https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fdd21fc87e9497a81a6659d3b3d260b7.pdf f885c19c421701b1bf32f1637035dac2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3392 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3179 Title A name given to the resource Pejzaż z pamięci (referat z sesji) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.75-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czyżewski, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Czyżewski PEJZAŻ Z PAMIĘCI CZYLI W SPRAWIE N I E D O K O Ń C Z O N E G O PRZYPISU , , I t e m słyszeliście, że Jeruzalom loży w ś r o d k u ś w i a t a . K i e d y więc j a d ą s t a m t ą d n a w s c h ó d tyle dni ile po­ trzeba, aby s t ą d dotrzeć do Jeruzalem osiągają g r a ­ nice tamtego ś w i a t a . . . " (sir J o h n Mandeville) 1 P r z y z n a j ę , że niejasna p r z e w r o t n o ś ć k r y j ą c a się za tym t y t u ł e m jest trochę n i e z r ę c z n y m zaproszeniem do lektury, jeśli jodnak, drogi czytelniku, zaufasz autorowi i dasz w i a r ę , że nie tylko s k ł o n n o ś ć do krygowania się przed T o b ą p o d y k t o w a ł a m u te s ł o w a , to u kresu w ę d r ó w k i , do której Cię teraz namawiam, odnajdziesz b y ć m o ż e w y t ł u m a c z e n i e . Locz zanim skierujemy się na w ł a ś c i w y trop, p o z w ó l , żo w y j a ś n i ę jedno s ł o w o , które w dalszoj części tego szkicu powróci wielokrotnie w r ó ż n y c h kontekstach. Droga (bo o niej tu mowa) symbolizuje p o s z u k u j ą c e d ą ż e n i e Podobne temu zdanie usłysza­ ł e m k i e d y ś n a w y k ł a d z i e prof. W ł a d y s ł a w a S t r ó ż e w s k i e g o , po­ ś w i ę c o n y m filozofii Parmenidesa. U ś w i a d o m i ł e m sobie wtedy, że wszechobecna w dziejach m y ś l i metafora drogi oznacza coś w i ę c e j n i ż tylko p u s t ą figurę retoryczną z d o l n ą p r z e m y c i ć k a ż d ą treść. I jeśli przedmiot tego szkicu zmusza mnie wręcz, bym m ó w i ł o „ d r o d z e " , to to nie znaczy wcale, że „ w ę d r ó w k a " jako swego rodzaju p o s t ę p o w a n i e badawcze, które t u p r o p o n u j ę , wprost w y n i k a z przedmiotu. Przeciwnie, w i ą ż ą c się z nim, jednocześnie zachowuje a u t o n o m i ę i pozostaje m e t a f o r ą . N a l e ż y u t r z y m y w a ć w ł a ś c i w ą m i ę d z y nimi r ó w n o w a g ę ; tzn. nie trak­ t o w a ć metafory n a prawach niewygodnego ś w i a d k a naszej b e z r a d n o ś c i interpretacyjnej, lecz u ś w i a d o m i ć sobie, że dopiero metafora u m o ż l i w i a interpretację. P o r u s z a j ą c się w obszarze metafory, w c z y t u j ą c się w n i ą r ó w n o c z e ś n i e w j a k i m ś stopniu w s p ó ł t w o r z y m y jej sens. Podobnie jest z m e t a f o r ą drogi. Jakie­ kolwiek poszukiwania intelektualne zawsze c z e r p a ł y rozmach z przestrzeni, p o n i e w a ż w niej dynamizuje się j ę z y k . Nie m o ż n a sobie nawet w y o b r a z i ć takiego d ą ż e n i a do „ ł a d u " , k t ó r e m u z a b r a k ł o b y perspoktywy drogi —• „ d r o g a odkrywa, otwiera". Często jednak przechodzimy mimo niej, nie zdając sobie sprawy z jej istnienia. To prawda, że droga „ o d k r y w a " , ałe dopiero pod warunkiem, że się ją z a u w a ż y . I tu tkwi źródło niepokoju, nie tylko filozoficznego, bowiem k a ż d a sztuka interpretacji wymaga takiego zadziwienia, refleksji, a więc zatrzymania się nad c z y m ś . marytaninie ( V wiek): „ W skutek sprzeniewierzenia się A d a m a , l u d z k o ś ć straciła prawo bytu w raju, miejscu wysoko p o ł o ż o n y m , spokojnym, wolnym od cierpień i cudownym, które słusznie nazwano tutaj Jeruzalem, g d y ż nazwa t a oznacza „ p o k ó j B o ż y " . I zstępuje ona do J e r y c h a , krainy pustej i z a p a d ł e j , w której u p a ł jest d u s z ą c y . Jerycho, to g o r ą c z k o w e ż y c i e ś w i a t a , ż y c i e o d r y w a j ą c e od Boga i p o c i ą g a j ą c e w dół. Ogień najbardziej bezwstydnych p r z y j e m n o ś c i powoduje w nim d u s z n o ś ć i wyczer­ panie." 