https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e93cb6c35e0ede842a1d631a1bdf95d0.pdf 52f120a019a0590578648022cc363638 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3383 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3170 Title A name given to the resource Nikifor (1895-1968) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.23-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski NIKIFOR (1895-1968) W y c h o w a ł się na pograniczu d w ó c h k u l t u r , d w ó c h w y z n a ń , byl for b y ł a n a l f a b e t ą , b o l a ł z tego p o w o d u a p o n i e w a ż b y ł raczej b o w i e m Ł e m k i e m . W y o b r a ż e n i a o B o g u , N i e b i e , Piekle k s z t a ł ­ s k ą p y ( n i g d y nie d a w a ł ,,na t a c ę " ) z a s k o c z y ł o m n i e g d y o f i a r o w a ł t o w a ł z a p o z n a j ą c się z n a u k a m i a przede w s z y s t k i m m a l o w i d ł a m i s p o r ą s u m ę c h ł o p c o m , k t ó r z y z b i e r a l i d a t k i na b u r s ę . N i e c h c i a ł , w cerkiewkach i k o ś c i o ł a c h , c h o d z i ł b o w i e m z a r ó w n o do j e d n y c h b y wiedziano, że nie c z y t a i nie pisze, o p a t r y w a ł w i ę c o b r a z k i jak i drugich. n a p i s a m i , o d w z o r o w u j ą c , p r z e w a ż n i e z b ł ę d a m i , widziane g d z i e ś Ojca nie z n a ł , m a t k a z a r a b i a ł a p r a n i e m . M i a ł jej f o t o g r a f i ę , szyldy czy drogowskazy. Czasem tekst k o m e n t o w a ł t e r ś ć obrazka, p o k a z y w a ł z w i d o c z n y m wzruszeniem. Z m a r ł a , g d y b y l jeszcze c z ę s t o b y ł t o j e d n a k t y l k o z b i ó r p r z y p a d k o w y c h w y r a z ó w . A b y nie c h ł o p c e m , z o s t a ł w i ę c sam, nie z n a j ą c n a w e t swego nazwiska. w y r ó ż n i a ć się w czasie n a b o ż e ń - i t w a s p o r z ą d z i ł sobie m o d l i t e w n i k W i e d z i a ł t y l k o , że się n a z y w a N i k i f o r . W i e d z i a ł t e ż , o d m ł o d y c h w czarnej oprawie. W y g l ą d a ł j a k p m w d z i w y , t y l e że w ś r o d k u l a t , że m a b y ć malarzem. J u ż wczesne akwarele ś w i a d c z ą o w i e l ­ znajdowały kiej w g ó r n e j części s t r o n i c y sceny b i b l i j n e , w dolnej z a ś ich w s p ó ł ­ wrażliwości i umiejętności obserwacji, nie r z a d k o pod­ szytej d o w c i p o m . Prace swe s z a n o w a ł , n a w e t te wczesne z okresu się wyłącznie rysunki Nikifora, przedstawiające czesne, ziemskie o d p o w i e d n i k i . g d y m i a ł 10—-12 l a t , p i e c z o ł o w i c i e p r z e c h o w y w a ł w d u ż e j s k r z y n i , Gotowe o b r a z k i „ o p r a w i a ł " , p r z y k l e j a j ą c po bokach r a m k ę k t ó r ą m i a ł w s w y m k r y n i c k i m m i e s z k a n i u . Całe ż y c i e m a l o w a ł z p a s k ó w p a p i e r u , t a k d o b r a n ą w kolorze, że p o t ę g o w a ł a w y r a z a w ę d r u j ą c c z ę s t o po wsiach i k r y n i c k i c h domach s p r z e d a w a ł je całości. Potem bądź ofiarowywał p i e c z ę ć —• N i k i f o r - M a t e j k o w z a m i a n za jedzenie czy nocleg. G d y nie