https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d856eaeb4bcd0172b1053270c85c9d36.pdf eb94cdb06427f01801dd261763057e87 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4589 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource malarstwo ludowe Krakowskie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4262 Title A name given to the resource Źródła malarstwa ludowego w krakowskiem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.171-179 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R H I W U M О н R N Jerzy Czajkowski ZRODŁA D O MALARSTWA LUDOWEGO Dawna twórczość malarska należy do grupy stosun­ kowo słabo zbadanych dziedzin sztuki ludowej. Stało się tak nie dlatego, że brak jest o b i e k t ó w do b a d a ń , ale przede wszystkim z tego powodu, iż obrazy na p ł ó t n i e , papierze czy rzadziej na blasze z reguły nie b y ł y sygnowane ani da­ towane ( i l . 1). Chronologię o b i e k t ó w zebranych w muzeach opiera się głównie na wiadomościach uzyskanych od ostat­ nich właścicieli, k t ó r z y bardzo rzadko m o g ą udzielić praw­ dziwie rzetelnych danych, p o z w a l a j ą c y c h ściścle d a t o w a ć stare obraz}-. Analiza treści, stylu i techniki wykonania pozwala na ewentualno wysuwanie hipotez d o t y c z ą c y c h w s p ó l n o t y warsztatowej pewnych grup okazów, ale przy nieznajomości o ś r o d k a produkcji nie daje możliwości zlokalizowania ich proweniencji. S t ą d też cenne są nawet drobne wzmianki W KRAKOWSKIEM źródłowe, k t ó r e d o r z u c a j ą nieco informacji do historii ludo­ wego malarstwa. Zarówno w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Krakowie, j a k i w zbiorach innych instytucji, zachowało się nieco d o k u m e n t ó w z tego zakresu, k t ó r e wykorzystywali już różni a u t o r z y . Rozpatrywano jo jednak pod k ą t e m malarstwa w ogóle, a nie ludowego. W przeciwieństwie do innych cechów, k t ó r y c h dzieje zostały poznane, cech malarski w Krakowie nie doczekał się do tej pory pełnego opracowania. P r z y c z y n ą tego jest niewiel­ ka — j a k dotychczas — liczba znanych d o k u m e n t ó w . Najstarsza w i a d o m o ś ć o istnieniu w Krakowie cechu skupiającego malarzy i goldszlagierów dotyczy roku 1490. D a t a t a z o s t a ł a wymieniona w późniejszym o lat 80 przy­ wileju Zygmunta Augusta z dnia 1 . V I I . 1570 г., k t ó r e g o 1 П. 1. Wjazd Jezusa do Jerozolimy, ol./pł. W y k . A n t o n i Krząstkiowicz w Żywcu 1851 r. l^JLŁi-H ^ {.iłiiV*i п Л t- l i J»XAŁŁJKL.. 171 �kopio znajdujemy w P a ń s t w o w y m A r c h i w u m W o j e w ó d z k i m w K r a k o w i e . Najbardziej interesujący nas fragment tego dokumentu b r z m i : , A iż nas też dochodzi pewna wiadomość tego, że sioła cudzoziemców z inszych p a ń s t w i królestw podano nasze r o z m a i t ą r o b o t ą ich rzemiosłu należącą n a d j e ż d ż a j ą k u wielkiemu zepsowaniu ich i nie malej szkodzie. Dlatego m y , aby w rzemiośle swoim bez u t r a t y żyli, na ż ą d a n i e t y c h to goldszlagicrom i malarzom niniejszym listem i m t ę pre­ r o g a t y w ę dajemy, aby ż a d e n cudzoziemiec z inszych p a ń s t w i królestw nie siniał się w a ż y ć na gołdszłagiery i malarze krakowskie, roboty żadnej wozić, ani p r z e d a w a ć , a zwłaszcza abszlagu. feingoltu, gwiszgultu, srebra bitego..." W dniu 5.111.1581 r. malarze krakowscy u z y s k u j ą po­ twierdzenie swego przywileju przez króla Stefana . Z do­ k u m e n t u tego wybieramy najciekawsze dla nas fragmenty: kto chce zostać mistrzem ... ma sporządzić meistersztuk, jako t o : obraz Najświętszej M a r y i Panny z Dzieciąt­ kiem Jezus, po w t ó r e obraz Zbawiciela świata, po trzecio S. Jerzego na koniu, k t ó r e to sztuki majstrowie oglądać m a j ą , dla przekonania się, czyli on w przyszłości może t u zostać mistrzem i ich rzemiosło sobie o b r a ć . W s z a k ż e nie należy w t y m względzie zbyt wiele w y m a g a ć od biednych towarzyszy...'-. ...Ktoby nie mial prawa miejskiego albo cechowego, gdziekolwiek by mieszkał, czy na Stradomiu. na Kazimie­ rzu lub na Klcparzu, temu nie m a j ą pozwolić roboty swe p r z e d a w a ć z n a s z ą p o m o c ą w mieście, ale t y l k o w czasio j a r m a r k u , kiedy k a ż d e m u to jest wolno. Jeżeliby kto przywiózł tablice, chusty lub papiery ma­ lowane, k t ó r e by przynosiły uszczerbek rzemiosłowi, na ten czas ecohmistrzo z naszymi sługami m o g ą takowe pozabie­ rać, oprócz j a r m a r k u , a zaś drobno przedmioty malowane, k t ó r e nie p r z y n o s z ą uszczerbku w rzemiosło to wolno prze­ d a w a ć w dnie targowe..." . W 1638 r. W ł a d y s ł a w I V potwierdza dawne ustawy cechowe malarzy z nowo przydanymi a r t y k u ł a m i , z k t ó ­ rych wybieramy dwa k r ó t k i e a k a p i t y : „ . . . k t ó r y by towarzysz (malarski) cłieiał mistrzem kra­ kowskim zostać ... ma sztuki robić naznaczono według przywileju, to jest: K r u c y f i k s , P. Maryc w drodze do E g i p t u , S. Jerzego na koniu... I t e m . J e ś l i b y n i e d o s k o n a ł y b y ł w sztuce malarskiej, ma być wodle uznania m i s t r z ó w karany, od każdej sztuki dwa talary i kolacją p o d ł u g p r z e m o ż e n i a swego ...A jeśliby się takowy towarzyszem b ę d ą c p a r t a n i n ą bawił, albo mistrzom przeszkodę czynił ... t a k i ma b y ć karan d w u d z i e s t ą tala­ rów..." W 1783 r. powstaje nowy statut cechu malarzy kra­ kowskich, k t ó r y król S t a n i s ł a w August zatwierdził w dniu 13.111.1784 г.? Czytamy tam m . i n . : „7. Uczeń zostawszy czeladnikiem i towarzyszem ma rok u swego magistra robić..., zaś po wyjściu roku ma pójść na wydoskonalenie lepsze siebie do g ł ó w n y c h miast na lat 2 i stanowić się nie ma, p ó k i t y c h lat dwóch nie odbędzio lub z przyczyn t y c h samy eh słusznych d w ó c h lat u magistra t u ­ tejszego aktualnie za towarzysza nie w y r o b i . 