3 T a pesymistyczna wizja d o c z e s n o ś c i zyskuje sobie aspokt 2 W r a c a j ą c do etnologii, najlepiej p r z y b l i ż y nam to zjawisko Złota Gałąź Frazera. Otwiera ją, pozornie nieistotny, antyczny r y t i na dalszych kartach d z i e ł a b ł y s k a w i c z n i e przeradza się w i s t n ą l a w i n ę c y t a t ó w , o d n i e s i e ń , p r z y p o m n i e ń . E t a p po etapie ś c i e ż k a interpretacji wprowadza c z y t a j ą c e g o w rozległy ś w i a t z n a c z e ń . R o z w i j a j ą c y się w ą t e k nie powoduje r o z ł a d o w a n i a n a p i ę c i a lecz p o t ę g u j e je. Nic więc dziwnego, że „ m i m o wszystko" Złota Gałąź z a c h o w a ł a do dzisiaj s w o j ą p i e r w o t n ą ś w i e ż o ś ć i nadal inspiruje. Pobudza z w ł a s z c z a tych, k t ó r z y p o s z u k u j ą odpowiedzi nie tyle na pytanie — „ c z y m jest etnografia?", ile — „ j a k ą w a r t o ś ć m o ż e m i e ć dla etnografa jej uprawianie?". Mam n a d z i e j ę , że w ten s p o s ó b u s p r a w i e d l i w i ł e m tok wywo­ du, k t ó r y z a p r e z e n t u j ę p o n i ż e j . D ° w y j a ś n i e n i a pozostało nam jeszcze drugie znaczenio „ d r o g i " . Odnajdujemy je r ó w n i e c z ę s t o w filozofii greckiej, j a k i w m y ś l i chrześcijańskiej, mimo iż nie odnosi się już do „drogi prawdy". B e z w z g l ę d u n a to jak p o j m o w a ć „ z b a w i e n i e " , „ d r o ­ ga" w wizji chrześcijańskiej t a k ż e stanowi jego o d w r o t n o ś ć , a więc „ u p a d e k " . D l a p r z y k ł a d u o d w o ł a m się do fragmentu homilii Sewera z Antioohii z a t y t u ł o w a n e j O Miłosiernym Sa- pozytywny dopiero w o g ó l n y m planie zbawienia. Tymczasem jednak p i ę t n o grzechu A d a m a sprowadza jego potomnych w chao­ tyczny dół, gdzie „ g o r ą c " i „ d u s z n o ś ć " przepełniają ich ż y c i e cierpieniem. N a podobne skojarzenie „ d r o g i upadku" z pierwiastkiem „ d u s z n o ś c i " i „ g o r ą c z k o w o ś c i " zwrócił u w a g ę W ł a d y m i r Topo­ rów w ciekawej analizie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. Poprzez ustalenie etymologii n i e k t ó r y c h s ł ó w , szczególnie prze­ s y c a j ą c y c h j ę z y k powieści, T o p o r ó w doszedł do wniosku, że Zbrod­ nia i kara rozwija archetypiczne przedstawienia chaosu i kos­ mosu, t k w i ą c e korzeniami w opozycji wedyjskich s ł ó w „ a m h a s " i „ u r u loka". Pierwszo oznacza „resztki chaotycznej w ą s k o ś c i , ślepego z a u ł k a , braku dóbr z a r ó w n o w strukturze makrokosmosu, jak i duszy c z ł o w i e k a " , drugie natomiast — „szeroki ś w i a t " . * T a k zrekonstruowana opozycja jest dla Zbrodni i kary o s i ą jej dynamiki. Uczestniczy w w ę d r ó w c e Raskolnikowa po Peters­ burgu i wyznacza kierunek jego ewolucji etycznej. Zapewnia osobowości t ę pełnię c z ł o w i e c z e ń s t w a , której nie m o ż n a o s i ą g n ą ć inaczej, j a k poprzez p e ł n ą jej u t r a t ę . Tyle Dostojewski. Chociaż nie określiłem jeszcze wszystkich a s p e k t ó w „ d r o g i " , k t ó r ą przyjdzie nam p r z e m i e r z y ć , n a d e s z ł a już pora, aby wyzna­ c z y ć jej p o c z ą t e k . W dalszej części wspomnianej analizy T o p o r ó w dorzuca do opisu „ ś r o d k a " jeszcze jedno spostrzeżenie. Otóż nie d o s y ć , że owo „ c e n t r u m c i e m n o ś c i " jest duszne, w ą s k i e , to jeszcze na dodatek — żółte. Czy jest się czemu d z i w i ć ? Czy przejawiająca się m e l a n c h o l i ą „ n a t u r a l n a reakcja" na widok p o ż ó ł k ł y c h tapet, kryje jeszcze coś poza s o b ą ? O c z y w i ś c i e m o ż n a u z a s a d n i ć to c i ą g i e m skojarzeń t y p u : żółte — pożółkłe — u w i ą d — destrukcja — śmierć i pewnie stąd w ł a ś n i e p r z y g n ę b i e n i e . Ale po cóż s t a w i a ć pytania, skoro o d p o w i e d ź jest już gotowa, tzn. „ u z a s a d n i o n a " . M u s i a ł e m je odrzucić, tak j a k to zrobił T o p o r ó w , gdy p o p r z e s t a ł jedynie n a stwierdzeniu z w i ą z k u m i ę d z y „ c h a o t y c z n y m ś r o d k i e m " a s z c z e g ó l n ą k o l o r y s t y k ą . W przypisie do tej uwagi czytamy: „ n a p r z y k ł a d : ż ó ł t y kolor tapet, ż ó ł t e meble, ż ó ł t e ramki u sta­ ruchy, żółte meble u Porfirego, ż ó ł t a woda w kantorze; blada zżółkła cera Raskolnikowa i K a t a r z y n y Iwanowny".* W y d a ć b y się m o g ł o , że ten „ n i e d o k o ń c z o n y przypis" Toporowa prowadzi nas w ś l e p ą uliczkę. P r z y z n a m , że i j a tak m y ś l a ł e m aż do chwili, kiedy w moje ręce trafił inny tekst —• d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y p a m i ę t n i k niemieckiego p o d r ó ż n i k a P a u l a Harro H a r r i n g a . Jogo charakterystyczny rys ponownie o d s y ł a nas do symboliki koloru ż ó ł t e g o . S z c z e g ó ł ten, j a k obraz utajony 6 75 I �w kliszy fotograficznej, pewnie u m k n ą ł b y m i , gdyby nie w c z e ś ­ naszego wozu. T o b y ł o wszystko — poza t y m s t ę s k n i o n y wzrok niejsza lektura a r t y k u ł u Toporowa. d o s ł o w n i e na niczym nie m ó g ł się oprzeć. Zatem nie pozostaje nic innego j a k , k o r z y s t a j ą c z usług Gnębiło mnie pragnienie, poleciłom więc pocztylionowi, by nowego przewodnika, ruszyć w dalszą podróż. Zawiedzie nas zatrzymał ona do K