przyklejał z n a j d o w a ł n a b y w c ó w — p r o s i ł o j a ł m u ż n ę . P o n i e w a ż na skutek Nazwisko powszechnie w a d y w y m o w y ( p r z y r o ś n i ę t y j ę z y k ) b e ł k o t a ł , n a ogół nie r o z u ­ swej m i a n o go, co p o g ł ę b i a ł o izolację p s y c h i c z n ą malarza. na odwrocie p ę t e l k ę i przystawiał ( m i a ł i c h k i l k a i bardzo je l u b i ł ) . znanego malarza p r z y b r a ł j a k o o z n a k ę profesji. Pisano Ś w i a t go c i e k a w i ł , w ę d r o w a ł w i ę c po wsiach, j e ź d z i ł k o l e j ą nawet o n i m , ż e jest g ł u c h o n i e m y . N o s i ł w i ę c w swej kasetce ( o c z y w i ś c i e bez b i l e t u ) do T a r n o w a , K r a k o w a , Nowego S ą c z a , z obrazkami i farbami „list ż e b r a c z y " , k t ó r y malując umieszczał W a r s z a w y . W l a t a c h p i ę ć d z i e s i ą t y c h p o j e c h a ł nawet na t z w . na w i d o c z n y m miejscu. T a k i c h l i s t ó w z a c h o w a ł o się k i l k a , na w ó w c z a s Ziemie Odzyskane. S z k i c o w a ł o ł ó w k i e m w n o t a t n i k u k a ż d y m , o b o k p r o ś b y , pisanej przez z n a j o m y c h , w i d n i o j o m a l e ń k i widziane budowle, k o ś c i o ł y , secesyjne ratusz^ i dworce. Powsta­ obrazek p r z e d s t a w i a j ą c y N i k i f o r a , k o ś c i ó ł b ą d ź c e r k i e w k ę . N i k i ­ w a ł y p ó ź n i e j z n a k o m i t e k r a j o b r a z y z o k i e n wagonu (nie z n a m 23 �i n n y c h , gdzie t a k b y się c u l o przesuwanie pejzażu). Nikifor na k o ł n i e r z u k o s z u l i . B y ł przekonany, że m i l a r z e z n a j d u j ą się z b i e r a ł t e ż stare pisma i w z o r n i k i secesyjnej a r c h i t e k t u r y , po­ w h i e r a r c h i i ś w i a t a przed i n n y m i l u d ź m i , i m b o w i e m d a ł P a n s ł u g i w a ł się n i m i , ale w s w y c h wizjach a r c h i t e k t o n i c z n y c h pusz­ dar tworzenia. czał wodze f a n t a z j i . B u d o w a ł g i g a n t y c z n y b u d y n e k na k s z t a ł t W i e r z y ł , że s p r a w i e d l i w o ś ć z a p a n u j © dopiero na tamtym a r k i —- ,,To A m e r y k a , t ł u m a c z y ł . R o b i ą p i e n i ą d z e . W k a ż d y m świocie. Złi z o s t a n ą u k a r a n i , d o b r z y w y w y ż s z e n i . W t e d y o n , po­ d o m u robie, p i e n i ą d z e , D o l a r y ! " n i ż a n y na z i e m i zostanie m ę d r c e m , c z y t a j ą c y m Wiadomo, ż^ N i k i f o r byl znakomitym kolorystą. święte księgi, Umiał malarzem z p r a w d z i w y m i s z t a l u g a m i , s k r z y p k i e m , b i s k u p e m — j e d n a k t a k ż e ciekawie r y s o w a ć . Ś w i a d c z ą o t y m szkice oerkiewek, w y m i e r z a j ą c y m u s t ó p o ł t a r z a k a r ę t y m , k t ó r z y go s k r z y w d z i l i . w i r t u o z e r i a w p o s ł u g i w a n i u się e f e k t a m i p e r s p e k t y w y . „ P o t r e t y " chwytały charakterystyczną cechę konkretnej osoby. M a l a r s t w o b y ł o d l a N i k i f o r a nie t y l k o f o r m ą p r o j e k c j i m a r z e ń Kiedyś i o c z e k i w a ń , ale sposobem i n t e r p r e