https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f80f78141c1973e19a4161713ae4709.pdf 499434d458639a1fc07f4f78c38e65ff Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:470 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:427 Title A name given to the resource Błotnica Strzelecka i Centawa / ETNOGRAFIA POLSKA t.4 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961, t.4, s.304-315 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Władysław Kwaśniewiczowa, Krystyna, Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRYSTYNA KWASN1EWICZ0WA i WŁADYSŁAW KW^AŚNIEWICZ BŁOTNICA STRZELECKA Z etnograficznych badań I CENTAWA stacjonarnych przeprowadzonych 1958-1959 w latach PRZEBIEG BADAŃ B a d a n i a we wsiach B ł o t n i c a Strzelecka i Centawa, pow. Strzelce Opolskie, prowadzone b y ł y w czasie w i e l o k r o t n y c h p o b y t ó w w terenie w l a t a c h 1958 i 1959 4 B a d a n i a m i o b j ę t a z o s t a ł a , c h o ć w n i e w i e l k i m za­ kresie, r ó w n i e ż s ą s i e d n i a wieś W a r m ą t o w i c e . B a d a n i a realizowane b y ł y w oparciu o o b s e r w a c j ę i w y w i a d . D ą ż o n o do tego, b y na p y t a n i a kwestionariuszy m ó g ł o d p o w i e d z i e ć szerszy k r ą g r o z m ó w c ó w , z w ł a s z c z a starszych w i e k i e m , k t ó r z y b y l i b y w stanie u d z i e l i ć w y j a ś n i e ń , o d n o s z ą c y c h się z a r ó w n o do w s p ó ł c z e s n e j , j a k t e ż dawnej k u l t u r y t r a d y c y j n e j . B o z m ó w c y , z k t ó r y m i z e t k n ę l i ś m y się, przedsta­ w i a j ą dla etnografa r ó ż n ą p r z y d a t n o ś ć j a k o i n f o r m a t o r z y . W y r a ź n i e j e d n a k z a z n a c z y ł a się grupa o s ó b , p o s i a d a j ą c y c h nie t y l k o d o b r ą p a m i ę ć i i n t e l i g e n c j ę , ale t a k ż e d u ż e zrozumienie dla celów b a d a ń . Z t y m i t e ż i n f o r m a t o r a m i (łącznie 10 osób) przeprowadzone z o s t a ł y m o ż l i w i e w y ­ c z e r p u j ą c e w y w i a d y . W y p o w i e d z i i n n y c h i n f o r m a t o r ó w , nieraz cenne w s z c z e g ó ł a c h , p o t r a k t o w a n e z o s t a ł y raczej j a k o droga do u z u p e ł n i e n i a m a t e r i a ł ó w , u z y s k a n y c h u najlepszych i n f o r m a t o r ó w . 2 1 Punktem oparcia był Uniwersytet Ludowy w Błotnicy prowadzony przez Związek Młodzieży Wiejskiej, którego pracownicy, a zwłaszcza kierownik Włady­ sław Demków i wykładowca Helena Martyka, okazali daleko idącą i wszechstronną pomoc. Z żywą pomocą spotkały się również badania ze strony Piezy.dium Gromadz­ kiej Rady Narodowej w Błotnicy Strzeleckiej, a także miejscowej ludności. Wspo­ mnianym instytucjom i społeczeństwu obu wsi należą się za to słowa gorącego po­ dziękowania. Ogółem objęto badaniami 25 osób (nie licząc anonimowych rozmówców), w t y m 13 kobiet i 12 mężczyzn. Pod względem wieku najliczniejszą kategorię stanowili ludzie liczący 70 i więcej lat. Było ich ogółem 12, w t y m 3 osoby w wieku ponad •'80 lat. Rozmówcy w wieku od 60 do 70 lat obejmowali również 12 osób. Ponadto korzystano z wypowiedzi jednej informatorki 24-letniej. г �305 BŁOTNICA S T R Z E L E C K A I C E N T A W A CHARAKTERYSTYKA ZEBRANYCH .MATERIAŁÓW TERENOWYCH W w y n i k u dotychczasowych prac badawczych zebrano t r z y rodzaje ź r ó d e ł : 1) m a t e r i a ł y u r z ę d o w e , p o c h o d z ą c e z Gromadzkiej E a d y N a r o ­ dowej, d o t y c z ą c e spraw n a t u r y demograficznej (liczba l u d n o ś c i ) i go­ spodarczej ( s t r u k t u r a gospodarstw r o l n y c h , zatrudnienie l u d n o ś c i ) , uzu­ p e ł n i o n e d a n y m i , p o c h o d z ą c y m i z powszechnego spisu l u d n o ś c i 1950 r . ; 2) m a t e r i a ł y p o c h o d z ą c e z obserwacji i w y w i a d ó w , d o t y c z ą c e w y b r a n y c h d z i a ł ó w ż y c i a s p o ł e c z n e g o i k u l t u r y b a d a n y c h w s i ; 3) m a t e r i a ł y ikono­ graficzne, z a r ó w n o r y s u n k o w e , j a k i fotograficzne. P o m i j a j ą c b l i ż s z ą c h a r a k t e r y s t y k ę ź r ó d e ł u r z ę d o w y c h (najmniej z r e s z t ą licznych), n a l e ż y s t w i e r d z i ć , iż m a t e r i a ł y p o c h o d z ą c e z obserwacji i w y ­ w i a d ó w z a w i e r a j ą dane d o t y c z ą c e n a s t ę p u j ą c y c h p o d s t a w o w y c h zagad­ n i e ń : a) t r a d y c j i z w i ą z a n e j z pochodzeniem w s i ; b) t r a d y c j i z okresu p a ń s z c z y ź n i a n e g o ; c) s t r u k t u r y s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e j ; d) r o d z i n y c h ł o p ­ s k i e j ; e) u s t r o j u g r u n t o w e g o ; f) r o ś l i n u p r a w n y c h i p ł o d o z m i a n u ; g) na­ r z ę d z i i t e c h n i k u p r a w y r o ś l i n ; h) h o d o w l i z w i e r z ą t ; i ) o d z i e ż y ; j ) zwy­ c z a j ó w r o d z i n n y c h ; k ) z w y c z a j ó w d o r o c z n y c h ; 1) ludowej w i e d z y meteoro­ logicznej (w o p a r c i u o kwestionariusz doc. dr .Jadwigi K l i m a s z e w s k i e j ) , oraz ł) w y b r a n y c h k w e s t i i z dziedziny k u l t u r y duchowej (w oparciu o kwestio­ nariusz prof, dr