r ó l e s t w a Kongresowego, w k t ó r y m ten romantyczny prawdziwie świeżej wody. Milcząc z b o c z y ł nieco w lewo, w po­ peregrynator z a w i t a ł w roku 1828. Pobudki, jakimi się kierował, bliże jednej ze strzech, g ł ę b o k o osuniętej nad r o z p a d a j ą c ą się w y p ł y w a ł y z klimatu epoki. Nie dziwimy się przeto, że p e ł e n lepianką. wziuszającej naiwności „postanowił podjąć zaszczyt służby w wojsku polskim", które j a k głosiła prasa niemiecka g o t o w a ł o w ó z przed szynkiem dla pokrzepienia się łykiem To b y ł a pierwsza, tzn. p i e r w s z o r z ę d n a gospoda. Wysiadłem, zapytałem, co m o g ę d o s t a ć , bo przecież — się w ł a ś n i e do walki z T u r k a m i . I chociaż na miejscu pogłoski stosownie do przywileju o b e r ż y s t y — nio m o g ł e m o k a z a ł y się f a ł s z y w e , fatum, które zaciążyło nad losem Harringa tylko na szklance wody. Kobieta — któroj opisowi sprzeciwiają poprzestać b y ł o n i e u b ł a g a n e . Trafił więc do armii, a ściślej m ó w i ą c zwerbo­ się prawa estetyki — z d a w a ł a się b y ć g ł u c h o n i e m a i wreszcie wano go tam pod przymusem i , co jeszcze bardziej rozmijało o d p o w i e d z i a ł a , że nie posiada nic innego poza w ó d k ą . się z jego planami, b y ł a to armia nie polska a rosyjska. Odsłużył W ó d k ę , a — na wszelki wypadek — t a k ż e t r o c h ę wina m i a ł e m w niej dwa lata, p o d e j m u j ą c w m i ę d z y c z a s i e szereg prób wy­ z sobą, ale m ó j język p r a g n ą ł świeżego p ł y n u , p o p r o s i ł e m przeto, dostania się z Polski. Wszystkie s p a l i ł y na panewce. Został zadowolony, o szklankę czystej wody. po nich ślad w p a m i ę t n i k u , gdzie czytamy: „ P o l s k a wydała D o b r ą r a d ą nie n a l e ż y g a r d z i ć : kobieta z a p r o w a d z i ł a mnie, m i s i ę (...) p e ł n ą słoniny p u ł a p k ą na myszy (świń t a m dosłownie brodząc przez b ł o t o i g n ó j , na oddalone o kilka k r o k ó w po­ i w p r z e n o ś n i nie brak), do której bardzo ł a t w o m o ż n a się wśliz­ dwórze i w s k a z a ł a mi s t u d n i ę — o k r o p n ą j a m ę , o t o c z o n ą poręczą n ą ć , ale c a ł y problem pologa na t y m , by się s t a m t ą d w y d o s t a ć . z trzech desek, o b l a n ą brunatnym sosem. Z głębi studni d o b y w a ł P r z y w y j ś c i u w s z ę d z i e m o ż n a uderzyć nosem o druty, na k t ó r y c h się fetor niejeden u t k n ą ł . " 7 Dopiero po ciężkiej kontuzji, jako nieprzydatny dla celów wojskowych, u z y s k a ł Harring obiekt żółtej posoki, ściekającej po s p l e ś n i a ł y c h grzybach, p o k r y w a j ą c y c h glininą c e m b r o w i n ę . zezwole­ — Czy to wasza studnia, dobra kobieto ? —• z a p y t a ł e m na nie na w y j a z d . Po powrocie do Niemiec, w 1831 г., w y d a ł ksią­ p o ł y z u ś m i e c h e m , na p o ł y wzruszony t ą l u d z k ą n ę d z ą , która tu żeczkę z a t y t u ł o w a n ą n a z y w a ł a się ż y c i e m . rosyjskim. Wspomnienia o Polsce pod panowaniem Zawiera ona wnikliwy, do dziś b u d z ą c y zgrozę, opis stosunków między władzą a społeczeństwem Kongresówki. — T a k , to jest, j a k pan widzi, studnia, ale wiadro znajduje się w głębi, a drąg jest z ł a m a n y . P o w r ó c ę do niego p ó ź n i e j , a tymczasem p o s ł u c h a j m y j a k H a r ­ Z p e ł n y m rezygnacji spojrzeniem, które p a d ł o na g r o m a d k ę ring wspomina przekraczanie granicy tej „ k r a i n y bez powrotu". całkowicie nagich dzieci, t a r z a j ą c y c h się w piachu, w s i a d ł e m „ N i e m i e c k i czytelniku! Gdyby kaprys losu m i a ł cię k i e d y ś do pojazdu. Podczas ślimaczej jazdy m i a ł e m d o s y ć czasu na s p r o w a d z i ć do Polski i k i e r o w a ł b y ś się przypadkiem przez Wro­ ponowne p r z y g l ą d a n i e się okolicy. Bardzo m u s i a ł e m się zasta­ cław do K a l i s z a , przypatrz się d o k ł a d n i e dumnym d ę b o m w oko­ n o w i ć , czy w jakimkolwiek k r a j u poza P o l s k ą w i d z i a ł e m podobny licy Milicza, uciesz się urokiem ich zieleni, lub jeśli to b ę d z i e obraz. J a k daleko wzrok sięgał —- nic tylko p r z e s t r z e ń , w której zima, s k r z ą c y m szronem, otwórz swe serce na ten widok, p o ż e ­ z ł a t w o ś c i ą m o ż n a by w k r ó t c e s t w o r z y ć ś w i a t . gnaj się z Niemcami — ale n a s t ę p n i e zamknij swe serce, a t a k ż e Z rozpaczy p o c i ą g n ą ł e m z flaszki p o t ę ż n y łyk, nabiłem s w ó j kufer, jeśli dotychczas go nie z a b e z p i e c z y ł e ś , i bacz na k a ż d e fajkę i d u m a ł e m nad s z c z ę ś c i e m n a r o d ó w , nad dolą l u d z k ą i nad s ł o w o , j a k i na s w o j ą s a k