https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24c9f2a7bfa1fccc00e4a785666fa0d9.pdf f915f885fdb0a636b4a51dd61508dbcb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:771 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:708 Title A name given to the resource Brazylijski ruch "Palmares" jako przykład synkretyzmu kulturowego / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.171-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kula, Marcin Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K O M U N I K A T Y „Etnografia Polska", t. X V I z. 2 MARCIN K U L A BRAZYLIJSKI RUCH „PALMARES" JAKO PRZYKŁAD SYNKRETYZMU KULTUROWEGO „Setki Murzynów z żonami i dziećmi ukrywało się w dżunglach i kniejach w poszukiwaniu m i e j s c , gdzie m o g l i b y zbudować szałasy. Po d r o d z e w r z u c a l i n a s i o n a b a r b a s c o do s t r u m i e n i i r z e k , b y otrute r y b y z a k a z i ł y w o d ę m i a z m a t a mi zgnilizny. Dalej, za t y m potokiem, za tą górą z wodospadami m i a ł a się n a nowo zaczy­ n a ć A f r y k a , p o w r ó t do z a p o m n i a n e g o języka, do r y t u a ł u o b r z e z a n i a , a d o r a c j i p i e r w o t n y c h B o ­ gów, dawniejszych niż Bogowie Chrystianizmu. Z a s u w a ł a się k u r t y n a kniei za ludźmi, k t ó r z y c o f a l i b i e g H i s t o r i i , b y d o j ś ć do c z a s ó w , w k t ó ­ rych wszelkim Stworzeniem rządziła płodna We­ nus o wielkich piersiach k a r m i ą c y c h i rozłoży­ stym brzuchu, adorowana w g ł ę b o k i c h piecza­ r a c h , gdzie c z y j a ś R ę k a n i e z d a r n i e nakreśliła pierwsze w y o b r a ż e n i a ł o w ó w i festynów ku czci gwiazd". Tak pisał Alejo Carpentier o ruchu zbiegłych niewolników w Cayen­ ne i . Sądzę, iż przy okazji prowadzonych na t y m seminarium rozważań o religiach synkretycznych warto wspomnieć o owych ruchach zbiegłych niewolników. Stanowią one wszak wyjątkowy przykład synkretyzmu nie tylko religijnego, ale synkretyzmu kulturowego — w jak najszerszym sensie tego słowa. Obciążeni podwójnym bagażem kulturowym, afrykań­ skim i nabytym wskutek przebywania w społeczeństwie zorganizowanym przez Europejczyków bądź ich potomków, zbiegowie znajdują się znów na swobodzie. J a k ą kulturę reprezentują? Jak przełamują się wspomniane nurty kulturowe? Wdzięcznym przykładem do studiowania tych problemów wydaje się brazylijski ruch ,,Palmares" — quasipanstwowa organizacja zbiegłych niewolników istniejąca w X V I I w. na terenie dzisiejszych stanów Per­ nambuco i Alagoas. Wśród ruchów zbiegłych niewolników „Palmares" 1 A. C a r p e n t i e r , Eksplozja w katedrze, Warszawa 1966, s. 466. �172 MARCIN KULA wyróżniało się zarówno rozmiarami zjawiska, jak stopniem skomplikowa­ nia organizacji społeczno-gospodarczej zbiegów. Na ogół datuje się początki „Palmares" na wczesne lata trzydzieste X V I I w., choć niektórzy badacze przesuwają tę datę na koniec pierwszego dziesięciolecia . Nazwa „Palmares" pochodzi od drzew palmowych w la­ sach Alagoas. Na rozwój ruchu istotny wpływ wywarły walki Portugal­ czyków z Holendrami, którzy zresztą też nie mogli sobie z n i m dać rady . Holenderskie źródło z 1645 r. tak opisywało jedną z osad zbiegów: „Ma milę długości i dwie bramy; ulica szeroka jest na sążeń, a w środku znajdują się dwie