K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o ) . Poza t y m zebrano nieco m a t e r i a ł ó w do zagadnienia b u d o w n i c t w a mieszkalnego i gospodarczego oraz i n n y c h k w e s t i i , n a s u w a j ą c y c h się przygodnie w t r a k c i e b a d a ń (np. miejscowe podania, wierzenia i zabiegi magiczne i t p . ) . Trzeba d o d a ć , że nie wszystkie z w y m i e n i o n y c h z a g a d n i e ń z o s t a ł y przebadane w w y c z e r p u j ą c y s p o s ó b . D o t y c z y t o z w ł a s z c z a z a g a d n i e ń h o d o w l i z w i e r z ą t oraz o d z i e ż y , k t ó r e w y m a g a j ą jeszcze przeprowadzenia badań uzupełniających. M a t e r i a ł i k o n o g r a f i c z n y d a w n y przedstawia się stosunkowo ubogo. Ł ą c z y się t o z f a k t e m , iż w s p ó ł c z e s n a k u l t u r a w s i jest j u ż w p o w a ż n y m s t o p n i u zmodernizowana. D a w n e z a ś u r z ą d z e n i a , z w ł a s z c z a b u d y n k i , s p r z ę t y i n a r z ę d z i a , u l e g ł y b ą d ź zniszczeniu, b ą d ź t e ż z o s t a ł y z a s t ą p i o n e nowoczesnymi. W t y m stanie rzeczy r e k o n s t r u k c j a ikonograficzna w i e l u e l e m e n t ó w dawnej k u l t u r y materialnej opiera się w y ł ą c z n i e na p a m i ę c i r o z m ó w c ó w i m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y nie m o ż e m i e ć b e z p o ś r e d n i e j w a r t o ś c i dokumentacyjnej. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA BADANYCH MIEJSCOWOŚCI Z a r ó w n o B ł o t n i c a Strzelecka, j a k i Centawa zasiedlone są l u d n o ś c i ą p o l s k ą , pochodzenia rodzimego. N a p ł y w o w y element p o l s k i ł ą c z y się z m i e j s c o w y m nauczycielstwem, n i e k t ó r y m i funkcjonariuszami L a s ó w Etnografia Polska, t. I V 2 0 �К. K W A S N I E W I C Z O W A i W. KWAŚNIEWICZ P a ń s t w o w y c h i P a ń s t w o w e j S t a d n i n y K o n i . Procesy m i g r a c y j n e do Nie­ mieckiej R e p u b l i k i Federalnej, w ramach a k c j i ł ą c z e n i a r o d z i n , nie m i a ł y t u w ł a ś c i w i e miejsca, nie licząc k i l k u sporadycznych w y p a d ­ ków. W i e ś P > ł o t n i c a S t r z e l e c k a p o ł o ż o n a jest w odległości ok. 9 k m na w s c h ó d od Strzelec Opolskich, p r z y szosie B y t o m — S t r z e l c e Opolskie — Opole, p o s i a d a j ą c e j k o m u n i k a c j ę a u t o b u s o w ą . Przez wieś biegnie poza t y m l i n i a k o l e j o w a , ł ą c z ą c a Pyskowice (z o d g a ł ę z i e n i a m i na B y t o m i G l i ­ wice) z Opolem. W i e ś jest s i e d z i b ą k i l k u i n s t y t u c j i , j a k G r o m a d z k a Rada N a r o d o w a , Agencja Pocztowo-Telegraficzna, S z k o ł a P o d s t a w o w a i Przed­ szkole oraz U n i w e r s y t e t L u d o w y Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y W i e j s k i e j . Z i n s t y ­ t u c j i gospodarczych w y m i e n i ć n a l e ż y G m i n n ą S p ó ł d z i e l n i ę Samopomocy C h ł o p s k i e j , P a ń s t w o w ą S t a d n i n ę K o n i i k i l k a niewielkich z a k ł a d ó w , związanych z przemysłem budowlanym (m. i n . wapiennik). G r u n t y n a l e ż ą c e do wsi p o ł o ż o n e są na przestrzeni m i ę d z y l e ś n e j , o t w a r t e j j e d y n i e od wschodu. Gleby są piaszczyste i piaszczysto-gliniaste, c z ę s t o na p o d ł o ż u w a p i e n n y m , ś r e d n i o u r o d z a j n e . P o d s t a w o w y m ź r ó d ł e m u t r z y m a n i a m i e s z k a ń c ó w w s i b y ł o jeszcze w drugiej p o ł o w i e X I X w . gospodarstwo rolno-hodowlane. U b o ż s z a l u d ­ n o ś ć wsi u t r z y m y w a ł a się z p r a c y najemnej u bogatszych gospodarzy czy w m i e j s c o w y m m a j ą t k u z i e m s k i m , n a l e ż ą c y m do r o d z i n y Posado wskich ( z n i e m c z a ł y c h ziemian, p o c h o d z ą c y c h z P o z n a ń s k i e g o ) . Z n a c z n ą t e ż r o l ę o d g r y w a ł a praca w charakterze r o b o t n i k ó w l e ś n y c h . S t r u k t u r ę s p o ł e c z n ą w s i t w o r z y ł y w drugiej p o ł o w i e X I X w . kate­ gorie: siodłoków, c z y l i b o g a t y c h gospodarzy, z w a n y c h t e ż gburami względ­ nie pampóniami; zagroudników, c z y l i ś r e d n i c h gospodarzy; m a ł o r o l n y c h chałupników, wreszcie komorników, c z y l i wyrobników. Po r o k u 1870 przed­ stawiona s t r u k t u r a s p o ł e c z n a z a c z ę ł a u l e g a ć — wedle o p i n i i r o z m ó w c ó w — p o w a ż n y m p r z e o b r a ż e n i o m . Ł ą c z y ł y się one z k u r c z e n i e m się elementu s i o d ł a c k i e g o i zagrodniczego oraz z p o w s t a n i e m i narastaniem nowej kategorii społecznej, j a k ą stanowili robotnicy, głównie przemysłowi. W X X w . s t a l i się o n i p o d s t a w o w ą g r u p ą z a w o d o w ą w s i , p r a c u j ą c w są­ siednich o ś r o d k a c h p r z e m y s ł o w y c h , z w ł a s z c z a b y t o m s k i m , g l i w i c k i m i opolskim. W s p ó ł c z e ś n i e gospodarstwo rolno-hodowlane o d g r y w a , j a k o w y ł ą c z n a podstawa egzystencji, stosunkowo m a ł ą r o l ę . N a 901 m i e s z k a ń c ó w w s i ( w e d ł u g stanu na d z i e ń 1 I X 1 9 5 8 r . ) a ż 5 4 % m i