i e w k ę , bo jedziesz do Polski. s ł o w a m i francuskiego gwardzisty, k t ó r y k i e d y ś , w tej okolicy, Zmiana krajobrazu niemieckiego na polski dokonuje eię stopniowo, jeżeli w ogóle krajobrazem m o ż n a n a z w a ć to, co nas otacza na t y m skrawku ziemi, k t ó r y stanowi z a c z ą t e k właści­ wej Polski. wśród przekleństw wykrzyknął: , , I to nazywają Polacy oj­ c z y z n ą ?" Z a p a d ł w i e c z ó r , przeszła noc. K i e d y z n a d c h o d z ą c y m po­ rankiem z b u d z i ł e m się z mojej ostatniej drzemki, b y ł o mi ciężko Polski ? — cóż m ó w i ę ! Nie m a przecież P o l s k i ! S ą jeszcze na sercu. W y d a w a ł o mi s i ę , j a k gdybym d o t a r ł na koniec ś w i a t a , j a k dotychczas, R o s j a , Prusy i Austria, nie ma jednak Polski. w miejscu, gdzie winien b y ć już zabity deskami. Z i m n y poranek Ale jedziemy, j a k szybko to m o ż l i w e , przez t ę część p a ń s t w a wiosenny ś w i t a ł na horyzoncie, ale t u nie z n a l a z ł wiosny. Cztery pruskiego, która poprzez monotonię szarzyzny doprowadzi pory roku z d a w a ł y się t u b y ć w z a c i e k ł y m sporze nad s p r a w ą śmierci natury. Nawet jej elementy z d a w a ł y się istnieć jedynie nas nad granicę rosyjską. Droga z W r o c ł a w i a do K a l i s z a jest j e d n ą z najgorszych, j a k ą kiedykolwiek przejeżdżałem — powiadam: p r z e j e ż d ż a ł e m ; prowadzi na d u ż y m odcinku przez bagna, które — jak k a ż d e bagno — m o g ł o b y dopiero s t a ć się drogą. w stanie s z c z ą t k o w y m . Powietrze, ziemia, bagniska i tylko tjde ognia, by s ł u ż y ł o na zapalenie fajki. Wreszcie, na lewo od drogi, u k a z a ł się wysoki budynek kamienny — pruski u r z ą d graniczny czy j a k się tam zwał. P o j a z d y b y ł y dostosowano do drogi, tzn. wybitnie się po- Pocztylion doręczył s w ó j papierek i szlaban p o d n i ó s ł się w górę. p o g o r s z y ł y od chwili, kiedy m i n ą ł e m p i e r w s z ą stację, z a Wro­ S k r z y p i ą c z a m k n ą ł się za nami, ten odgłos p r z e s z y ł mi serce. c ł a w i e m , dumnym miastem prowincjonalnym, b ę d ą c y m jeszcze T a k więc z n a l a z ł e m się formalnie r o z ł ą c z o n y •— odzielony w z a s i ę g u dobrodziejstw kultury... u n o s i ł e m się w tej na p o ł y od k r a j u d ę b ó w , k t ó r e w r z e c z y w i s t o ś c i o p u ś c i ł e m j u ż około p ł y n n e j bryi, na przestrzeni trzeciej stacji... Czy zdołasz sobio w y i m a g i n o w a ć , dwudziestu godzin temu. Czułem ucisk serca. Z n a j d o w a ł e m się drogi czytelniku, j a k właściwie w kraju bezpańskim, bo dopiero po przejechaniu d w ó c h , a m o ż e półtorej wiorsty od miejsoa, gdzie w i d n i a ł ostatni m ó g ł ś w i a t w y g l ą d a ć jeszcze przed jego stworzeniem ? odbywałem orzeł z czarnych i b i a ł y c h desek, u k a z a ł się d w u g ł o w y przy podróż przez P o l s k ę pod zaborem pruskim. W ś r ó d t y s i ą c a obra­ czerwonobiałej rogatce. Co za kontrast m i ę d z y granicami p r u s k ą Doskonale mogę sobie to wyobrazić, odkąd z ó w , utrwalonych w mojej p a m i ę c i , n a j w y r a ź n i e j w y ł a n i a się i r o s y j s k ą ! P r z y pierwszej ani szyldwacha, ani żołnierza, ani przede m n ą obraz, k t ó r y m o ż n a by wiernie o d t w o r z y ć za p o m o c ą jeźdźca granicznego; tu rogatka, K o z a c y , inspektorzy, strzelcy piasku, bagna, gliny, s ł o m y i wielu steit gnoju. Przede wszyst­ graniczni, herby, b r o ń . " 8 k i m jednak w mojej w y o b r a ź n i unosi się obraz pewnej wsi — Od czasów, kiedy sir J o h n Mandeville p i s a ł swój przewodnik nazwa ta dla tej najnędzniejszej z osad jest bezsprzecznie obraź- po Ziemi Ś w i ę t e j , dzieli nas wiele stuleci. Z m i e n i ł y się u k ł a d y liwa, niomniej z o w i ą ją wsią. polityczne, Niebo i chaos — oto główne t ł o tego obrazu. Ziemia nie inaczej przebiegają szlaki komunikacyjne i nikt nie traktuje d o s ł o w n i e zwrotu „ n a k r a ń c a c h ziemi". Wystarczy b y ł a jeszcze, zdajo się, stworzona, t u i ó w d z i e w i d n i a ł y rozpada­ jednak p r z y w o ł a ć taki c h o ć b y opis Harringa, by jące się strzechy, p o p ę k a n e mury gliniane i c u c h n ą c e sobie, ż e do dzisiaj ż y j e m y w świecie o ś r e d n i o w i e c z n y c h zarysach. gnoju na piasku bezdennym, 76 przesypującym s i ę przez kupy koła uświadomić T a sama intuioja geograficzna, istniejąca w m y ś l e n i u stereo- �typowym, wytycza granicę m i ę d z y zachodem a wschodem, p o d n o s z ą c j ą do rangi „ k o ń c a ś w i a t a " . Poza e k u m e n ą nie m a cywilizacji, kultury, dobrych o b y c z a j ó w , poczty z a c h o w u j ą c e j t a j