cysterny; miejsce, gdzie znajdowało się domostwo jej króla, było teraz dużym terenem, na którym król ćwiczył swoich ludzi; bramy tego »Palmares« były otoczone dwoma rzędami palisad połączo­ nych za pomocą krat". Inna z kolei osada, w której autor cytowanego źródła zastał tylko niewielu ludzi, większość z nich bowiem była „na plantacjach" i w lasach, rozciągała się na pół m i l i wzdłuż ulicy biegną­ cej ze wschodu na zachód. Osada ta liczyła 220 casas, wśród których stał kościół (sic!), cztery kuźnie i obszerna сащ de conselho. Wśród mieszkań­ ców znajdowali się według referowanego źródła rzemieślnicy wszelkiej specjalności. Nad całą tą społecznością panował „z surową sprawiedliwoś­ cią" król, który — jak pisze źródło — nie pozwalał rządzić się czarowni­ kom, a ewentualne ucieczki swych poddanych karał śmiercią. Źródło podkreśla, że wskutek tego wśród owych poddanych, a w szczególności wśród Murzynów z Angoli, panował strach. Król miał osobną casa, od­ ległą stamtąd o blisko dwie mile, i własne bogate pola. „Pytaliśmy M u ­ rzynów, i l u ma on ludzi — pisze cytowany autor — na co odpowiedzieli nam, że ma 500 mężczyzn, nie licząc kobiet i dzieci" . 2 3 4 Już z powyższego opisu widać, że „Palmares" nie było tymczasowym 2 Por. R. K . K e n t , Palmares. An African State in Brazil, „Journal of African History", t. 7: 1965, 2; E . C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares, Sao Paulo 1958. Opinia, że walki portugalsko-holenderskie przyczyniły się do wzmożenia zbiegostwa Murzynów, była sformułowana już przez współczesnych. Jeden z do­ k u m e n t ó w pisał: „Uważa się, że w Palmares byli mieszkańcy już od czasu, gdy tylko w tych kapitaniach pojawili się niewolni Murzyni; w czasach gdy Holandia zajęła te tereny, wzrosła ich liczba, bowiem to, co było trudnością dla panów, stało się ułatwieniem dla n i e w o l n i k ó w " (Relacao das guerras feitas aos Palmares de Pernambuco no tempo do governador D. Pedro de Almeida, de 1675 a 1678, [w:] C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares). Są to wyjątki z tzw. dziennika podróży kapitana J . Blaer do „Palmares" w 1645 r. (Diario da viagem do capitao Joáo Blaer aos Palmares em 1645, [w:] C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares; N. R o d r i g u e s , Os Africanos no Brasil, Sao Paulo 1945). Nazwa dziennika wprowadza zresztą w błąd, z samego bowiem tekstu wynika, że J . Blaer na początku ekspedycji zachorował i zawrócił z drogi. Przy okazji warto zaznaczyć, że istnieje kilka opisowych źródeł tego typu doty3 4 �BRAZYLIJSKI RUCH „PALMARES" 173 zgrupowaniem zbiegłych niewolników, lecz tworem o wykształtowanej organizacji społecznej i politycznej oraz o wysokim poziomie rozwoju sił wytwórczych. Autor przytoczonego wyżej źródła relacjonował, że w po­ bliżu odwiedzanych osad jego ekspedycja przemierzała pola i plantacje, a jego ludzie zabijali głód zbieranymi tam bananami i '— co ciekawe — trzciną. W 1671 r. gubernator Femao Coutinho pisał, że Murzyni „po­ siadają kuźnie i inne warsztaty, w których mogą produkować b r o ń " . Dzisiejszy badacz zagadnienia, E. Carneiro, twierdzi, że mieszkańcy „Palmares" uprawiali fasolę, pataty, maniok, kukurydzę, trzcinę cukro­ wą, bób, drzewa migdałowe, dynie, ananasy, tytoń, bawełnę, a nawet ryż. Powszechna była