https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d7b859a91543301dc256d49bc7f0739b.pdf d2d42c410b7ffe1dd78bc6c9bb39244a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4728 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource ikonografia sztuka ludowa Święta Krew z Walldürn Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4388 Title A name given to the resource Przedstawienie Świętej Krwi z Walldürn / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.1; s.27-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śnieżyńska-Stolot, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Snieżyńska-Stolot Ewa P R Z E D S T A W I E N I E Ś W I Ę T E J KRWI Z W A L L D Ü R N ZE STUDIÓW NAD IKONOGRAFIĄ W POLSKIEJ SZTUCE LUDOWEJ Z a g a d n i e n i e i k o n o g r a f i i chrześcijańskiej dowej n i e zostało d o t ą d o p r a c o w a n e pujący, a r t y k u ł y p o ś w i ę c o n e czały się j e d y n i e w sztuce l u ­ Są t o : d r z e w o r y t ograni­ ska, osiem obrazków m a l o w a n y c h n a szkle i lustrze p o ­ niektórych tematów . 1 musi problemów: w p i e r w s z y m niekiedy zupełnie o d m i e n n y c h o d t e m a t y k i weniencji, w zbiorach w Wiedniu, Legenda nionej w o f i c j a l n e j s z t u c e k o ś c i e l n e j . D l a t e g o też i s t n i e j e (Odenwald) potrzeba g r u n t o w n e g o a wych pozycjach co p o w i n n o ludowej pod doprowadzić wzorowanej odnoszących ścijańskiej, a p o ś w i ę c o n e j sztuki do po­ n a podstawo­ się d o i k o n o g r a f i i specyficznej nej z z a b y t k ó w l u d o w y c h w i e k u X I X . Obecnie jedynie sztuce 2 przypuszczać, że t e m a t y k a była u w a r u n k o w a n a produkcją w przez p i e l g r z y m ó w , można propago­ które te centra, czasem najczęściej zna­ ludowej dewocjonaliów wanych przez różnorodne ośrodki o d p u s t o w e , chodziły się d a l e k o p o z a chrze­ Ikonografii roz­ przenoszone rozpowszechniane przez Austriackiego oraz o wersja ortu wino, ceni w szkołach artystycznych malarze i kształ­ rzeźbiarze, a jeśli już t a k b y ł o , t o w o p a r c i u o istniejące s t a r a l i się o n i s t w o r z y ć n o w e typy ikonograficzne. Należy n a d m i e n i ć , ż e r ó w n i e ż p r o b l e m przez sztukę ludową nowych tematy wino wylało typów gendy, n i e b y ł d o t ą d p o r u s z a n y . N a p o d s t a w i e spostrzeżeń w y d a j e sporadycznych . 3 Można tem, że dziewiętnastowieczni dotych­ się, że kształtowanie t y ­ pów i k o n o g r a f i c z n y c h w s z t u c e l u d o w e j padków malarze, rzeźbiarze tworzący d l a p o t r z e b c h ł o p ó w , b r a l i t y p y dewocjonaliów, a więc wzorników traktowany był przez wieczu, j a k o obraz rycin podobnie jak w dość W i e r n i e . przejętego typu była n a t o m i a s t o d m i e n n a , gustu Wiejskiego stycznym odbiorcy, tworzącego była pere- w 1589 r . wizerunek się n a korporał Ukrzyżowanego Otto. K i e d y się i konsekrował przemienione tworząc otoczony w krew cudowny obraz: jedenastoma twa­ w y o b r a ż e n i a n a Chuście św. W e r o n i k i . P r z e r a ż o n y k s i ą d z u k r y ł p o p l a m i o n y k o r ­ p o r a ł w ołtarzu i d o p i e r o u m i e r a j ą c w y z n a ł całą t a j e m ­ to wyjęto korporał wydarzenie i posłano zostało uznane do za 1 Rzymu, cudowne, a p a p i e ż E u g e n i u s z I V n a d a ł w 1445 r . p i e r w s z y odpust d l a kościoła Ś w . J e r z e g o w W a l l d ü r n . obecnej kultu korporał w Walldürn umieszczony w był i jest do chwili siedemnastowiecznym П. 1. Święta Brucknera. Krew z Walldürn, drzeworyt, 1589 г., wg fak­ Formalna chociaż DVRENSIS PEREGRINA- T l O N í s O K T V 1.1 PKOCIltlSSV. z dru­ średnio­ przejmowano dalej 5 dziele Pierwowzór kazywano do oraz 4 nich, w Waltdurensis wydanym et progressu, wieku X V I , jest zdobiących kamieniarskich . święty, który zawarta Walldürn i ka­ ikonograficzne ulotne d r u k i , m o d l i t w y , o b r a z k i d e w o c y j n e kowanych 6 się w pod koniec D e sacrae kamiennej proszowickim . należy d o p r z y ­ t o wytłumaczyć mieniarze, z g r u p o w a n i w małych miasteczkach i w s i a c h , z rozmaitych Etnograficznego ikonograficznych w oparciu o ustne l u b pisane, l u d o w e i pozaludowe l e ­ czasowych się tej legendy pro­ zachowany figurze wydarzył r z a m i C h r y s t u s a naśladującymi Obiektem kształtowania na w powiecie jaki k i e l i c h przewrócił gdzie opisane kościelnej, Ślą­ W r o k u 1330 w k o ś c i e l e św. J e r z e g o w W a l l d ü r n o d ­ nicę. W t e d y sztuki Muzeum prawiał mszę ksiądz H e n r y k cujący oficjalnej cudzie opata Jodocusa Hoffiusa: grinationis podpisem, płaskorzeźba uformowała obszerna handlarzy. Tematów t y c h n i e p o d e j m o w a l i n a ogół p r a ­ dla potrzeb polskim z 1911 r . w e w s i M a k o c i c e rozpowszech­ przebadania opatrzony rzę­ ludowej, 1831 г., d r z e w o r y t z G ó r n e g o chodzących z P o d h a l a i O r a w y , o b r a z o n i e z n a n e j ikonogra­ ficznych c z y l i t e m a t ó w w y s t ę p u j ą c y c h w s z t u c e rozprawy, wyko­ temu problemowi dzie c z y m u w a r u n k o w a n y b y ł w y b ó r w ą t k ó w wstania obszernej Kostryckiego nany w Płazowie w do o m ó w i e n i a t y m właśnie kątem, Macieja wyczer­ Badającemu s z t u k ę l u d o w ą o d s t r o n y i k o n o g r a f i i więc nasuwać s i ę w i e l e dowej. w sposób i prze­ interpretacja dostosowana ideałem bez wątpienia arty­ eklektyczna forma w y m i e n i o n y c h wzorów. Obok zagadnienia ikonograficznych w wątków mach o p r a c o w y w a n i a grupy zabytków, sztuki l u d o