e m n i c ę korespondencji itd. J e ż e l i trafi się w y j ą t e k , to t y m gorzej dla niego, p o n i e w a ż to, co „ u nas" jest normalne, t r w a ł e i dobre, „ t a m " istnieje na zasadzie diabelskiej p r z e w r o t n o ś c i , m a s k u j ą c dewiacje, niestałość i o g ó l n y chaos. W s p a n i a ł y m p r z y k ł a d e m takiej inwersji jest reakcja Harringa n a niespodzie­ wanie dobry stan dróg W Polsce. Twierdzi, że chociaż „wjeż­ d ż a j ą c e m u do Polski wydaje się ten kraj wzorem kultury, zwłasz­ cza gdy wzrok jogo przesuwa się po ś w i e t n e j szosie biegnącej p r o s t o j a k strzelił", to „ n i e d a l e k o z a s z e d ł b y filozof, gdyby w e d ł u g stanu tej drogi w n i o s k o w a ł o stanie kraju... D o s z e d ł b y wtedy do wniosku, że bardzo jest kiepsko z p r a c o w i t o ś c i ą na Ś l ą s k u , natomiast bardzo wysoko s t o j ą w Polsce p r z e m y s ł i sztuka. Tymczasem w s z y s t k o j e s t w ł a ś n i e n a o d ­ w r ó t " . (podkr. A . C . ) Ostatnie zdanie dostarcza nam gotowej formy stereotypowego widzenia zagranicy. Zgodnie z t ą z a s a d ą „ p r o s t a droga" odniesiona do negatywnej całości jest p r z e d ł u ­ ż e n i e m i ekwiwalentem „ b e z d r o ż y " . 9 W ramach t y c h uniwersalnych s c h e m a t ó w m i e ś c i się t a k ż e wizja „ d r o g i upadku", której wiele miejsca p o ś w i ę c i ł e m na p o c z ą t k u szkicu. W e d ł u g Harringa naród polski j a k owa l u d z k o ś ć z s t ę p u j ą c a do dusznego J e r y h a , oddala się od w s p a n i a ł e j s p u ś ­ cizny swoich p r z o d k ó w . Z a jakie grzechy Polacy cierpią, tego Harring nie precyzuje, ale i nie czyni i m ż a d n y c h obietnic, że kiedykolwiek osiągną „ n i e b i e s k i e Jeruzalem". Widocznie prze­ sunięcie granicy tamtego ś w i a t a już na zawsze w y r w a ł o P o l s k ę z „ z a s i ę g u dobrodziejstw kultury". Historia p o k a z a ł a czy s t a ł o się tak r z e c z y w i ś c i e , reszta jest już tylko milczeniem. Mimo, że „ d r o g a u p a d k u " tworzy wraz z p o z o s t a ł y m i stereotypami jeden syndrom, w y r ó ż n i a s i ę zdecydowanie swoim chrześcijań­ skim rodowodem i zasługuje n a potraktowanie jako przedmiot odrębnych badań. T a sama p o d r ó ż Harringa u k a ż e się w nieco odmiennym ś w i e t l e , gdy z a u w a ż y m y , że jej przebieg jest wiernym odwzoro­ waniem mitycznej p o d r ó ż y w z a ś w i a t y . M a m n a m y ś l i typowe dla niej o d k s z t a ł c e n i e czasu i przestrzeni, szczególnie narzucające się w zdaniu k o ń c z ą c y m cytowany fragment p a m i ę t n i k a . J a k sobie przypominamy Harring zatrzymuje się przed r o s y j s k ą strażnicą i ze zdumieniem stwierdza, że od czasu kiedy opuścił „ k r a i n ę d ę b ó w " m i n ę ł o przeszło d w a d z i e ś c i a godzin. „Czas przejścia" jest plaski, a przestrzeń — amorficzna. D w a d z i e ś c i a godzin stanowi w przeszłości l u k ę , k t ó r e j Harringowi nie udaje się tak ł a t w o zapołnić. T e n p o b i e ż n y p r z e g l ą d r ó ż n y c h a s p e k t ó w drogi w z a ś w i a t y jest zarazem wykazem r ó ż n y c h m o ż l i w o ś c i interpretacyjnych. I stale p a m i ę t a j ą c o nich s p r ó b u j ę p r z y j ą ć nieco odmienny k ą t widzenia. Otóż wydaje m i się zasadnym potraktowanie tej relacji jako swego rodzaju ś w i a d e c t w a p r z e ż y c i a estetycznego. Jego przed­ miotem intencjonalnym b y ł b y t u krajobraz w y w o ł a n y z pa­ m i ę c i , a w i ę c już pewien obraz, w c i e l a j ą c y ustalony p o r z ą d o k w a r t o ś c i . I chociaż trudno m ó w i ć o p o r z ą d k u w a r t o ś c i w przy­ padku obrazu, z k t ó r e g o wyziera powszechny chaos, postaram się w y k a z a ć w jaki s p o s ó b antyostetyka m o ż e b y ć produktem określonej estetyki i z w i ą z a n e g o z n i ą p o r z ą d k u w a r t o ś c i . P r z e j d ź m y teraz do tekstu i wynotujmy z niego te fragmen­ ty, które o d p o w i a d a j ą interesującej nas kolorystyce. J u ż pobież­ n a analiza w y k a ż e , że najczęściej pojawia się piasek, strzechy, gliniano m u r y , kupy gnoju, bagna i w jednej sytuacji (w fabule p a m i ę t n i k a znajduje ona p o z y c j ę w y r a ź n i e k u l m i n a c y j n ą ) — ż ó ł t a posoka. Z w y j ą t k i e m ostatniego, wszystkie poprzednie elementy krajobrazu d o p u s z c z a j ą bardzo rozległą t o n a c j ę , jednak zawsze b ę d ą to pochodne koloru ż ó ł t e g o . Ogólnie rzecz biorąc, po dołączeniu „ b r u n a t n e g o sosu", kolorystyka taka oddaje „ m o n o t o n n ą s z a r z y z n ę " . D l a przeciętnego Europejczyka nie stanowi ona zaskoczenia, z w ł a s z c z a po u w