8. Ż a d e n z t o w a r z y s z ó w nie ma się żadnej roboty podej­ m o w a ć na swoją s t r o n ę . . . 2 1 5 6 17. Żaden z p a n ó w magistrów nie ma obrazów po mieście i wszelkich domach i miejscach na przedaj roznosić, lecz je w domu ma p r z e d a w a ć , gdyż s t ą d wielka h a ń b a dla kon­ gregacji dzieje się... 19. Aże jako wyżej dawnemi ordynacjami i ich kon­ firmacjami ostrzeżono jest, by się n i k t tej professyi i sztuce przeszkadzać nie ważył..., aby ż a d e n innej kondycyi czło­ wiek, w tej kongregacyi wpisany nie b ę d ą c , ż a d n y m prot•'katem, sposobem i t y t u ł e m , t a k w nanoszeniu, robieniu, przywożeniu z p a r t y k u l a r n y c h miast krajowych wszelkich 172 T r o b ó t malarskich, k t ó r e się r ó ż n y m i kolorami, farbami, zło­ tem, srybrom, lakierowaniem, klijern lub olejem robią, t u do miasta K r a k o w a jako i przedmieścia jego na przedaj nanosić, nawozić pod jakimkolwiek pretekstem, na zniszezenio i zrujnowanie mieszczan krakowskich ... nie ważył..., wyjąwszy virtuosos viros obrazy i portrety m a l u j ą c y c h , i ci prostych r o b ó t robić nie m a j ą , ani w nich przeszkadzać... malarzom krakowskim nie b ę d ą powinni..." Nieco wcześniejsze od ostatniego dokumentu jest za­ rządzenie rektora U J Stanisława Filipowicza wydane po­ między 1747 a 1758 r. Przytaczamy je na k o ń c u zestawienia., g d y ż nie ma ono już, jak wszystkie powyższe, charakteru statutu. Jest to rozporządzenie ..O p o r z ą d k u między panami magistrami w podejmowaniu się roboty malarskiej", w k t ó ­ r y m przeciwstawiona została pracom artystycznym „...in­ sza i najpodlejsza robota klijowana, czyli to na płótnie, czyli to na drewnie..." . Między i n n y m i rektor nakazuje: 7 „...aby panowie magistrowie kunsztu malarskiego, k t ó r z y w malowaniu obrazów, l a n c z a w t ó w (!), kopersztychów i w t y m podobnych inwencyj m a j ą biegłość i dosko­ nałość t ą ż s a m ą s z t u k ą i r o b o t ą , aby się bawili i nią się kontentowali, k t ó r z y zaś r o b o t ą złocenia i chińszczyznę p r a k t y ­ k o w a ć u m i e j ą tąż s a m ą s z t u k ą aby się bawili i n i ą się kontentowali do inszej nie rzucając się, k t ó r z y zaś na ostatek t y l k o do samej roboty klijowanej są sposobni żadnej innej p o d e j m o w a ć się nie p o w i n n i . . . " 8 Oprócz podanych wyżej d o k u m e n t ó w istnieje jeszcze k i l k a innych, k t ó r y c h treść lub fragmenty podamy w trakcie omawiania poszczególnych z a g a d n i e ń . Nie ulega wątpliwości, że krakowski cech malarzy sku­ piający jednocześnie pozlotników i szklarzy, a w późniejszym okresie również szpalerników, istniał już w X V w. Jak do­ w o d z ą wykazy sporządzone, przez W. (J ąsiorowskiego i E . Rastawieckiego, w cechu krakowskim rejestrowani byli malarze w y w o d z ą c y się rodem z najrozmaitszych miast nie­ mal z całej Polski i z zagranicy . W X V I I i X V I I I w. nie­ k t ó r z y malarze rekrutowali się również z podkrakowskich wsi, jak np. Marcin Chochelek syn m ł y n a r z a z Luborzycy, wyzwolony na towarzysza w 1624 r „ Stanisław Derysarz z Iwkowej wyzwolony w 1784 r. i i n n i " . 5 1 Statut cechu malarzy był analogiczny jak w innych cechach. Ulegał on jednak ciągłym korektom, j a k świadczą 0 t y m m.in. tzw. majstersztyki, k t ó r e malarz-czeladnik m i a ł w y k o n a ć przy przyjęciu go na mistrza. W 1581 r. obowią­ z y w a ł y 3 obrazy, t j . N M P z Dzieciątkiem,-Zbawiciela ś w i a t a 1 św. Jerzego. Natomiast w 1638 r. pozostał t y l k o św. Jerzy, a w miejsce dwu pierwszych obowiązywał U k r z y ż o w a n y i Ucieczka do Egiptu (oba dok. cyt. wyżej). Jest to w za­ sadzie kwestia marginesowa, o tyło jednak interesująca, że p o s t a ć św. Jerzego obca jest polskiemu malarstwu ludowemu na płótnie i papierze, chociaż w y s t ę p u j e w grafice ludowej. Majstersztyki obowiązywały ogół nowo kreowanych mistrzów, m o ż n a się było jednali niekiedy od nich w y k u p i ć , a np. w przypadku, gdy czeladnik był synem malarza, robił on czasami t y l k o jeden obraz majstorsztykowy albo w ogól o nie p r z e d s t a w i a ł żadnego dowodu swoich umiejętności. W ten sposób zdarzało się, że mistrzem zostawał człowiek dość słabo znający swój fach, ewentualnie mało uzdolniony, T a k i zaś mógł p r a c o w a ć wyłącznie dla. mniej wybrednych odbiorców. I n t e r e s u j ą c y przy t y m jest jeden zwrot w przy­ wileju króla Stefana, informujący, że od biednych towarzy­ szy przy prz3'jmowaniu ich na mistrza „nie należy w t y m względzie zbyt wiele w y m a g a ć " . Jest oczywiste, iż tego ro­ dzaju zwrot nie mógł pochodzić od króla, lecz b y ł sformuło­ waniem przedstawionym przez cech. To zaś oznaczało, że sami mistrzowie cechowi dopuszczali istnienie dwu r ó ż n y c h n u r t ó w malarstwa: jednego, w ramach k t ó r e g o tworzono dzieła przynajmniej poprawne, i drugiego będącego za- �I I . 