w e j we, które ikonograficznych i sztuce l u d o w e j poszczególnych zabytków, podjąć próby typów należy także, w r a ­ czy też u s t a l e n i a n a i l e dzieło z a w i e r a ł o w s o b i e o k r e ś l o n e treści mogły być u w a r u n k o w a n e ideową t w ó r c y w z g l ę d n i e W i e j s k i e g o którego d z i e ł a t e b y ł y ideo­ świadomością społeczeństwa, d l a przeznaczone. N a t y m m i e j s c u p r a g n ę zająć s i ę r z a d k i m , a s p o t y ­ kanym na Świętej Krwi (palla terenie polskiej sztuki ludowej, z Walldürn. Jest t o w i z e r u n e k corporalis) z z którego w y p ł y w a przewróconym tematem korporału k i e l i c h e m u dołu, w i n o , tworząc obraz złożony z po­ staci Ukrzyżowanego w o t o c z e n i u j e d e n a s t u t w a r z y C h r y ­ stusa. Temat Świętej k r W i z Walldürn znany jest j a k d o ­ tąd n a t e r e n i e P o l s k i z d w u n a s t u z a b y t k ó w sztuki l u ­ 27 �0 7Í. 2. Odmiany relikwiarzu, nocnym typu u s t a w i o n y m ma ołtarzu ramieniu Przedstawienie transeptu Świętej Krwi Św. ikonograficznego Krwi kościoła w Sw. z Walldürn, pół­ Jerzego'. t a k j a k zo­ stało p o w y ż e j o p i s a n e , n i e j e s t o c z y w i ś c i e kopią cudow­ nego wyobrażenia n a k o r p o r a l e , n a którym b r a k kich w śladów, ale zrodziło się oparciu o tekst legendy. za p i e r w s z y wanej (il. już 1) . koniec Wolfgang wszel­ wieku Bruckner Jodoeusa tutaj Hoffiusa korporał z uważa podtrzymywany rego wypływa wino przemienione w i d z i m y Ukrzyżowanego tych ramionach Chrystusa nych w tymi i lekko otacza krew. ugiętych kolanach. jego porządku: r a m i o n a m i Ukrzyżowanego, twarzy cztery któ­ Pośrodku (bez k r z y ż a ) o s z e r o k o jedenaście następującym w kielich, rozwar­ Wizerunek rozmieszczo­ ponad dwie, jedna rozwar­ pod dru­ c z e n i u występują po bokach Ukrzyżowanego na wysokości j e g o b i o d e r . ściele miedzioryt w z Ш 28 r e l i e f n a ołtarzu Ś w i ę t e j Sw. Jerzego w Walldürn z Krwi w l a t 1622—1626 przeciwieństwie do d r z e w o r y t u Począwszy które wy­ Chrystusa . W oparciu 9 z Walldürn artyście przede należy możliwości wszystkim Niemiec wśród do rozwi­ roz­ dewocjona­ ludowej. od końca X V I w. Walldürn stało się m i e j s c e m , d o k t ó r e g o zdążały p i e l g r z y m k i - p r o c e s j e urzą­ dzane Nasi­ lenie wego w przez przypada związku z diecezji Walldürn na okres jako ruchu punktem rozwoju XVIII. Wizerunki trzydziestoletniej, Walldürn lnianych modlitwy runki jest względnie i wśród Świętej Krwi 1. ćwierć Walldürn dla pielgrzy­ dewocyjnych sięgają­ drzeworytnicza malowanych według jed­ j e d w a b i u czy też d r u k o w a ­ ręczniczkach także w z przeznaczonych obrazków nego szablonu n a papierze, Spotykane była Krwi c y c h w i e k u X V I I , w y k o n a n y c h techniką nych pielgrzymko­ kontrreformacyjnego. Świętej więc wśród do W a l l d ü r n würZburskiej. miejsca po wojnie z narastaniem Szczytowym wieku katolików popularności ko­ za­ krwi, i n w e n c j i , toteż n a t e r e n i e się liów i w sztuce oraz dziele würaburskiego j e z u i t y J a n a S t r e i n a г., g d z i e , w strugi Krwi n i e daje 1 miedziorytniczą, K o l e j n y m chronologicznie wyobrażeniem Świętej K r w i jest alabastrowy Świętej prostych i obserwujemy są widzimy dopiero twarze Przedstawienie bardzo mujących umieszczone Walldürn. nograficzny świętej K r w i z Walldürn. gą — z p r a w e j s t r o n y C h r y s t u s a i t r z y — t w o r z ą c e p i o ­ twarze о 0 t e o s t a t n i e w i z e r u n k i u f o r m o w a ł się w ł a ś n i e t y p i k o ­ n o w ą linię p o s t r o n i e l e w e j (od w i d z a ) . P o n a d t o p o d w i e z Hoffiusa, nięcia w ł a s n e j z przewrócony u 0 z k i e l i c h a j a k gałęzie k r z e w u , a n a i c h zakoń­ powszechniło (od jest rastają 1589 strony widoczny wartego Krwi cyto­ roku p r z e z d w a stojące a n i o ł y . N a k o r p o r a l e z p r a w e j widza) Świętej XVI tego r o d z a j u w i z e r u n e k , d r z e w o r y t w książeczce Przedstawiono 8 pod 0 ^ zwanych Bluttüchleine. u l o t n y c h d r u k a c h z tekstami litografii. Znane na metalowych są również wize­ m e d a l i o n a c h i me- �П. 3. Święta Krew z Walldürn, miedzioryt, 1. pol. XIX w., wł. Muz. Etnogr., mal. na szkle, Waksmund, pow. Nowy Targ, wł. Muz. Etnogr., Kraków. dalionikach, Kraków. które trzydziestoletniej, k t ó r e noszono w 11.4. Święta pojawiły na się sztandarach Krew w handlu l u b na czasie p i e l g r z y m e k cych do Walldürn, w tzw. Blutbildstócken, końcu z Walldürn, po wojnie chorągwiach, i procesji zdążają­ na k a m i e n n y c h figurach rozrzuconych wokół Walldürn, p r z y d r o g a c h , k t ó r y m i zdążały do ś w i ę t e g o m i e j s c a p i e l ­ g r z y m k i z sąsiednich o k o l i c . W y o b r a ż e n i a występowały ponadto na licznych Świętej obrazkach n y c h z X V I I I li X I X w . , większość z m i c h uległa zniszczeniu lecia w w latach osiemdziesiątych c z a s i e o d n a w i a n i a kościoła Wymienione powyżej ne i s p r z e d a w a n e miejscowościach na terenie iNiemiec, A u g s b u r g , a także w i w Czechach (Praga, Igława) Austrii n M i m o prostej, wręcz n a w e t c j i przedstawień kilka odmian między Świętej K r w i typu a były 1 0 produkowa­ przede jak: Würzburg, Bamberg, (Linz, schematycznej z Walldürn kompozy­ dostrzegamy które różnią postaci Ukrzyżowanego, wszystkim Mona­ Einsiedeln) . ikonograficznego, sobą ułożeniem kielicha, stu­ Jerzego . n i e t y l k o w Walldürn, ale i w i n n y c h Frankfurt nad Menem, Aschaffenburg, chium, jednak ubiegłego Sw. 