e s z k a ł o poza i n d y w i ­ d u a l n y m i gospodarstwami r o l n y m i i p r a c o w a ł o w zawodach nierolni­ czych. D o d a ć n a l e ż y , że w ś r ó d l u d n o ś c i , m i e s z k a j ą c e j w i n d y w i d u a l ­ n y c h gospodarstwach r o l n y c h , około 6 0 % ł ą c z y ł o p r a c ę w r o l n i c t w i e z zajęciami pozarolniczymi. �307 BŁOTNICA S T R Z E L E C K A I C E N T A W A Struktura gospodarstw Wielkość gospodarstwa (ha) ilość gospodarstw % w stosunku do ogółu gospodarstw 0,25-2 80 67,8 2-5 5-10 16 13,6 17 14,3 Ponad 10 5 4,3 M o ż n a p r z y j ą ć , iż zaledwie 18,6 % gospodarstw, t j . p o s i a d a j ą c y c h po­ nad 5 ha obszaru, zapewnia e g z y s t e n c j ę w o b r ę b i e zawodu rolniczego, co z r e s z t ą nie jest r e g u ł ą . W i e ś C e n t a w a p o ł o ż o n a jest w odległości 3 k m na p ó ł n o c od B ł o t ­ n i c y , z k t ó r ą p o ł ą c z o n a jest d w o m a d r o g a m i , w t y m j e d n ą b i t ą . Pozba­ w i o n a k o m u n i k a c j i autobusowej i kolejowej, Centawa c i ą ż y k u B ł o t n i c y , do k t ó r e j n a l e ż y z r e s z t ą a d m i n i s t r a c y j n i e . Jest n a t o m i a s t s i e d z i b ą pa­ r a f i i , o b e j m u j ą c e j s w y m z a s i ę g i e m t a k ż e l u d n o ś ć B ł o t n i c y Strzeleckiej i W a r m ą t o w i c . B o l n i c y centawscy m a j ą wiele k o n t a k t ó w z s ą s i e d n i m (4 k m ) miasteczkiem J e m i e l n i c ą . G r u n t y w s i p o ł o ż o n e s ą w enklawie ś r ó d l e ś n e j i w y k a z u j ą — wedle miejscowej o p i n i i — nieco lepszy p o z i o m n i ż w B ł o t n i c y . W y s t ę p u j ą n a t o m i a s t t a k ż e m o k r a d ł a i bagna. Podobnie j a k w B ł o t n i c y , z a j ę c i a rolno-hodowlane o d g r y w a ł y w d r u ­ giej p o ł o w i e X I X w . p o d s t a w o w ą r o l ę . T a k ż e s t r u k t u r a s p o ł e c z n a , w po­ r ó w n a n i u z B ł o t n i c ą , nie w y k a z y w a ł a w t y m czasie o d c h y l e ń . J a k się j e d n a k w y d a j e w ś w i e t l e o p i n i i r o z m ó w c ó w , o wiele silniej z a z n a c z y ł y się procesy m i g r a c y j n e do n i e m i e c k i c h o ś r o d k ó w p r z e m y s ł o w y c h ( B e r l i n , Westfalia), j a k r ó w n i e ż do S t a n ó w Z j e d n o c z o n y c h . O d s c h y ł k u X I X w . t a k ż e i w Centawie z a c z ą ł p o j a w i a ć się element r o b o t n i c z y , k t ó r y jest w a ż n y m s k ł a d n i k i e m w s p ó ł c z e s n e j s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j . W i e l u t y c h r o b o t n i k ó w p r z y j e ż d ż a ł o do d o m ó w t y l k o na n i e d z i e l ę . Dopiero rozpowszechnienie się r o w e r u ( p o c z ą t e k X X w . ) , u ł a t ­ w i a j ą c e g o d o j e ż d ż a n i e do stacji kolejowej w B ł o t n i c y , z m i e n i ł o t e n stan rzeczy. J e ż e l i chodzi o a k t u a l n e z r ó ż n i c o w a n i e gospodarstw r o l n y c h , t o u t r z y m a ł o się d o t ą d sporo w i ę k s z y c h gospodarstw. P r o c e n t o w y u d z i a ł gospodarstw p o n a d 5 ha przedstawia się t u znacznie k o r z y s t n i e j n i ż w B ł o t n i c y i w y n o s i blisko 28 % . L u d n o ś c i m i e s z k a j ą c e j poza i n d y w i ­ d u a l n y m i gospodarstwami r o l n y m i i u t r z y m u j ą c e j się z prac pozarolni­ czych jest t y l k o 13 % . T a sama kategoria l u d n o ś c i , ale m i e s z k a j ą c a w i n ­ d y w i d u a l n y c h gospodarstwach, jest r ó w n i e ż stosunkowo nieliczna i obej­ m u j e ok. 25 % w stosunku do o g ó ł u l u d n o ś c i . 3 3 Jeszcze w latach dwudziestych utrzymywano silny kontakt z emigrantami, jak świadczą m. in. zachowane listy. �308 К. KWASNIEWICZOWA i W . Tí W A Ś N I E W K I Z Centawa posiada bogate t r a d y c j e w a l k narodowowyzwoleńczych, z w ł a s z c z a g d y chodzi o u d z i a ł w powstaniach ś l ą s k i c h . W plebiscycie m i m o n a p ł y w u urodzonej t u , ale m i e s z k a j ą c e j i p r a c u j ą c e j w Niemczech l u d n o ś c i , g ł o s o w a ł o za P o l s k ą około 9 0 % m i e s z k a ń c ó w . W okresie m i ę ­ d z y w o j e n n y m d z i a ł a ł a w Centawie, m i m o r o z l i c z n y c h t r u d n o ś c i , m n i e j ­ s z o ś c i o w a s z k o ł a polska i c h ó r „ S ł o w i c z e k " . S z k o ł a istnieje r ó w n i e ż obec­ nie, o b s ł u g u j ą c , g d y chodzi o w y ż s z e klasy, t a k ż e s ą s i e d n i e (3 k m ) W a r mątowice. CHARAKTERYSTYKA K U L T U R Y WSI W ŚWIETLE MATERIAŁÓW TERENOWYCH ZEBRANYCH Odtworzenie p r o c e s ó w k s z t a ł t o w a n i a się t r a d y c y j n e j k u l t u r y ludowej w B ł o t n i c y i Centawie, w oparciu o ź r ó d ł a pochodzenia terenowego, na­ t r a f i a na pewne t r u d n o ś c i . W y n i k a j ą one w p i e r w s z y m r z ę d z i e z f a k t u , iż n i e k t ó r e dziedziny zjawisk k u l t u r o w y c h u l e g ł y p r z e o b r a ż e n i o m sto­ sunkowo dawno. T a k n p . o k r e s p a ń s z c z y ź n i a n y p o z o s t a w i ł j e d y n i e n i k ł e t r a d y c j e , w r o d z a j u n a s t ę p u j ą c e j w y p o w i e d z i : Poula przedtym nie były własnościom