2. Śmierć Św. Józefa, ol./pl. 1864 r. K r a k ó w — P l u s z ó w . pewno na u s ł u g a c h ludzi m a l o z a m o ż n y c h . Ten drugi n u r t m i a ł b y więc charakter ludowy, a jego początki - - jak wy­ n i k a z dokumentu — sięgają X V I w. Przypuszczenie to znajduje zresztą potwierdzenie w t y m samym przywileju z 1581 г., w k t ó r y m jest mowa o sprzedaży biblie, chust lub papierów malowanych, k t ó r o nawet w fhritiit tandetnej mogły być sprzedawane, ale wyłącznie na jm-tiuuvti. Nie ma t u wprawdzie m o w y o obrazach, zaś pod o!:-. .>! . . v m tablie, chust czy p a p i e r ó w malowanych mogły k r , {• ,-ię uiż.no wyro­ by. W ą t p l i w e jednak, b y mogły to być np. koilryny deko­ racyjne, g d y ż do 1603 r. k o ł t r y n i a r z o mieli osobny cech, k t ó r y zapewne sam regulował swoje sprawy, a poza t y m papierowe k o l t r y n y — jak twierdzi Jan P a c h o ń s k i — roz­ powszechniły się dopiero w końcu panowania Augusta I I I . Jest oczywiste, że w cechu malarskim zrzeszającym za­ r ó w n o a r t y s t ó w wysoliiej klasy, jak i bardzo miernych rze­ mieślników, nie mogło b y ć nigdy jednomyślności. Dopiero jednak w 1745 r. doszło do pierwszego r o z ł a m u , kiedy to 12 malarzy p o d d a ł o się pod p r o t e k c j ę Akademii K r a k o w s k i e j . Pomijam tu wszystkie; perypetie cechu i t y c h kilkunastu ma­ larzy, k t ó r z y woleli zwierzchnictwo Akademii, gdyż t y m i sprawami zajęła się już M . C b a m c ó w n a . D l a nas natomiast istotniejszy jest fakt, że nawet ci malarze, nad k t ó r y m i m i a ł a roztoczyć opiekę Akademia, reprezentowali bardzo zróżnicowań)' poziom. W y n i k a to jasno z wypowiedzi rek­ tora Filipowicza, k t ó r y odróżnia p o d ł ą r o b o t ę klejową od innych doskonalszych sztuk, a ponadto p o d k r e ś l a on, że wśród malarzy są taey, k t ó r z y są zdolni t y l k o do r o b ó t kle­ jowych. 11 1 2 13 Można sądzić, że już co najmniej od poł. X V I I I w. plobejski n u r t malarstwa stale p r z y b i e r a ł na sile. Wyrazom tego jest nowy statut cechu malarzy z 1783 г., w k t ó r y m zastrzega się, by malarze a r t y ś c i — virtuosos viros -— nie przeszkadzali i n n y m w w y k o n y w a n i u prostych r o b ó t . A ja­ kie to mogły b y ć roboty wyraził najlepiej sam Hugo Koł­ łątaj stwierdzając, że krakowscy malarze u m i e j ą jedynie „ r a m y złocić i karety p o k o s t o w a ć lub ś w i ę t y c h P a ń s k i c h z k r z y w y m i g ę b a m i m a l o w a ć " (1780 г . ) . к Trzeba p r z y z n a ć , 173 �że H . K o ł ł ą t a j , k t ó r y akurat powrócił z Włoch i sam znał się na malarstwie, miał pełne prawo w y r a ż a ć t a k ą opinię (po­ m i j a m y t y l k o , czy miał prawo uogólniać), g d y ż cech kra­ kowski p r z y j m o w a ł w t y m czasie za m i s t r z ó w malarzy da­ lekich od doskonałości. I t a k np. w 1747 r. cech przyjmuje do swgo grona Mikołaja Stojkowskiego, w zasadzie samouka, zastrzegając jedynie, b y „wielkich r o b ó t nie p o d e j m o w a ł " . Walentego K a m i ń s k i e g o uznano za magistra sztuki malar­ skiej w 1776 r „ ale jednocześnie cech postanawia, że winien się on t y l k o klejową r o b o t ą z a j m o w a ć . Charakterystyczny jest p r z y k ł a d malarza Popławskiego, k t ó r y m a l o w a ł w koś­ ciele O.O. D o m i n i k a n ó w i K a r m e l i t ó w , w kościele N M P w r y n k u , czy t e ż u św. Tomasza. T e m u ż to Pop­ ł a w s k i e m u zakazano w 1766 r. „nosić, p r e z e n t o w a ć i sprze­ d a w a ć obrazów źle malowanych". Natomiast Józefa Jac­ kowskiego, k t ó r y wszedł do cechu w 1788 r. a zmarł 20 lat później, cech skazał w 1794 r. na oddanie dwóch świec półfuntowych „ z a odmalowanie obrazów w niczom nie podob­ nych do ludzkiego w y o b r a ż e n i a " . 13 P r z y k ł a d y powyższe dowodzą, że w 2. poł. X V I I I w . cech malarski b y ł j u ż p r z e ż y t k i e m . Główny trzon jego sta­ t u t u wypracowany w czasach średniowiecznych nie mógł zadowolić wszystkich zrzeszonych, k t ó r z y prawdopodobnie w sposób ś w i a d o m y dzielili się na dwie grupy, wykorzystu­ jące jednak takie samo zapotrzebowanie społeczne. Nie­ wątpliwie, przy podziało t y m d e c y d u j ą c ą rolę o d g r y w a ł y zdolności i umiejętności. Gdyby jednak nie istnieli odbiorcy obrazów „źle malowanych", nie b y ł o b y jednego z proble­ m ó w (jakości towaru) w a l k i w e w n ą t r z c e c h o w e j , k t ó r a do­ p r o w a d z i ł a w 1745 r. do k r ó t k o t r w a ł e g o oddzielenia się z cechu grupy malarzy. D ł u g o t r w a ł a walka uwieńczona zo­ s t a ł a sukcesem w 1818 г., kiedy to p o w s t a ł a w ramach Uniwersytetu Jagielońskiego Regularna Szkoła Sztuk P i ę k ­ nych, chociaż nie zniesiono jeszcze przymależnośei a r t y s t ó w 1 6 r malarzy do cechu skupiającego w o w y m czasie zarówno kra­ kowskich malarzy, j a k i rzemieślników-malarzy oraz lakier­ ników. P o w o ł a n i e Szkoły Sztuk P i ę k n y c h wzmogło jednak a k t y w n o ś ć a r t y s t ó w - m a l a r z y , k t ó r z y spowodowali, że w 1820 r. Zgromadzenie R e p r e z e n t a n t ó w K r a j u Krakowskiego rozwiązało cech. Formalna