurpiowszczyźnie popularna była figura przedstawiająca psa — stróża trzody, pomocnika pasterza (il. 11). 3 Zarówno n a terenie kurpiowskiej Puszczy Zielo­ nej, j a k i poza jej obrębem wypiekano przedstawie­ nia najbardziej znanych, bliskich zwierząt leśnych, Na podstawie wiadomości uzyskanych od infor­ matorów oraz własnej obserwacji udaje się ustalić następujące proporcje ilości poszczególnych figur wypiekanych n a święta przez jedną rodzinę: figur wyobrażających bydło — od 5 do 10, konie — od 3 do 6, drób — o d 1 do 5. 3 4 które nie wyginęły i nie należały do szkodników. Były to jelenie ( i l . 25, 26), sarny i kozły ( i l . 27, 30), zające ( i l . 28) i wiewiórki ( i l . 2 9 ) . N a Mazurach sporadycznie zdarzało się wyobrażenie węża oraz r y b y ( i l . 8). Wszystkie rodzaje f i g u r nazywano „nowymi l a t ­ k a m i " . Na K u r p i a c h używano niekiedy nazwy „stwo­ rzenia" l u b „stworzonka". Miały one również nazwy własne. Były więc „byśki", „cielocki", „kunie", „kun i k i " , „barony", „owce", „jegnioki", „kokosze", „guns k i " , „lelenie", „jelunki", „jeglacki", „kozy" i „zajunce". W k i l k u miejscach n a Kurpiowszczyźnie nazwy najbardziej popularnych t a m „byśków" i „kóz" uży­ wano jako określenia ogólne d l a wszystkich w y ­ pieków . 4 5 Na występowanie figury wyobrażającej wie­ wiórkę natrafiłem t y l k o w 4 wsiach: w Przystani i Wachu, pow. Ostrołęka, oraz w Idzbarku, pow. Ostróda, i Rudka, pow. Szczytno. Dotyczy w s i Tatary, Golanka, Kadzidło, St. Myszyniec, Charciabałda, Biełusny Lasek i Zdunek, pow. Ostrołęka. 4 5 �Pieczywo „nowe latko": II. 2. Wyobra­ żenie krowy, ciasto żytnie razowe, wys. 7,5 cm. Wyk. w 1957 r. W. Deptu­ ła, ur. 1922 r., w. Dęby, paw. Ostro­ łęka. II. 3. Wyobrażenie konia, ciasto żytnie pytlowe, wys. 7,5 cm. Wyk. w 1955 r. Wł. Kolimas, ur. ok. 1890 r., w. Wach, pow. Ostrołęka. II. 4. Wyobra­ żenie konia, ciasto żytnie pytlowe, wys. 9 cm. Wyk. w 1953 r. W. Olender, ur. 1898 r., w. Charciabałda, pow. Ostrołęka, 11. 5. Wyobrażenie cielaka, ciasto pszen­ ne, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1956 r. A. Czastrzau, ur. 1872 r., w. Idzbark, pow. Ostróda. II. 6. Wyobrażenie źrebięcia, ciasto pszenne, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1956 r. A. Francek, ur. 1875 r., w. Idzbark. II. 7. Wyobrażenie konia, cia­ sto pszenne, wys. 6 cm. Wyk. w 1957 r. M. Laszig, ur. 1874 r., w. Probark, pow. Mrągowo. Nazwa „nowe l a t k o " bezpośrednio dotyczyła j e d ­ nak tylko jednego określonego t y p u pieczywa. Był to albo krążek, n a którym znajdowały się przedsta­ wienia drobiu, gęsi, kaczek, k u r ( i i . 19) , albo też kilka, a czasami nawet kilkanaście wyobrażeń roz­ maitych zwierząt (np. krów, k o n i , baranów, jeleni, zajęcy, k u r , gąsek i psów), niekiedy razem z postacią pasterza, umieszczonych n a okręgu i w środku t a ­ kiego samego j a k poprzednio krążka (11, 20—23) . Wydaje się, że występujący w obydwu odmianach tej figury krążek nie stanowił jedynie elementu kon­ strukcyjnego — w celu połączenia obok siebie roz­ maitych figurek, lecz również miał znaczenie jako dawny symbol kręgu magicznego. Według wierzeń ludowych, krąg magiczny zabezpiecza przed wszelkim złem to, co zostanie wprowadzone w jego obręb . W obrębie krążka „nowego l a t k a " znajdowały się prawdopodobnie symbole życia i płodności — p t a k i Występowanie tej odmiany „nowego l a t k a " za­ notowałem w e wsiach: Charciabałda, Wach, Szwędrowy Most, Tatary, pow. Ostrołęka, Łączki, Serafin, pow. Kolno oraz n a Mazurach w Probarku, pow. Mrągowo. Por. Wł. Kolago, Konkurs na wnętrze chaty kurpiowskiej, „Polska Sztuka Ludowa", 1949, nr 5, s. 158 (ryc. 3). Odmiana powszechnie znana na K u r p i a c h . Na Mazurach stwierdzono j e j występowanie w e wsiach: Pogubię. Wiartel, Szczechy Wielkie, pow. Pisz, Piasutno, Budka, pow. Szczytno, i w Probarku, pow. Mrągowo. Znana również we wsi Kaimbonro, pow. Olsztyn, na W a r m i i . Por. K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. I I , z. 1, ,Kraków 1934. Por. S. Poniatowski, Etnografia Polski, „Wiedza o Polsce", t. I I I , s. 292—294; K. Moszyński, op. cit. s. 543, 547—548, 556—557, 561, 570—574. 6 7 8 7 8 9 8 9 �lub na pewno bardziej konkretne i aktualne symbole płodności drobiu, zwierząt domowych, względnie n a ­ wet leśnych. Tematy poszczególnych f o r m „nowego l a t k a " łą­ czą to pieczywo z hodowlą, w p e w n y m stopniu rów- nież z łowiectwem, względnie t y l k o zainteresowaniem niektórymi zwierzętami leśnymi, oraz na Mazurach — z rybołówstwem. Nie spotyka się natomiast tematów związanych z i n n y m i , równie ważnymi dziedzinami gospodarki, j a k rolnictwo czy pszczelarstwo . W y - W obecnym stanie badań n a d noworocznym pieczywem obrzędowym trudno jest wytłumaczyć przyczyny, d l a których poszczególne jego f o r m y t a k ściśle, a niekiedy wyłącznie wiążą się ze sprawami hodowli. Być może miało n a to wpływ przypadające na okres zimy wzmożenie zainteresowania t y m i spra- 10 • S I0 �Pieczywo „nowe latko": U. 8. Wyobrażenie węża — dł. 4 cm i ryby — dł. 7 cm. ciasto pszenne. Wyk. w 1956 r. A. Czastrzau, ur. 1872 r., w. Idzbark, pow. Ostróda. II. 9. Wyobrażenie jeźdźca na koniu, ciasto żytnie razowe, wys. 11 cm. Wyk. w 1956 r. przez zięcia M. Deptuły z Dę­ bów, pow. Ostrołęka. II. 10. Wyobrażenie barana, ciasto pszenno-żytnie pytlowe, wys. 5 cm. Wyk. w 1957 r. M. Bałdyga, ur. ok. 1885 r., w. Wach, pow. Ostrołęka. II. 11. Ciasto pszenno-żytnie pytlowe: 1 — wyobrażenie psa, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1957 r. W. Jermacz, ur. ok. 1925 r., w. Kozioł, pow. Kolno. 2 —' wyobrażenie barana. Wyk. w 1958 r. M. Ko­ nopka, w. Tatary, pow. Ostrołęka. II. 12. Wyobrażenie ba­ rana, ciasto pszenno-żytnie pytlowe, wys. 6 cm. Wyk. w 1956 r. R. Forbiś. ur. 1886 r., w. Oborczyska. pow. Przasnysz. II. 13. Wyobrażenie jeźdźca na koniu: 1 (z prawej) — pieczywo „kozy prostyńskie". ciasto pszenne. Wyk. w 1958 r., Fr. Brzezińska, ur. 1894 r., Ostrów Ma­ zowiecka. 2 (z lewej) — pieczywo „nowe latko", ciasto żytnie razowe, wys. 10 cm. Wyk. M. Deptuła, w. Dęby. pow. Ostro­ łęka. stępujące sporadycznie n a terenie Mazur wyobrażenie jabłoni, tzw. „jabłonka" ( i l . 18), stanowi jedyny przy­ kład powiązania pieczywa nie z życiem zwierząt, lecz z wegetacją, i t o raczej t y l k o drzew owocowych . Odrębną grupę stanowią tematy łączące się z ży­ ciem rodzinnym. Należą do nich występujące poza granicami kurpiowskiej Puszczy Zielonej wypiekiwyobrażenia: postaci mężczyzny — nazwa gwarowa „kawaler", kobiety — n.g. „panna", dziecka w be­ ciku — n.g. „dzieciok", „lalka", pierścionków ślub­ nych —• n.g. „pierścionek", wszystkie symbolizujące ożenek, następnie wyobrażenia monet, j a k o symbole powodzenia w życiu, wreszcie przedstawienia trupiej głowy, krzyża, drabiny — oznaczające śmierć (il. 31) . W wierzeniach ludowych zarówno Nowy Rok j a k i dzień Trzech K r ó l i uznane były za święta w i e l ­ kiej wagi. Rozpoczynały one n o w y okres wysiłków człowieka w walce z trudnościami bytu. W tych dniach wzmagały się pragnienia uczynienia jutra lżejszym, bardziej pomyślnym. Na obrzędowość świąt otwierających r o k składała się w i e l k a liczba zabie­ gów magicznych, których głównym celem było od­ działywanie na konkretne dziedziny życia, aby uczynić wami w związku z przerwą w pracach rolnych. Obrzędowość Nowego Roku i Trzech Króli, jako świąt zimowych, siłą rzeczy dotyczyła spraw hodo­ wlanych, które w t y m czasie były szczególnie aktualne. Na pieczywo o nazwie „jabłonka", wyobrażają­ ce desygnat tej nazwy, n i e udało m i się natrafić w czasie badań terenowych. Jednak o jego występo­ waniu wspominają: M . Hofler, op. cit., s. 190; B. Stel­ machowska, op. cit., s. 71. Informatorzy: F. Pacia, w . Piasutno, pow. Szczytno, E. Senff, w . Jankowice, pow. Ostróda, M. Sobierajska, w . B a r t n i k i , pow. Przasnysz i i n . n 11 12 13 12 Niegdyś również w samym Kościele święto Trzech Króli miało bez porównania większe znacze­ nie aniżeli dzisiaj. Por. Encyklopedia Kościelna, pg Teologicznej Encyklopedii Wetzera i Weltego, War­ szawa 1907, t. X X X I X , s. 239—241. 13 �ie bardziej pomyślnym, ono będzie. względnie wróżenie, jakie Odtworzenie dzisiaj roli pieczywa w obrzędowości noworocznej jest bardzo trudne. Zebrane informacje z terenu pozwalają co najwyżej mówić o funkcji ciasta w okresie, w którym zwyczaj pieczenia gO' sta­ nowił jeszcze zjawisko żywe. W takiej postaci na W a r m i i i Mazurach zwyczaj t e n występował w d r u ­ giej połowie X I X w., na terenie kurpiowskiej Puszczy Zielonej jeszcze w końcu X I X w . II. 14. Pieczywo „nowe latko": 1 (z lewej) — wyobra- w 1956 r. xxx, ur. ok. 1925 r., w. Probark, pow. Mrą­ gowo. 2 (z prawej) — wyobrażenie kury, ciasto pszen­ ne. Wyk. w 1955 r. F. Pacia, ur. 1872 r., w. Piastuno, pow. Szczytno. 