gospodourzy, bo ani dostali te pouła [ w r o k u ] uoziemset uoziem a śtyrdziejści [ = 1848], ale na tym były podoutki, to to wypłacili 60 — 70 lout nazoud, różnie. A przedtym było państwo [folwark pańszczyź­ n i a n y ] . Robili dla Pozadowskiego. Ino tela co wiym, że óni piyńć dni pra­ cowali dla tego państwa, a szósty dziyń sobie. Powiadali, że jak ludzie nie chcieli robić, to ich kładli na uociepka [snopek w y m ł ó c o n e j s ł o m y ] i tu ich bili . Podobnie n i k ł e przekazy d o t y c z ą dawnego u s t r o j u g r u n t o w e g o . N i e z a c h o w a ł y się n p . j a k i e k o l w i e k t r a d y c j e o u s t r o j u t r ó j p o l o w y m , k t ó r y w ś w i a d o m o ś c i r o z m ó w c ó w jest z j a w i s k i e m z u p e ł n i e nie z n a n y m . Nieco d a n y c h p r z e c h o w a ł o się n a t o m i a s t w odniesieniu do u g o r o w a n i a : Ugory douwni leżały, bo starzy łudzie to byli próżnioki. Jak mój uojciec, to uóni ugorów nie uostawiouli nic. A chtóry był próżniok, to zostawił ugór..., bo padali, że poule musi odpoczonć jak człowiek i dopiyro po roku sioli . W s p ó ł c z e ś n i e w y s t ę p u j e w b a d a n y c h wsiach szachownica g r u n t o w a m i m o przeprowadzonej w ostatniej ć w i e r c i X I X w . komasacji. M i a r ą powierzchni, jeszcze przed I w o j n ą ś w i a t o w ą , b y ł a jutrzyna l u b jutrzysko, o k r e ś l e n i e „ m ó r g " b y ł o rzadsze. Obliczanie p o w i e r z c h n i pola na pranty [ p r ę t y ] u s t a ł o jeszcze z k o ń c e m X I X w . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m z a c z ę t o u ż y w a ć j a k o m i a r y h e k t a r ó w [śtyry jutrzyny to je hektor). D o d a ć m o ż n a , ' że, dawne n a z w y topograficzne, w y ł ą c z n i e z r e s z t ą polskie ( j a k 4 b 4 5 Rozmówca z Centawy (1.62). Rozmówca z Błotnicy (1.81). �309 BŁOTNICA S T R Z E L E C K A I C E N T A W A n p . Goj, Pod Borem, U Sikorki, Na Skałce, Opalenice, Niwa, Smolok, Krawcowa Zaramba — z Centawy), z a c h o w a ł y się powszechnie do c z a s ó w współczesnych . P r z e c h o d z ą c do n a k r e ś l e n i a bardziej systematycznego obrazu k u l ­ t u r y ludowej w b a d a n y c h wsiach w dziedzinie r o l n i c t w a , należy s t w i e r d z i ć , że n p . r o ś l i n y u p r a w n e p r z e s z ł y w okresie ostatnich 70—80 l a t d u ż e z m i a n y z a r ó w n o j a k o ś c i o w e , j a k i ilościowe. Terouz wiyncej te różne rośliny som nasioune, a douwniej było inaczy. Siouli wtedy dużo poganki [ g r y k a ] , z tego były krupy pogańskie do krupniouków [kiszek na­ dziewanych k a s z ą ] , proso, ale tak barzyj na nowinach, lyn, konopie, bo to prządli z tego. Douwniej siouli tyż wiyncej jynczmienio dla browarów. Terouz uprawio sie hnet pszenice wiyncej jako douwniej. I to na tych Iżyjszych glebach. Tak samo łowsa wiyncyj uprawiajom jak douwniej. Kartoflów a buraków cukrowych tyż . Bez p o r ó w n a n i a więcej wysiewa się t e ż r ó ż n e g o r o d z a j u r o ś l i n m o t y l k o w y c h i mieszanek paszowych, k t ó r e po­ j a w i ł y się p o d koniec X I X w . B o z m ó w c y p o d k r e ś l a j ą poza t y m znaczny wzrost w y d a j n o ś c i p l o n ó w : terouz je rouz tela [ d w a r a z y więcej p l o n ó w ] co piyrwej. N p . przed m n i e j więcej 70-ciu l a t y w y d a j n o ś ć ż y t a z h e k t a r a w a h a ł a się w granicach 8 — 10 q, obecnie z a ś w y n o s i ok. 16 q . T e n wzrost w y d a j n o ś c i p l o n ó w p o z o s t a w a ł w z w i ą z k u nie t y l e ze s t o s o w a n y m p ł o d o z m i a n e m , ile z udoskonaleniem t e c h n i k i u p r a w y i stosowaniem intensywniejszego n a w o ż e n i a , w t y m t a k ż e n a w o z a m i s z t u c z n y m i , k t ó ­ r y c h u ż y c i e r o z w i n ę ł o się na s z e r o k ą s k a l ę w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . S z c z e g ó l n i e silne p r z e o b r a ż e n i a o g a r n ę ł y w okresie m i n i o n y c h 70—80 l a t n a r z ę d z i a r o l n i c z e . W e d l e relacji r o z m ó w c ó w t r a d y c y j n e n a r z ę d z i a drewniane (ewentualnie n i e k i e d y u z u p e ł n i o n e c z ę ś c i a m i ż e l a z n y m i ) w y ­ szły z u ż y c i a o k o ł o r. 1880, w y s t ę p u j ą c p ó ź n i e j j e d y n i e sporadycznie. N a p r z y k ł a d d a w n y p ł u g d r e w n i a n y ( p o s i a d a j ą c y płóz z r o b i o n y z deski, do k t ó r e j p r z y t w i e r d z o n a b y ł a o d k ł a d n i c a i w d ł u b a n e r ę k o j e ś c i ) z a u t o p s j i zna zaledwie k i l k u r o z m ó w c ó w , w t y m jeden .tylko, p o n a d o s i e m d z i e s i ą t l a t m a j ą c y , i n f o r m a t o r p o d a ł , iż rzekomo n i m się p o s ł u g i w a ł . B o w i e m w t e d y przeważnie już były takie skromne, ale żelazne pugi . Współ6 7 8 9 6 Mimo nadania zarówno wsiom, jak i różnym polom, lasom itp. mion (nazw niemieckich żadna z nich się nie przyjęła. Rozmówca z Błotnicy (1. 74). O stosowaniu płodozmianu mówił m. in. informator z Centawy (1. 