z g l ę d n i e n i u całego kontekstu, ale w ł a ś n i e ten kontekst p o m i n ą ł e m celowo, po to aby go odnaleźć w innych tekstach i dopiero później powrócić do w s p o m n i e ń Harringa. Inaczej m ó w i ą c , da się z a a r a n ż o w a ć s y t u a c j ę , w której w y p o w i e d ź będzie się t ł u m a c z y ć przez wy­ powiedź. Wspomnienia Harringa są typowym wytworem romantyzmu i nie sprzeczając się już o zasięg tego pojęcia, prowadzi nas ono do k i l k u , różnej rangi postaci epoki: Goethego, Delacroix, Rungego czy nieco wcześniejszego Price'a. Wszyscy oni zajmowali się rolą, znaczeniem koloru w p r z e ż y c i a c h estetycznych, niekiedy czyniąc to z prawdziwie naukowym zacięciem, j a k w p r z y p a d k u Goethego czy Rungego. Goethe w Nauce o barwach pisze o barwie ż ó ł t e j : „ J e ż e l i barwa t a w swej c z y s t o ś c i i jasnej postaci działa przyjemnie i r a d o ś n i e , w p e ł n y m nasyceniu m a coś z pogody i s z l a c h e t n o ś c i , to gdy zostanie zabrudzona lub w pewnym stopniu p r z e c i ą g n i ę t a na stronę m i n u s o w ą , okazuje się na to niezmiernie w r a ż l i w a i działa bardzo nieprzyjemnie. I tak kolor siarki, p o s i a d a j ą c y lekki odcień zieloni sprawia nieprzyjemne wrażenie. Takie w ł a ś n i e wrażenie powstaje, jeśli kolorem ż ó ł t y m za­ barwimy powierzchnie nieczyste i nieszlachetne, np. z w y k ł e sukno, filo itp. na k t ó r y c h nie ukazuje się on z c a ł ą s w ą siłą. Przez nieznaczne i niedostrzegalne przesunięcie odczuwamy teraz to, co robi w s p a n i a ł e wrażenie ogni i z ł o t a , jako plugawe: barwa c h w a ł y i rozkoszy zostaje zamieniona w barwę h a ń b y , w s t r ę t u i niesmaku. S t ą d t e ż prawdopodobnie w z i ę ł y się żółte kapelusze b a n k r u t ó w , żółte pierścienie na p ł a s z c z a c h Ż y d ó w . T a k ż e tak zwany kolor rogaczy nie jest niczym i n n y m j a k brud­ n y m kolorem ż ó ł t y m . " 1 0 Od siebie dorzucę tylko ż ó ł t e ł a t k i dla Ż y d ó w za c z a s ó w I I I Rzeszy, ż ó ł t e kwiaty oznaczające zazdrość, żółte worki pokut u j ą o y c h przed Ś w i ę t ą I n k w i z y c j ą , czy żółte habity t y c h , k t ó r y c h oddawano w ł a d z y ś w i e c k i e j n a stracenie. Odwróoenie dokonane przez Goethego polega n a t y m , ż e kolor siarki sprawia nieprzy­ jemne wrażenie, nie tylko ze w z g l ę d u n a lekki o d c i e ń zieleni, ile z powodu nieprzyjemnego zapachu kojarzącego się z p i e k ł e m , a oo do Ż y d ó w to znany jest antysemityzm Goethego. P o s z u k u j ą c p o r z ą d k u aksjomatycznego dla antyestetyki obrazu Harringa, docieramy do jeszcze jednego aspektu nobili­ tacji koloru w X I X w. Jest to jego aspekt kosmiczny. R o m a n ­ t y z m u p r a w i a ł m i s t y k ę barw, czerpiąc obficie ze średniowiecznej alchemii k t ó r ą Schelling n a z w a ł „ s z t u k ą destylowania substancji boskiej z substancji ziemskiej". Znana b y ł a t e ż k s i ą ż k a J a k o b a Boehme z 1620 roku, gdzie p o s z o z e g ó l n y m barwom o d p o w i a d a j ą określone Osoby T r ó j c y Ś w i ę t e j . P r z y t o c z ę cytaty z d w ó c h g ł ó w n y c h d z i e ł teorii koloru, t y m ciekawszych, że p o w s t a ł y c h w t y m s a m y m czasie i do pewnego stopnia niezależnie od siebie. Pierwszy pochodzi z d z i e ł a Philippa Otto Rungego Farbenkugel: „ K o l o r jest o s t a t n i ą s z t u k ą , która zawsze pozostanie t a j e m n i c ą . Zawiera s y m b o l i k ę T r ó j c y : ś w i a t ł o , czyli biel i c i e m n o ś ć , czyli czerń, które nie są kolorami. Ś w i a t ł o ś ć jest dobrem, c i e m n o ś ć — z ł e m . . . Nie m o ż e m y p o j ą ć ś w i a t ł a i nie m o ż e m y p o j ą ć ciemności. Dlatego ludziom dane z o s t a ł o obja­ wienie i barwy p r z y s z ł y n a ś w i a t , a oto: błękit, c z e r w i e ń i żółcień. B ł ę k i t jest Ojcem, c z e r w i e ń jest w i ę z i ą m i ę d z y niebem a z i e m i ą . G d y obie z n i k n ą , ukazuje się w nocy o g i e ń , k t ó r y jest ż ó ł t y ; jest to zesłanie Parakleta, dlatego księżyc jest ż ó ł t y . " 1 1 Drugi cytat pochodzi od Goethego: „ J e ż e l i zdamy sobie s p r a w ę z k r a ń c o w y c h opozycji barwy ż ó ł t e j i niebieskiej i jeśli dostatecznie długo p r z y g l ą d a ć się b ę d z i e m y ich intensyfikacji k u czerwieni, co sprawia, iż p r z e c i w i e ń s t w a z a c z y n a j ą się s k ł a n i a ć k u sobie i łączą się w c z y m ś trzecim, w ó w c z a s n a pewno powsta­ nie pewne, s z c z e g ó l n e , tajemnicze w y o b r a ż e n i e , że t y m oddzielo­ n y m od siebie, przeciwstawnym sobie dwom istnieniom m o ż n a by p r z y p i s a ć znaczenie