1 4 Lepienie i pieczenie ciast odbywało się uroczyście w wieczór w i g i l i j n y przed N o w y m Rokiem lufo świę­ tem Trzech Króli. Czynnościom tym towarzyszył nastrój powagi. Do ławy l u b stołu z przygotowanym ciastem zasiadała nieraz cała rodzina. Główna rola w lepieniu przypadała mężczyznom . Wszystko to świadczy niewątpliwie o przywiązywaniu dużego zna­ czenia do tych praktyk. ls W omawianym okresie lepiono w y p i e k i z dość znacznej ilości ciasta . Można przypuszczać, że ogól­ 16 na liczba wypieków i idh form nie była bez znacze­ nia, jeżeli chodzi o magiczną skuteczność tych p r a k ­ tyk. W w y p a d k u właściwego „nowego l a t k a " , nie ulega żadnej wątpliwości, iż fodzaj i ilość umieszczo­ nych na krążku wyobrażeń miały decydować w n a d ­ chodzącym roku o rozmiarach przychówku koni, bydła, drobiu. „[...] co ukscyli to postazili na t y m kołósku, i l e n a t y m kołósku, t o taki bandzie psychówek w n o w y m r o k u . " „[...] ciasto t a k wydłobili, gniazdko j a k b y kukułków, w środku ustazili kokosz i dookoła kuń, krowa, cielok, łowca, jegnioki, świnia, prosięta, j a k i psychówek chcieli mieć." Część spośród wypieków, względnie tylko właściwe „nowe latko", starannie przechowywano n a cały n a d ­ chodzący rok. Na Mazurach chowano je n a piecu l u b w szafce . Na K u r p i a c h „nowe l a t k a " wieszano w izbie u pułapu. „Na obazanek kacecka, k u r k a psylepsiona i na śnurku uziesona nad stołem." „Robili kołecko, a n a n i m ptoski. Na t s y n i t k i wiesali u p u ­ łapu i palicem l u b chlubką [gałązką] rusył, zeby się krązało." „[...] n a szczecinki sie nakładało, to sie bujały j e k grochy, to i byśki i n o w e l a t k i . " Po upieczeniu figur dzieci otrzymywały je do za­ bawy i zjedzenia. „W w i g i l i j o Nowego Roku to dzieci baziły sie n i m i , j e k sie pozafoazili to pogryźli, dziecko sie długo nie nabazi." „Dzieci wiązali kunie n a n i t k i , bawili się, a potem pożarli [...]" . Nie jest w y k l u ­ czone, że obdarowywaniu dzieci t y m i w y p i e k a m i przyświecały również jakieś magiczne cele. „Wszyst­ kiego stworzeństwa nagnietli i każde z dzieci musiało to spróbować, połamali i każdemu w gembe, żeby każdy musiał zjeść." Być może chodziło t u o zabez­ pieczenie pieczywa przed zbezczeszczeniem. Najbliższe otoczenie miejsca, w którym wieszano „nowe latko", należało w izbie do uprzywilejowanych. Tutaj nie rozkładano się z żadną pracą. Był to ozdo­ biony w y c i n a n k a m i kąt w izbie między o k n a m i , w którym stał stół z pasyjką wśród bukietów pa­ pierowych kwiatów. Nad stołem zwisał z pułapu ozdobny „kieree" — nanizane n a rozpięte n i t k i słom­ k i i grochy. W jego sąsiedztwie zatykano za belki u powały lufo wieszano n a ścianach palmę w i e l k a ­ nocną, „marcinkę" — rózgę poświęconą, którą pa­ sterz przypędzał ostatni raz w r o k u bydło z pastwiska, Informatorzy: A. Krupa, w . Wiartel, L. Faleński, w . Pogubię Średnie, pow. Pisz, W. Grądzki, w. Rudka, K. Olas, w. Piasutno, pow. Szczytno, M. Laszig, w . Probark, pow. Mrągowo, P. Rudzieński i K. Tofel (ur. 1863), w . Kamfoorno, pow. Olsztyn, M. Strzemienna, w. Wykrot, St. Pokornicki, w . Przeczniak, Gwiazda, w . Wolkowe, I . Deptuła, w . Dęby, pow. Ostrołęka, A. Wolićki, w . Łączki, pow. Kolno. Na podstawie wiadomości zebranych na K u r piowszczyźnie. Sądząc z faktu, że lepienie figurek „nowego l a t k a " znają starcy z terenów Mazur, można przypuszczać, że zwyczaj ten był powszechny na całym terenie występowania obrzędowego pieczywa noworocznego. Trudno dokładnie ustalić, j a k i e ilości mąki zużywano na w y p i e k i . Samych zaś wypieków spo­ rządzano zazwyczaj kilkadziesiąt (ok. 20—30 sztuk). Było i c h t a k dużo, że zapełniały powierzchnię stołu, a zebrane razem wypełniały „trafne sito" (duże sito) —• określenie T. K u t y ze w s i Parciaki, pow. Przasnysz. M . Strzemienna (ur. 1867), w . W y k r o t , pow. Ostrołęka. M . Laszig (ur. 1873), w. Probark, pow. Mrągowo. F. Redyk (ur. 1885), w . Szczećhy Wielkie, pow. Pisz, i A. Kłos (ur. 1876), w . Przystań, pow. Maków Mazowiecki. A. Czastrzau (ur. 1870), w . Idzbark, pow. Ostróda. Na podstawie wiadomości ze w s i Rudka, pow. Szczytno, i Rostki, pow. Pisz. Por. B. Stelmachow­ ska, op. c i t , s. 71. I . Deptuła, w . Dęby, pow. Ostrołęka. A. Kłos, w . Przystań, pow. Maków Mazowiecki. M . Strzemienna, w . W y k r o t , pow. Ostrołęka. 17 18 19 20 14 15 16 8 21 22 23 24 17 18 19 20 21 22 23 24 �je bardziej ono będzie. pomyślnym, względnie wróżenie, jakie Odtworzenie dzisiaj r o l i pieczywa w obrzędowości noworocznej jest bardzo trudne. Zebrane informacje z terenu pozwalają co najwyżej mówić o funkcji ciasta w okresie, w którym zwyczaj pieczenia gO' sta­ nowił jeszcze zjawisko żywe. W takiej postaci na Warmii i Mazurach zwyczaj t e n występował w d r u ­ giej połowie X I X w., na terenie kurpiowskiej Puszczy Zielonej jeszcze w końcu X I X w . 11. 14. Pieczywo „nowe latko": 1 (z lewej) — wyobra­ żenie kaczki, ciasto pszenne, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1956 r. xxx, ur. ok. 1925 r., w. Probark, pow. Mrą­ gowo. 2 (z prawej) — wyobrażenie kury, ciasto pszen­ ne. Wyk. w 1955 r. F. Pacia, ur. 1872 r., w. Piastuno, pow. Szczytno. 1 4 Lepienie i pieczenie ciast odbywało się uroczyście w wieczór w i g i l i j n y przed N o w y m Rokiem l u b świę­ tem Trzech Króli. Czynnościom t y m towarzyszył nastrój powagi. Do ławy l u b stołu z przygotowanym ciastem zasiadała nieraz cała rodzina. Główna rola w lepieniu przypadała mężczyznom . Wszystko to świadczy niewątpliwie o przywiązywaniu dużego zna­ czenia do tych praktyk. l5 W omawianym okresie lepiono w y p i e k i z dość znacznej ilości ciasta . Można przypuszczać, że ogól­ na liczba wypieków i i c h f o r m nie była bez znacze­ nia jeżeli chodzi o magiczną skuteczność tych p r a k ­ tyk. W wypadku właściwego „nowego l a t k a " , nie ulega żadnej wątpliwości, iż rodzaj i ilość umieszczo­ nych na krążku wyobrażeń miały decydować w n a d ­ chodzącym roku o rozmiarach przychówku koni, bydła, drobiu. „[...] co ukscyli to postazili na t y m kołósku, ile na t y m kołósku, to t a k i bandzie psychówek w n o w y m r o k u . " „[...] ciasto t a k wydłobili, gniazdko jakby kukułków, w środku ustazili kokosz i dookoła kuń, krowa, cielok, łowca, jegnioki, świnia, prosięta, j a k i psychówek chcieli mieć." 16 17 18 Część spośród wypieków, względnie tylko właściwe „nowe latko", starannie przechowywano n a cały nad­ chodzący rok. Na Mazurach chowano je n a piecu l u b w szafce . Na K u r p i a c h „nowe l a t k a " wieszano w izbie u pułapu. „Na obazanek kacecka, k u r k a psylepsiona i na śnurku uziesona nad stołem." „Robili kołecko, a na n i m ptoski. Na tsy n i t k i wiesali u p u ­ łapu i palicem l u b chlubką [gałązką] rusył, zeby się krązało." „[...] na szczecinki sie nakładało, to sie bujały j e k grochy, to i byśki i n o w e l a t k i . " 21 22 23 24 Po upieczeniu figur dzieci otrzymywały je do za­ bawy i zjedzenia. „W w i g i l i j o Nowego Roku to dzieci baziły sie n i m i , j e k sie pozabazili to pogryźli, dziecko sie długo nie nabazi." „Dzieci wiązali kunie n a n i t k i , bawili się, a potem pożarli [...]" . Nie jest w y k l u ­ czone, że obdarowywaniu dzieci t y m i w y p i e k a m i przyświecały również jakieś magiczne cele. „Wszyst­ kiego stworzeństwa nagnietli i każde z dzieci musiało to spróbować, połamali i każdemu w gembe, żeby każdy musiał zjeść." Być może chodziło t u o zabez­ pieczenie pieczywa przed zbezczeszczeniem. Najbliższe otoczenie miejsca, w którym wieszano „nowe l a t k o " , należało w izbie do uprzywilejowanych. Tutaj nie rozkładano się z żadną pracą. Był to ozdo­ biony w y c i n a n k a m i kąt w izbie między o k n a m i , w którym stał stół z pasyjką wśród bukietów pa­ pierowych kwiatów. Nad stołem zwisał z pułapu ozdobny „kierec" — nanizane n a rozpięte n i t k i słom­ k i i grochy. W jego sąsiedztwie zatykano za belki u powały l u b wieszano n a ścianach palmę w i e l k a ­ nocną, „marcinkę" — rózgę poświęconą, którą pa­ sterz przypędzał ostatni raz w r o k u bydło z pastwiska, Informatorzy: A. K r u p a , w . Wiartel, L. Faleński, w. Pogubię Średnie, pow. Pisz, W. Grądzki, w. Rudka, K. Olas, w. Piasutno, pow. Szczytno, M. Laszig, w . Probark, pow. Mrągowo, P. Rudzieński i K. Tofel (ur. 1863), w . K a m b o m o , pow. Olsztyn, M. Strzemienna, w. Wykrot, St. Pokornicki, w . Przeczniak, Gwiazda, w . Wolkowe, I . Deptuła, w . Dęby, pow. Ostrołęka, A. W o l i c k i , w . Łączki, pow. Kolno. Na podstawie wiadomości zebranych na K u r piowszczyźnie. Sądząc z faktu, że lepienie figurek „nowego l a t k a " znają starcy z terenów Mazur, można przypuszczać, że zwyczaj ten był powszechny na całym terenie występowania obrzędowego pieczywa noworocznego. Trudno dokładnie ustalić, j a k i e ilości mąki zużywano na w y p i e k i . Samych zaś wypieków spo­ rządzano zazwyczaj kilkadziesiąt (ok. 20—30 sztuk). Było i c h tak dużo, że zapełniały powierzchnię stołu, a zebrane razem wypełniały „trafne sito" (duże sito) — określenie T. K u t y ze w s i Parciaki, pow. Przasnysz. M . Strzemienna (ur. 1867), w . W y k r o t , pow. Ostrołęka. M . Laszig (ur. 1873), w. Probark, pow. Mrągowo. F. Redyk (ur. 1885), w . Szczechy Wielkie, pow. Pisz, i A. Kłos (ur. 1876), w . Przystań, pow. Maków Mazowiecki. A. Czastrzau (ur. 1870), w . Idzbark, pow. Ostróda. Na podstawie wiadomości ze w s i Rudka, pow. Szczytno, i Rostki, pow. Pisz. Por. B. Stelmachow­ ska, op. cit., s. 71. I . Deptuła, w . Dęby, pow. Ostrołęka. A. Kłos, w . Przystań, pow. Maków Mazowiecki. M . Strzemienna, w . W y k r o t , pow. Ostrołęka. 