62): w piyrszym roku nojwiyncy przyszły ziemnioki, a w drugim roku przyńdzie żyto abo łowies, a jak był jynczmiyń, to przyńdzie żyto, a dopiyro po nim — w śćwortym roku — łowies. Należy dodać, że w badanych wsiach nazwa socha nie jest związana ani z na­ rzędziami órackimi, ani ze sposobem budowania dachów. Oznacza ona lusnię (zwaną tu też podkułcem), łączącą wierzchołek tylnej kłonicy z osią wozu. Wyjątek stanowi wypowiedź jednego 74-letnięgo rozmówcy, nigdzie jednak nie potwierdzona. 7 8 9 �310 К . K W A S N I E W I C Z O W A i W. К WAŚNIE WICZ c z e ś n i e p ó ł d r e w n i a n e p ł u g i kowalskie u a l e ż ą do wielkiej r z a d k o ś c i (w o b u b a d a n y c h wsiach z n a j d o w a ł y się zaledwie dwa egzemplarze). D r e w n i a n e p o z o s t a ł y j e d y n i e t a k i e n a r z ę d z i a , j a k n p . grabie czy cepy ( w y j ą t k o w o j u ż z r e s z t ą i w o g r a n i c z o n y m zakresie stosowane). N a r z ę d z i a ż e l a z n e l u b t a k i e , k t ó r y c h części p r a c u j ą c e b y ł y ż e l a z n e , d o m i n o w a ł y j u ż w okre­ sie przed I w o j n ą ś w i a t o w ą . W t y m t e ż okresie w y s t ę p o w a ł y w b a d a n y c h wsiach r ó ż n e u r z ą d z e n i a o charakterze m a s z y n o w y m . W p e w n y m p r z y b l i ż e n i u m o ż n a s t w i e r d z i ć , że j u ż przed 1900 r. p o j a w i ł y się — o c z y w i ś c i e p o c z ą t k o w o j e d y n i e w go­ spodarstwach z a m o ż n y c h i p o s t ę p o w y c h r o l n i k ó w — t a k i e maszyny, j a k sieczkarnie, siewniki i m ł o c a r n i e , nie t y l k o r ę c z n e , ale i k i e r a t o w e (na gepel). W p i ę t n a s t o l e c i u 1900—1914 w k r o c z y ł y z k o l e i wialnie, ż n i ­ w i a r k i i k o p a r k i . Pierwsze m o t o r y spalinowe, a po przeprowadzeniu e l e k t r y f i k a c j i i elektryczne, wprowadzono w okresie m i ę d z y w o j e n n y m ( p e ł n a e l e k t r y f i k a c j a Centawy dokonana z o s t a ł a j e d n a k dopiero po 1945 г.). P r z e m i a n y w dziedzinie stosowanych n a r z ę d z i r o l n i c z y c h s p o w o d o w a ł y p o w a ż n e p r z e o b r a ż e n i a w dziedzinie t e c h n i k i u p r a w y i p r z e r ó b k i p l o n ó w . N a p r z y k ł a d orka zagonowa ( p i e r w o t n i e 4- l u b 6-skibowa) za­ s t ą p i o n a z o s t a ł a o r k ą w sMody (to było tak łoziemnouście skib, to sie ra­ chuje jeszcze na zogóny ), k t ó r e z k o l e i w y p a r ł a o r k a p ł a s k a , stosowana w n i e k t ó r y c h gospodarstwach przed 1914 r . W s p ó ł c z e ś n i e n a w e t g r u n t ó w p o d m o k ł y c h nie orze się w zagony l u b s k ł a d y , co u n i e k t ó r y c h gospodarzy m i a ł o miejsce jeszcze w l a t a c h t r z y d z i e s t y c h . T e c h n i k a siewu r ę c z n e g o z o s t a ł a zarzucona w w i e l u gospodarstwach w pierwszych l a t a c h X X w . , z a s t ą p i o n a przez siew mechaniczny. Ż n i w a przeprowadza się, co najmniej od l a t 70, za p o m o c ą kos, p ó ź n i e j ż n i ­ w i a r e k . Żeby ludzie rżnyli siyrpami, to jo ino słyszoł. Zawsze kosili, jak jo pamiyntom, Siyrpy były gładkie, bez ząbków . Jedynie w mniejszych gospodarstwach k o b i e t y ż ę ł y sierpami, co nawet u s c h y ł k u X I X w . n a l e ż a ł o j u ż raczej do zjawisk z a n i k a j ą c y c h . 10 xx Podobnie m i a ł a się sprawa z t e c h n i k a m i p r z e r ó b k i p l o n ó w do s p o ż y ­ cia. N a p r z y k ł a d r ę c z n e m ł ó c e n i e i w i a n i e ziarna z w i ą z a n e b y ł o z okre­ sem p r z e ł o m u X I X i X X w . P ó ź n i e j w y s t ę p o w a ł o coraz bardziej spora­ dycznie, g ł ó w n i e w mniejszych gospodarstwach. Ż a r n a , t u i ó w d z i e jeszcze zachowane, w y s z ł y z u ż y c i a w t y m s a m y m okresie. N a u w a g ę z a s ł u g u j e t o , że o s t ę p a c h nie z a c h o w a ł a się bodaj w ą t ł a nawet t r a d y c j a . J e ś l i c h o d z i o h o d o w l ę w gospodarstwach c h ł o p s k i c h , t o ł ą c z ą c e się z n i ą z m i a n y w o m a w i a n y m okresie d o t y c z ą przede w s z y s t k i m pro1 2 10 11 12 Rozmówca z Błotnicy (1. 81). Rozmówca z Błotnicy (1. 74). Stam-pa oznaczała mosiężny moździerz. �BŁOTNICA S T R Z E L E C K A I C E N T A W A 311 porcji w rozmiarach pogłowia poszczególnych g a t u n k ó w zwierząt; zwięk­ szył się c h ó w k o n i , k r ó w i nierogacizny. J a k stwierdza jeden z r o z m ó w c ó w , Tcoużdy gospodourz miol piyrwej jednego konia. Jo to nie miol wcale konia w óne czasy. Terouz som ludzie barzej uoświecone, to ziemia wyrobiom, to sie udarzy, że wszyjstko ponabywało po drugim, koniu. To sie zaczynło tak po światowej wojnie [ p i e r w ­ szej]. I klacze na zżybki [ ź r e b a k i ] piyrwej mało chowali. Krowoma uorali i jeszcze do dziś tak robiom, a gdzieniegdzie to krowa do konia przyprzengli. Wołów gospodourze nie miali, ino majuntek [ f o l w a r k ] . R o z m ó w c y p o d k r e ­ ślają p r z y t y m , iż stan h o d o w a n y c h z w i e r z ą t nie b y ł n a d z w y c z a j n y . I c h waga czy m l e c z n o ś ć — g d y chodzi o k r o w y — p r z e d s t a w i a ł y się znacznie gorzej n i ż w czasach p ó ź n i e j s z y c h . P o w a ż n y m p r z e m i a n o m u l e g ł a wiedza z w i ą z a n a z h o d o w l ą . O ile bo­ w i e m n p . jeszcze