'dewocjonalia Krwi wotyw­ rozmieszczeniem się pozycją twarzy Chrystusa. Biorąc pod uwagę pozycję kielicha oraz rozmiesz­ czenie t w a r z y C h r y s t u s a o d m i a n t a k i c h m o ż e m y wyróż­ nić aż o s i e m ( i l . 2). O g ó l n a różnica m i ę d z y t r z e m a p i e r w ­ s z y m i a pięcioma pozostałymi o d m i a n a m i p o l e g a na t y m , 29 �I L 5. M. Kostrycki, Święta Krew z Wall­ dürn, drzeworyt, 1831 г., Płazów, wł. Biblio­ teka Jagiellońska. II. 6. Święta Krew z Wall­ dürn, drzeworyt, ok. 1800 г., Urfahr, wg Brucknera. że w pierwszym pują jednocześnie przypadku nad i twarze pod Chrystusa ramionami nego, a w d r u g i m — w s z y s t k i e z n i c h przypadają poniżej r a m i o n C h r y s t u s a . P o n a d t o odmianach k i e l i c h umieszczony w pięciu i ósmej tylko pierwszych jest po p r a w e j dza) s t r o n i e U k r z y ż o w a n e g o , n a t o m i a s t w s t e j , siódmej wystę­ Ukrzyżowa­ (od w i ­ o d m i a n i e szó­ k i e l i c h występuje po jego lewej stronie. W tej odmianie Krwi pierwszej typu ikonograficznego z Walldürn p o n a d r a m i o n a m i umieszczone są c z t e r y w y o b r a ż e n i a jego t w a r z y , z p r a ­ wej zaś s t r o n y p r z y p a d a j ą trzy, a z lewej rze, ułożone wspomnianym u tak jak na Świę­ Ukrzyżowanego cztery twa­ drzeworycie Hoffiusa. W odmianie drugiej nego w i d z i m y umieszczono miennym tylko po ponad ramionami trzy twarze, cztery z a obu jego układzie; z p r a w e j — Ukrzyżowa­ pozostałe stron, twarze osiem ale w od­ t e ułożone są w j e d n y m rzędzie i tworzą w s t o s u n k u do postaci C h r y ­ stusa ukośną l i n i ę , iz l e w e j :zaś p r z y p a d a j ą po dwie t w a r z e w d w ó c h u k o ś n i e u ł o ż o n y c h rzędach. W trzeciej ponad z odmian omawianego r a m i o n a m i Ukrzyżowanego do dwóch. Po twarze j e s t pięć w prawej Chrystusa w twarzy zredukowana po dwie d w ó c h p i o n o w y c h rzędach, z jego s t r o n i e występują lewej twarzy, przy rzędzie t y p u liczba została czym zewnętrznym, a trzy z dwie w nich przypadają rzędzie wewnętrz­ nym, Odmiana czwarta charakteryzuje się umieszczeniem p o p r a w e j s t r o m e U k r z y ż o w a n e g o sześciu w y o b r a ż e ń j e ­ go t w a r z y , zestawionych po trzy rzędach. Po s t r o n i e l e w e j pięć i ułożone są po- d w i e rzędach, a piąta p r z y p a d a W w dwóch w między d z i m y sześć t w a r z y , p o d w i e w dwie twarze jedna przypada w między jest dwóch także tylko pionowych rzędami u o d m i a n i e piątej p o s t r o n i e p r a w e j dach i pionowych Chrystusa twarzy szczytu. Chrystusa w i ­ dwóch p o z i o m y c h układzie pionowym, z rzę­ których rzędami, a d r u g a poniżej rzędu dolnego. P o s t r o n i e l e w e j układ j e s t p r a w i e identyczny, jedynie rzędu brak twarzy przypadającej poniżej dol­ nego. Odmiana szósta, j a k i d w i e wymienionych ułożeniem Ukrzyżowanego. Po jego twarzy zestawionych w czym następne, różnią się od kielicha prawej po lewej stronie t r z y z n i c h tworzą rząd z e w n ę t r z n y , a d w i e rząd Ukrzyżowanego w i o n o sześć t w a r z y u ł o ż o n y c h p o t r z y w rzędach w pięć d w ó c h p i o n o w y c h rzędach, p r z y wewnętrzny. Po stronie lewej wych stronie widzimy nierównych odstępach przedsta­ dwóch piono­ pomiędzy nimi. W o d m i a n i e s i ó d m e j z p r a w e j s t r o n y C h r y s t u s a -przy­ pada pięć twarzy tworzących d w a w e r t y k a l n i e ułożone rzędy, z k t ó r y c h z e w n ę t r z n y składa się z t r z e c h a wewnętrzny z dwóch. Po stronie lewej zaś twarzy, przedsta­ w i o n o sześć t w a r z y z e s t a w i o n y c h w n o w y c h rzędach w porządku: cztery następującym d w ó c h r ó w n i e ż pio­ r z e w rzędzie z e w n ę t r z n y m i d w i e w rzędzie twa­ wewnętrz­ nym. W ósmej i o s t a t n i e j z o d m i a n t y p u Świętej K r w i kach Ukrzyżowanego ale układ twarzy Zbliżone j e s t o d o d m i a n y siódmej, odznacza się większą rząc w o k ó ł p o s t a c i C h r y s t u s a r o d z a j wet ikonograficznego z W a l l d ü r n r o z m i e s z c z e n i e t w a r z y p o bo­ przypuścić, że odmiana ósma s w o b o d ą , -two­ wieńca. Można na­ wyłoniła się z po­ p r z e d n i e j n a z a s a d z i e 'przesunięcia w l e w o t r z e c i e j z t w a ­ rzy (licząc o d dołu) w rzędzie zewnętrznym po s t r o n i e C h r y s t u s a , -oraz p o p r z e z twarzy (licząc wnętrznym Odmiana w 30 od dołu), -po l e w e j Niemczech pierwsza w XVII zmianę p o z y c j i przypadającej stronie jest w prawej drugiej rzędzie 'ze­ Ukrzyżowanego. najstarsza i w. na wspomnianej pojawiła już się rycinie �w dziele H o f f i u s a . O d m i a n a d r u g a występuje czech p o c z ą w s z y w Niem­ od w i e k u X V I I , a przykładem j e j relief a l a b a s t r o w y zdobiący ołtarz Świętej Krwi jest w ko­ ściele Ś w . J e r z e g o w W a l l d ü r n . O d m i a n a t r z e c i a zna­ 1 2 na j e s t d o t ą d t y l k o z jednego miedziorytu powstałego przypuszczalnie w 1. ćwierci X I X w . , m i e d z i o r y t u , który zachował isię w zbiorach Muezum Etnograficznego w K r a k o w i e ( i l . 