likwidacja organizacji cechowej musiała jednak s p o t k a ć się z n a t u r a l n y m oporem ze strony większości jej członków. Dowodzi tego list Michała Stacho­ wicza, Józefa Rybkiewicza i Jana Zamojskiego skierowany dnia 29.XII.1821 r. do Senatu R z ą d z ą c e g o Rzeczypospoli­ tej K r a k o w s k i e j z p r o ś b ą o egzekwowanie u c h w a ł y z 1820 r. oraz drugi list o podobnej treści z dnia 19.IV. 1822 r. Wresz­ cie w 1825 r. doszło do ostatecznego wyłączenia a r t y s t ó w malarzy z cechu, w k t ó r y m zgrupowali się j u ż wyłącznie rzemieślnicy. Nie wykluczone, że pozostali w n i m również malarze obrazów ludowych, chociaż bezpośredniego dowodu na to nie mamy. W liście starszych Zgromadzenia skiero­ wanym do Senatu duia 26.VI.1827 r. jest wprawdzie mowa o malowaniu i malarzach, ale m o ż e t u chodzić z a r ó w n o o malarzy ścian, j a k i m e b l i . Jedno zdaje się n i e w ą t p l i w e , bez względu na to, czy malarze p r o d u k u j ą c y obrazy dla najszerszych mas b y l i zrzeszeni, czy też pozostali poza Zgro­ madzeniem — uzyskali oni od momentu w y ł ą c z e n i a się ma­ larzy virtuosos viros pełnię swobody, k t ó r e j nie m o g ł y krę­ p o w a ć j u ż ż a d n e przepisy i u c h w a ł y . B y ł to okres masowego rozwoju malarstwa ludowego w Krakowie, a prawdopodob­ nie również w miejscowościach podkrakowskich, d o k ą d mogli się rozejść malarze o słabszych kwalifikacjach, sku­ pieni dotychczas w warsztatach swych mistrzów. 17 18 W przytoczonych na wstępie fragmentach d o k u m e n t ó w uwidacznia się jeszcze jeden problem, k t ó r y do tej pory nie został poruszony, a mianowicie handel obrazami. W wiekach ubiegłych obrazy zamawiano zwykle bezpośrednio u mis­ trza w warsztacie. Obok tego praktykowano o b w o ź n y handel �w y t w o r a m i sztuki malarskiej, co zostało m . i n . w y p u n k t o ­ wane w przywileju z 1570 r. Mimo iż z dokumentu tego nie m o ż e m y wnioskować, aby b y ł a t a m mowa o malarstwie l u ­ dowym, to jednak interesujący jest fakt, jak daleko sięgają tradycje takiego handlu. Jak nierealny b y ł całkowity zakaz handlu obwoźnego w przywileju Z y g m u n t a Augusta świadczy najlepiej do­ kument z 1581 г., w k t ó r y m całkowicie świadomie dopusz­ czono zarówno rodzimy, j a k i obcy element do handlu wy­ tworami sztuki, ograniczając t y l k o jego powszechność do dni jarmarcznych, „ k i e d y k a ż d e m u to jest wolno". Podobnie zresztą p o s t ę p o w a n o i w innych cechach, np. przy handlu wyrobami stolarskimi pochodzenia wiejskiego, k t ó r e wolno było s p r z e d a w a ć ich producentom w dnie targowe i jarmar­ czne. ' 1 W wieku X V I I i X V I I I m o ż n a było również n a b y w a ć obrazy w sklepach handlarzy, przy czym w n i e k t ó r y c h z nicłi sprzedawano również obrazy dwustronne. Informacja t a podana przez J . P a o h o ń s k i e g o jest o tyle interesująca, że dwustronnie malowane obrazy na blasze produkowali rów­ nież w 1. pol. X I X w. malarze l u d o w i . 20 21 W połowie X V I I I w. handel o b n o ś n y musiał b y ć zja­ wiskiem dość c z ę s t y m , skoro omawiano go na jednej sesji cechu w dniu 19.V.1766 r. Zakazano przy t y m „nosić, pre­ z e n t o w a ć i p r z e d a w a ć obrazów źle malowanych, osobliwie P o p ł a w s k i e m u " , o k t ó r y m w s p o m i n a l i ś m y już w y ż e j . Bar­ dzo silnie uwypuklona została sprawa handlu w statucie z 1783 r. K r a k o w s k i cech malarski rozciągał zakaz handlu nie t y l k o na obszar miasta, ale wszystkicłi miejsc, co t y l k o dowodzi, że niehonorowy dla tutejszego cechu handel poza m u r a m i pracowni musiał b y ć na p o r z ą d k u dziennym. B y ł to jednak — j a k wiemy — okres rozpadu organizacji cecho­ wej, k t ó r a nie b y ł a j u ż w stanie przeciwdziałać konsekwent­ nie rozwojowi takiego handlu, t y m bardziej, że uprawiali go z a r ó w n o członkowie samego cechu, j a k i różnego rodzaju „ p a r t a c z e " i „przeszkodnicy . Obraz Canaletta Ulica Mio­ dowa w Warszawie, czy też p o s t a ć wędrownego o b r a ź n i k a z akwareli Norblina lub K . W . Kiclisińskiego potwierdzają, że w o w y m czasie łiandel obnośny — i to obrazami ludowymi — b y ł już w Polsce zjawiskiem powszechnym. N a d m i e ń r n y , że dla Krakowskiego p o s t a ć wędrownego handlarza obrazami chodzącego po wsiacłi poświadczona została źródłowo w 1736 r . t y m n a d m i e n i ć , że w n i e k t ó r y c h przypadka cl i nie podano treści, w y m i e n i a j ą c t y l k o liczbę i cenę. N p . w taksie po zmarłej pani Optołowiczowej (kon. X V I I I w.) zanotowano m . i n . „ o b r a z k ó w p ó ł a r k u s z o w y c h za szkłem s z e ś ć " o war­ tości 1 zł 6 gr, w innej zaś taksie (1787 г.), przy której nio podano nazwiska byłego właściciela wymieniono szczegó­ łowo 13 obrazów, a na k o ń c u podano „ 2 2 m a ł y c h o b r a z k ó w w cenie 6 zł 6 gr". Z wymienionych obrazów t y l k o przedstawienie M a t k i Boskiej Częstochowskiej powtarza się pięciokrotnie, pozo­ stałe zaś zanotowane są przeważnie jeden, a czasem dwa razy. W wielu wypadkach przy temacie obrazu podawano, że jest malowany na płótnie, lub na papierze, natomiast prawie zawsze zaznaezano wartość obiektu w momencie spisu. Pozwala to na wyciągnięcie pewnych w n i o s k ó w ; obrazy na