z k o ń e e m X I X w . k o r z y s t a n o z u s ł u g t z w . uowcourzy (owczarzy), t o j u ż w X X w . na s z e r o k ą s k a l ę r o z w i n ą ł się a u t o r y t e t w e t e r y n a r z y , k t ó r z y w n i e ś l i na wieś r a c j o n a l n ą w i e d z ę w zakresie me­ dycyny zwierzęcej. U z u p e ł n i e n i e m gospodarstwa rolno-hodowlanego b y ł y r ó ż n e dzie­ d z i n y r ę k o d z i e l n i c t w a , k t ó r e g o w y r o b y przeznaczano g ł ó w n i e na w ł a s n y u ż y t e k (gdy chodzi n p . o t k a c t w o ) . W y t w ó r c z o ś ć w t y m zakre­ sie z a ł a m a ł a się p o d koniec X I X w . , w d u ż y m s t o p n i u p o d w p ł y w e m narastania g o s p o d a r k i t o w a r o w e j . P r z e j a w i a ł a się ona z jednej strony w sprzedaży pewnych a r t y k u ł ó w roślinnych i zwierzęcych, produkowa­ n y c h w gospodarstwie, z drugiej strony w n a b y w a n i u w y r o b ó w prze­ m y s ł o w y c h ( n a r z ę d z i a rolnicze, odzież, s p r z ę t y ) i s p o ż y w c z y c h (np. k a w a , cukier, a t a k ż e chleb czy w y r o b y m i ę s n e , z c z y m ł ą c z y ł o się powstanie p i e k a r n i i masarni). N i e m a ł e znaczenie m i a ł t u n a p ł y w p i e n i ą d z a w z w i ą z k u z r o z s z e r z a j ą c y m się z a t r u d n i e n i e m l u d n o ś c i ( g ł ó w n i e m ę ż e z y z n ) w prze­ m y ś l e . P i e n i ą d z e m gospodarowano j e d n a k bardzo o s z c z ę d n i e , z b i e r a j ą c go ( p o c z ą w s z y od X X w . t a k ż e w r ó ż n y c h kasach o s z c z ę d n o ś c i o w y c h ) na zakup ziemi, wiano d l a c ó r e k i t p . Ó w c z e s n a tendencja do ssporowania ( o s z c z ę d z a n i a ) jest z r e s z t ą j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h r ó ż n i c , j a k i e się pod­ nosi w stosunku do e z a s ó w w s p ó ł c z e s n y c h , nacechowanych s z y b k i m o b r o t e m zdobytego p i e n i ą d z a (Dziś nouród jest pragliwy, kce ino mieć. Dzioucha, synek kce sie ino ustroić ). 1 3 14 1 5 16 1 3 Informator z Błotnicy (1. 76). Na uwagę zasługuje poza tym, iż zarówno zawołania na zwierzęta, jak i nazwy zwierząt (także w niemieckim folwarku) miały najczęściej polskie brzmienie. Np. krowy nazywano: Krasula, Nagietka, Burka, Jadzia, Kwiatula, Malina, Łysa; konie: Kaszton, Siwek, G-niady, Czorny, Kary, Bułanek. Zagadnienie rzemiosła wymaga dalszego przebadania. Rozmówca z Błotnicy (1. 81). 14 15 16 �312 К. KWAŚNIEWICZOWA i W. KWAŚNIEWICZ Z m i a n o m w dziedzinie techniczno-produkcyjnej i gospodarczej t o ­ warzyszyły przeobrażenia instytucji r o d z i n y . Jak m o ż n a sądzić, b y ł y one stosunkowo od t a m t y c h wolniejsze. Z a r ó w n o w gospodarstwach z a m o ż n i e j s z y c h , j a k i biedniejszych rodzina z a c h o w a ł a d ł u g o jeszcze w X X w . p a t r i a r c h a l n y charakter, z szeroko r o z w i n i ę t ą w ł a d z ą r o d z i c ó w , a z w ł a s z c z a ojca. Stopniowe z a ł a m y w a n i e się jego a u t o r y t e t u ł ą c z y ł o się z k i l k o m a o k o l i c z n o ś c i a m i : p o d e j m o w a n i e m przez m ł o d z i e ż p r a c y w za­ j ę c i a c h pozarolniczych (szczególnie r o z w i n i ę t y m w okresie P o l s k i L u ­ dowej) i w y c h y l a n i e m się spod k o n t r o l i r o d z i n y ; r o z k ł a d o w ą r o l ą s z k o ł y h i t l e r o w s k i e j , siejącej r o z d ź w i ę k m i ę d z y d z i e ć m i a r o d z i c a m i ; d ł u g o ­ l e t n i m p o b y t e m na w o j n i e znacznego odsetka m ę ż c z y z n ; szerzeniem się ( z w ł a s z c z a w czasach ostatnich) n i e k o n t r o l o w a n y c h przez starszych f o r m s p ę d z a n i a przez m ł o d y c h wolnego czasu. I n n y m przejawem z a ł a m y w a n i a się t r a d y c y j n e j postaci r o d z i n y jest sprawa dziedziczenia z a w o d u rolniczego. W p r a w d z i e w z w i ą z k u z z a s a d ą m a j o r a t u jeszcze przed 1914 r . znaczna część m ł o d z i e ż y wiejskiej o d p ł y ­ w a ł a do z a j ę ć pozarolniczych, obecnie j e d n a k jest t o zjawisko nagminne. S ą gospodarstwa, w k t ó r y c h sprawa n a s t ę p c y gospodarza natrafia na p o w a ż n e t r u d n o ś c i . Ł ą c z y się t o p o n i e k ą d z o c e n ą z a w o d u r o l n i k a j a k o nierentownego, w y m a g a j ą c e g o wielkiego w y s i ł k u fizycznego i t r a c ą c e g o uznanie s p o ł e c z n e . W y r a z e m tego jest m . i n . f a k t , że d z i e w c z ę t a , nawet z z a m o ż n i e j s z y c h d o m ó w , bardzo c h ę t n i e w y c h o d z ą za m ą ż za r o b o t n i k ó w . M ł o d z i p o s i a d a j ą b o w i e m obecnie o wiele w i ę k s z ą s w o b o d ę w dobieraniu sobie p a r t n e r ó w do m a ł ż e ń s t w a . O g ó l n i e t e ż m o ż n a p o w i e d z i e ć , że n a s t ą p i ł o r o z l u ź n i e n i e szeregu t r a ­ d y c y j n y c h zasad w s p ó ł ż y c i a , z w i ą z a n y c h z d a w n i e j s z y m i z w y c z a j a m i r o d z i n n y m i . G d y chodzi na p r z y k ł a d o zoulyty [ z a l o t y ] , t o c h ł o p i e c m u s i a ł b y ć po w o j s k u (a p r z y n a j m n i e j w w i e k u p o b o r o w y m ) i m ó g ł w i ­ d y w a