3). O p a t r z o n y j e s t o n p o l s k i m p o d p i s e m , a na rewersie umieszczony jest tekst nież w j ę z y k u p o l s k i m i . O b r a z e k poza 'Polską, n a c o w s k a z u j ą liwiające w r ę c z ' z r o z u m i e n i e skiego. Krwi Wprowadzenie z Walldürn wśród austriackich rycin omawiany miedzioryt kowanych w Austrii błędy językowe, uniemoż­ wspomnianego tekstu pol­ przedstawieniem Pelikana, o tej należy który tematyce, do Świętej pojawia się sugeruje, że dewocjonaliów d l a polskiego produ­ odbiorcy . Odmiana 1 3 c z w a r t a sięga r ó w n i e ż w i e k u X V I I i występuje t a l o w y c h m e d a l i o n a c h , które były w y r a b i a n e wane w rów­ wątpienia ponad rysunku modlitwy powstał bez na m e ­ i sprzeda­ Walldürn. Pozostałe c z t e r y odmiany więtnastowiecznych znane zabytków są głównie z spotykanych na dzie­ terenie A u s t r i i , C z e c h , Śląska, a także, j a k t o z o b a c z y m y , w Pol­ sce . 14 O d m i a n ę szóstą t y p u i k o n o g r a f i c z n e g o Świętej Krwi z Walldürn r e p r e z e n t u j e w Polsce o b r a z e k n a szkle zna­ l e z i o n y n a P o d h a l u w e w s i W a k s m u n d ( i l . 4), w y k o n a n y być m o ż e p r z e z m a l a r z y , k t ó r z y łać w o k o l i c a c h N o w e g o T a r g u na o b r a z k u z Rogoźnika 15 w ( i l . 7), o r y s u n k u i t r a w i o n y m na lustrze. Obrazek importem z Południowych Czech, ozdobnym obramieniu, dzia­ ją także malowanym t e n j e s t bez wątpienia n a co w s k a z u j e równo t e c h n i k a w y k o n a n i a , j a k i rału w X I X w. mieli . Odnajdujemy umieszczenie zbliżonym za­ korpo­ do arkady w s p a r t e j n a f i l a r a c h , 'zwieńczonej d e k o r a c y j n ą w a z ą tulipanowymi k w i a t a m i , przypadającymi oraz II. 7. Święta Krew pow. Nowy Targ, z Walldürn, mal. na lustrze, Rogoźnik, wł. Muz. Tatrzańskie, Zakopane. n a osiach f i ­ larów. O b r a z k i t a k i e w y k o n y w a l i p o d k o n i e c X V I I I i n a kładów początku p u , j a k i napis n a płazowskim szkła. XIX Jako w. wzorów czego w i d o m y m widłami malarze używali znakiem niemieckie zgrupowani oni grafiki były napisy, które Można 18 więc pod również malo­ występują „Gnadenbild- przypuszczać, w i e n i e się o d m i a n y szóstej p r z e d s t a w i e n i a hut niemieckiej, 'umieszczane w o b r a z k u z Rogoźnika p o d p i s a n y m j a k o : -zü-Waldchúrn" . wokół że dów ortograficznych, Są t o o b r a z k i m a l o w a n e ( i l . 8), W i t ó w lustrze. Obrazek wowzoru wprowadzeniem krzyża, n a k t ó r y m mańskiego z nie znanej zawieszony na Orawie w jest C h r y s t u s . O d m i a n a siódma p r z e d s t a w i e n i a Ś w i ę t e j K r w i z W a l l ­ dürn znana jest w Polsce z s t r y c k i e g o ( i l . 5), w y k o n a n e g o Przykłady występowania drzeworytu Macieja Ko­ w P ł a z o w i e w r o k u 1831 tej odmiany spotykamy także w A u s t r i i , j a k o t y m świadczy m i e d z i o r y t zdobiący m o ­ dlitwę do Świętej 1800 r . p r z e z (il. 6 ) 1 S Krwi Johanna . Wymienione 'powyżej z Walldürn, Hendía dwie w wydaną Urfahr błędem Linzu o b r a z k i z W a k s m u n d u i Rogoźnika, n i e w y k a ­ byłoby do w s p o m n i a n e g o Kostryckiego kompozycji, sądzić, że K o s t r y c k i w z o r o w a ł pośrednio n a m i e d z i o r y c i e bowiem około koło ryciny, t a k j a k wspomniane zują p o w i ą z a ń s t y l o w y c h . M i m o i d e n t y c z n e j z Urfahr. W się bez­ przeciwieństwie miedziorytu — na rycinie podkreślony j e s t kształt korporału, p o n a d ­ to zaiś u dołu z n a j d u j e się następujący n a p i s : „ P r a w d z i w e w y l a n i e s k i e l i c h a k r f i p r z e n y s : 1 8 3 1 " . K o s t r y c k i posłu­ żył się p r z y p u s z c z a l n i e zapewne j e d n y m dla polskich równo obrazkiem dewocyjnym, z t y c h , które, j a k m i e d z i o r y t zeum Etnograficznego strii jakimś powtórzenie z Mu­ w Krakowie, wykonywano odbiorców. przez Przemawia Kostryckiego Podhala za znanej w Au­ tym z za­ przy- Nie znamy się jednak, larzy z spod że z okolic ręki pliwie że i wykonania Nowego jednego związki i aureoli. Odmiana znana dewocyjnego konanego w oraz P i e k i e l n i k u ( i l . 11). tych obrazów, co zbiorach techniką obrazek przypuszczalnie wskazują w niewąt­ układzie sposobie m a l o w a n i a ósma p r z e d s t a w i e n i a jest wydaje produkcji ma­ z nich — widoczne twarzy, Białka Szy­ wyszły na re­ zna­ w s i podhalańskiej, Targu. Trzy malarza, Leśnica, przykład Witowa stylowe typie z Walldürn one n a szkle, z k o l e k c j i Stefana ( i l . 10) i w stanowią Białki Chrystusa, bliżej Jabłonce miejsca Leśnicy, we wsiach: ( i l . 9) i o b r a z e k pier­ w a k s i m u n d z k i r ó ż n i się j e d n a k o d w s p o m n i a n e g o t e n sposób, się ze sobą, tworząc — t a k O d m i a n a ósma j e s t n a t e r e n i e P o l s k i n a j l i c z n i e j prezentowana. lezione n a terenie na w ty­ pełen błę­ się odczytać całość. z Walldürn w Polsce zawdzięczamy docierającym n a t e ­ obrazkom 'omawianego drzeworycie, j a k w m o d l i t w i e n a r e w e r s i e m i e d z i o r y t u — n i e dającą ren Podhala czeskim siódmej 'rozmieszczany poszczególne l i t e r y ziewają poja­ Świętej K r w i austriackich odmiany ciała włosów Świętej jeszcze z n i e w i e l k i e g o B i b l i o t e k i Jagiellońskiej, podkoloirowanego Krwi obrazka drzeworytu, wy­ opa­ trzonego następującym n a p i s e m : „ V e r u m M i r a c u l u i m S u b S. M i s s a Valterie" ( i l . 12). Według tradycji, drzeworyt t e n p o c h o d z i z G ó r n e g o Śląska, a j e g o p r y m i t y w n a f o r ­ ma przemawia ludowego za t y m , że j e s t t o dzieło w z o r o w a ł się o n n a j a k i e j ś d e w o c y j n e j Drogę Krwi dowej miejscowego, a r t y s t y , n a t o m i a s t n a p i s łaciński w s k a z u j e , jaką odmiana ósma że rycinie. przedstawienia świętej z W a l l d ü r n przedostała s i ę d o p o l s k i e j s z t u k i l u ­ wyjaśnia n a m o b r a z m a l o w a n y zachowany ficznego w w zbiorach Austriackiego Wiedniu ( i l . 