płótnie b y ł y daleko droższe, a cena ich w a h a ł a się w grani­ cach 1 do 8 zł, z t y m że najczęściej w a r t o ś c i o w a n o 2 do 4 zł. Natomiast wycena obrazów papierowych nie sięgała wyso­ kości 1 zł, a nieraz miała w a r t o ś ć t y l k o jednego do p ó ł t o r a łokcia lnianego p ł ó t n a . s Dlatego t e ż w t y c h przypadkach, w k t ó r y c h przy wymienionych obrazach podawano w y c e n ę , a nie pisano na czym jest malowany, ł a t w o samemu postawić odpowiedni wniosek. W inwentarzu po Błażeju K o z ł o w s k i m spisanym 12 X l 1751 i', znajdujemy obraz papierowy z namalowanym św. Janem Nepomucenem (wart. 15 gr). Data śmierci Kozłow­ skiego pozwala na stwierdzenie, że tego rodzaju obrazy ro­ biono w Krakowie j u ż co najmniej w połowie X V I I I w., a prawdopodobnie nawet wcześniej, skoro w Częstochowie analogiczne poświadczone są dokumentem z 1718 r . Kwestia lokalizacji warsztatu pozostaje w t y m w y p a d k u bez znaczenia, jako że i K r a k ó w b y ł p o w a ż n y m ośrodkiem k u l t o w y m i handlowym, zaś użycie tańszego m a t e r i a ł u do 2 2 6 I I . 5. Św. Rozalin, oł./pł. W y k . 1831 r. Andrzej Madalski. Żywiec. 22 2 3 I n n y rodzaj d o k u m e n t ó w , k t ó r e znajdują się w archi­ w u m krakowskim, s t a n o w i ą inwentarze ł u b „ t a k s y " obra­ zów po z m a r ł y c h m i e s z k a ń c a c h K r a k o w a . « Charakterys­ tyczno, że w dokumentach tycłi prawie wyłącznie mowa jest o obrazach, a ich w a r t o ś ć jest często zupełnie znikoma. Podane t a m pełne nazwy t e m a t ó w o r i e n t u j ą nas, że w X V I I I w. spotykano w krakowskich domach obrazy o n a s t ę p u j ą c e j t r e ś c i : Najświętsza Panna Częstochowska, Najświętsza Panna R ó ż a ń c o w a z s u k i e n k ą w y k l e j a n ą papierem, Naj­ świętsza Panna R ó ż a ń c o w a z papieru tłoczona, Najświętsza Panna z s u k i e n k ą , N a j ś w i ę t s z a Panna z s u k i e n k ą p ł a t k o w ą . Najświętsza Maria Panna z niebieskimi ramami i sukienki;. Najświętsza Panna trzymająca. Pana Jezusa śpiącego, Najświętsza Panna zwana Majoris, Najświętsza Panna Pias­ kowa, Najświętsza Panna Dzikowska, obraz tłoczony M a t k i Boskiej, Pan Jezus u k r z y ż o w a n y , Pan Jezus u k r z y ż o w a n y z osobami, (Chrystus) M i ł a t y ń s k i , Z a ś l u b i n y Najświętszej Panny ze św. J ó z e f e m , Ucieczka do E g i p t u , Boże narodze­ nie, Historia Tobiasza, Salvator (Mundi), Obrazek św. K a n i e ­ go i n figura gibs, Maria Magdalena, św. św. Agnieszka, Anna, E l ż b i e t a , Tekla, Teresa, Franciszek Seraficzny, Jerzy, Kazi­ mierz, Michał, Mikołaj, Jan Nepomucen, Sebastian,Tomasz. 2 Zestawienie powyższe, obejmujące 35 t e m a t ó w , w y ­ kazuje dość obszerny wachlarz ikonograficzny, t y m bar­ dziej, że s k ł a d a się n a ń t y l k o 7 inwentarzy. N a l e ż y przy 175 �I I . 6. Salvator Mundi, ol./pl. VV'yk. 1835 r. Andrzej Madalski. Żywiec. produkcji miało walor finansowy dla d w u stron: sprzedają­ cego i k u p u j ą c e g o . Również J. P a c h o ń s k i potwierdza wykonywanie w K r a ­ kowie obrazów papierowych. Nio precyzuje jednak, ezy chodzi o X V I I czy X V I I I w i e k . Szukając historycznej daty zastosowania papieru do malowania obrazów, nie na­ leży p o m i j a ć wzmianki o „ p a p i e r a c h malowanych" w cyto­ w a n y m na wstępie przywileju z 1581 r. Zastrzegam się jed­ nak, żo nie k ł a d ę znaku r ó w n a n i a p o m i ę d z y obrazami, o k t ó r e w t y m w y p a d k u chodzi, a informacją z X V I w. Jak donoszą różno wiadomości źródłowe, obrazy na papierze b y ł y znane około poł. X V I I I w. również w innych regionach. To zagadnienie pozostaje jednak poza ramami niniejszego szkicu. Ze wspomnianych inwentarzy m o ż e m y zaczerpnąć jeszcze j e d n ą informację. Dotyczy ona terminologii stoso­ wanej przez ówczesnych malarzy. Mamy więc obrazy „ar­ kuszowe, półarkuszowo, łokciowe, półłokciowo, połowiczne, ć w i a r t k o w e i p ó ł ć w i a r t k o w o " , a ponadto obrazy z papieru, tłoczone. Cały zestaw powyższych nazw m o ż n a odnieść do p r z y j ę t y c h w X V I I I w. typowych w y m i a r ó w obrazów, za­ r ó w n o papierowych, jak i p ł ó c i e n n y c h . Natomiast dwie informacje z k o ń c a X V I I I w. o obrazach tłoczonych z pa­ pieru d o t y e z ą techniki wykonania. W jednym wypadku 27 28 29 176 zapis b r z m i : „ o b r a z tłoczony z papieru M a t k i Boskiej"^ w drugim zaś „ o b r a z ( N . P. Różańcowej) z papieru tłoczo­ n ą " . Podana cena tego ostatniego w y n o s z ą c a 4 zł dowodzi, żo był to obi-az dość drogi, ale nie przyczynia się do wyjaś­ nienia sposobu wykonania. Trudno p r z y p u s z c z a ć , by cho­ dziło t u o papier, na k t ó r y m wytłoczono — w sensie dosłow­ nym • obraz lub przynajmniej jego k o n t u r y . B y ć m o ż e , że chodzi o obrazy o powierzchni reliefowej wykonanej z masy np. gipsowej, w y t ł a c z a n e j przy pomocy jakiejś formy. Jest to o tyle prawdopodobne, że w i n n y m spisie znajdujemy n o t a t k ę m ó w i ą c ą o trzech „ o b r a z e c z k a c h gip­ sowych", a poza t y m o gipsowym krucyfiksie i t a k i m ż o obrazie św. Kantego. N a marginesie n a d m i e n i ę , że w d w u taksach (z 1786 r. i ok. 1796 r.) znajdujemy wzmianki o obrazach na szkle. W pierwszej wykazano „2 obrazy na szkło wysrebrzone z kopersztyehami w y s t r z y g a n y m i " za cenę 4 zł, w drugiej „ o b r a z k ó w zwierciadłowych cztery po gr 12". Nic są (o jedyne informacje o obrazkach na szkle w Krakowskiem, g d y ż w pobliskim Sławkowie b y ł y w 1779 r.: „ o b r a z na szkle malowany m a ł y , Pana Jezusa z z w i ą z a n y m i r ę k a m i w czer­ wonej koronie, obraz na szkle zwierciadłowym malowany Pana Jezusa U k r z y ż o w a n e g o , obraz N . P. Częstochowskiej na zwierciadle, p o t ł u c z o n y " , эо zaś we dworze w Parczach �I I . 