ć się z w y b r a n ą d z i e w c z y n ą j e d y n i e w o b e c n o ś c i starszych. W s p ó ł ­ c z e ś n i e granica w i e k u m ł o d y c h u l e g ł a o b n i ż e n i u ; m ł o d z i m a j ą poza t y m o wiele więcej s p o s o b n o ś c i do przebywania sam na sam n i ż d a w n i e j . Zmówiny [ z a r ę c z y n y ] , k t ó r e o k r e ś l a ł y j u ż jasno s y t u a c j ę m ł o d y c h , i c h o b o w i ą z e k wzajemnej l o j a l n o ś c i i ż y c z l i w o ś c i , z a t r a c i ł y , z w ł a s z c z a w r o ­ dzinach m a ł o r o l n y c h i r o b o t n i c z y c h , charakter i n s t y t u c j i zwyczajowop r a w n e j . M i a ł a ona w p r z e s z ł o ś c i p o w a ż n e znaczenie. W czasie zmówin ustalano b o w i e m w y s o k o ś ć posagu m ł o d e j , k t ó r y p o w i n i e n b y ł b y ć od­ p o w i e d n i do w a r t o ś c i wnoszonego przez m ł o d e g o m a j ą t k u . D z i e w c z ę t a wianowano przede w s z y s t k i m p i e n i ę d z m i , o t r z y m y w a ł y t a k ż e k r o w ę , 1 7 1 7 Zdarza się jednak bardzo często, że chłopak aż do momentu ożenku oddaje rodzicom przeważającą część zarobku. �BŁOTNICA S T R Z E L E C K A 1 C E N T A W A 313 p o ś c i e l ( p i e r z y n y i zogówki, c z y l i poduszki), naczynia kuchenne, n i e k t ó r e sprzęty. O b r z ę d y , z w i ą z a n e ze ś l u b e m i weselem, b y ł y bardzo liczne i w p a m i ę c i r o z m ó w c ó w z a c h o w a ł y się jeszcze bardzo świeżo ( m i m o , że od co n a j m n i e j 30 l a t n a s t ą p i ł o w y d a t n e i c h ograniczenie). T o w a r z y s z y ł a i m obszerna szata l i t e r a c k a , a t a k ż e elementy muzyczne i taneczne. Szereg zwycza­ j o w y c h p r z e p i s ó w r e g u l o w a ł zachowanie się p o s z c z e g ó l n y c h u c z e s t n i k ó w u r o c z y s t o ś c i . Jej czas t r w a n i a , ilość i w y s t a w n o ś ć p o t r a w b y ł y to oko­ liczności z a l e ż n e od z a m o ż n o ś c i , powszechnie starano się j e d n a k w y ­ p r a w i a ć bogate wesela, p r z e c i ą g a j ą c e się (przed 1914 r . ) nawet do 7 d n i . Po weselu o d b y w a ł y się przekludziny p a n i m ł o d e j do d o m u m ł o d e g o . J e ż e l i chodzi o inne zwyczaje rodzinne, n p . z w i ą z a n e z c h r z t e m , to b y ł y one j u ż bez p o r ó w n a n i a mniej rozbudowane n i ż wesela. T y m nie­ m n i e j i t u starano się, a b y u r o c z y s t o ś ć m i a ł a dostojny charakter. Poutkowie (rodzice chrzestni, w s p ó ł c z e ś n i e z w a n i chmotrami) m u s i e l i o f i a r o w a ć c h r z e ś ­ n i a k o w i o k r e ś l o n e p o d a r u n k i , z a l e ż n i e od stopnia z a m o ż n o ś c i . Z w y c z a j e d o r o c z n e , n a l e ż ą c e j u ż z r e s z t ą w d u ż y m s t o p n i u do p r z e s z ł o ś c i , b y ł y przed 1914 r . bardzo r o z w i n i ę t e . O d n o s i ł y się one przede w s z y s t k i m do okresu Godnich Świont ( B o ż e g o Narodzenia), k t ó r y odzna­ c z a ł się b o g a t ą o b r z ę d o w o ś c i ą i m a g i ą . W i e l e z w y c z a j ó w ł ą c z y ł o się z okre­ sem k a r n a w a ł o w y m (np. chodzenie z niedźwiedziem w ostatki, wystę­ p u j ą c e sporadycznie jeszcze obecnie), okresem W i e l k i e g o P o s t u (znany b y ł goik i marzanka, poulynie żuru i i n . ) i W i e l k a n o c y (np. dyngus). Wiele z w y c z a j ó w w i ą z a ł o się z B o ż y m C i a ł e m czy d n i e m ś w . A n d r z e j a i t p . Osobna k a t e g o r i a z w y c z a j ó w d o t y c z y ł a r ó ż n e g o r o d z a j u c z y n n o ś c i pro­ d u k c y j n y c h (np. pierwszy w y p ę d b y d ł a na pastwisko, u r z ą d z a n i e t z w . żniwnego, c z y l i o d p o w i e d n i k a d o ż y n e k , i t p . ) . Zachowane nieraz dobrze w t r a d y c j i zwyczaje te wspominane są c z ę s t o j a k o o s o b l i w o ś c i dawnego stylu życia społecznego wsi. 18 ZAGADNIENIE PERIODYZACJI 1 MECHANIZMU PRZEMIAN KULTUROWYCH Z e b r a n y m a t e r i a ł ź r ó d ł o w y pozwala na w y d o b y c i e p e w n y c h u w a g o g ó l n i e j s z y c h , d o t y c z ą c y c h faz r o z w o j o w y c h i c z y n n i k ó w w a r u n k u j ą c y c h p r z e m i a n y k u l t u r y w b a d a n y c h wsiach. T a k więc m o ż n a s t w i e r d z i ć , że t r a d y c y j n a k u l t u r a l u d o w a w p e ł n i e j s z e j postaci i s t n i a ł a jeszcze na prze­ łomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych X I X w. Następne łata 1 8 Młodzi starostowie weselni w Warmątowicacłi po dzień dzisiejszy korzystają przy układaniu mów weselnych z popularnych wydawnictw (np. Józefa Gallusa, Starosta weselny), wydawanych w Bytomiu. , �314 К. KWAŚNIEWICZOWA i W. KWAŚNIEWICZ p r z y n i o s ł y w y r a ź n ą t e n d e n c j ę do cofania się p i e r w i a s t k ó w t r a d y c y j n y c h , z w ł a s z c z a w dziedzinie k u l t u r y materialnej i s p o s o b ó w gospodarowania. W w y n i k u tego sytuacja k u l t u r o w a w s i na p r z e ł o m i e X I X i X X w . b y ł a j u ż w z n a c z n y m stopniu r ó ż n a od t e j , j a k a w y s t ę p o w a ł a w trzeciej ć w i e r c i X I X w . W okresie mniej więcej l a t 1900—1914 z a z n a c z