19 20 14 15 16 8 17 18 19 20 21 22 23 24 �11. 15. Pieczywo noworoczne z okolic Niedzicy, wyobrażenie świni (wg: M. Hófler, op. cit, tabl. VIII, 35). II. 16. Pieczywo „nowe latko", wyobrażenie świni, ciasto pszenne, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1957 r. M. Laszig. ur. 1874 r„ w. Probark, pow. Mrągowo. oraz „zianusek" przeciw p i o r u n o m . Umieszczanie obrzędowego pieczywa wśród tych poświęcanych przedmiotów — świadczy o dużym jego znaczeniu. Sam fakt istnienia w domu „nowego l a t k a " miał dodatnio wpływać na rezultaty w hodowli zwierząt na przestrzeni całego roku. Niezależnie jednak od te­ go przekonania często uciekano się bezpośrednio do pomocy pieczywa. Rozmoczone w wodzie podawano krowom, które miały się cielić, k o t n y m owcom, czy też kurom w okresie niesienia j a j . „Jek się k r o w a cieliła, albo kokos niosła, to rozmocyli i d a l i zeby iatowała." „Robzili k r o w y , j e l o n k i , jeglacki i dawa­ li krowom, coby miały dobre cielocki." „Moja m a t ­ ka piekła z ciasta k r o w y , kokoski, dali kokoszom, wmoczyli do picia k r o w o m . Krzyżaki r o b i l i z ciasta i owcom dali pożreć [,..]" . dziej pierwotną warstwę funkcji zwyczaju pieczenia „nowych latek", jaką udaje się odtworzyć na pod­ stawie istniejących danych . Funkcja ta jest u c h w y t n a na całym obszarze w y ­ stępowania obrzędowego pieczywa noworocznego. Na północo-zachód o d terenów kurpiowskiej Puszczy Zielonej ulega ona poszerzeniu o ważną rolę wróżb noworocznych, na podstawie wypieków o tematyce związanej z życiem rodzinnym. „Robzili z ciasta s i g i e l k i , psieniądze, śimerć, psierścienie- i pod garnki kładli, to dziewcoki i chłopoki wróżyli sobzie. Potem pojedli j e i pokój." „Na Nowy Rok nowelatka piekli, to koza, to baranek leżał, to i lalek narobzili. To w w i l i je robzili, a j e k był ten dzień, to nakładli na stół, u k r y l i płachtą. Dziewcyny i chłopoki wyprosili i potym zgadywali to był t a k i śniech i zart [...]"**. Magiczne praktyki, zabezpieczające zwierzęta przed niepłodnością, stanowią hodowane tę najbar- Na W a r m i i i Mazurach już w osiemdziesiątych l a ­ tach X I X w., a na terenie kurpiowskiej Puszczy Zie- Na podstawie obserwacji przeprowadzonej w e wsiach: Wach, Charciabałda, Wolkowe, Cięck, Szafrariki, Dylewo, Tatary, Kadzidło, pow. Ostrołęka, Serafin, Łyse, Turośl, Zalas, Łączki, pow. Kolno. M . Laszig (ur. 1873), w . Probark, pow. Pisz. L. Piechotka (ur. 1870), w . Machory, pow. Mrą­ gowo, zam. w. Rozogi, pow. Szczytno. E. Senff (ur. 1881), w . Jankowice, pow. Ostróda. Na terenie Kurpiowszczyzny nie udało m i się n a ­ trafić na tak wyraźne określenia magicznego prze­ znaczenia wypieków „nowych latek". Oto niektóre z zanotowanych n a K u r p i a c h wypowiedzi, dotyczące tej kwestii: „Moczono ten w y p i e k i dawano bydłu, żeby Pan Jezus dał i m [bydłu] zdrozie [zdrowie]". (M. Deptuła, w . Dęby, pow. Ostrołęka). „Jek tsy lata wyzisi [będzie wisiało u pułapu w izbie] to lekar- stwo. A l e do cego nie ziem". (Gwiazda, ur. 1870, w. Wolkowe, pow. Ostrołęka). Fakt, że wśród wypieków „nowych latek" spo­ tyka się wyobrażenia pewnych zwierząt dzikich (np. węża, jelenia, zająca), które w wierzeniach ludowych występują j a k o istoty o mocach nadprzyrodzonych względnie symbole spraw na tory bardziej ogólnej, nie związanych z hodowlą — pozwala domyślać się, że niegdyś pieczywo to pełniło inną funkcję; nie jest wykluczone, że wiązało się z pewnego rodzaju k u l ­ tem tych zwierząt. Sigielki — figielki, w t y m w y p a d k u figurki o „zabawnym" wyglądzie, śmieszne, niepoważne. W. Grądzki, w . Rudka, pow. Szczytno. M . Sobierajska, w . B a r t n i k i , pow. Przasnysz. 25 26 27 2S 25 26 27 28 29 r 30 31 29 30 31 32 .9 �lonej w początkach X X w . nie przypisywano pieczy­ w u właściwości magicznych. Jeśli zdarzało się, że wypiekano „nowe l a t k a " , to wyłącznie d l a tradycji, najwyżej z myślą o dzieciach, d l a których zabawa figurkami i i c h jedzenie stanowiło wielką, świątecz­ ną atrakcję . W tej postaci zwyczaj przetrwał spo­ radycznie na W a r m i i i Mazurach do końca X I X w., a na Kurpiowszczyźnie nawet do I I w o j n y świa­ towej . 33 34 Po wojnie w k i l k u wsiach kurpiowskich zaczęto wypiekać „nowe l a t k a " na konkursy i wystawy sztuki ludowej. Dzisiaj d l a potrzeb C P L i A wyrobem tych wypieków zajmuje się rodzina Konopków z T a t a r . 35 nia. W niektórych miejscach, głównie zaś we wschod­ nich rejonach Kurpiowszczyzny, kiedy zanikło już pieczenie „ nowych latek", nazwę i c h przejęły „fa­ fernuchy" . „Na N o w y Rok to ciastecka do pocęstow a n i a robio, ale nie t a m jakieś konie gnioto. Brełka ciasta jest rozkulana n a t a k i wołecek i wtencas ten wołecek był cienty nozyckami [nożycami do strzy­ żenia owiec] i wychodziły krzyżowe, kwadracikowe, w rodzie kostki c u k r u nowólatka, albo fafernuchy — niały one d w a imiona. To było na przyjęcie." 3S 39 „ K O Z Y PROSTYŃSKIE" — ODPUSTOWE PIECZYWO Z TERENÓW P O D L A S I A , A N A L O G I E Z „NOWYMI L A T K A M I " W ZAKRESIE T E M A T Y K I FORM Warto wspomnieć, że na o m a w i a n y m terenie nie­ zależnie od „nowych l a t e k " pieczono na Nowy Rok tzw. „fafernuchy" — niewielkie, o kształcie romboidal­ n y m w y p i e k i z ciasta doprawionego niekiedy miodem, t a r t y m pasternakiem l u b marchwią oraz pieprzem (il. 33). „Fafernuchy", chociaż w mniejszym stopniu niż „nowe l a t k a " , służyły początkowo również pew­ n y m magicznym c e l o m . Proces zaniku magicznych funkcji tych dwóch rodzajów pieczywa przebiegał równolegle. W w i e l u jednak wsiach pieczenie „fafernuchów" utrzymało się dłużej, aniżeli „nowych l a t e k " . „Fafernuchy". dzięki wyszukanemu smako­ w i oraz prostemu sposobowi w y r o b u , przetrwały jako jedna z tradycyjnych atrakcji świątecznego pożywie- Wydaje się, że tradycyjnie związane z Podlasiem, sprzedawane na odpustach i j a r m a r k a c h tzw. „kozy prostyńskie" stanowią na t y m terenie pieczywo analogiczne do „nowych latek". Tematyka tego pie­ czywa pod wpływem czynników w y b i t n i e komercjal­ nych uległa wyraźnej standaryzacji. Nie dostrzega się wśród „kóz prostyńskich" takiej n p . rozmaitości tematów, j a k a występuje w „nowych l a t k a c h " . Po­ dobnie jednak j a k noworoczne ciasto obrzędowe z Mazur czy Kurpiowszczyzny, w y p i e k i podlaskie to przedstawienia zwierząt, koni, baranów, psów, kóz, jeleni (il. 34—39). Wskazuje n a to cały szereg wypowiedzi i n f o r ­ matorów zarówno z terenów Kurpiowszczyzny j a k i Mazur. W j e d n y m t y l k o w y p a d k u spotkałem się z wyraźnie p o g a r d l i w y m (jeśli t a k można powiedzieć) stosunkiem do atrakcyjności tego zwyczaju. „Nose grudki [dziadkowie] to se madrowali [gnietli] nowelatka. A m y to na N o w y . Rok ciasta napsiekli fein, wódki sie napsili, kiełbasy nawazyli, bo t y m i wypsiek a m i t o b y sie nie najad." (F. Kozicki, ur. 1885, w. Kipary, pow. Szczytno). Dotyczy w s i : Charciabałda, Zdunek, Biełusny Lasek, Brzozowy Kąt, Wach, Piasutno, Siarczą Łąka, Szafarnia, Tatary, pow. Ostrołęka. Por. Wł. Kolago, op. c i t , s. 156—159; K. Piet­ kiewicz, Sztuka ludowa na Mazowszu, 1958, s. 58. Uważano np„ że groch dobrze obrodzi jeśli się napiecze „fafernuchów" (wg M . Golanek, u r . 1890, w. Borkowo, pow. Kolno). Na Nowy Rok w kościele rzucano z chóru „fafernuchami", żeby się szczęściło (wg F. Komosy, ur. 1870, Baranowo, pow. Maków Mazowiecki). Na podstawie wiadomości zebranych w e wsiach: J u r k i , Dobrylas, Gawrychy, Zbójna, Dębniki, pow. Łomża, Cieciory, Turośl, Kozioł, pow. Kolno. Jw. T. Nasiadka (ur. 1876), w . Dębniki, pow. Łomża. Nazwa „kozy prostyńskie" pojawiła się w cią­ gu ostatnich kilkunastu l a t w literaturze przedmiotu. Sami twórcy oraz kupujący te w y p i e k i używają nazwy „kozy". Nazwą „koza", „kozy" — oznacza się często w gwarze rozmaite przedmioty, niekoniecznie przypominające l u b mające jakiś związek z właści­ w y m desygnatem tej nazwy. Używane są te nazwy najczęściej w sensie pejoratywnym. Poza t y m nazwa „koza", „kozy" — to w miejscowej gwarze sarna, sarny. 36 37 33 34 35 36 10 40 37 38 39 40 �11. 17. Pieczywo „nowe latko", wyobrażenie kury w gnieździe wysiadującej kurczęta, ciasto pszenne, wys. 3 cm. Wyk. w 1956 r. A. Francek, ur. 1875 r., w. Idzbark, pow. Ostróda. II. 18. Pieczywo noworocz­ ne „jabłonka", z okolic Nidzicy (wg: M. Hofler, op. cit, tabl. VI, 1). II. 19. „Nowe latko", na kręgu wy­ obrażenia drobiu, ciasto pszenno-żytnie pytlowe, średn. 