według niego hodowla kur, świń i innych z w i e r z ą t . Okoliczne osiedla portugalskie utrzymywały z „Palmares" regularne sto­ sunki handlowe. Organizacja polityczna ruchu rozciągała się nie na jedną wieś, lecz na szereg ośrodkóWj co wyraźnie widać z poniższego, pochodzącego z 1677 r. źródła, będącego chyba najciekawszym tekstem dotyczącym „Palmares". Źródło to następująco omawia rozmieszczenie osiedli murzyńskich: 5 6 7 „Na północo-wschodzie znajduje się 'mocambo' Zambi ulokowane w odle­ głości 16 mil od Porto Calvo; pięć mil na północ dalej znajduje się 'mocambo' Arotirene; wzdłuż niego dwa inne zwane Taboas; na północo-wschód od nich, w odległości 14 mil, 'mocambo' Dombabanga; 8 mil na północ inne, zwane S u bupuira; jeszcze 6 m i l na północ jest królewska siedziba Macoco; na zachód od niej, w odległości 5 mil, 'mocambo' Osenga; w odległości 9 mil od naszego Serinhaem, na północo-zachód, enklawa Amaro; w odległości 25 mil od Alagoas na północo-zachód 'palomar' Andalaguituche. P o m i ę d z y tymi wszystkimi zaś, które są największe i najlepiej umocnione, są i inne, które mają mniejsze znaczenie i mniej ludzi w nich żyje". czących „Palmares". Obok cytowanej w y ż e j relacji zatytułowanej Relacdo das guerras jeitos aos Palmares de Pernambuco no tempo do governador D. Pedro de Almeida..., na którą b ę d z i e m y się jeszcze kilkakrotnie p o w o ł y w a ć , warto w y m i e n i ć także opis J . Nieuhofa z 1643 r. i dużo późniejszy opis pióra Sebastiana da Rocha Pitta (J. N i e u h o f , Gedenkweerdige Brasiliaense Zee-en Lant Reize..., Amster­ dam 1682, s. 14; S. d a R o c h a P i t t a , Historia da America Portuguesa, Lisboa 1730, s. 471 п.). E . E n n e s, As guerras nos Palmares. Subsidios para a sua historia, t. I , Sao Paulo 1938, dok. 1; por. także C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares. C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares. Nb. przytoczone w y ż e j źródło Relacao das guerras feitas aos Palmares... pisze o zbiegach: „Są bardzo pracowici, uprawiają wszystkie warzywa, z których o w o c ó w robią zapasy na zimę i na okres wojny. Ich g ł ó w n y m p o ż y w i e n i e m jest kukurydza [...] bardzo pomagają sobie po­ lowaniem, bo w tych lasach jest dużo zwierzyny". Termin trudny do przetłumaczenia. Żródłosłów wywodzi s i ę od krzaków. T u : osada. 5 e 7 �174 MARCIN KULA Według tego samego źródła mieszkańcy „Palmares" „uznawali się wszyscy za posłusznych jednemu z nich, który nazywa się G a n ­ ga-Zumba, co znaczy Wielki Pan; uważany jest on za króla przez wszystkich, za­ równo przez tych, którzy się w "Palmares' urodzili, jak i przez tych, którzy przy­ byli z z e w n ą t r z ; ma on rezydencję i casas dla swojej rodziny; towarzyszą mu strażnicy i urzędnicy, którzy zgodnie ze zwyczajem mają casas królewskie. Odno­ szą się do niego z całym szacunkiem należnym monarsze i wszystkimi honorami należnymi panu. C i , którzy znajdą się w jego obecności, klękają na ziemi i w r ę ­ kach podnoszą liście palmowe na znak uznania i c h w a ł ę jego doskonałości [sic!] zwracają się do niego jak do w ł a d c y i są mu posłuszni z oddaniem. Mieszka on w swoim k r ó l e w s k i m mieście zwanym Macaco, która to nazwa narodziła się od śmierci pewnego zwierzęcia w tym miejscu. To jest stolica dla pozostałych