y ł y się w y r a ź n e z m i a n y i w p o z a m a t e r i a l n y c h d z i a ł a c h k u l t u r y , n p . w zakresie zasad w s p ó ł ż y c i a s p o ł e c z n e g o , z w y c z a j ó w r ó ż n e g o rodzaju i t p . Okres m i ę d z y w o j e n n y p r z y n i ó s ł dalsze p o g ł ę b i e n i e się tego procesu. W zakre­ sie sił w y t w ó r c z y c h coraz w i ę k s z ą r o l ę o d g r y w a ł y udoskonalone n a r z ę d z i a i t e c h n i k i , oparte w z n a c z n y m s t o p n i u na u r z ą d z e n i a c h maszynowych. Z a ł a m a ł się w y r a ź n i e d a w n y s t y l ż y c i a s p o ł e c z n e g o , j a k i t r a d y c y j n a kultura umysłowa. W procesie p r z e m i a n k u l t u r o w y c h okresu kapitalistycznego w y r ó ż n i ć m o ż n a k i l k a z e s p o ł ó w c z y n n i k ó w . N i e k t ó r e z n i c h m i a ł y charakter w y ­ r a ź n i e ż y w i o ł o w y i ł ą c z y ł y się z r o z w o j e m k a p i t a l i s t y c z n y c h s t o s u n k ó w p r o d u k c j i . N a t y m p o d ł o ż u d o k o n y w a ł a się modernizacja w y p o s a ż e n i a technicznego gospodarstw, podnoszenie się wiedzy zawodowej r o l n i k ó w , z m i a n y w dziedzinie s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j , analogicznie (choć w c z e ś n i e j i w ż y w s z y m tempie) j a k na obszarach P o l s k i centralnej czy p o ł u d n i o w e j . R ó w n o c z e ś n i e j e d n a k d z i a ł a ł y inne c z y n n i k i o charakterze n a r z u c o n y m i p r z y m u s o w y m , z w i ą z a n e z d z i a ł a l n o ś c i ą p a ń s t w a niemieckiego. N p . p o w a ż n e p r z e o b r a ż e n i a w s t y l u ż y c i a s p o ł e c z n e g o wsi, z w ł a s z c z a w okresie h i t l e r o w s k i m , ł ą c z y ł y się nie t y l k o ze z m i a n a m i w s t r u k t u r z e s p o ł e c z n e j , t j . narastaniem p o w i ą z a n i a m i e s z k a ń c ó w z z a w o d a m i p o z a r o l n i c z y m i . P o w a ż n ą r o l ę o d e g r a ł y s k u t k i a n t y p o l s k i e j p o l i t y k i w ł a d z niemieckich. Represje wobec u c z e s t n i k ó w p o w s t a ń ś l ą s k i c h i d z i a ł a c z y s p o ł e c z n y c h okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , sianie wzajemnej n i e u f n o ś c i poprzez organi­ zowanie sieci k o n f i d e n t ó w , o d c i ą g a n i e m ł o d e g o p o k o l e n i a o d r o d z i c ó w przez i c h deprecjonowanie, wszystko to p r o w a d z i ł o do dezintegracji spo­ łecznej i do porzucania t r a d y c y j n y c h postaci w s p ó ł ż y c i a w s i . I c h l u d n o ś ć s k r u p u l a t n i e o d d z i e l a ł a sferę ż y c i a p r y w a t n e g o — bardzo c z ę s t o k o n ­ t y n u o w a n e g o z r e s z t ą w d u c h u p o l s k i m , ale ograniczonego do w ł a s n e j ro­ d z i n y — od sfery ż y c i a publicznego, nacechowanego wieloma z j a w i s k a m i p r z y m u s u , z w ł a s z c z a g d y chodzi o p o s ł u g i w a n i e się j ę z y k i e m n i e m i e c k i m , okazywanie l o j a l n o ś c i wobec p a ń s t w a niemieckiego i p a r t i i h i t l e r o w s k i e j i t p . I n n y m elementem p r z y m u s u , o d b i j a j ą c y m się w t y m w y p a d k u na sposobie prowadzenia gospodarstwa rolno-hodowlanego, b y ł y n p . z a r z ą ­ dzenia d o t y c z ą c e e f e k t y w n o ś c i p l o n ó w , wydawane p o d r y g o r e m usu­ n i ę c i a z gospodarstwa i t p . W ł a d z a polska z a s t a ł a w 1945 r . wsie poniszczone i zrujnowane go­ spodarczo na skutek d z i a ł a ń w o j e n n y c h i s y t u a c j i p o f r o n t o w y c h . Okres o d b u d o w y m a j ą j e d n a k wsie dawno za s o b ą . M o ż n a s t w i e r d z i ć , w ś w i e t l e �BŁOTNICA S T R Z E L E C K A I C E N T A W A 315 o p i n i i r o z m ó w c ó w , iż p o z i o m gospodarczy w s i d o r ó w n a ł , a w p e w n y c h w y p a d k a c h p r z e w y ż s z y ł s y t u a c j ę z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . E t n o g r a f a , k t ó r y w k i l k a n a ś c i e l a t po wojnie p r z y c h o d z i do t y c h wsi, uderza przede w s z y s t k i m szeroki renesans m o w y polskiej. Ż y w a w t y c h okolicach, nawet w najczarniejszym okresie h i t l e r o w s k i m , od­ ż y ł a na o g r o m n ą s k a l ę , z w ł a s z c z a p o d w p ł y w e m s z k o ł y . M ł o d e pokolenie, k t ó r e u k o ń c z y ł o p o l s k ą szkołę, jeśli zna j ę z y k niemiecki, t o w bardzo o g r a n i c z o n y m zakresie. D o g w a r y miejscowej coraz w y r a ź n i e j przeni­ k a j ą elementy polskiego j ę z y k a literackiego. Jest t o z r e s z t ą w y c i n e k szerszego procesu k u l t u r o w e g o . O ile b o w i e m w okresie n i e m i e c k i m k u r ­ czenie się k u l t u r y t r a d y c y j n e j o z n a c z a ł o wchodzenie na t o miejsce pier­ w i a s t k ó w niemieckich, o t y l e w s p ó ł c z e ś n i e miejsce t o z a j m u j ą w y t w o r y p o l s k i e j k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j . P r z e n i k a ona do w i e l u dzie­ dzin życia społecznego i kulturowego wsi pod w p ł y w e m miasta i pracy w p r z e m y ś l e , r a d i a , prasy, a ostatnio i telewizji. �