8 cm. Wyk. w 1955 r. W. Olender, ur. 1898 r., w. Charciabałda, pow. Ostrołęka. II. 20. „Nowe lat­ ko", figura pasterza otoczona wyobrażeniami drobiu, ciasto żytnie, wys. 7,5 cm. Wyk. w 1958 r. M. Ko­ nopka, w. Tatary, pow. Ostrołęka. II. 21. „Nowe lat­ ko", na kręgu wyobrażenia (od lewej ku prawej): krowy, zająca, pasterza, konia i barana, w środku kura z jajem na grzbiecie, ciasto pszenno-żytnie py­ tlowe, średn. 9,5 cm. Wyk. w 1957 r. M. Bałdyga, ur. 1885 r., w. Wach, pow. Ostrołęka. „Kozy prostyńskie" od kilkudziesięciu lat w y r a ­ biane są wyłącznie w Ostrowi M a z o w i e c k i e j . Dla wielu rodzin, rekrutujących się z najbiedniejszej warstwy mieszkańców miasta, wyrób „kóz" jest jed­ nym z sezonowych zajęć z a r o b k o w y c h . Jeszcze na początku X X w . „kozy" piekła na sprzedaż ludność zamieszkująca wsie n a d Bugiem (por. mapkę). Pie­ czywo to pochodzeniem s w y m ściśle związane jest więc ze środowiskiem w i e j s k i m i najprawdopodobniej w t y m środowisku spełniało w jakimś czasie rolę ciasta obrzędowego, służącego magicznym p r a k t y k o m hodowlanym. W czasie badań terenowych nie udało się jednak natrafić na występowanie tradycji używa­ nia omawianego pieczywa do tych celów. 41 42 Centrum sprzedaży „kóz" stała się Prostynia, wieś parafialna, położona nie opodal Ostrowi Mazowiec­ kiej, słynąca n a okolicę z niezwykle l u d n y c h od­ pustów w d n i u św. Trójcy . 43 41 Powstanie i rozwój produkcji pieczywa „kozy prostyńskie" przypada w t y m mieście na pierwsze lata po I wojnie światowej. Na podstawie wiadomości od informatorów zam. w Ostrowi Mazowieckiej: Fr. Brzezińskiej, ur. 1894, E. Zalewskiej, ur. 1893, Z. Skrzecz, ur. 1898, M . Lipskiej, ur. 1899, St. I w a ­ nowskiej, ur. 1896 i informatorów z Prostyni: St. Książka, ur. 1877, F. Sobótko, ur. 1898, M . Wysogrodzkiej, ur. 1882. W Ostrowi Mazowieckiej wyrobem „kóz" zaj­ mują się prawie wszystkie rodziny zamieszkałe w n a j ­ biedniejszej dzielnicy miasta, w pobliżu ulic Małkińskiej i Kacpurslkiej. Ostrów Mazowiecka jest miastem 0 dużych tradycjach handlarsko-janmarcznych. Od­ bywało się t u 6 jarmarków rocznie. Por. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, 1886, s. 696. Prostyń należy do miejscowości słynących c u ­ dami. Pierwsze cudowne uzdrowienia datują się w miejscowym kościele już o d 1511 r. Por. B. T u r ­ ski, Pamiątka z Prostyni, Siedlce 1932, s. 16—42; Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, 1888, s. 63. W samej Prostyni nie pieczono „kóz". Ludność w tej wsi zajmowała się i zajmuje r o l n i c t w e m oraz hodowlą. „W Prostyni to same gospodarze, to i m sie nie opłaci robić." (Z. Skrzecz, Ostrów Maz.). Wielu mieszkańców Prostyni nawet nie orientuje się j a k wyrabiane są „kozy". „Mozę oni jakieś masynki majo 1 nimi robio te kozy ..." (Cz. Rostek, ur. 1918, Pro­ stynia). 2 o 42 43 21 �Pieczywo „nowe latko". II. 22. Na kręgu wyobrażenia: krowy, konia, źrebaka i krowy, w środku kura na gnieździe z kurczętami, ciasto żytnie pytlowe, średn. 13 cm. Wyk. w 1956 r. M. Deptuła, ur. 1887 r., w. Dę­ by, pow. Ostrołęka. II. 23. Figura pasterza otoczona wyobrażeniami drobiu (kogutów, kur, gęsi), ciasto żytnie pytlowe, wys. 7 cm. Wyk. w 1958 r. M. Ko­ nopka, w. Tatary, pow. Ostrołęka. II. 24. Wyobraże­ nie jelenia (wg: K. Moszyński, „Kultura ludowa Sło­ wian", cz. 2, z. 2, Kraków 1939, s. 837). Ił. 25. Wy­ obrażenie jelenia, ciasto pszenno-żytnie pytlowe, wys. 7,5 cm. Wyk. w 1955 r. F. Scibek, ur. 1876 r., w. Zdu­ nek, pow. Ostrołęka. U. 26. Wyobrażenie jelenia, ciasto pszenno-żytnie pytlowe, wys. 8 cm. Wyk. w 1958 r. M. Konopka, w. Tatary. �Sprzedaż „kóz" w t r a d y c j i odpustów n a św. Trój­ cę w Prostyni zajmuje ważne miejsce. Wokół zwy­ czaju zrodziła się nawet legenda. Jest ona żywa do dzisiaj wśród zjeżdżających n a odpusty handlarzy i samych mieszkańców w s i . „Pod Ostrołęką, Łomżą to się sprzeda pięćdziesiąt, sto, a w Prostyni t o od­ pust z samych kozów, bo t o dlatego, że św. Trójca na k o z i e do Prostyni p r z y j e c h a l i . " „[...] że to Matka Boska-Swięta Trójca na kozie się objawiła i to jest pamiątka obchodzona co r o k u . " „Ktoś przyjechał n a kozie, p r a w d a to Trójca psez B u g psyjechała i o d tego te kozy pozbadli." „Powiadają, ze kiedyś jakiś jeleń płynął Bugiem i wyratował Świętą Trójcę, która wpadła do wody." „To kiedyś Święta Trójca psejezdzała n a oślicy t a k i e j , woda była olbrzymia w Prostyni i o n i śli i woda się rozstępowała i j a k psechodzili to nazat nachodziła, to był cud, to ludzie sie wzięli n a tę pamiątkę robić kozy w podobiźnie tej oślicy." 44 45 4 6 47 48 4 9 50 Nie ulega wątpliwości, że pierwotnie legenda do­ tyczyła wyłącznie powstania w Prostyni kościoła . Z czasem uzupełniono ją osobnym wątkiem o pie­ czywie. Do połączenia faktów nie mających ze sobą bezpośredniego związku doszło prawdopodobnie d l a ­ tego, że zachodziła zbieżność między m o t y w e m o je­ leniu występującym w historii uratowania znajdują­ cej się w miejscowym kościele, słynącej cudami figury — a przedstawieniami tego zwierzęcia wśród form sprzedawanych wypieków n a odbywającym się co roku odpuście w Prostyni. 11 „Koza", w t y m w y p a d k u sarna — jedna z tych, które wyratowały rzeźbę św. Trójcy porwaną przez prąd Bugu; por. dalsze wypowiedzi. A n n a Dębek, u r . 1901, Ostrów Mazowiecka. St. Iwanowska, ur. 1896, Ostrów Mazowiecka. Z. Skrzecz, ur. 1898, Ostrów Mazowiecka. ChłodoWski, u r . 1879, Prostyń, pow. Ostrów Maz. W ludowej interpretacji p r a w d Kościoła można spotkać się z określeniem trudnej do zrozumienia istoty Trójcy Świętej j a k o Świętej Rodziny. W re­ zultacie często Świętą Rodzinę, względnie Chrystusa, Matkę Boską i Boga Ojca, nazywa się Trójcą Świętą. Na Kurpiowszczyźnie (we wsiach Łyse, L i p n i k i , Zalas, pow. Ostrołęka.) występujące t a m kapliczki z rzeźbami przedstawiającymi wniebowstąpienie Matki Boskiej nazywane są Świętymi Trójcami. F. Brzeziński, u r . 1894, Ostrów Mazowiecka. Legendy podobne do przedstawionych wyżej spotyka się dosyć często na terenie Polski. Tłumaczą one zawsze powstanie w d a n y m miejscu kościoła. Trudno wyjaśnić, dlaczego na Mazurach i K u r ­ piowszczyźnie utrzymywała się t a k długo magia hodowlana, jako obrzędowa funkcja omawianego pie­ czywa, a jednocześnie n a terenie Podlasia nastąpił tak wcześnie jej zanik. Mogło na t o wpłynąć szereg czynników, np. szczególnie duże znaczenie hodowli bydła na K u r p i a c h i Mazurach, utrzymywanie się na Kurpiowszczyźnie —• społecznie i gospodarczo izolowanej — bardzo w i e l u tradycyjnych wierzeń, zwyczajów itp„ a znów n a Podlasiu słabe przywiąza­ nie osadników dawnej szlachty zaściankowej d o wszelkich t r a d y c j i k u l t u r y ludowej. Na podstawie wiadomości uzyskanych od Daniłko Mazaruka (ur. ok. 1880), w . Plutycze, Pawła Szewczuka (ur. 1879), w . Husaki, Tatiany Dąbrow­ skiej (ur. 1892), w . Chraboły, pow. Bielsk Podlaski. 44 Do powstania takiej właśnie w e r s j i legendy mogło dojść jednak przede wszystkim dlatego, że sprzedaż „kóz" na odpustach w Prostyni miała już swoją od­ ległą tradycję. Proces zaniku magicznych funkcji zwyczaju pieczenia figur, zwanych „kozami", musiał zatem nastąpić n a Podlasiu znacznie wcześniej niż zarzucenie pieczenia „nowych l a t e k " jako ciasta obrzędowego na Kurpiowszczyźnie czy M a z u r a c h . 52 P I E C Z Y W O N A Z W I A S T O W A N I E N.M.P. — „BUSŁOWE Ł A P Y " , T E M A T Y K A I F U N K C J A OBRZĘDOWA W Y P I E K Ó W Występowanie zwyczaju pieczenia „busłowych łap" udało się zanotować w k i l k u wsiach powiatu Bielsk Podlaski (por. mapkę). We wsiach tych wypiekano „busłowe łapy" do końca X I X w., niekiedy, t y l k o sporadycznie, jeszcze do I w o j n y światowej . Pamięć o t y m zwyczaju jest już dzisiaj nikła i zebranie w y ­ czerpujących danych napotyka znaczne trudności. Pogarsza sytuację brak j a k i c h k o l w i e k wzmianek o „'busłowych łapach" w literaturze przedmiotu. 53 Podstawową i zarazem właściwą formą pieczywa było wyobrażenie pięciopalczastej łapy bociana, o rozstawionych pazurach ( i l . 42). Zdarzały się poza II. 27. Pieczywo „nowe latko", wyobraże­ nie sarny, ciasto żytnie razowe, wys. 8 cm. Wyk. w 1953 r. Wl. Kolimas, w. Wach, pow. Ostrołęka. 45 46 47 48 49 50 51 52 i 53 13 �II. 28. Pieczywo dyga, w. Wach, „nowe latko", wyobrażenie zająca, ciasto pow. Ostrołęka. pszenno-żytnie pytlowe, wys. 5,5 cm. Wyk. M . Bał- t y m formy wyobrażające narzędzia rolnicze, stosun­ kowo najczęściej brony (11. 