7. M . Boska"z Dzieciątkiem, ol./pl. W y k . 1830 r. Andrzej Madalski. Żywiec. Górnych pod Olkuszem były w 1758 r. 2 obrazki zwiercia­ d l a n e . Informacje te t r a k t u j ę jako drobne uzupełnienie do dotychczasowych wiadomości na ten temat. N a zakończenie c h c i a ł b y m dorzucić k i l k a nie publi­ kowanych jeszcze, a niedawno odkrytych nazwisk malarzy w regionie krakowskim. Z pracy Tadeusza Seweryna znamy szereg nazwisk z ośrodków malarskich w K a l w a r i i Zebrzydowskiej, Żabnie, N o w y m Targu, Krakowie i o k o l i c y . W ostatnich latach jedno nazwisko malarza pochodzącego ze wsi Borowiec w powiecie chrzanowskim dorzuciła Maria P r z e ź d z i e c k a , a Ewa Śnieżyńska-Stolot ustaliła pięć nazwisk malarzy z rejonu M y ś l e n i c ; zaznaczyła ona jednak, że prace wszyst­ kich znanych jej twórców nie m a j ą charakteru ludowego, a zbliżają się do oficjalnej sztuki X I X w. Niedaleko odbiega od nich również Andrzej Kowalczyk z Woźnik pow. Wado­ wice (1874—1955), k t ó r y będąc samoukiem doszedł do znacznej perfekcji w wykonywanych przez siebie obrazach. W sumie lista znanych nazwisk malarzy ludowych lub pra­ c u j ą c y c h na potrzeby wsi w okresie X I X i na p o c z ą t k u X X w. jest dość skromna. R ó w n i e ż ubogie jest uzupełnienie do tej listy, a skła­ d a j ą się n a ń : Mateusz Budzaszek, rolnik z Liszek pod K r a ­ kowem żyjący w X I X w., J . Tarnowski, k t ó r y posiadał swój 31 32 33 34 35 warsztat w Zebrzydowicach (prawdopodobnie pod K a l ­ warią) w 2. pol. ubiegłego stulecia, Micłial Andrzej Stan­ kiewicz pracujący w okolicy K r a k o w a w k o ń c u X I X w. oraz A n t o n i Komenda z Igołomii-Odwiśla, organista i rol­ nik, z m a r ł y w czasie I I wojny światowej w wieku ok. 70 lat. Najbardziej autentycznym t w ó r c ą l u d o w y m b y ł Ma­ teusz Budzaszek, k t ó r y urodził się. 17 I X 1836 г., a z m a r ł ok. 1894 r . Z relacji wnuka, Kazimierza Budzaszka, wiemy, że Mateusz lubił s t r u g a ć różne drobno przedmioty o charakterze dekoracyjnym do u ż y t k u domowego, a ponad­ to miał w y k o n a ć k i l k a o b r a z ó w o tematyce religijnej. Jeden t a k i obraz zachował się w domu informatora (obecnie włas­ ność Muzeum Etnograficznego w Krakowie). W obrazie t y m papierowe tło jest malowane olejno w k w i a t y , na n i m zaś nabite są trzy polichromowane płaskorzeźby, t w o r z ą c e k o m p o z y c j ę M a t k i Boskiej R ó ż a ń c o w e j adorowanej przez postacie zakonnika i zakonnicy ( i l . 3). W okolicy Liszek znajdują się jeszcze inno analogicznie wykonano o b r a z y , co do k t ó r y c h m o ż n a by ewentualnie p r z y p u s z c z a ć , żo wy­ konał je Budzaszek. J e ś l i b y sądzić na podstawio nielicznych okazów, to ograniczał się on jedynie do malowania t ł a dla głównego tematu j a k i m b y ł y p ł a s k o r z e ź b y . R ó w n i e ż osoba J. Tarnowskiego znana jest z jednego obrazu, k t ó r y autor na odwrociu podpisał i d a t o w a ł (1789 3 6 37 177 �38 г . ) . S ą d z ą c z tego jedynego p r z y k ł a d u , b y ł to słaby ma­ larz o tendencjach realistycznych, m a l u j ą c y na poziomie kiepskiej amatorszczyzny. Ten sam poziom i kierunek re­ p r e z e n t o w a ł A n t o n i Komenda, k t ó r y w zakresie r z e ź b y osiągnął wysoki stopień rzemieślniczego kunsztu. Ostatni z wymienionych, Michał Andrzej Stankiewicz, pochodził z rodziny, w k t ó r e j sztuka malarska przechodziła z ojca na s y n ó w . Protoplasta rodziny, prawdopodobnie ma­ larz, osiedlił się w Oświęcimiu zapewne na p o c z ą t k u X I X w., albowiem w starszych księgach parafialnych nie ma zupełnie tego nazwiska. Michał Andrzej ur. 1 I X 1855 r. w Oświę­ cimiu. Jego ojcem b y ł Jan Stankiewicz, najprawdopo­ dobniej ten sam malarz, k t ó r y w 1858 r. pozostawił po sobie obraz w T r z e m e ś n i pow. M y ś l e n i c e . Michał Andrzej Stan­ kiewicz żył k r ó t k o ; z m a r ł on 6 V I I I 1899 r. w Rybnej pow. K r a k ó w , 1 gdzie zapewne od niedawna p r z e b y w a ł , jako że z p o c z ą t k i e m owego r o k u m a l o w a ł obrazy po wiejskich do­ mach w Czernicłiowie (na p r z y s i ó ł k u Zakamycze) i sąsied­ nich Rusocicach. Znanych jest w chwili obecnej 6 o b r a z ó w tego a r t y s t y , z tego t y l k o 2 są datowane (1899 г.). Ze względu na bliskie sąsiedztwo wszystkich d o m ó w , w k t ó r y c h znaj­ d u j ą się obrazy, m a m y prawo sądzić, że p o w s t a ł y w t y m samym okresie. Obrazy Michała Andrzeja Stankiewicza do­ w o d z ą , że b y ł on malarzem r e a l i s t ą o p e r u j ą c y m d u ż ą s k a l ą k o l o r y s t y c z n ą . W poszukiwaniu zarobku nie w z d r a g a ł się on przed w y k o n y w a n i o m obrazów do chłopskich d o m ó w . W n i e k t ó r y c h jego pracach widoczne są jeszcze reminiscencje dawnego malarstwa cechowego, a najlepszym tego przy­ k ł a d e m jest Adoracja Najświętszego Sakramentu ( i l . 