13), k t ó r y o l e j n o n a płótnie, Muzeum opatrzony Etnogra­ jest na- 31 �stępującym stał w Mszy napisem: mieście Św.; „Krótkie Walternie jednemu opisanie w dzień księdzu cudu, Bożego pobożnemu Bóg m o c n y okazać r a c z y ł całemu Ś w i a t u , że j e s t u t a j o n y w Przenajświętszym S a k r a m e n c i e , podnosić Ciało i K r e w Wtem się k i e l i c h Pana wywrócił wizerunek (signum) Wszech­ gdy miał Chrystusa. ukrzyżowany od s t o l i c y A p o s t o l s k i e j ten p o dziś dzień, ż e Jezus a zwiną g n u m ) i w o d y jedenaście g ł ó w w c i e r n i o w y c h Co j e s t już tak j a k t u widzicie jest na Corporate się stało z H o s t y i S: się przy prawdziwy naszego Jezusa i który Ciała Rzymskiej (si­ Koronach. obrazu nie wiemy ani znajduje nic o miejscu zbiorach wiedeńskich, a przypuszczać, zapewne w jakimś ośrodku a twórcą j e g o b y ł b e z w ą t p i e n i a m i e j s c o w y że miejskim, rzemieślnik, renie ale Galicji, austriackich 20 o Walldürn. w ny na obrazku dewocyjnym, Należałoby więc przypuszczać, wykonany zapewne w latach Krakowie dziewięćdziesiątych odmiany pierwszej ( i l . 14, 15). W p r a w d z i e typu K r w i z Walldürn, ale n a jego r e w e r s i e opis o m a w i a n e g o cudu, nie 32 który się zdarzył stać C h r y s t u s a z a w i e s z o n a nie Świętej Krwi w nie, a w natrafiono j a k dotąd na z i obrazu wie­ Śląska, jest na krzyżu. Walldürn wśród Jabłonki mującemu Krwi temat motyw sporadycz­ grupie z brakiem walldürnskiej, w wspomniany o jedynie Pojawienie Świętej j a k się w y d a j e , Przedstawie­ wzbogacone orawskich przedstawieniach on Świętej jest kamy i t a k i e , które obrazków się krzyża Walldürn należy znajomości szcze­ związku z c z y m podej­ malarzowi trudno było du na b r a k matu pewne zmniejszenia craz nadania formy Niemczech znajomości skiej w p r o w a d z o n o pod Krwi się z Walldürn zawrzeć szczegółów w legendy w przedstawieniach spoty­ ramach zmiany, ograniczające l u b zwiększenia strugom liczby krwi wyobrażenia D r z e w a Zmianę występowania dukowane liczby do waHdum- omawianego się na ogół te­ do twarzy Chrystusa wypływającym z kielicha gałęzi, t a k że całe p r z e d s t a w i e n i e że j e d n a k zaznaczyć, Świętej n i e dadzą w y m i e n i o n y c h p o p r z e d n i o ośmiu o d m i a n , g d y ż ze wzglę­ opis przykłady od Górnego P o l s c e p r z y j ę ł o się t r w a l e w j a k podpis Waldryngu w zarówno z krzyża w y s t ę p u j e n a t e r e n i e N i e m i e c się o d s ł ó w : „ K r ó t k i dzień B o ż e g o C i a ł a . . . " . W a r t o 19 należy umieszczony c u d u , który podobnie obrazem wiedeńskim zaczyna Etnogra­ ikonograficznego bowiem drzeworytu Wśród wizerunków dewocyj- Muzeum wzorów krzyża. obrazek ostatnio przekształceniem istniały Potwierdził to znaleziony będących których p r o d u k o w a n y c h n a te­ pogodzić się z i s t n i e n i e m w i z e r u n k u U k r z y ż o w a n e g o bez walldürnsklej. ficznego w w że czym typu ostatnio legendy Polsce r y c i n y z t e k s t a m i legendy ubiegłego s t u l e c i a , będący własnością do za pod malowidłami tekst wymieniona n a s z k l e z Leśnicy, Białki, W i t o w a , gółów legendy umieszczony znanej P i e k i e l n i k a , t a k j a k i n a o b r a z k u z W a k s m u n d u , po­ watną. T w ó r c a prawdopodobniej wiedeński, odróżnieniu tłumaczyć, przemawia więc ze omawianego . deńskiego, j a k i znaczony d o k a p l i c z k i l u b n a w e t s t a n o w i ł własność p r y ­ naj­ może Wall­ W o b r ę b i e o d m i a n y ósmej istnieją j e d n a k p e w n e róż­ w się wyprowadzić siódmej z Śląskiem. O d ­ do obrazków d e w o c y j i n y c h , obraz małe r o z m i a r y m o g ą w s k a z y w a ć , że był t o o b r a z wiedeńskiego wzorował Być kopię s t a n o w i podhalańskich obrazu wyraźnie odmiany Krwi i Górnym g r u p a z a b y t k ó w z t e r e n ó w P o l s k i p o ł u d n i o w e j i Górnego za c z y m p r z e m a w i a e k l e k t y c z n a f o r m a t e g o o b r a z u . J e g o prze­ się Austrii Śląska n a w i ą z y w a ł a i zaboru austriac­ Świętej południową Ikonograficznego. obrazków obraz t e n pochodzi z terenów dawnego Powstał ta terenie Ponieważ j e s t n a p i s e m p o l s k i m , w i ę c należałoby kiego. daje na opatrzony jego p i e r w o t n y m przeznaczeniu. się o n w tego przedstawienia miana nice: w powstania ósmej Polską aprobowane. T e r e l i k w i j e p o dziś dzień c u d a m i s ł y n ą " . Niestety, odmiany dürn p o z a zbliża się do Jessego . twarzy siedmiu, 22 C h r y s t u s a , które obserwujemy na zostały zre­ płaskorzeźbie �s k u , że t e m a t Ś w i ę t e j K r w i z W a l l d ü r n w y s t ę p u j e głów­ nie n a obszarze nato­ miast — Polski Południowej, sporadycznie na Górnym Śląsku. D o t a r ł o n do P o l s k i n i e bezpośrednio z o d l e g ł e g o W a l l d ü r n , o t o c z o n e g o n i e m i e c ­ kimi p r o w i n c j a m i , zamieszkałymi testancką, i ale za przez pośrednictwem Czech. W s z y s t k i e z n a n e dotychczas napotykamy tylko w Ponadto sach wcześniejszych, oficjalnej łowie się t e m a t u Ś w i ę t e j jako miejsca cudownego, Św. Jerzego Michała kościół Św. Krwi wzrostem zacho­ otrzymał Wniebowzięcia po­ proboszcza W r o k u 1864 od papieża odwiedzających o k r e s i e Bożego Narodzenia, Świąt, z Wall­ znaczenia co nastąpiło w Retzbacka. Jerzego I X odpust dla pielgrzymów porał w w., okre­ wizerunki takie X I X w . d z i ę k i s t a r a n i o m ówczesnego bowiem nych że wyjaśnić kościoła Piusa