43—44) i znacznie rzadziej sierpy oraz pługi l u b sochy . Jak wyglądały te ostatnie w y p i e k i , nie udało się ustalić. Ciasto przygotowywano w wilię Zwiastowania N.M.P. Lepieniem i pieczeniem zajmowały się wyłącz­ nie kobiety. W y p i e k i dawano do zjedzenia dzieciom. Było jednak w zwyczaju, że przedtem właściwe „busłowe łapy" pokazywano bocianowi, który zdążył przylecieć na Zwiastowanie. Dzieci wynosiły pieczy­ wo na podwórze i tutaj oczekiwały pojawienia się bociana. Kiedy n a d obejściem ukazał się ptak, wzno­ siły one w jego k i e r u n k u w y p i e k i , wołając „busoł, busoł, busoł..." Zdarzało się, że dorośli nieoficjalnie asystowali przy czynności powitania przez dzieci bo­ ciana. „Jak u j r z y bociana i pokacza się po ziemi, to nie będzie siereśnia [kręgosłup] przy sierpie bo- leć." „Jak siedzi, a bocian leci, to trzeba wstać i podlecieć, to n i e będzie ciężki." Zwiastowanie w ludowych wierzeniach n a Podlasiu (szczególnie wśród ludności prawosławnej pochodze­ nia białoruskiego) uznawane było n i e t y l e jako uroczystość święcenia, zgodnie z tradycją ewangelicz­ ną, nawiedzenia M a r i i Panny przez Ducha Świętego, ile jako dzień przylotu bocianów — zapowiedź na­ dejścia w i o s n y . Było to ważne święto doroczne, rozpoczynające okres wegetacji roślin, a pośrednio prac w polu — trwających o d wiosny aż do jesieni. Zwyczaj pieczenia „busłowych łap" stanowił jakby akt powitania przylotu bocianów, a t y m samym na­ dejścia wiosny. „[...] wyglądają bociana i bociana łapy pieką, i brony i sierpy, że to czas w p o l e . " ,.[...] to na przylot bociana, mata busłowe łape [matka mówi do dzieci], bo dzisiaj przyleci busoł." „Na Występowanie wypieków wyobrażających sochy lub pługi udało się spotkać w e wsiach Plutycze, A n d r y j a n k i i Bujnowo, pow. Bielsk Podlaski, sier­ py —• w e wsiach A n d r y j a n k i i Husaki, pow. Bielsk Podlaski. Na podstawie wiadomości ze w s i Plutycze, K n o r y d y i A n d r y j a n k i , pow. Bielsk Podlaski. Daniłko Mazaruk (ur. ok. 1880), w. Plutycze, pow. Bielsk Podlaski. Iwanowicz (ur. ok. 1900), w. Plebanowo, pow. Sokółka. Por. S. Matusiak, Święty przeklęty (Bocian), „Lud" X I V , s. 170—178; W. Drozdowska, Obrzędy i zwyczaje związane z gospodarką w Jasieniu, „Pra­ ce i Materiały Muzeum A r c h . i Etnogr. w Łodzi", Seria Etnograficzna, n r 1, s. 107. 54 55 54 55 56 57 14 56 57 5S 59 60 58 I n f . x x x (ur. ok. 1900), w . A n d r y j a n k i , pow. Bielsk Podlaski. 59 Daniłko Mazaruk pow. Bielsk Podlaski, 60 (ur. ok. 1880), w . Plutycze, �Zwiastowanie piekli bronę, i sierp, i bociana łapę, bo to bocian przyniósł wszystkiego." Bocian w wierze­ niach ludowych uchodził za opiekuna gospodarstwa. Przypisywano m u nadprzyrodzone moce. Chronił on zabudowania przed piorunami, ostrzegał przed poża­ rem, zapowiadał nieurodzaj r o k u i t p . Bardzo mo­ żliwe, że pieczenie „busłowych łap" stanowiło w j a ­ kiejś mierze a k t symbolicznej ofiary dziękczynnej czy pókłonnej, mającej n a celu zjednanie sobie tego p t a k a . Wypiekanie ciast wyobrażających brony mogło być skonkretyzowaniem tej ofiary, wskazaniem, że n a przylot bociana zostało przygotowane gniazdo . „Brony p i e k l i m dlatego, że zakładają [te narzędzia] na gniazdo." Powszechny jest zwyczaj zakładania bocianom gniazd n a dachu któregoś z budynków l u b na drzewie, w pobliżu obejścia. Używa się przy t y m starych kół o d wozów, a także b r o n . 61 6 2 63 64 65 Występują łap" — obok w zwyczaju pieczenia wspomnianych treści — „busłowych inne, które Paweł Szewczuk (ur. 1879), w . Husaki, pow. Bielsk Podlaski. Por.: „U kogo bocian zrobi gniazdo to się poszczęści. Połóż bronę to c i się poszczęści. J a k zruca bociana [jak stary bocian zrzuca z gniazda młode], to głodny rok, j a k jajko, to urodzaj." (G. Busko, w. Putkowice Nadolne, pow. Siemiatycze). „Latoś bocian śniegu psyniósł n a ogonie." [tzn. sprawił, że mimo wiosny śnieg nie stopniał]. (M. Czarnomys, u r . 1870, w . Plebanowo, pow. Sokółka). „Nie można go zaczepiać, j a k on się zagnieździ, t o już i piorun n i e uderzy... Jak pisklęta wyrzuca, to ktoś naklonuł [rzucił urok]... Jak w y r z u c i j a j k o alfoo bociana (mło­ dego), to na głód, a j a k się przebiera [opuszcza gniazdo], t o pożar." (St. Iwanowicz, u r . ok. 1900, w. Plebanowo, pow. Sokółka). Tego rodzaju poglądy na bociana spotyka się n a terenie całej bodaj Polski. Por. S. Matusiak, op. cit., s. 171—174. sprowadzają się do spraw związanych wyłącznie z rolnictwem. Wskazywałoby n a t o istnienie obok właściwych „busłowych łap" — wypieków przedsta­ wiających narzędzia. Przy obecnym stanie zachowania omawianego zwy­ czaju trudno ustalić, j a k i e było znaczenie tych w y ­ pieków. Można się jedynie domyślać, iż symbolizo­ wały one ważniejsze prace rolne (orkę, bronowanie, żęcie zbóż). Magiczne powiązanie tych symboli z po­ siadającą nadprzyrodzone moce postacią bociana mogło mieć na celu zabezpieczenie, już z nadejściem wiosny, pól przed suszą (utrudniającą orkę i brono­ wanie), względnie przed n a d m i e r n y m i opadami i gra­ dobiciem (uniemożliwiającymi przeprowadzenie żniw, niszczących p l o n y ) . 66 W zwyczaju pieczenia „busłowych łap" dostrzega się reminiscencje k u l t u nadprzyrodzonych mocy bo­ ciana oraz magię, która m a skierować tę moc na za­ bezpieczenie pomyślności w gospodarce rolnej. Wydaje 61 62 Por. S. Matusiak, op. cit., s. 171—174. Por. przyp. 62. I n f . x x x ur. ok. 1900, w . A n d r y j a n k i , pow. Bielsk Podlaski. Bardzo możliwe jednak, że w y p i e k i wyobra­ żające sierp, bronę, pług — były symbolami narzędzi posiadających własne (niezależnie o d bociana) właści­ wości apotropeiczne. Wszystkie te narzędzia są że­ lazne, przy t y m ostre, a więc mają cechy w i e l u apotropeionów. Zresztą istnieją konkretne w y p a d k i wykorzystywania tych narzędzi do celów magicznego zabezpieczania człowieka przed wszelkim złem. We wsi Plebanowo, pow. Sokółka, w końcu X I X w . zda­ rzało się, że w czasie wesela młodożeńców sadzano na bronie (podobnie j a k pannę młodą powszechnie sadzało się w dzieży chlebowej) i obwożono po obej­ ściu zagrody. To znów, „aby c h m u r y odwrócić, prze­ wraca się bronę" (zębami w k i e r u n k u chmur). Por. B. Gustowicz, O ludzie podduklańskim, „Lud", V I , 1900, s. 65. Podobnie zabezpieczano przed burzą stogi siana, kładąc n a nich brony do góry zębami. Por. mat. fotograficzne M . Misińskiej, PAE, 1954, w . Pnie­ wo, pow. K u t n o . Gwódź bronny uznany był za szcze­ gólnie skuteczne narzędzie przeciwko upiorom. „Jak ugadzo [zgadną], który będzie wypiór i po śmierci wbijo m u w piersi góźdź bronny i pochowajo twarzo do spodu, to nie będzie chodzić." (Krasnostawskie) — St. Poniatowski, Etnografia Polski, „Wiedza o Pol­ sce", t. I I I , s. 267; por. też.: K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. I I , z. 2, s. 309—310. 63 64 Pieczywo „nowe latko": II. 29. Wyobrażenie wiewiór­ ki, ciasto pszenne, dł. 7,5 cm. Wyk. w 1956 r. A. Francek, ur. 2875 r., w. Idzbark, pow. Ostróda. II. 30. Wyobrażenie sarny, ciasto pszenne, wys. 6,5 cm. Wyk. w 1956 r. Fr. Lenkiewicz, ur. 1871 r., w. Szwendrowy Most, pow. Ostrołęka. 2 •Kai' •Pr MII IH l i ' C f i l tri tilM W. •l^^MBlMb 65 69 15 �się, iż są to dwie w a r s t w y wierzeniowe tego zwy­ czaju, przy czym druga przedstawia wartości wtórne, w swej genezie późniejsze . W czasach, które obejmuje pamięć najstarszych ludzi, zwyczaj pieczenia „busłowych łap" nie pełnił już tych funkcji. Wydaje się, iż jego rola ograniczała się głównie do uświetnienia długo oczekiwanej, u r o ­ czystej c h w i l i nadejścia wiosny. Z dawnych treści zwyczaju pozostało przywiązanie do tradycyjnych f o r m wypieków oraz zdarzające się sporadycznie w y ­ padki, że dzieci wychodziły przed d o m i oczekiwały na ukazanie się bociana. W dwóch wsiach, które kultywowały zwyczaj pie­ czenia „busłowych łap", jeszcze na początku X X w . przygotowywano na Zwiastowanie N.M.P. w y p i e k i wyobrażające ptaki ( i l . 41). Nazywano j e „skowron­ k a m i " . Lepiono i pieczono „skowronki" łącznie z „busłowymi łapami". Nie zachowała się jednak znajomość ani symbolicznego znaczenia wyobrażeń, a n i też pa­ mięć o i c h r o l i obrzędowej w t y m z w y c z a j u . W okolicach Sokółki przetrwał do dzisiaj zwyczaj pieczenia na Zwiastowanie placków zwanych „sucha­ r a m i " l u b „bondami" . „Suchary", t a k j a k „busłowe łapy" czy „skowronki", piecze się z ciasta nie przy­ prawionego, ale obdziela się n i m i całą rodzinę. Bardzo możliwe, że jest to jakaś pozostałość po d a w n y m zwyczaju pieczywa obrzędowego. Zwrócenie większej uwagi na treści magiczne zawarte w zwyczajach pieczenia ciast obrzędowych — stwarza podstawę do przeprowadzenia analizy formy plastycznej poszczególnych wypieków i pozwala ostatecznie podjąć próbę interpretacji jej ogólnych właściwości. Formę t y c h rzeźb w cieście należy bo­ w i e m rozpatrywać w kategoriach i m właściwych funkcji — przede wszystkim jako przedmiotów w i e rzeniowo-magicznych, następnie jako pożywienia, a na ostatnim miejscu — j a k o wytworów, które mają zaspokajać pewne potrzeby rozrywkowe czy nawet estetyczne. m 6S 69 SPOSÓB W Y R O B U POSZCZEGÓLNYCH PIECZYWA FORM „Nowe l a t k a " i „busłowe łapy" pieczono z razo­ wej l u b p y t l o w e j mąki żytniej. Zdarzało się spora­ dycznie, iż zamożniejsi gospodarze używali pytlowej mąki pszennej z dodatkiem żytniej. Natomiast „kozy" pieczono i piecze się wyłącznie z mąki pszennej. Mąkę rozczyniano wodą w niecce. Ciasto czasami solono, niekiedy również kwaszono, względnie dodaWskazywałby n a to fakt, że nazwa tego pie­ czywa — „busłowe łapy" (bocianie łapy) — odnosi się bezpośrednio do najbardziej popularnej f o r m y samych wyobrażeń pięoiopalczastych kończyn bociana. W ludowych wierzeniach skowronek uchodzi za opiekuna pól. Najprawdopodobniej więc zwyczaj pieczenia wyobrażeń tego ptaka na Zwiastowanie N. M . P. był j e d n y m z t a k w i e l u magicznych zabie­ gów o charakterze wegetacyjnym, dokonywanych w okresie wiosennym. N a podstawie badań terenowych we wsiach: Zadworzany, Wierzćhlesie, Ozierany Wlkp., Pleba­ nowo, pow. Sokółka. 