t a c j i widzianej r z e c z y w i s t o ś c i . poprosiłem Nikifora o kilkanaście ołówkowych szkiców różnych M a l u j ą c d o m , w k t ó r y m mieszkam, d o d a ł jedno p i ę t r o , d o s a d z i ł o s ó b (na wieczkach p u d e ł e k od p a p i e r o s ó w ) i z a n o t o w a ł e m n a drzdfc^a na u l i c y , a r y s u j ą c na moje p r o ś b y P a ł a c K u l t u r y i N a u k i odwrocie kogo m v j ą p r z e d s t a w i a ć . Po k i l k u l a t a c h p o k a z a ł e m je w b u d o w a ł go w o t a c z a j ą c e , m a l a r z o w i . M o m e n t a l n i e p o z n a ł , k t ó r y rysunek kogo przedstawia. d o s k o n a ł e poczucie h u m o r u , widoczne w i m a g i n o w a n y c h p o m ­ D o n i e k t ó r y c h t e m a t ó w p o w r a c a ł w r ó ż n y c h okresach swego ż y c i a . N a l e ż a ł clo n i c h w ą t e k Nikifora (z n i e o d ł ą c z n ą k a s e t ą ) , Nikifora wędrującego po drogach witanego, Uczt malarzy. T e n te­ nikach jak i architekturach spiętrzone k u górze domy. Miał zwieńczonych dowcipną figurą. W obrazach jego czas u l e g a ł s p ł a s z c z e n i u . E l e m e n t y przesz­ łości i t e r a ź n i e j s z o ś c i n a k ł a d a ł y się na siebie. N a d Ucieczką do m a t i n t e r p r e t o w a ł s z c z e g ó l n i e starannie. Po ś m i e r c i — t ł u m a c z y ł Egiptu l e c i a ł aeroplan, t a k i sam, j a k i m ó g ł z a p a m i ę t a ć z m ł o d o ś c i , — wszyscy m i l a r z e z o s t a n ą zaproszeni do P a ń s k i e g o s t p ł u , i t a k święci w niebie n o s i l i z i m ą n a u s z n i k i , a poruszali się d o r o ż k ą oto s i e d z ą obok siobie (jak za c z a s ó w m ł o d o ś c i N i k i f o r a ) w czar­ „ n a b a l o n a c h " , j a k co lepsi k r y n i c c y g o ś c i e . Niebo w istocie nio n y c h pelerynach, kapeluszach z r o n d e m i fontaziach z a w i ą z a n y c h r ó ż n i ł o się od z i o m i . B y ł o t y l k o lepsze. 24 �N i k i f o r p r a c o w a ł od ś w i t u do nocy, o b s e r w o w a ł e m go w K r y ­ no ? K t o do czasu m o d y na N i k i f o r a , cenił „ P a m i ą t k i z K r y n i c y " n i c y i g d y m i e s z k a ł u m n i e w Warszawie. W ż y c i u nie w i d z i a ł e m m i ł o w a n e ś l i n ą i f a r b k e m i , zawsze na m u r k u p r z e d D o m e m t a k pracowitego c z ł o w i e k a . Z a c z y n a ł m a l o w a ć Zdrojowym ? o awioio, koło 5—6, a n i na c h w i l ę nie o d r y w a j ą c s i ę od r o b o t y . K i e d y nadcho­ N i k i f o r a „ o d k r y ł " o k . 1935 r . u k r a i ń s k i m a l a r z Seweryn dził zmierzch o d k ł a d a ł f a r b y , z a b i e r a ł się do rysowania o b r a z k ó w , T u r y n . Pierwszy p i s a ł o n i m J e r z y W o l f f , ale t w ó r c z o ś ć k r y n i c k i e ­ k t ó r e w n a s t ę p n y c h d n i a c h m i ł o w a ł . P ó ź n y m wieczorom, g d y go m i s t r z a s p o p u l a r y z o w a l i dopiero po wojnie A n d r z e j i E w a oczy m u j u ż ł z a w i ł y i b y l w y r a ź n i e z m ę c z o n y d o b i e r a ł i p r z y k l e j a ł B a n a c h o w i e . Z a j ę l i się w a r u n k a m i ż y c i a i z d r