w sferze ducha. W i d z ą c j a k k u d o ł o w i w y t w a r z a j ą one z i e l e ń , a k u górze c z e r w i e ń , z trudom powstrzy­ mamy s i ę od p o m y ś l e n i a tam o ziemskich, a tu o niebieskich bytaoh, które E l o h i m s t w o r z y ł y . " 1 2 Ż e b y określić p o z y c j ę ozerwieni w koncepcjach, trzeba naj­ pierw p r z y p o m n i e ć zasadę trójkąta barw podstawowych, na 77 I �której obie się wspierają. Oto g ó r n y w i e r z c h o ł e k trójkąta zajmuje serce na ten widok, p o ż e g n a j się z Niemcami, ale n a s t ę p n i e zam­ c z e r w i e ń , a u jego podstawy s y t u u j ą się kolory niebieski i ż ó ł t y . knij swe serce"; „ b y ł o mi ciężko n a sercu"; „ t e n odgłos p r z e s z y ł Te dwa ostatnie, j a k pisze Goethe, mimo że opozycyjne, znajdu­ mi serce"; „ c z u ł e m ucisk serca". ją jedność w czerwieni, natomiast w dole, mieszając się w akcie G d y uważniej p r z y j r z y m y się inwokacji, to z a u w a ż y m y , że kreacji, emanacji, t w o r z ą zieleń, kolor bliski materii, symbol jeden szozegół zdecydowanie w y r ó ż n i a ją z całego p a m i ę t n i k a . ziemi. Nie trudno teraz dopatrzeć się w czerwieni trzeciej, bra­ Przeczytajmy jeszcze raz „ p r z y p a t r z kującej Osoby Trójcy — D u c h a Ś w i ę t e g o , k t ó r y będąc z a s a d ą d ę b o m w okolicy Milicza, uciesz oko urokiem ich zieleni, lub T r ó j c y jest zarazem, j a k czytamy u Bungego „więzią między jeśli b ę d z i e to zima, s k r z ą c y m szronem..." i r z e c z y w i ś c i e , poza niebem a ziemią". N a tej w i ę z i wspiera się c a ł y porządek kos­ t y m jednym, s z c z e g ó l n y m przypadkiem, w c a ł y m tekście ani miczny, krótko m ó w i ą c kosmos. się dokładnie dumnym razu nie pada słowo „ z i e l e ń " , z a s t ę p u j e ją za to monotonio, barw, Sakralny charakter t r ó j k ą t a uwypukla ambiwalenoję two­ p o c h o d z ą c y c h od „żółci". Ż e b y wyjaśnić na czym polega r z ą c y c h go barw podstawowych. Np. c z e r w i e ń , która jest gwa­ wymiana, musimy ponownie o d w o ł a ć się do kosmicznego rantem harmonii kolorystycznej, posiada również c i e m n ą i groźną k ą t a barw. s t r o n ę : „ P u r p u r o w e s z k ł o ukazuje dobrze o ś w i e t l o n y krajobraz w ś w i e t l e p r z e r a ż a j ą c y m . W barwy tej tonacji spowite m u s i a ł y by b y ć niebo i ziemia w D n i u S ą d u Ostatecznego". 13 Kolor ta trój­ zielony symbolizuje w nim ziemię. Opisana przez Goethego coincidentia oppositorum d w ó c h barw —. żółtej i nie­ bieskiej — z a k ł a d a trzeci czynnik — czerwień. J e j brak lub B ł ę k i t wg Goethego jest jeszcze bardziej u w i k ł a n y w sprzecz­ o b e c n o ś ć kieruje rocznym cyklem wegetacji. W niej spełnia się n o ś c i : ,,(...) o błękicie m o ż n a p o w i e d z i e ć , iż posiada właściwości odwieczny dramat przyrody. Wiosna przynosi zieleń, jesień —• c z e g o ś ciemnego. B a r w a ta na oko oddziałuje szczególnie, czego s k r z ą c y się szron. Tymczasem kraina, do której dotarł Harring, nie da się n i e m a l ż e bliżej określić. Jako barwa jest energią, nie zna n a s t ę p s t w a pór roku — „ Z i m o w y poranek ś w i t a ł na ho­ j e d n a k o w o ż n a l e ż y do strony negatywnej i w swej najczystszej ryzoncie, ale t u nie znalazł wiosny. Cztery pory roku w y d a w a ł y postaci jest niejako nicością, k t ó r a pobudza. Spoglądając na się t u b y ć w z a c i e k ł y m sporze nad s p r a w ą śmierci natury. Nawet nią dostrzegamy sprzeczność m i ę d z y p o d n i e t ą a spokojem (...) jej elementy z d a w a ł y się istnieć jedynie w stanie s z c z ą t k o w y m " . T a k j a k chętnie gonimy za u m y k a j ą c y m przed nami m i ł y m R o z p a d a j ą się wszystkie w i ę z i łączące do tej pory niebo i z i e m i ę . przedmiotem, tak s p o g l ą d a m y c h ę t n i e na błękit nie dlatego, że Chaos p o c h ł a n i a resztki zieleni i w postaci zdegradowanej żółci nam się narzuca, lecz dlatego, że nas za s o b ą p o c i ą g a . " 1 4 unosi je na swojej powierzchni. „ N i e b o i chaos — to g ł ó w n e J e d y n y m kolorem pozbawionym tej ambiw.ilencji (pomijając tło tego obrazu. Ziemia nie b y ł a jeszcze, zdaje się, stworzona..." d w o i s t o ś ć żółtej barwy, o czym p i s a ł e m wcześniej) jest z i e l e ń : czas nieba i chaosu jest czasem kosmicznej katastrofy, k t ó r ą „ O k o nasze znajduje w niej realne zaspokojenie. Jeżeli obie dopełnia rozpad trójkąta barw. I chociaż ó w D z i e ń S ą d u Osta­ podstawowe tecznego powinien o b j a w i ć się grozą płonącej purpury, w obrazie barwy mieszając się p o z o s t a n ą w idealnej r ó w n o ­ wadze, tak że jedna nie dominuje