67 08 69 �35 II. 31. Pieczywo noworoczne, sym­ bole wróżebne (wg: M. Hófler, op. cit, tabl. VIII, 34). II. 32. Pieczywo „nowe latko", symboliczne wyobra­ żenie panny, ciasto pszenne, wys. 7 cm. Wyk. w 1955 r. F. Redyk, ur. ok. 1880 r., w. Szczechy Wielkie, pow. Pisz. II. 33. Pieczywo „fafernuchy". Wyk. w 1956 r. Marianna Ko­ walczyk, ur. 1876 r., w. Gaczyska, pow. Przasnysz. Pieczywo „kozy prostyńskie": II. 34. Wyobrażenie koni, wys. 4 cm. Wyk. Eleonora Micha­ lak, ur. 1875 r., w. Bużyska, pow. Łosice. II. 35. Wyobrażenia saren, ciasto pszenne, wys. 6 cm. Wyk. w 1959 r. Z. Sienkiewicz, ur. 1915 r., Ostrów Mazowiecka. 11. 36. Wyobra­ żenie jeźdźca na koniu, ciasto pszen­ ne, wys. 5 cm. Wyk. w 1959 r. M. Dąbek, Ostrów Mazowiecka. �Pieczywo „kozy prostyńskie". II. 37. Wyobrażenie je­ lenia, ciasto pszenne, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1959 r. M. Dąbek, Ostrów Mazowiecka. II. 38. Wyobrażenie psa (cecha odróżniająca — zakręcony ogon), ciasto pszen­ ne, wys. 5 cm. Wyk. w 1958 r. F. Brzezińska, Ostrów Mazowiecka. II. 39. Wyobrażenia jeleni, ciasto pszen­ ne, wys. 6—6,5 cm: 1 (z lewej) — wyk. w 1958 r. M. Brzezińska, 2 (z prawej) — wyk. Z. Sienkiewicz, Ostrów Mazowiecka. II. 40. Przygotowanie ciasta do lepienia figur „kóz": A. wałek ciasta; B. wałek po­ cięty na cząstki; C. jedna z cząstek wałka, nacięcia ułatwiające formowanie poszczególnych partii figury: a. głowy — „pyscka" lub „dziobka", b. rogów — „rósków", c. nóg przednich — „nosków", d. nóg tyl­ nych — „tylnich nosek", e. ogona — „ogunka". wano do niego trochę drożdży. Nie doprawiano go lub t y l k o trochę przyprawiano, aby w czasie piecze­ nia zapobiec zniekształceniu odpowiednio uformowa­ nych figur. Ciasto wygniatano zawsze długo i staran­ nie, starano się, żeby było j a k najbardziej spoiste i twarde. „[...] na śtybno zagnieść w kopańce, to każdy utworzy [...]" . „Cysta woda i zdziebłecko drożdży to sie zagniecie, to as ręce bolą." „To cięsko gnieść, robienie to n i c n i e skodzi, ale gniecenie to męka." Twarde ciasto nadawało się do modelowania najlepiej, ale nawet najtwardziej zagniecione stano­ wiło tworzywo wiotkie. Ciasto żytnie, a szczególnie razowe, w porównaniu do pytlowego pszennego po­ siada strukturę bardziej gruboziarnistą i kleistą. Stanowi tworzywo łatwe do formowania zwartych brył. Ciasto zaś pszenne, pytlowe, jest konsystencji ciągliwej. Można z niego tworzyć formy delikatne, precyzyjne w rysunku. Faktura ciasta pszennego jest gładka, żytniego (szczególnie zaś razowego) — chropo­ wata. 70 71 72 Wszystkie omawiane rodzaje pieczywa modelowa­ no ręcznie, korzystając niekiedy z pomocy noża, gdy trzeba było rozdzielić bryłę ciasta lub zaznaczyć szczegóły (grzywy u koni, rogi u jeleni, ogony, pazury w bocianich łapach). W wypadku „nowych l a t e k " i „busłowych łap" lepienie każdej z f o r m było zupełnie osobną czyn­ nością, do pewnego stopnia odrębnym aktem rzeź­ bienia. W y r w a n y z bryły kawałek ciasta formowano w rękach w odpowiednią figurę. Niekiedy przypadko­ wy kształt kawałka ciasta narzucał wybór określone­ go tematu w y p i e k u . Na Kurpiowszczyźnie zdarzało się, że formowanie figur zwierząt takich, j a k konie, krowy, owce, jelenie, poprzedzało wytwarzanie w dło­ niach wałka o rozszerzonych nieco końcach, co n M . Strzemienna, w. Wykrot, pow. Ostrołęka. Z. Skrzecz, Ostrów Mazowiecka. Fr. Brzezińska, Ostrów Mazowiecka. Na podstawie przeprowadzonej obserwacji pod­ czas lepienia „nowych l a t e k " przez M . Konopkę z Tatar, Wł. Klimas z Wachu, W. Olendra z Charciej Bałdy, pow. Ostrołęka, i K. Wolnickiej z Łączek, pow. Kolno. 70 71 72 73 18 �II. 41. „Skowronek", ciasto pszenne, dl. 8,5 cm. Wyk. w 1958 r. M . Szewczuk, w. Husaki, pow. Bielsk Podlaski. II. 42. „Busłowe łapy": 1 — ciasto żytnie, szer. 8 cm. Wyk. w 1957 r. Danilko Mazaruk, ur. 1878 r., w. Plutycze, pow. Bielsk Pod­ laski; 2 — ciasto pszenne, dl. 20 cm. Wyk. w 1957 r. M . Szewczuk, ur. ok. 1885 r., w. Husaki. ułatwiało rozdzielenie masy ciasta przy lepieniu wyobrażeń nóg i szyi. Inaczej lepiono „kozy". We wsiach nad Bugiem toczono z ciasta cienki, długi wałek (o średnicy ok. 2—3 cm i długości 40—60 cm) i skubiąc z niego po kawałku modelowano samą figurkę. „Wałeczek się ukuła, po kawałku się szczypie i robi kozę." Dzisiaj lepienie „kóz" w Ostrowi Mazowieckiej jest jeszcze bardziej usprawnione. Gotowy wałek ciasta tnie się w specjalny sposób nożem, na kawałki d l . ok. 4—5 cm. Niektórzy końce tych kawałków jeszcze nacinają, zaznaczając w ten sposób cząstki, z których zostaną wymodelowane nogi, ogon, szyja, rogi (il. 40). „Wałecek sie zrobi i sie poznie na kawałki, potem sie rożki pseznie, dziubek u c h y l i . " „Inni t o nazynają, ale to so większe, tamte to na ukos zno i nacinajo kuńce, tamci to z dziesięć tysięcy tych kozów robią." 74 7 5 76 Wspólną cechą sposobów lepienia „nowych latek", „busłowych łap" i „kóz" było rozpoczynanie formo­ wania każdej f i g u r y o d ukształtowania jej bryły. De­ tale zaś opracowywano n a końcu. Formując figurę zwierzęcia, w jednej ręce trzymano przygotowany kawałek ciasta, drugą zaś wygniatano zarys nóg i szyi (głowy). W dalszym ciągu opuszkami palców (obydwóch rąk) modelowano korpus i nadawano osta­ teczny kształt nogom i szyi. Już n a końcu formowano lub tylko zaznaczano (najczęściej szpicem noża) takie szczegóły, j a k rogi, uszy, pysk, grzywę u koni czy wymiona u krów oraz ogony. Wreszcie wygładzano powierzchnię ciasta. „Znie się n a cąstki, w y r o b i się nogi, drugi to o d głowy (szyi) zacyna, ugniata się j a k należy i potem się jesce k u l g a . " W figurkach zwierząt „nowych l a t e k " niekiedy zaznaczano jeszcze oczy i pysk ziarnkami p i e p r z u 7 7 „Nowe l a t k a " i „busłowe łapy" po ulepieniu wkładano do pieca chlebowego, czasem jednocześnie 74 Podl. Eleonora Michalak, w . Burzyska, pow. Bielsk M . Brzezińska, Ostrów Mazowiecka. M . Lipska, Ostrów Mazowiecka. Dotyczy w s i : Tatary, Wach, Charciabałda, pow. Ostrołęka, Łączki, Serafin, Dęby, pow. Kolno, i Przy­ stań, pow. Maków Mazowiecki. Z. Sienkiewicz, Ostrów Mazowiecka. z chlebem, albo ustawiano na rozgrzanej blasze kuchennej. „Kozy" pieczono t y l k o w piecu chlebo­ w y m , uprzednio jednak warzono j e w wodzie: do garnka z wrzątkiem wrzucano f i g u r k i garścią, a kie­ d y wypłynęły na wierzch, w y j m o w a n o je łyżką. W Ostrowi Mazowieckiej „kozom" po obgotowaniu poprawia się jeszcze zniekształconą we wrzątku formę. „Nowe l a t k a " i „busłowe łapy" rozstawiano luźno w w o l n y c h miejscach w piecu, między bochenkami chleba, a na blasze — pomiędzy garnkami. Pod „bu­ słowe łapy" podkładano wysuszone liście kapusty. Natomiast „kozy" ustawiano rzędami, gęsto jedne obok drugich, w e wsiach nad Bugiem na drewnianej łopacie, w Ostrowi Mazowieckiej na płytkich brytfan­ nach. F i g u r k i n a łopacie l u b blachach wkładano do pustego pieca, umyślnie rozpalonego na tę okazję. „Nowe l a t k a " i „busłowe łapy" pieczono bardzo niedbale, nieuważnie. Często f i g u r k i pękały w piecu, albo też zdjęte z kuchennej blachy pozostawały su­ rowe w środku. Pieczenia „kóz" dokonywano z w i e l ­ ką uwagą, wykorzystując pełną znajomość procesów zachodzących w piecu. „Tseba mocno napalić, żeby je o d razu duch wzioł, to nie popękają." „Do pieca nie może powietse dochodzić, blacho sie z a t k o . " „W ziemie jest lepiej piec, bo nie rosną i t a k nie pękają." 78 79 80 „Nowych l a t e k " i „busłowych łap" po upieczeniu nie poddawano już żadnym zabiegom. Natomiast „kozy" po upieczeniu malowano. Zwyczaj ten powstał w Ostrowi Mazowieckiej przed I I wojną światową . We wsiach n a d Bugiem „kóz" nigdy nie m a l o w a n o . Powstanie, a nawet znaczny rozkwit tego zwy­ czaju przypadł n a okres, kiedy wiele tradycyjnych dziedzin sztuki ludowej już zamierało. Dokonał się w ścisłym powiązaniu z jedną z najbardziej archaicz­ nych dziedzin tej twórczości. Z tych wszystkich po81 82 79 80 75 81 76 77 78 St. Iwanowska, Ostrów Mazowiecka. J . Mierzejewska, Ostrów Mazowiecka. Potwierdzają to wszyscy informatorzy. Fakt ten jest jeszcze j e d n y m dowodem, że dzisiejsze odpustowo-jarmarczne „kozy prostyńskie" to dawne pieczywo obrzędowe, związane z magicz­ nymi praktykami wiejskimi. 