mimo z XIX tego t e m a t u w X I X w . można Walldürn sztuce koś­ Niemczech. Rozpowszechnieniie dürn w ujęcia t e g o t e m a t u są t o z a b y t k i p o c h o d z ą c e a b r a k j e s t zupełnie p r z y k ł a d ó w w a ł y się w pro­ Austrii sztuce l u d o w e j , n i e n a t r a f i o n o n a ­ tomiast na jego występowanie w cielnej. ludność katolickiej kor­ Wielkanocy, Zielo­ Boskiej, Święta Matki Św. Michała o r a z w pierwszą niedzielę czerwca. W t y m też r o k u obchodzono uroczyście w pielgrzymek do cudownego pozwalają n a m uściślić Wallddürn 400-lecie korporału - . Powyższe f a k t y a datowanie wymienionych s k i c h z a b y t k ó w s z t u k i l u d o w e j , co j a k w i a d o m o cza zazwyczaj wątpliwie 10 tej Krwi w i e l e trudności. Oprócz pochodzącego n i e ­ z 1831 r . d r z e w o r y t u opatrzonego datą, w s z y s t k i e giem M a t k i Boskiej w w i c k i m , pochodzącą w i e n i a Św. K r w i figurę przydrożną Makocicach w powiecie z Walldürn n a „fasadzie", b o k i Chrystusa figury pokazują­ cego r a n y , C h r y s t u s a p r z e d P i ł a t e m o r a z m o n o g r a m I H S . Przedstawienie Świętej rzeźbie k a m i e n n e j bliższej okolicy Krwi s p o t y k a się w na terenie Niemiec, Walldürn ludowej głównie w (Hainstadt, Świę­ z a p e w n e w 2. p o l . X I X w . , l a t a c h siedemdziesiątych i osiem- proszoprzedsta­ 2 3 wyobrażające Kostryckiego, z posą­ z 1911 r . ( i l . 1 6 ) . O b o k zdobią płaskorzeźby Macieja inne przedstawienia z Walldürn powstały a n a w e t być m o ż e w zdobiącej s ł u p o w ą 'kamienną pol­ nastrę­ naj­ Kulsheim, B u - II. 8. Święta Krew z Walldürn, mal. na szkle, kościół św. Szymona i Judy, Białka, pow. Nowy Targ. II. 9. Święta Krew z Walldürn, mal, na szkle, Witów, pow. Nowy Targ, wł. Muz. Tatrzańskie, Zakopane. II. 10. Święta Krew z Walldürn, mal. na szkle, Jabłonka, pow. Nowy Targ, wł. Muz. Etnogr., Kraków. II. 11. Święta Krew z Walldürn, mal. na szkle, Piekielnik, pow. Nowy Targ, wł. Muz. Etnogr., Kraków. ii chen), n a w s p o m n i a n y c h j u ż f i g u r a c h u s t a w i o n y c h p r z y drogach, którymi zdążały p i e l g r z y m k i . B y ł y to n a ogół kolumny zwieńczone płaskorzeźbą z wyobrażeniem cu­ downego korporału ujętego w o b r a m i e n i e o f o r m i e wo­ lut, a w do najstarszych Walldürn w przy 1728 r . o r a z należy Blutbildstock Amorbacher w pobliżu Strasse Hainstadt w stojący wystawiony roku 1744 ( i l . 17) . 24 Figura nego makocicka z funkcją, stocken. Walldürn nych sławnych nie jaką miała oczywiście spełniały należało tylko w bowiem najbliższej nieniu od i n n y c h k a t o l i c k i c h pielgrzymów spoza zawędrował do wa 2 ( i . Wiadomo, cudow­ i w odróż­ pątniczych, j a k dzisiejszy przyby­ za nas temat pośrednictwem f u n d o w a l i mieszkańcy w s i , a twórcą j e j , w e d ł u g m i e j s c o w e j tylko z imienia, miejsc Interesujący 2 5 zapewne wzorów graficznych. Figurę ny wspól­ Blutbild- i Węgier, nie notowano t a m Niemiec . Makocic do okolicy ośrodków chociażby i M a r i a z e l l , dokąd p o d z i e ń wają p i e l g r z y m k i z C z e c h nic niemieckie t r a d y c j i , m i a ł być, z n a ­ kamieniarz Franciszek że k a m i e n i a r z e p o s ł u g i w a l i z Maszko- się druko­ w a n y m i w z o r n i k a m i , z których k o p i o w a l i dosłownie l u b po p r z e p r o w a d z e n i u tylko pewnych przydrożnych, n a g r o b k ó w wane nam b y ł y n a ogół w na wskazanie zmian formy i ołtarzy. W z o r n i k i t e Niemczech drogi, jaką i A u s t r i i , co temat Świętej z W a l l d ü r n p r z e d o s t a ł się d o l u d o w e j r z e ź b y na t e r e n i e P o ł u d n i o w e j P o l s k i Reasumując 27 figur wyda­ pozwała Krwi kamiennej . nasze rozważania, d o c h o d z i m y do w n i o ­ 33 �dziesiątych tego stulecia. Omawiany temat P o l s k i utrzymał się do p o c z ą t k ó w d r u g i e g o na cia X X w . , n a co z d a j e się w s k a z y w a ć najmłodszy nalezionych z od­ p r z y k ł a d ó w — płaskorzeźba n a f i g u r z e ma- k o c i c k i e j z r o k u 1911. Zatrzymajmy zawartych w się jeszcze n a d sprawą treści przedstawieniu Splamiony winem Świętej Krwi ciele Św. Jerzego w Walldürn, czczony jest k r w i C h r y s t u s a , stąd o b n o s z o n y w B o ż e g o Ciała bywa i jakie ustaliło z Walldürn. się w w w procesji monstrancji Świętej K r w i z sztuce na koś­ jako relikwia czasie na równi z umieszczonym Sanctissimum. Z przedstawieniem dürn, ideowych korporał, p r z e c h o w y w a n y Czy terenie dziesięciole­ Wall­ przełomie XVI X V I I w . , z w i ą z a n e b y ł y jeszcze i n n e treści. B y ł o ono całe t o b o g a c t w o treści b y ł o z n a n e jak i odbiorcom wspomnianych B r a k j a k i c h k o l w i e k przekazów nie pozwala jaśnić tego p r o b l e m u . N a wienie Świętej zerunkami Krwi cierpiącego z bezkrwawą t e n został Franciszka z Maszkowa, m a k o c i c k a , czy też proboszcza, został mechanicznie Wydaje się, że Chrystusa. przekonanie o jego prawdziwej prawiania mszy. był obrazowym, więc względnie Wizerunek obecności w Świętej a nie j a k ilustracyjnym Krwi dotąd Walldürn symbolicznym wyobrażeniem k o m u n i i . Rozpowszechnione w Niemczech chwili od­ z sakramentu r y c i n y , na któ­ dziełem czy — co j e s t n a j b a r d z i e j przeniesiony niarskich? którego przez z wi­ uzupeł­ figura miejscowego prawdopodobne — z wzorników dla odbiorcy walldürnski n i e odgrywał jedną program kamieniarza była był i n s p i r o w a n y przez r o l i , a l e 'stanowił j e d y n i e ofiary przedsta­ jest Czy j e d n a k wprowadzony