miast i osiedli". Stolica ta liczyła według cytowanego źródła ponad 1500 casas i była w całości umocniona. W dalszym ciągu tenże autor twierdził — a jest to szczególnie ciekawe z punktu widzenia tego seminarium — że chociaż ci „barbarzyńcy" robili wszystko, by zapomnieć o wszelkim poddaństwie, to jednak nie porzucili całkowicie swego przywiązania do kościoła. Gro­ madzili się, gdy tylko czas pozwalał, w istniejącej w Macaco kaplicy i kierowali swoje modlitwy do znajdujących się tam obrazów. Autor w i ­ dział w kaplicy „bardzo doskonały" obraz Dzieciątka Jezus, obraz Matki Boskiej i św. Błażeja. Wierni wybierali proboszcza, który ich chrzcił i udzielał ślubu. Chrzty nie były jednak zgodne z formułą przepisaną przez Kościół, a jeśli chodzi o śluby, to każdy miał tyle kobiet, ile chciał. Król miał trzy żony — dwie Mulatki i Kreolkę. Pierwsza dała mu wielu synów, pozostałe żadnego. Tak wyglądał główny ośrodek „Palmares". Pozostałe ośrodki były rządzone — ciągle według tego samego źródła — przez możnych i głów­ nych wodzów. Wśród nich najważniejsza była osada Subupuira, licząca 800 qasas, rządzona przez królewskiego brata. W niej to była wyrabiana broń i tu też Murzyni ćwiczyli się w walkach. Ciekawe, że autor omawianego źródła nie żywił jednoznacznej nie­ chęci do mieszkańców „Palmares". O Zarnibi, pierwszym władcy zbiegów, mówił пр., iż był to „Murzyn o szczególnej wartości, wielkiej duszy i rzadkiej stałości" . Plantatorzy Pernambuco różnymi sposobami próbowali rozprawić się z „Palmares". Próbowali zarówno układów, czemu sprzeciwiały się ze względów zasadniczych władze w Lizbonie, jak i walki zbrojnej. Jeśli chodzi o pierwszą drogę, jedno z orzeczeń Conselho Ultramarino z 1685 r. głosiło: „Nie wypada zaakceptować pokoju z t y m i Murzynami, doświadczenie bowiem pokazało, że ta droga jest zawsze drogą zwod­ niczą, i również dlatego, że uwłacza naszej godności [...] są to przecież 8 8 Relacáo das guerras feitas aos Palmares... �BRAZYLIJSKI RUCH „PALMARES" 175 czarni zbiegowie i niewolnicy, a zatem należy powiedzieć gubernato­ rowi, by prowadził przeciw nim wojnę sposobami, jakimi posługiwali się jego poprzednicy" . Łatwiej to było jednak powiedzieć, niż wykonać w praktyce. „Sposoby poprzedników" zawodziły. Po niepowodzeniu sze­ regu wypraw w 1687 r. gubernator Pernambuco zawiadomił Lizbonę, że musi odwołać się do pomocy mających doświadczenie w walkach z I n ­ dianami „bandeirantes" z Sao Paulo . Ich przybycie opóźniło się jed­ nak do 1692 ir. Dwa lata trwały walki, nim udało się ograniczyć opór „Palmares" do jednego tylko ośrodka. Po 20 dniach oblężenia Macaco władze Pernam­ buco musiały wysłać dalsze posiłki na pomoc paulistańczykom. Decydu­ jąca faza oblężenia, w trakcie której użyto artylerii, t r w a ł a 22 dni. Koń­ cowy atak nastąpił w nocy z 5 na 6 lutego 1694. Niektóre świadectwa wskazują, że ruch „Palmares" tlił się jeszcze przez pewien czas. Jeszcze w 1703 r. Murzyn o imieniu Camuango, któ­ remu udało się uniknąć masakry, zdołał stworzyć mały ośrodek buntow­ niczy, z czasem zresztą również zlikwidowany. Inne grupki zostały osta­ tecznie wykończone dopiero w 1735 r . Nie miały one już większego znaczenia. Zniszczenie Macaco według opinii gubernatora Caetano de Melo e Castro miało nie mniejsze znaczenie niż wyrzucenie