82 2.9 �Pieczywo „busłowe łapy", wyobrażenia bron: II. 43 — ciasto żytnie, średn. 8 cm. Wyk. Daniłko Mazaruk, w. Plutycze, pow. Bielsk Podlaski. U. 44 — ciasto pszenne, dł. 16 cm. Wyk. w 1958 r. M. Szewczuk, w. Husaki, pow. Bielsk Podlaski. wodów zjawisko, j a k i m jest malowanie pieczywa prostyńskiego, zasługuje na szczególną uwagę. Zrozu­ mienie okoliczności i przyczyn, które zadecydowały o jego powstaniu, wymaga jednak osobnego opraco­ wania, znacznie wykraczającego poza ramy niniejsze­ go szkicu. Przystępując do określenia właściwości formy pla­ stycznej w zestawie przedstawionych wypieków, nie można zapominać o różnicach w sposobie i c h lepie­ nia i pieczenia . Należy również mieć na uwadze 83 Poszczególne figury „kóz", niezależnie od tego kto był i c h twórcą, pełne są ruchu, wyrazu. Naj­ częściej jest to w y n i k i e m procesu powstawania zu­ pełnie przypadkowych efektów w czasie pieczenia uprzednio obgotowanego ciasta pszennego. „On śmesny [chodzi o figurkę baranka], to w piecu tak się zrobi." (Z. Skrzecz, Ostrów Maz.). Jeśli się weźmie pod uwagę pośpiech, z j a k i m lepione są „kozy" (zdarza się, że jeden twórca lepi n a odpust do 2 000 „kóz"), wówczas trudno dopuścić możliwość bardziej dokładnego — według jakichś własnych za­ mierzeń — formowania bryły ciasta. Zresztą na pod­ stawie licznych obserwacji pracy twórców tych w y ­ pieków można stwierdzić, że jeśli na początku (bez­ pośrednio po ulepieniu) są one sztywne, nieznacznie różniące się między sobą, t o po upieczeniu stają się żywsze i pełne wyrazu. 83 �fakt, że poszczególne figury nie zawsze powstawały w tym samym czasie, miejscu, okolicznościach i wreszcie, że ich przeznaczenie było niejednokrotnie odmienne. M i m o tych niebłahych różnic, stosunek zachodzący między rzeczywistością rzeźbiarską po­ szczególnych wypieków a rzeczywistością realnie istniejącą jest, jeśli nie identyczny, to przynajmniej bardzo podobny. Co prawda próba określenia tematu dowolnie w y ­ branej figury, bez uciekania się do informacji twórcy, nie zawsze wypada pomyślnie. Nie znaczy to jednak, że są to rzeźby abstrakcyjne, względnie reprezentu­ jące bardzo symboliczne l u b subiektywne widzenie rzeczywistości. Wszystkie one wyobrażają konkretne obiekty, jeśli nie postacie zwierząt, to przedmioty, narzędzia i t p . Właściwości tych realnie istniejących obiektów inspirowały określone rozwiązania f o r m a l ­ ne, nawet wówczas kiedy w y p i e k i zatraciły z t y m i obiektami swój bezpośredni, magiczny związek. Jeśli zatem występują niekiedy znaczne nawet trudności w ustaleniu co wyobrażają f i g u r y wypieków, jest to już wyłącznie sprawa różnic między współczesnym •— naszym „widzeniem" rzeczywistości, a t y m , które w zmaterializowanej postaci przetrwało w formie plastycznej omawianych ciast. Powtarzająca się w przeważającej większości figur niedoskonałość w przedstawianiu jednoznacznych brył, kształtów itp., operowanie, niezależnie o d charakteru obiektu, t y m i samymi u m o w n y m i formami — stano­ wi główny przejaw takiego tradycyjnego sposobu widzenia rzeczywistości. Zarówno w w y p a d k u „no- II. 45. Pieczywo „busłowe łapy", wyobrażenie brony, ciasto żytnie, średn. 8 cm. Wyk. Danilko Mazaruk, w. Plutycze. pow. Bielsk Pod­ laski. wych latek" j a k i „kóz" — większość figur zwierząt, niezależnie od rodzaju, ma pękate korpusy, krótkie, ^rube nogi. szyje wznoszące się pionowo, głowy w kształcie małych stożków, takie same krótkie ogony. Umowność tę obserwujemy również w formie wy­ pieków ..busłowych łap". Placki pokryte licznymi stożkami czy k r a t k i z przeplecionych wałeczków nie kojarzą się n a m z obrazem bron laskowych, beleczkowatych, tych narzędzi do bronowania, które używa­ no na Podlasiu. Niewątpliwie właściwości wiotkiego, trudnego do modelowania tworzywa, j a k i m jest ciasto, narzucały w pewnej mierze te wszystkie rozwiązania formalne. Bardzo trudno jest np. formować z ciasta figury zwierząt, które by miały wysmukłe nogi, szyje w y ­ ciągnięte ukośnie do przodu, a nie wzniesione pio­ nowo ponad korpus, a na szyjach odpowiedniej w i e l - MAPKA. Doroczne pieczywo obrzędowe na terenie północno-wschodniej Polski, na podstawie badań terenowych z okresu 1955—2957 i pracy B. Stelmachowskiej „Rok Obrzędowy na Pomorzu", Toruń 1933 r. nek; 29. 16, VIII. Wykrot; 29, 16, IX, Brodowe Łąki; Objaśnienie symboli: 29, 16, X, Charciabałda; 29, 16, XI, Wach; 29, 16, występowanie tradycji pieczenia na Nowy Rok XVI, Siarczą Łąka; 29, 17, VII, Oborczyska; 29. 17, lub Trzech Króli „nowego latka", VIII, Dylewo; 29, 17, XII, Wyszel; 29, 19, IX, Przerawystępowanie tradycji pieczenia na Nowy Rok € dowo; 29, 20, VI, Plusy; 30, 15, VII, Wiartel; 30, 15, lub Trzech Króli „fafernuchów", XI, Zimna; 30, 15, XIII, Dudy Puszczańskie; 30, 15, ośrodki wyrobu „kóz prostyńskich", • XV, Leman; 30, 15, XVI, Łączki; 30, 16, IV, Turośl; Prostynia, 30, 16, V, Dęby; 30, 16, VI, Łyse; 30, 16, XI, Pupki; V występowanie tradycji pieczenia na Zwiastowa­ 30, 16, XIV, Popiołki; 30, 17, I, Tatary; 30, 17, III, nie N.M.P. (25.111.) „busłowych łap", Laski; 30, 17, XIII, Przystań; 30, 20, VI, Brańszczyk; jif występowanie tradycji pieczenia na Zwiasto31, 14, V, Szczechy Wielkie; 31, 15, XIII, Kozioł; 31, wanie N.M.P. placków zwanych „sucharami" 16, IV, Zaskrodzie; 31, 16, VII, Borkowo; 31, 17, lub „bandami", I, Dębniki; 31, 17, I, Parzychy; 31, 17, II, Jurki; 31. r\ brak występowania tradycji wymienionych ro18, V, Choromany; 31, 19, VI—VII, Ostrów Mazo­ wiecka; 31, 20, VIII, Prostyń; 33, 15, VII, Ciemnoszydzajów pieczywa. je; 33, 16, X, Mocarze; 33, 17, XV, Zambrzyce Stare; Miejscowości (pierwsze liczby oznaczają slup, dru­ 33, 21, III, Burzyska; 33, 21, XI, Skrzeszew; 34, 13, IV, gie — pas, liczby rzymskie — pole): 21, 13, I, LignoNowinka; 34, 13, XVI, Białobrzegi; 35, 18, XV, Plu­ wy; 21, 14, V, Pieniążkowo; 22, 15, VII, Zawadzka tycze; 35, 19, III, Husaki; 35, 19, XV, Knorydy; 35, Wola; 23, 15, V, Szwarcenowo; 23, 15, XII, Radom20, V, Andryjanki; 36, 15, XV, Zadworzany; 37, 16, no; 24, 15, II, Rozental; 24, 15, XV, Zwiniarz; 24, 16, XV, Plebanowo; 37, 17, IV, Ozierany; 32, 21, VI, Ka­ VII, Kiełpiny; 25, 14, X, Idzbark; 25, 16, II, Jankorolewo; 34, 19, XVI, Kiersnowo; 35, 19, IX, Bujnowo; wice; 25, 17, V, Iłowo; 26, 18, IX, Zurominek; 26, 19, 36, 18, IX, Ryboły; 36, 19, I, Knorozy. X, Dziektarzewo; 27, 14, V, Kamborno; 27, 18, XII, Golany; 27, 19, XIV, Obryte; 28, 13, X, w pobliżu Uwaga: Dane dotyczące pierwszych ośmiu pozycji Biskupca; 28, 15, VII, Rudka; 28, 16, IV, Kipary; 28, oraz jedenastej pochodzą z pracy B. Stelmachow­ 17, I, Krzynowłoga Wlk.; 28, 17, VIII, Parciaki; 28, skiej. W niniejszym artykule nie są szerzej omawiane. 17, XI, Jednorożec; 28, 18, II, Bartniki; 29, 13, XI, Mapka sporządzona na wycinku mapy podkładowej Probark; 29, 15, I, Piasutno; 29, 15, XV, Dąbrowy; 29, projektowanej przez prof. J. Gajka do „Polskiego 16, IV, Wolkowe; 29, 16, V, Czarnia; 29, 16, VII, Zdu­ Atlasu Etnograficznego". L 21 �kości głowy i t p . W każdym z tych wypadków groziło bowiem, że figura ulegnie zdeformowaniu (nogi się wykrzywią, szyja przechyli na bok), zanim jej kształt zostanie u t r w a l o n y w czasie pieczenia. Pod t y m względem ciasto z razowej mąki żytniej znacznie lepiej aniżeli ciasto pszenne nadaje się do modelowania. Między innym? dlatego też najbardziej ja-skrawe przykłady tego, że forma w y n i k a z ogól­ nych właściwości tworzywa, obserwujemy w f i g u r ­ kach „kóz", które modelowano z bardziej jeszcze wiotkiego niż żytnie — ciasta pszennego. 8 4 W masie rozpatrywanych wypieków znajdują się egzemplarze, których forma plastyczna jest jednak nieco inna. Figurki zwierząt M . Konopki z Tatar na Kurpiowszczyźnie (il. 11, 26) mają smukłe, cien­ kie nogi, szyje k o n i są wyciągnięte pałąkowato do przodu, głowy — t o już nie m a l u t k i e stożki, przy­ pominające dziobki ptaków. Przedstawienia koni oraz krów ( i l . 2), wykonane przez W. Deptułę z Dę­ bów, mają duże, tępo zakończone głowy, szerokie szyje, odpowiednio długie ogony . Również w formie wypieków „kóz" Z. Sienkiewicz z Ostrowi Mazowiec­ kiej (il. 35, 39) dostrzega się odejście w p e w n y m stopniu od tradycyjnej konwencji przedstawiania zwierząt. Np. f i g u r k i jeleni, wykonane przez tę twór­ czynię, zadziwiają wysmukłością bryły i precyzyj­ n y m modelowaniem detali, mimo że w figurkach j e j trwają jeszcze pewne konwencjonalne rozwiązania formalne. Do jakiego stopnia można mówić, że są to osiągnięcia odbiegające od powszechnie występujących zasad modelowania, a — co najważniejsze — w pełni zamierzone, niech świadczy wypowiedź Z. Sienkie­ wicz: „koza musi być smagła, musi być prosta, t o ważniejsze niż malowanie, a tak robio, że n a brzuchu chodzi..." . Można przytoczyć więcej tego rodzaju wypowiedzi. I c h autorami zawsze są ci, którzy lepią figurki „do cegoś podobne", „proste", „zgrabniusie". „Moje so zgrabniuśkie, majo ruski i łepki i syjke j e k sie należy." „Robio takie, postawi t a k t o ogon, a tak t o głowa, takie p o t w o r k i . " „Potem zacelim konkurować, to zacelim j e formować, zeby do cegoś były podobne." 