Chrystusa. bezkrwawej z Makocic zestawione ofiarą m s z y . świadomie utwierdzać więc Polski? pełni w y ­ nienie i d e i z a w a r t y c h w wyobrażeniach korporału, zwią­ zanych mszy a w Chrystusa, stanowiącymi korporał świętej, figurze z Walldürn w i d o m y m z n a k i e m p r z e m i e n i e n i a w i n a w i k r e w w czasie Z w i e l o k r o t n i e n i e wyobrażeń C h r y s t u s a miało t a k twórcom, dzieł n a t e r e n i e kamie­ z polskiej jakiejś z odmian wyobrażenia N a l e ż a ł o b y się jeszcze zastanowić n a d p o w o d e m jęcia tematu Świętej Krwi z wisi szczególnej Walldürn prze­ przez polską sztukę l u d o w ą . M o g ł y t u działać t a k i e c z y n n i k i , j a k n p . propagowanie nów omawianego względnie t e m a t u przez któryś duchowieństwo świeckie. W z zako­ Walldürn r y c h korporał t r z y m a n y jest przez Marię i Św. J a n a l u b w r o k u 1031 o s i e d l i l i s i ę k a p u c y n i , stąd można b y w n i o s ­ Boga Ojca wskazuje, kować, niach W cudowny korporał kulcie ludowym tronką że n a w s p o m n i a n y c h Święta nieszczęśliwych się do n i e j o p o m o c pełnił r o l ę i Krew przedstawie­ postaci z Walldürn opiekunką chorych. Chrystusa. była pa­ Zwracano szczególnie w c h o r o b a c h k r w i , cho­ w taką z prośbą o d z i e c k o Krwi wym 29 inwentarzem domo­ . temu Świętej powinien klasztorze 34 Krwi był 3 0 odegrać mogło zależeć . Ponieważ był i jest kapucynom jednak, że krakowskim kapucynów we wspom­ temat Świętej zupełnie z n a n y . T r u d n o także s t w i e r d z i ć czy o m a w i a n y 12 13 na omawiany klasztor przeprowadzone wykazały II. 12. Święta Krew z Walldürn, drzeworyt, Górny Śląsk, wł. Bibl. Jagiellońska, z Walldürn, olej, płótno, wł. Osterreichische Museum für Volkskunde, Wiedeń. dürn, obrazek dewocyjny, awers i rewers, wł. Muz. Etnogr., Kraków. VERUM MIRACULUM SUB S.MÍSSA VALTKRTE zakonowi Krakowie. Poszukiwania nianym nad właśnie t e m a t b y ł p o p u l a r n y n a t e r e n i e P o l s k i p o ł u d n i o w e j , więc rolę r o b a c h k o b i e c y c h , różycy, t a k u l u d z i j a k i u zwierząt, i opiekę że rozbudzeniu k u l t u Kraków. II. 14, 15. II. 13. Święta nie t e m a t był Święta Krew z Krew Wall­ �15 14 popularyzowany terenach przez proboszczów, któregoś gdyż w z pracujących takim wypadku f i o n o b y n a o b r a z y kościelne z p r z e d s t a w i e n i e m Krwi w z Walldürn. Należałoby przypadku więc i n n y c h tematów, przyjąć, natra­ Świętej że t a k j a k przedstawienie K r w i z W a l l d ü r n zostało p r z e n i e s i o n e ludowej na t y c h Świętej do polskiej sztuki za p o ś r e d n i c t w e m d e w o c j o n a l i ó w docierających t u z A u s t r i i i C z e c h . W przejęciu tego t e m a t u p r z e z p o l ­ ską sztukę l u d o w ą skakujący, Świętej Krwi prymitywną zów wręcz rolę mógł odegrać charakter z W a l l d ü r n , który wyobraźnię i grafik, odbiorców, niepoślednią magiczny twórców j a k i niemniej dla których za­ przedstawienia oddziałał zarówno wymienionych prymitywnych na obra­ wiejskich były o n e przeznaczone. PRZYPISY M . W a l i c k i , O nową interpretację pojęcia Chrystusa Frasobliwego, „ P o l . S z t . L u d . " , R. V I I I , 1954, n r 2, s. 100—103; A . K u n c z y ń s k a , Chrystus Frasobliwy w pol­ skiej sztuce ludowej, „ P o l . S z t . L u d . " , R. X I V , 1960, n r 4, s. 211—228; H . O l ę d z k a , L'ancienne sculpture du Christ Affligé des districts de Jasło, Krosno et Sanok dans les collections du Musée des Traditions et des Arts Popu­ lates á Varsovie, „Zeszyty Etnograficzne M u z e u m K u l ­ t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e " , t . I , 1960, s. 7 4 — 87; S. K r z y s z t o f o w i c z , E . Snłeżyńska, Ikonografia ludo­ wych obrazów Matki Boskiej Saletyńskiej, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X V I I I , 1964, n r 1, s. 2 5 — 3 4 ; S. K r z y s z t o f o w i c z , Źródia ikonograficzne przedstawień Oka Opatrzności, „ P o l . Szt. L u d . " . R. X X I I , 1968, n r 3, s. 121—126. - K . Künstle, Ikonographie der christlichen Kunst, B d . I , I I , F r e i b u r g 1928; L . R e a u , Iconographie de 1'art chrétien, t . I — I I I , P a r i s 1955. J . Białostocki, Tradycje i przekształcenia ikono­ graficzne, „ T e o r i a i T w ó r c z o ś ć " , P o z n a ń 1961, s. 1 4 1 . P r z y k ł a d e m s t w o r z e n i a w obrębie p o l s k i e j s z t u k i l u d o ­ w e j t y p u i k o n o g r a f i c z n e g o w o p a r c i u o istniejące t e k s t y l e g e n d j e s t , j a k dotąd, j e d y n i e p r z e d s t a w i e n i e Matki B o s k i e j S a l e t y ń s k i e j , (S. K r z y s z t o f o w i c z , E . Snieżyńska, op. c i t . , s. 34). K . P i w o c k i , Podnieta i realizacja [ w : ] Sztuka i Hi­ storia. Księga pamiątkowa ku czci prof. M. Walickiego, W a r s z a w a 1966, s. 217. J . Białostocki, o p . c i t . , s. 158. 1 3 4 5 D r z e w o r y t M . K o s t r y c k i e g o , 1831 г., B i b l i o t e k a J a ­ giellońska, s y g n . J И 0 5 1 ; d r z e w o r y t k o l o r o w a n y z G ó r ­ n e g o Śląska, B i b l i o t e k a Jagiellońska, s y g n . J 10993; o b r a z k i na szkle w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w K r a k o ­ w i e : o b r a z e k z Jabłonki N r i n w . 10971, o b r a z e k z W a k s ­ m u n d u N r i n w . 11269, o b r a z e k z P i e k i e l n i k a N r i n w . 