3) 39 40 4 z f a n t a z y j n ą d e k o r a c j ą k w i a t o w o - l i s t n ą wokół monstrancji Natomiast w obrazie M . B . Częstochowskiej do „ l u d o w y c h " cech malarskich m o ż n a by zaliczyć sztywność i sztuczność sfałdowań szaty, a szczególnie tradycyjnie l u d o w ą z ę b a t ą aureolę z d e k o r a c j ą g r z e b y k o w ą . Dodajmy t e ż , że w X I X w „ i wcześniej, istniał ośrodek malarski w Ż y w c u . Z zachowanych w miejscowym muzeum o b r a z ó w znamy dwa nazwiska tamtejszych malarzy, a t o : Andrzeja Madalskiego i Antoniego K r z ą s t k i e w i c z a . Obaj podpisywali i datowali swoje obrazy. Z prac Madalskiego muzeum posiada: św. R o z a l i ę (1831 г.), Zbawiciela ś w i a t a (1835 г.), M a t k ę B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m (1836 r.) i Męczeństwo św. Jana B a p t y s t y (1842 г.). Natomiast po K r z ą s t k i e w i c z u p o z o s t a ł obraz W j a z d Jezusa do Jerozolimy (1851 r.) i Śmierć św. Józefa (1854 г.). Wszystkie te prace m a j ą cha­ rakter malarstwa cechowego ( i l . 3,5-7), bogatego kolorystycz­ nie i światłocieniowego. N i e w ą t p l i w i e Madalski b y ł znacznie lepszym mistrzem pędzla niż K r z ą s t k i e w i c z , w k t ó r e g o pra­ cach w i d a ć liczne uproszczenia i p e w n ą n i e p o r a d n o ś ć . N i o ma to jednak nio wspólnego z „ l u d o w o ś c i ą " . Natomiast istnienie profesjonalnego o ś r o d k a malarskiego w Ż y w c u po­ zwala spodziewać się na t y m terenie również lokalnego ma­ larskiego warsztatu ludowego. K i l k a wymienionych wyżej nazwisk ś w i a d c z y , że ma­ larstwo z ukierunkowaniem na l u d n o ś ć wiejską, m a ł o ­ m i a s t e c z k o w ą lub p o d m i e j s k ą istniało w K r a k o w i e i w K r a ­ kowskiem jeszcze na przełomie X I X i X X w. P o p y t zaś na obrazy malowane, i to o cechach ludowych, t r w a ł do I wojny ś w i a t o w e j , a w poszczególnych przypadkach nawet d ł u ż e j . P R Z Y . I.4SY 1 E . Rastawiecki, Słownik malarzów polskich tudzież w Polsce osiadłych lub czasowo w niej przebywających, t . 1—3, Warszawa 1850, 1851, 1857; W . Gąsiorowski, Cechy kra­ kowskie, K r a k ó w 1860, Malarze krakowscy, z. 1: M . Chamcówna, Walka malarzy krakowskich o wyzwolenie spod praw ce­ chowych, „ B i u l e t y n H i s t o r i i S z t u k i " R . X V I , 1954, nr 2. A P K r . , Acta contuberniorum Grac, nr 3069, kopia w y k . 19 I V 1816 r. Przywilej ton publikuje E . Rastawiecki, op. cit., t . 1, s. 293—296, z k t ó r e g o wybieramy odpowiednie akapity. T a m ż e , s. 298—-299. s T a m ż e , s. 304. в T a m ż e , s. 311- -312. A P K r . , Acta contuberniorum Grac, nr 3068. M . C h a m c ó w n a , op. cit., s. 215. W . Gąsiorowski, op. c i t . , passim; E . Rastp.wieeki, op. cit., passim. W . Gąsiorowski, op. cit., s. 22, 26; S. S z y m a ń s k i , Historyczne uwarunkowanie polskiej sztuki ludowej XIX wieku, „ L u d " , t . 54, 1970, s. 62. J . P a c h o ń s k i , Zmierzch sławetnych, K r a k ó w 1956, s. 4 1 1 , przyp. 3. T a m ż e , s. 413. > M . C h a m c ó w n a , op. cit., s. 215. 1 T a m ż e , s. 224—225; Problem „źle m a l o w a n y c h " lub „ b r z y d k i c h " o b r a z ó w w y s t ę p o w a ł prawdopodobnie we wszystkich cechach malarskich, czego p r z y k ł a d o m jest Czę­ stochowa (por. A. Kunozviiska-Iraoka, Obrazy częstochowskie, „ P o l s k a Sztuka Ludowa'", R. X X , 1966, nr 2, s. 78). W . Gąsiorowski, op. cit., passim. '>« W . Prokesch, Z dziejów krakowskiej szkoły sztuk pięk­ nych, K r a k ó w 1917, s. 7. D o najwyższego Senatu rządzącego Rzeczypospoli­ tej Krakowskiej. Michał Stachowicz, J ó z e f Rybkiewicz i J a n Zamojski imieniem swem i i n n y c h członków malarzy kra­ kowskich proszą o rozwiązanie Zgromadzenia malarskiego. 2 3 4 7 8 9 1 0 1 1 1 2 3 4 1 5 1 7 178 T Gdy W ys. Zgromadzenie R e p r e z e n t a n t ó w K r a j u K r a ­ kowskiego w r. z. 1820 u c h w a ł ą swą rozwiązało Zgromadze­ nie Malarzy K r a k o w s k i c h (co b y ł j u ż dawniej Sejm Cztero­ letni K o n s t y t u c y j n y u c z y n i ł i t y l k o n a d u ż y c i e t r w a ł o ) , skoro jednak Zgromadzenie takowe Malarzy, m i m o rządowego roz­ p o r z ą d z e n i a t r w a d o t ą d jeszcze, zaczom podpisani posłuszni ś w i a t ł y m ustawom ojcowskiego r z ą d u w gorliwości o ich dopełnienie, dopraszamy się najpokorniej, by N a j w y ż s z y Senat w m y ś l powołanej u c h w a ł y r a c z y ł n a k a z a ć ostatecz­ nie, aby malarze ze związku swego zupełnie się rozeszli i więcej żadnego Zgromadzenia nie składali — przy rozpo­ r z ą d z e n i u , b y w miejscu dotychczasowych wyzwolin ucz­ niowie, m a j ą c y się wyzwolić, popisywali się swą z d a t n o ś c i ą i talentem przed Uniwersytetem J a g i o l o ń s k i m jako naj­ właściwszym z n a w c ą i sędzią, i by t y l k o od tegoż Uniwersy­ t e t u dyplomata brali — przez co u c h y l i się jarzmo t a m u j ą c o wzrost sztuki, przy wzbudzeniu emulacji, k u sławie Narodu — zostajemy z n a j g ł ę b s z y m uszanowaniem, 2 9 X 1 1 1821, Michał Stachowicz, Józef Rybkiewicz, Jan Zamojski ( A P K r . , Acta contuberniorum Grac, nr 3068). Do wydziału Spraw W e w n ę t r z n y c h i Policji w Sena­ cie R z ą d z ą c y m . Ody p u n k t prawa 19. ...opiewa, iż nie wolno nikomu, k t o nie jest w Zgromadzeniu w y r a b i a ć sztuki ma­ larskiej, locz nie dosyć, żo nasza czeladź, chłopcy, pomoc­ nicy czyli w y r o b n i k i , k t ó r z y sami n a z y w a j ą się malarzami, odbierają nam roboty i sposób utrzymania życia, ale nawet inszo Zgromadzenia, k t ó r z y nie dosyć, że swoje rzemiosło robią, p o d e j m u j ą się r o b ó t malarskich, a przez to upada nam całkowicie sposób utrzymania się z familią..., a t a k i e m s ą : 1. stolarze p o d e j m u j ą się kolorować i lakierować stołków, kanap, stolików, k o m ó d i szaf do sukien i t . podobnych, 2. szklarze p o d e j m u j ą się kolorować okien, drzwi i t d . 