nad drugą, to oko i dusza spo­ Harringa nie znajdujemy czerwieni, ognia, w s z ę d z i e „ p o w i e t r z e , c z y w a j ą n a p o w s t a ł e j barwie jako na c z y m ś prostym. Człowiek ziemia, bagniska i tylko tyle ognia, by służyło na zapalenie nie chce p ó j ś ć dalej i nie m o ż e . Dlatego też na t a p e t ę w pokoju, fajki". w k t ó r y m się stale przebywa, wybiera się najczęściej kolor zie­ lony." 13 Zdziwimy się bardzo, gdy ta sama żółć w koncepcji Rungego o k a ż e się Parakletem — pocieszycielem. Jestem g ł ę b o k o przeko­ Skoro j e s t e ś m y teraz bogatsi o symboliczny kontekst, oto­ nany, że jedno nie przeczy drugiemu, a p o w y ż s z a interpretacja czenie, z którego p r z e m a w i a j ą do nas „ b a r w y ziemi", s p r ó b u j m y poddaje się tej ambiwalencji. N a l e ż y bowiem do natury zjawisk z o r g a n i z o w a ć w o k ó ł nich poszczególne elementy obrazu H a r r i n - symbolicznych to, że są ono wieloznaczne. W i e l o z n a c z n o ś ć nie ga. Inwokacja do „ n i e m i e c k i e g o czytelnika", otwierająca pa­ oznacza sprzeczności. Istotna różnica m i ę d z y pozytywnym a ne­ m i ę t n i k , wprowadza nas w k o s m o l o g i ę c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla gatywnym odniesieniem barwy ż ó ł t e j , m o ż e tracić na swej istot­ czasu przejścia. P o d r ó ż n i k powinien p o ż e g n a ć się z Niemcami ności podobnie, jak pozorne wykluczanie się „ d r o g i p r a w d y " i p r z y g o t o w a ć swe serce na spotkanie z c z y m ś „ i n n y m " , bowiem i „drogi upadku" w chrześcijańskim planie zbawienia. Widocznie „ d u m n e d ę b y w okolicy Milicza" są już ostatnim znamieniem nie wystarczy o d w o ł a ć się do archetypu tak, jak to zrobił Topo­ swojskiego rów. Niech to ostatnie krajobrazu i solidnej, trwałej „niemieckości". Z a zdanie b ę d z i e konkluzją tego szkicu, nimi rozpościera się p l ą t a n i n a b e z d r o ż y , b ł o t n i s t e koleiny pro­ a p o n i e w a ż droga, k t ó r ą p r z e b y l i ś m y , nie jest ś l e p ą w a d z ą c e do nikąd. Nie m o ż n a m ó w i ć o drodze, p o n i e w a ż ta „jak z a c h ę c a m do g ł ę b s z e g o wczytania się w Zbrodnię k a ż d e bagno -—• m o g ł a b y dopiero s t a ć się d r o g ą . " I nie tylko kolorystykę, za k t ó r ą kryje się n i e m a ł e uliczką, i karę, bogactwo jej znaczeń. wzrok, k t ó r y „ d o s ł o w n i e na niczym nie m ó g ł się oprzeć", ale A m o ż e r o z w i ą z a n i e przyniesie fragment tajemniczej księgi, i s ł o w a nie p r z y l e g a j ą do swoich d e s y g n a t ó w . „ D r o g a " właściwie którą niodawno odnaleziono w j a k i m ś starym dworku n a kresach nie jest drogą, „pierwszorzędna gospoda" p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h ? Przeczytajmy go na z a k o ń c z e n i e : k a ż e się d o m y ś l a ć n ę d z n e j lepianki, a „ c z y s t a woda" okazuje się żółtą posoką. „ A czy Sędzia, rzekł Major, Żółtą K s i ę g ę c z y t a ł ? Ó w stan zawieszenia, w k t ó r y m „ o b r a z " jest co prawda „ u t r w a ­ Co to za Żółta K s i ę g a ? P a n Sędzia z a p y t a ł . lony w p a m i ę c i " , lecz zarazem „ w y ł a n i a s i ę " „unosi s i ę " , kiorujo K s i ę g a , rzekł Major, lepsza niż wasze statuty t a k ż e p r z e m i a n ą emocji. G w a ł t o w n e skoki w rytmie uczuć to­ A w niej pisze co s ł o w o : stryczek, Sybir, k n u t y : w a r z y s z ą pokonywaniu kolejnych barier. Chciałoby się p o w i e d z i e ć , K s i ę g a ustaw wojennych, teraz w Litwie całej że ta magia Alkmeny wciela się w i s t o t n ą m a g i ę serca — „ o t w ó r z O g ł o s z o n y c h , już pod stół wasze t r y b u n a ł y " . PR 1 2 J o h n Mandeville Stróżowski W ł a d y s ł a w , Istnienie K r a k ó w 1981 Harring, op. cit., s. 333 t a m ż e , s. 326—329 t a m ż e , g. 333 J a n W . Goethe, Nmtka o barwach (w:) Wybór pism este­ tycznych, Warszawa 1981, ss. 296—297 Maria R z e p i ń s k a , Historia, kołom w dziejach małarstwa europejskiego, t. 2, K r a k ó w 1979, s. 90 Goethe, op. cit., s. 324 t a m ż e , s. 303 t a m ż e , s, 299 t a m ż e , s. 304 A d a m Mickiewicz, Pan Tadeusz, w. 165—170 8 9 s. 5 3 Sewer z Antiochii Miłosierny Samarytanin (w:) Henri de L u b a c , Katolicyzm, K r a k ó w 1961 s. 183 W ł a d y m i r N . T o p o r ó w , Poetyka Dostojcwskiego a archaiczne schematy myśłenia mitologicznego, ,,Literatura na świecie", 1981, nr 118, s 305—331 t a m ż e , s. 318 P a u l Harro Harring, Wspomnienia z Połski Kongresowej (w:) Cudzoziemcy o Polsce. Bełacje i opinie, K r a k ó w 1971, s. 325—354 4 5 6 78 Y P I S Y 7 i wartość, 1 6 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 