9412; o b r a z k i n a s z k l e i l u s t r z e w M u z e u m Tatrzańskim w Z a k o p a n e m : o b r a z e k z L e ś n i c y N r i n w . E/82, o b r a z e k z W i t o w a N r i n w . E/46, o b r a z e k n a l u s t r z e z Rogoźnika N r i n w . E/992, o b r a z e k z t e r e n u P o d h a l a należący p i e r ­ w o t n i e do k o l e k c j i S. Szymańskiego, Oddział M u z e u m T a t r z a ń s k i e g o , W i l l a T e a , N r i n w . 2915; o b r a z e k na s z k l e , kościół św. S z y m o n a i J u d y , . Białka, p o w . N o w y T a r g , o b r a z o l e j n y n a płótnie, O s t e r r e c h i s c h e s M u s e u m für V o l k s k u n d e , W i e d e ń N r i n w . 56222. Wiadomości o Walldürn czerpałam z p r a c : K . L o h m e y e r , Die Wallfahrstkirche zum heiligen Blut in Wall­ dürn, Augsburg (1929), „Deutsche Kunstführer", B d . X L I I I ; R. K r i s s , L . R e t t e n b e a k , Wallfahrtsorte Europas, M ü n c h e n b . r . , s. 68; P. T . S t u m p , O'. G i l l e n , Heilige Blut [ w : ] Reallexikon zur deutschen Kunstgeschichte, Bd. I I , r e d . O. S c h m i t t , S t u t t g a r t 1948, szp. 954; M . D o i m a r u s , Walldürner Wallfahrt in sechs Jahrhunderten, b . m . 1952, s. 6 — 2 1 ; W . B r u c k n e r , Die Verehrung des Heiligen Blutes in Walldürn, A s c h a f f e n b u r g 1958, s. 2 2 — 4 8 ; R. K r i s s , L . R e t t e n b e c k , Bilder und Zeichen religiósen Volksglaubens, München 1963, s. 73. W . B r u c k n e r , o p . c i t . , s. 2 1 , i l . 30. 6 7 8 35 �9 T a m ż e , s. 27. i l . 3 1 , 32. 1 0 T a m ż e , s. 48, 70—80. 1 1 T a m ż e , s. 74—77. 1 8 1 9 T a m ż e , s. 22. Miedzioryt w Muzeum Etnograficznym w K r a k o ­ w i e , N r i n w . 22103; obrazki dewocyjne z podpisami i t e k s t a m i m o d l i t w w języku p o l s k i m były d r u k o w a n e w X I X w . między i n n y m i w Paryżu przez Bouasse L e bel, w B a w a r i i w Szrobenhauzen u Poelletha, w N o r y m ­ berdze oraz u L . K o p p e g o w Pradze. W . B r u c k n e r , op. c i t . , s. 77, p r z y p . 315 w p r o w a d z a podział w p r z e d s t a w i e n i a c h Ś w i ę t e j K r w i z W a l l d ü r n n a d w i e o d m i a n y : k i e d y t w a r z e C h r y s t u s a występują n a d i pod r a m i o n a m i Ukrzyżowanego i kiedy wszystkie t w a ­ r z e u m i e s z c z o n e są p o d r a m i o n a m i U k r z y ż o w a n e g o . T e o s t a t n i e w i z e r u n k i , j e g o z d a n i e m , są c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a A u s t r i i i C z e c h . O d m i a n a piąta p r z e d s t a w i e n i a Ś w i ę ­ tej K r w i z Walldürn znana jest n a p o d s t a w i e czeskiego, l u d o w e g o o b r a z k a na szkle z połowy w i e k u X I X , który zachował się w M u z e u m M o r a w s k i m w B r n i e (Peintures sous verte XVI —XIX — J u i n 1968, M u s é e C a n t i n i , M a r s e i l l e , p o z . 56, i l . 56). K . S t e c k i , Ludowe obrazy na szkle z okolic pod­ tatrzańskich, „Rocznik Podhalański", Zakopane-Kraków, N r 1, 1914—1921, s. 207; L . L e p s z y , Obrazy ludowe na szkle malowane, „ P r z e m y s ł i R z e m i o s ł o " , t . I , 1921, s. 3. 1 2 1 3 1 4 е е 1 5 1 6 malerei L . L e p s z y , op. c i t . , s. 3; J . V y d r a , Die ( P r a g a 1957), s. 10, 14. Hinterglas- M . Sokołowski. Drzeworytnictwo u nas, „ S p r a w o ­ z d a n i a K o m i s j i do B a d a n i a H i s t o r i i S z t u k i w P o l s c e " , t. V I I , 1906, s. 452, i l . 7; J . K i e s z k o w s k i , Zwięzły katalog 1 7 Fot.: Krystyna Gorazdowska — il. 7, 9; Jacek Swiderski — il. 8, 10; rys. Maria Czarnecka. II. 16. Święta gura kamienna, 36 Krew z Walldürn, 1744 r. w pobliżu wystawy dawnych drzeworytów ludowych zebranych i wydanych przez Z. Łazarskiego, W a r s z a w a 1921, s. 37. W . B r u c k n e r , o p . c i t . , s. 70, i l . 33. O b r a z e k w y k o n a n y techniką stalorytniezą, u dołu opatrzony jest podpisem: „Cudowny obraz w W a l l d r y n gu w Niemczech". Na rewersie umieszczony jest tekst legendy. Pragnę wyrazić głęboką wdzięczność mgr A. Tyszkowej na zwrócenie m o j e j u w a g i n a w s p o m n i a ­ n y obrazek. Obrazki dewocyjne n a terenie dawnej Galicji d r u ­ k o w a n e były w d r u k a r n i W . L . A n c z y c a o r a z w D r u k a r ­ n i „ C z a s u " w K r a k o w i e , a w e L w o w i e w d r u k a r n i Sz. Bednarskiego. Przykładem takiego przedstawienia n a terenie Nie­ m i e c j e s t o b r a z p r o c e s y j n y ( B l u t s c h i l d ) w kościele p a ­ r a f i a l n y m w R e t z s t a d t ( o k r ę g K a r l s t a d t ) , p o w s t a ł y około 1700 r . (P. T . S t u m p , O. G i l l e n , o p . c i t . , i l . 8). L i c z b a t w a r z y C h r y s t u s a uległa z m i a n i e zwłaszcza n a o b r a z k a c h w o t y w n y c h , k t ó r e z a c h o w a ł y się w k o ś ­ c i e l e Ś w . J e r z e g o w W a l l d ü r n (W. B r u c k n e r , o p . c i t . , s. 108). T e k a N r 28 ( w y w i a d y H . W ó j c i k i E . Ś n i e ż y ń s k i e j - S t o l o t ) , A r c h i w u m Zespołu D o k u m e n t a c j i P o l s k i e j S z t u ­ k i L u d o w e j I S P A N N r i n w . 75305, 76785. W . B r u c k n e r , op. c i t . , s. 201—204, i l . 48, 50. T a m ż e , s. 138. T e k a N r 28, o p . c i t . E . S n i e ż y ń s k a - S t o l o t , Adeodatus Martyński kamie­ niarz z Borzęcina, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X X I I , 1968, n r 3, s. 134. M . D o m a r u s , o p . c i t . , s. 52. W . B r u c k n e r , o p . c i t . , s. 92. M . D o m a r u s , o p . c i t . , s. 50. Kubiena —• il. 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3, 4, 11, 14, 15; Ewa płaskorzeźba na figurze kamiennej, Heinstadt, Odenwald, wg Brucknera. Snieżyńska-Stolot 1911 г., Makocice, pow. — Proszowice. il. II. 16; Jan 17. Fi- �