o w i e m m a l a r z a , r a m k i do obrazków-, w y k o n y w a ł p ę t e l k i do zawieszania. Obser­ zorganizowali m u pierwsze, w a ż n e w y s t a w y w k r a j u i za g r a n i c ą , w u j ą c go s ą d z ę , że w s w y m ż y c i u n a m i ł o w a ł k i l k a d z i e s i ą t t y s i ę c y w y d a l i o n i m dwie książki. o b r a z k ó w na kartkach zo szkolnych z e s z y t ó w , wieczkach od W o s t a t n i c h l a t a c h ż y c i a N i k i f o r m i a ł przydzielonego opie­ p u d e ł e k z papierosami, a nawet na zlepionych s k r a w k a c h p a p i e r u . k u n a , mieszkanie z rzeczami o k t ó r y c h p r z e d t e m m a r z y ł ( k i l k a N i g d y się nie p o w t a r z a ł , n a t o m i a s t c z ę s t o m i l o w a ! serio o b r a z k ó w odbiorników radiowych, kilkanaście zegarków), samochód k t ó r y m na t e n sam t e m a t , p r z e d s t a w i a j ą c jo w kolejnej fa-'.io r u c h u , j a k go w o ż o n o . W ł a d z e d a ł y m u d o w ó d osobisty i oficjalne nazwisko k l a t k i rysunkowego f i l m u . — K r y n i c k i . B y ł j u ż j e d n a k bardzo c h o r y i z m ę c z o n y ż y c i e m , Prace p ó ź n i e j s z o w y k a z u j ą rozwój w p o r ó w n a n i u z w c z e ś n i e j s z y m i , p o g ł ę b i a się n a s t r ó j , doskonali s m u t n y . M ę c z y l i go ludzie, p r z y c h o d z ą c y p o p a t r z e ć j a k pracuje, kompozycja, m ę c z y ł o m i ł o w a n i e . P r a c o w a ł j a k b y z o b o w i ą z k u , gorzej, z coraz umiejętność perspektywicznego widzenia archi­ t e k t u r y , ś w i a d o m e operowanie ś w i a t ł o c i e n i e m , a przede wszyst­ kim w r a ż l i w o ś ć k o l o r y s t y c z n a . Najlepsze obrazy, te większym trudem. właśnie, Prace N i k i f o r a pokazano na wszystkich w a ż n i e j s z y c h w y s t a ­ k t ó r e p r z e s ą d z a j ą o randze a r t y s t y c z n e j N i k i f o r a , t w o r z y ł w la­ w a c h s z t u k i n a i w n e j (w B a z y l e i , M o n a c h i u m , Z u r y c h u , Zagrze­ tach trzydziestych. Z a c h o w a ł o się ich jednak biu, Bratysławie itd.) Miał kilkanaście wystaw indywidualnyoh niewiele, któż b o w i e m , poza k i l k o m a m a l a r z a m i , d o c e n i a ł przed w o j n ą i c h p i ę k ­ w Polsce, Argentynie, B e l g i i , Berlinie Zachodnim, Brazylii 25 �F r a n c j i , H o l a n d i i , J a p o n i i , J u g o s ł a w i i , Republice Federalnej Niemiec, Stanaoh Zjednoczonych, S z w a j c a r i i , Wielkiej B r y t a n i i . O Nikiforze napisano p a r ę setek a r t y k u ł ó w , n a k r ę c o n o 3 filmy dokumentalne. Bibliografię oraz wykaz wystaw podaje w swej najnowszej k s i ą ż c e Andrzej B a n a c h . Nikifor, 26 Warszawa 1983. Obrazy Nikifora z n a j d u j ą s i ę w Polsce w n a s t ę p u j ą c y c h muzeach: Muzeum O k r ę g o w e , N o w y S ą c z ( n a j w i ę k s z a kolekcja), Muzeum Narodowe w Warszawie, Muzeum Narodowe w Pozna­ n i u , Muzeum Etnograficzne w K r a k o w i e , P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Muzeum O k r ę g o w e w R a d o m i u , Muzeum O k r ę g o w e w T o r u n i u . �