Holendrów o 40 lat wcześniej . Opisując ruch „Palmares" starałem się akcentować zjawiska, które świadczą o występującym w t y m przypadku synkretyzmie kulturowym. W zakresie kultury materialnej, w sferze produkcji, rzuca się w oczy wpływ społeczeństwa kolonialnego. Symbolem może być t u produkcja trzciny cukrowej przez Murzynów;, którzy przecież właśnie od pracy przy trzcinie uciekli. Jest to zresztą swoisty paradoks historii. W zakre­ sie produkcji i wymiany zbiegli Murzyni w gruncie rzeczy nigdy, nota­ bene, nie przestali być częścią społeczeństwa kolonialnego. Do ostatniej chwili utrzymywali kontakty handlowe z portugalskimi regionami cu­ krowymi. Przedmiotem obrotów była nie tylko potrzebna t y m regionom żywność, ale nawet broń. Władze lokalne przeciwstawiały się temu han­ dlowi, nie udawało i m się jednak przerwać go. 9 10 1 1 12 9 E n n e s, op. cit, dok. 4. O walce zbrojnej przeciw „Palmares" por. С a r n e i r o , O quilombo dos Palmares; K e n t , op. cit; R o d r i g u e s , op. cit. W pol­ skiej literaturze por. w tej kwestii S. Z a b o r s к i , Cukier, złoto i kawa. Dzieje Brazylii, Warszawa 1965. Por. także W. I . J e r m о I a j e w a, (red.), Oczerki istorii Brazílii, Moskwa 1962, s. 44-47. Por. E n n e s , op. cit, dok. 16. T a m ż e por. układ zawarty pomiędzy „ P a u listas" a gubernatorem Joáo da Cunha (dok. 34). Por. R. B a s t i d e , Les Religions africaines au Brésil. Vers une sociologie des inter •penetrations de civilisations, Paryż 1960. Cyt. za C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares. 1 0 1 1 1 2 �176 MARCIN KULA W zakresie organizacji społecznej widzę w ruchu „Palmares" wiele elementów afrykańskich. Mam na myśli opisany ceremoniał dworski czy też fakt obsadzania przez „króla" głównych funkcji krewnymi. Brat kró­ la zajmował się zapasami broni, inny jego bliski krewny był „ministrem wojny" itd. Pozostałością tradycji afrykańskich było też zapewne istnie­ jące w „Palmares" niewolnictwo. Wolnym w „Palmares" był ten, kto się przyłączył do ruchu sam; niewolnicy zaś, których odbijano Białym w trakcie walk, pozostawali przez pewien czas niewolnikami — aż do zdobycia innego niewolnika . Sfera kultury duchowej i obyczajowości wydaje się być w najwięk­ szym stopniu mieszaniną tradycji afrykańskiej i naleciałości kolonial­ nych. Symbolem — quasikatolickie (jeśli tak można powiedzieć) śluby, przy istniejącej poligamii. Pytanie tylko, z jakich regionów A f r y k i i z jakich kultur owe tra­ dycje afrykańskie zostały przyniesione. Można by to zapewne ustalić przy pogłębionych badaniach prowadzonych przez etnografów, któ­ rym — występując tu w roli historyka — nieśmiało chciałbym to pole poszukiwań zasugerować. Na nim, na przykładzie ruchów zbiegłych nie­ wolników, widać bowiem szczególnie dobrze, iż synkretyzm religijny jest tylko fragmentem szerszego zjawiska, jakim jest synkretyzm k u l ­ turowy . 13 M 1 3 dos Palmares; A . M. C h a z a n o w , К woPalmares w Brazílii, „Nowaja i Nowiejszaja 1 4 był w druku, ukazał się artykuł: K . A. dwiżenije rabów w Brazílii XVII w. (isAmierika", 1971, nr 3. Por. C a r n e i r o , O quilombo prosu o niegritjanskom gosudarstwie Istorija", nr 2: 1958. Nb. gdy niniejszy komunikat K r a u t s , Palmares: oswoboditielnoje toczniki, trudy, problemy), „Latinskája �