85 86 87 8 8 w jakimś stopniu głównym etapom zmian funkcji wypieków. Najprawdopodobniej d l a w i e l u ludzi, którzy w y ­ rabiali „nowe l a t k a " względnie „kozy", umowność w przedstawianiu figur zwierząt nie występowała w sprzeczności z i c h własnym wyobrażeniem o ży­ wych zwierzętach. Nie jest wykluczone, że właśnie takie pękate, o grubych, krótkich nogach przedstawie­ nia zwierząt stanowiły f o r m y zamierzone. Przypomi­ nały one dobrze odżywione, tłuste k r o w y czy konie, a takie przecież miały być zwierzęta w w y n i k u ma­ gicznych zabiegów z pieczeniem ciasta. Poza t y m tego rodzaju f o r m y najlepiej służyły do zabawy dzieciom i wreszcie — były odpowiednie do jedzenia. Przy t a k i m stanowisku nie było rzeczą najistotniejszą, aby głowy, ogony i inne detale miały odpowiednie pro­ porcje względnie kształt. Rozwój w k i e r u n k u bardziej rozbudowanego spo­ sobu plastycznego wyrażania podejmowanych przez twórców tradycyjnych tematów należy wiązać przede wszystkim, j a k się wydaje, z f a k t e m całkowitego za­ n i k u pierwotnych, magicznych treści i f u n k c j i pie­ czywa. W związku z t y m pewna rezerwa w stosunku nie t y l k o już do treści magicznych t y c h wypieków, ale również do całokształtu przez tradycję przekaza­ nych zasad lepienia, pieczenia i użytkowania f i g u r — pozwoliła twórcom znaleźć nowe rozwiązania f o r m a l ­ ne. Popularność nieznanych dawniej wzorów ikono­ graficznych (spotykanych w pismach ilustrowanych, plakatach itp.) niewątpliwie sprzyjała zerwaniu z tradycyjną konwencją plastyczną. Nasuwa się na koniec pytanie, w j a k i m ewentual­ nie związku pozostawało omawiane pieczywo ze spo­ t y k a n y m i w innych rejonach k r a j u f o r m a m i wypie­ ków obrzędowych. W literaturze przedmiotu istnieją na ten temat t y l k o skąpe dane i przyczynkowy i c h charakter pozwala zaledwie częściowo odpowiedzieć na to istotne pytanie. Poza t y m odpowiedź może do­ tyczyć wyłącznie pieczywa noworocznego, albowiem o „busłowych łapach", względnie pokrewnych i m for­ mach, brak jest w literaturze j a k i c h k o l w i e k danych. Istnieją zatem konkretne w y p a d k i radzenia sobie z t r u d n y m tworzywem, uzyskiwania efektów f o r m a l ­ nych nie wynikających bezpośrednio z charakteru jego struktury. Można w związku z t y m mówić o w y ­ stępowaniu dwóch różniących się w jakiejś mierze sposobów przedstawiania f i g u r zwierząt. Wydaje się, że odpowiadają one mniej l u b bardziej rozwiniętemu widzeniu realnej rzeczywistości. Odpowiadają one Według B. Stelmachowskiej, w obrzędowości n o ­ worocznej na K u j a w a c h występował zwyczaj wróże­ nia z figur wypieków wyobrażających zwierzęta oraz ludzi. Tak j a k na Mazurach i K u r p i a c h , pieczywo to nosiło nazwę „nowe l a t k o " . K u j a w s k i e „nowe lat­ k a " stanowiły niewątpliwie odpowiednik omawianych już, tak popularnych na Mazurach symboli wróżebnych. W niektórych partiach Małopolski występuje jesz­ cze do dzisiaj zwyczaj obdarowywania n a Nowy Rok Por.: „Krowa po prawdzie ma duzą jadackę, ale się jej taką małą ukscypie, bo t o ciasto. Jek grubo [odpowiedniej wielkości] zrobzić, to pąka, tseba r o bzić delikatnie." (Marianna Konopka, ur. 1879, w . Ta­ tary, pow. Ostrołęka). W. Deptuła jest młodym mężczyzną. K i l k a k r o t ­ nie opuszczał wieś (służba w wojsku, praca n a Zie­ miach Odzyskanych). Lepienie „nowych latek", według zasad dających zupełnie nowe rozwiązania formalne, jest d l a niego rzeczą równie spontaniczną, naturalną, j a k d l a jego matki-staruszki pozostawanie w świecie tradycyjnych konwencji plastycznych. Bardzo w i e l u twórców w ocenie wyglądu „kóz" wyżej stawia i c h stronę rzeźbiarską niż malarską (czy raczej zdobniczą). A. Dębek, Ostrów Mazowiecka. St. Iwanowska, Ostrów Mazowiecka. Z. Sienkiewicz, Ostrów Mazowiecka. Por. B. Stelmachowska, op. cit., s. 208. 89 81 85 22 9 0 88 87 88 89 90 �kolędników specjalnymi bułeczkami, tzw. „szczodrakami" . Istnieją dane, które wskazują, że „szczodrak i " były niekiedy wyobrażeniami zwierząt . Być m o ­ że więc, iż pieczywo to — podobnie j a k kurpiowskie czy mazurskie „nowe l a t k a " — wiązało się z magicz­ nymi praktykami dotyczącymi hodowli. Podane przykłady wystarczają, aby przypuszczać, że „nowe l a t k a " z terenów północno-wschodniej Pol­ ski oraz podlaskie „kozy" stanowią jeden z w i e l u reliktów pieczywa związanego z magią hodowlaną, które występowało niegdyś n a rozległych połaciach Polski. Bliskie, a nawet bardzo bliskie analogie do omawianego pieczywa daje się również odnaleźć w rozmaitych formach wypieków spotykanych w obrzędowości (jeśli nie Nowego Roku, t o świąt o podobnym w ludowych wierzeniach znaczeniu ), występujących na terenie Łużyc , Czechosłowacji , Jugosławii , Bułgarii , a nawet w bardziej jeszcze odległej G r u z j i . Jeśli chodzi o obszary Niemiec " , względnie A u s t r i i °, to w ogromnej ilości występu­ jących t a m rozmaitych rodzajów pieczywa obrzędo­ wego — nie znajdujemy bardziej widocznych podo­ bieństw do interesujących nas form i tematów. Wydaje się jednak, że m i m o mniej l u b bardziej wyraźnego podobieństwa noworocznego pieczywa z Mazur, W a r m i i i Kurpiów do szeregu f o r m wypie­ ków obrzędowych występujących w kulturze ludowej Europy, stanowi ono w dużej mierze zjawisko orygi­ nalne, a nawet do pewnego stopnia jedyne w swoim rodzaju. Nigdzie bowiem poza Mazurami, Warmią, a szczególnie K u r p i a m i nie udało się stwierdzić, aby w formach jednego rodzaju pieczywa obrzędo­ wego przetrwał t a k bogaty zestaw tematów, t a k ściśle powiązanych ze światem chłopskiej gospodarki, a przy t y m oparty na niezwykle realistycznej, m i m o swej prostoty, formule plastycznego obrazowania rzeczy­ wistości, i Por. „Prace i Materiały Etnograficzne", t. X , z. 1, Wrocław—Kraków 1952—53, s. 153—155; B. G u stowicz, op. cit., s. 72. Por. M . Kietlicz, Szczodraki w Krotoszynie, „Lud", t. I I I , 1897, s. 160. Często te same treści zawierały ludowe obrzę­ dy, przypadające n a Wielkanoc l u b Boże Narodze­ nie, święta rozpoczynające nowy okres w roku prac gospodarstwa wiejskiego, czy nawet obrzędy w dniu św. Mikołaja, św. M a r c i n a i św. Walentego — tych wszystkich świętych, którzy uchodzą za opiekunów zwierząt. Por. A. Fischer, Etnografia Słowiańska, Łuży­ czanie, Lwów—Warszawa 1932, s. 93: „[...] na Nowy Rok piecze się nowe letka z mąki pszenicznej i róż­ norodne drobne pieczyWka w kształcie zwierząt do­ mowych d l a bydła, a inne znów d l a dzieci i mło­ dzieży." Por. Fr. Lego, Svatebni peciva z jiznich Cech, „Cesky L i d " , V I I , 1898, s. 129—132; tenże, Jindrichohradecke pecivo Mikuldsske, „Cesky L i d " , X , 1901, s. 128—130; Jos. Petrak, Lidove pecivo v Podkrkonosi, „Cesky L i d " , X , 1901, s. 288—291; A. M . Rycbmanova — Kolacova Slavnost na Slovacku, „Cesky L i d " , XII, Lidovd jidla na Podripsku, „Cesky L i d " , X I V , 1905, s. 145. Według prof. M . Gavazziego n a terenie Chor­ wacji występował zwyczaj wypiekania n a dzień św. Walentego wyobrażeń w y m i o n krów i klaczy, które dawano t y m zwierzętom do pożarcia w celu polepsze­ nia hodowli. R. Angiełowa, Bułgarskie pieczywo obrzędowe (rękopis w tece redakcyjnej „Polskiej Sztuki Ludo­ w e j " , s. 2—3); W. Stoilkow, Iz narodnaga kułtura na s. Businci, Trnsko, § 18, Prazdniczni Obiczaj, Izwiestija n a Narodnija, Etnografski Muzej. Sofija, X I I , 1936, s. 143—144. Por. A. S. Chachanowa, Prazdnowanie Nowogo Goda u Gruzin, „Etnograficzeskoje obozrenie", I I I , Moskwa 1889, s. 33, 38—39. M . Höfler, op. cit., s. 185—205; tenże, St. Nikolausgebäcken, „Zeitschrift für Volkskunde", 1902, s. 80, 198; tenże, Gebiłdbrote bei der Geburts-Wo­ chenbettund Tauffeier, „Zeitschrift für österreichi­ sche Volkskunde", X V , 1909, s. 81—111; O. A. Erich, Gesichtspunkte für ein Bildgeschichte der figüralichen Gebäckes, „Oberdeutsche Zeitschrift für Volkskunde, V I , s. 153; K. Speiss, Grundlininen einer Formenund Gestaltenkunde der Gebildbrote, „Jahrbuch für historische Volkskunde", I I I / I V , B e r l i n 1934, s. 391; E. Hoffman Krayer, A. Bächtold-Stäubli, Handwör­ terbuch des Deutschen Aberglaubens, Berlin—Leipzig, t. I I I , 1931, s. 321, 373, t. V, 1932/3, s. 645. E. Burgstaller, Brauchturamsgebäcke und Weinachtsspeisen, L i n z 1957, s. 66—67; tenże, Festtagsbegäcke, österreichischer Volkskunde Atlas, Komentar, L i n z 1959, s. 16—17. Por. materiał w pracach cyt. w przypisach 95, 98—100. 91 92 93 94 96 95 97 91 92 93 91 95 96 Fot: 9 8 9 10 1 0 1 97 98 99 100 101 J. Olędzki, J. Swiderski — U. 23. �