3. blacharze — d a c h ó w , rynien, 4. murarze p o d e j m u j ą się m a l o w a ć pokoi, okien i drzwi, a któro tylko babrzą, 5. tapicerze na sprzedaż lakierują stołki, kanapy i t d . , k t ó ­ rzy nio m a j ą nawet swego' lakieru. K t ó r z y to przeszkodnicy - - p o d e j m u j ą się i malarskich r o b ó t i tc niedoskonało wy18 �rabiają, publiczność t y l k o o s z u k a n ą bywa. a dla Zgroma­ dzenia Malarzy s t ą d zaplucie i wstyd. ( A P K r . , Acta contuherniorum Crac, nr 3068). " J . Bioniarzówna, O chłopskie prawa, K r a k ó w 1954, s. 215—219. J . P a c h o ń s k i , op. cit., s. 414. 1 D w a tego rodzaju eksponaty są obecnie w posiada­ niu Muzeum Etnograficznego w Krakowie. A . Ryszkiewicz, Początki handlu obrazami w śro­ dowisku warszawskim, W r o c ł a w 1955, s. 13; St. Błaszczyk, Drzeworyty wielkopolskie, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. X X V , 1971, nr 3. s. 145. S. Szczotka, Żywot zbójnicki Józefa Baczyńskiego zwanego Skawickim, „ L u d " , t . 34, 1936, s. 169. A P K r . , Acta contuberniorim Crac, nr. 3068. R ó w n i o niską cenę obrazu podaje A m b r o ż y Gra­ bowski. Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego, w y d . S.Es­ treicher, K r a k ó w 1909, t . 2, s. 349. Zgodne, to jest t a k ż e z w y c e n ą obrazów papierowych w ośrodku częstochowskim. Tor. A . Jaśkiewicz, Rysunki i artykuły malarza Adriana Głębockiego źródłem, do poznania, dewocyjnej sztuki często­ chowskiej,, Polska Sztuka L u d o w a " , l i . X X I I I , 1969, nr 3/4. s. 231. A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Kilka uwag w sprawie ma­ larstwa w Częstochowie i Skulsku, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " I i . X X I I I , 1969, nr 3/4, s. 234. J. P a c h o ń s k i , op. cit., s. 414. A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a , op. cit., R. Reinfuss, Dewocyjna grafika, jarmarczna jako źródło inspiracji dła malarstwa ludowego, art. (w:) Granice sztuki, Warszawa 1972, s. 203; Materiały do dziejów chłopa wielkopolskiego w drugiej polowie XVIII wieku, w y d . J. Deresiewicz, W r o c ł a w 1956, t. 2, s. 227. * Świadczą toż o t y m analogiczne nazwy stosowane przez malarzy w Częstochowie (A. Jaśkiewicz, Materiały do historii cechowego rzemiosła artystycznego XVIII i pierwszej 2 0 2 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 polowy XTX w. w Nowej Częstochowie, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne", L u b l i n 1963, t. 6, s. 246—247). 5» A P K r . , Castr. Crac. rei., t . 211, s. 4 7 1 ; Regestr rzeczy wszelkich ruchomych po śmieci -— pana Antoniego Gołębiow­ skiego — spisany 20 X 1779 r. 3i T a m ż e , t . 191, s. 1999: Inwentarz d ó b r wsi Parcz Górnych . T . Seweryn, Polskie malarstwo ludowe, K r a k ó w 1937 passim. M . Przeździecka, Sztuka i zwyczaje (w:) Ziemia chrzanowska i Jaworzno, K r a k ó w 1969, s. 399. E . Śnieżyńska-Stolot, Rzeźba i malarstwo (w:) Mono­ grafia powiatu myślenickiego, t . 2, „ K u l t u r a ludowa", red. R. Reinfuss, K r a k ó w 1970, s. 348 351. I . Ł o p u s z a ń s k a , Andrzej Kou:alczyk — twórca ludowy z Woźnik, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. X X I V , 1970 nr 2. D a t ę urodzenia ustalono na podstawie Liber Nat o r u m , t . I I , s. 70 w Urzędzie Parafialnym w Liszkach. Nie ma natomiast, żadnej adnotacji w Liber Mortuorum, m i m o iż — w g relacji jego wnuka, żyjącego obecnie Kazimierza Budzaszka, lat 63 — zinarl on w tej samej miojscowości w wieku ok. 58 lat. K . Budzaszek nie znał swego dziadka, z a p a m i ę t a ł natomiast jego żonę F r a n c i s z k ę , k t ó r a z m a r ł a w 1917 г., a w L i b . Mort. podano, iż b y ł a ona w d o w ą po Mateuszu. N p . u kierownika szkoły w Mnikowie znajduje się obraz z t ł e m krajobrazowym. Okaz ten został przeniesiony do Mnikowa z Liszek. Własność Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e nr inw. 35494. U r z ą d Paraf, w Oświęcimiu, L i b . Nat., t . 3, s. 117; zapisano t u , że ojciec Michała Andrzeja, Jan Stankiewicz ( „ p i c t o r " ) jest synem Benedykta. » E . Śnieżyńska-Stolot, op. cit., s. 351. > Urząd Paraf, w Rybnej, L i b . Mort., t . V , s. 86; po­ dano t u , że b y ł to „ p i c t o r - a r t i f e x " , k t ó r y z m a r ł na apoploksję. 5 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 4 Fot .7. Czajkowski — il. 1, 5—7; J . Kubiena — il. 2—i. Obrazy ze zbiorów: Muzeum w Żywcu — il. 1. 5—7, Muzeum Etnograficznego w Krakowie — il. 2. W l . prywatna — il. 3, 4. �