https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01ceee5328cc54c8907a0e0a2c3be621.pdf 5347cbce34db1313de0c90d437659fd1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2945 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2749 Title A name given to the resource Koncepcje etnograficznego zróżnicowania kultury ludowej dzisiaj / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.49-57 Creator An entity primarily responsible for making the resource Węglarz, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Węglarz KONCEPCJE ETNOGRAFICZNEGO Z R Ó Ż N I C O W A N I A KULTURY L U D O W E J DZISIAJ W s t ę p Zagadnienie z r ó ż n i c o w a n i a e t n o g r a f i c z n e g o „ z r o d z i ł o się ze zdobytego z p o t o c z n e j o b s e r w a c j i przekonania o niejednolitości zjawisk k u l t u r o w y c h , jakie w y s t ę p u j ą w t y m s a m y m czasie w różnych p u n k t a c h przestrzeni w t y m s a m y m s p o ł e c z e ń s t w i e . " Podjęcie p r o b l e m a t y k i etnograficznej regionalizacji oznacza: 1 — po pierwsze, uznanie terytorialnej integracji o k r e ś l o n y c h zjawisk s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h w postaci przestrzeni g e o g r a f i ­ cznej ( „ r e g i o n u e t n o g r a f i c z n e g o " , „ w s p ó l n o t y l o k a l n e j " itd.) i/lub przestrzeni społecznej ( „ r o d u " , „ g r u p y e t n o g r a f i c z n e j " itp.) oraz — po drugie, dostrzeżenie i z a a k c e n t o w a n i e specyfiki danej grupy czy regionu e t n o g r a f i c z n e g o , w ł a ś c i w y c h im c e c h , które wyróżniają je o d i n n y c h g r u p czy też r e g i o n ó w . Tak pojęta problematyka r e g i o n a l n e g o z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d u jest za­ warta (implicite lub explicite) niemal w całej literaturze składają­ cej się na korpus prac d o t y c z ą c y c h e t n o g r a f i i Polski. Zainteresowanie r e g i o n a l n y m z r ó ż n i c o w a n i e m k u l t u r y l u d o ­ wej ujawnia się w polskiej literaturze etnograficznej przede wszystkim w trzech g r u p a c h prac: 1. w programach b a d a w c z y c h ( a n k i e t a c h , i n s t r u k c j a c h , a p e ­ lach, kwestionariuszach i t p . ) ; 2. w opisach k r a j o z n a w c z o - l u d o z n a w c z y c h , o p r a c o w a n i a c h etnograficznych w rodzaju m o n o g r a f i i r e g i o n a l n y c h i w e t n o ­ graficznych m o n o g r a f i a c h sensu stricto; 3. wreszcie w s y n t e t y z u j ą c y c h ustaleniach d o t y c z ą c y c h et­ nograficznej regionalizacji. Kwestię kształtowania się p r o b l e m a t y k i etnograficznej r e g i o ­ nalizacji w polskiej myśli etnograficznej w ujęciu d i a c h r o n i c z n y m potraktowałem szeroko gdzie i n d z i e j , tutaj natomiast w s p o m n ę jedynie, iż ś w i a d o m o ś ć r ó ż n o r o d n o ś c i „ o b y c z a j ó w p o s p ó l s t w a " i wynikający z niej postulat s z c z e g ó ł o w e g o o p i s y w a n i a różnic występuje w p r o g r a m a c h b a d a w c z y c h p u b l i k o w a n y c h już na początku XIX stulecia, jak r ó w n i e ż w p i e r w s z y c h pracach o c h a r a ­ kterze r e g i o n a l n y c h m o n o g r a f i i e t n o g r a f i c z n y c h . W 1 9 3 0 r. ukazały się zaś pierwsze prace mające a m b i c j e s y n t e t y z u j ą c e g o ujęcia kultury l u d u w jej r e g i o n a l n y m z r ó ż n i c o w a n i u : w o p a r c i u o opis r ó ż n o r o d n o ś c i „ z w y c z a j ó w , guseł i p r z e s ą d ó w g m i n u " w Ludzie Polski Łukasza G o ł ę b i o w s k i e g o oraz na p o d s t a w i e kryterium a n t r o p o f izycznego w artykule S t a n i s ł a w a R z e w u s k i e g o Zastosowanie fizjologii do historii.* Lata 30., 4 0 . i 5 0 . u b i e g ł e g o wieku przyniosły — o b o k z b i o r ó w pieśni, p o d a ń , p r z y s ł ó w — t a k ż e sporo relacji z w ę d r ó w e k „ s w o j a k ó w p o s w o j s z c z y ź n i e " , w których e k s p o n o w a n o rozmaitość w a r u n k ó w geograficzno-przyrodniczych i zależną o d n i c h r ó ż n o r o d n o ś ć k u l t u r y l u d u przejawiającą się w w y g l ą d z i e f i z y c z n y m , c e c h a c h c h a r a k t e r o l o ­ gicznych oraz „ w i z u a l n y c h " e l e m e n t a c h k u l t u r y (strojach, b u d o ­ w n i c t w i e , n i e k t ó r y c h o b r z ę d a c h i z w y c z a j a c h , zajęciach l u d n o ś c i itp.)...* 2 3 Ostateczne o d k r y c i e r e g i o n a l n e g o z r ó ż n i c o w a n i a ś w i a t a c h ł o p ó w d o k o n a ł o się w trzecim ć w i e r ć w i e c z u XIX stulecia. Wtedy t o — g ł ó w n i e za s p r a w ą W i n c e n t e g o Pola i Oskara Kolbera — uznano, że k u l t u r ę l u d u należy p o z n a w a ć w jej r e g i o n a l n y c h postaciach. Głoszona przez Pola — n a w i ą z u j ą c e g o m.in. d o p o g l ą d ó w Aleksandra H u m b o l d t a i Karola Rittera — t e z a o bez­ pośredniej zależności p i e r w o t n y c h f o r m organizacji społecznej ( „ r o d ó w " ) i kultury ludu od czynników geograficzno-przyrodniczych, jak r ó w n i e ż d o k o n a n y przez n i e g o podział l u d n o ś c i góralskiej" czy podział obszaru d a w n e j Rzeczypospolitej w opar­ ciu o „ r ó ż n i c e m i e j s c o w e o d n o ś n i e d o m o w y " , w y w a r ł y w p ł y w na późniejsze k o n c e p c j e etnograficznej regionalizacji. 7 Z kolei Kolberg, w p i e r w s z y m — r o m a n t y c z n y m — okresie zainteresowań f o l k l o r y s t y c z n y c h zamierzał d o k o n a ć systematyki p o l s k i c h pieśni l u d o w y c h , poprzez zestawienie i p o r ó w n y w a n i e w a r i a n t ó w m e l o d y c z n y c h t y c h s a m y c h u t w o r ó w z różnych okolic kraju, by tą d r o g ą dojść d o u c h w y c e n i a r e g i o n a l n y c h w ł a ś c i w o ś c i m u z y c z n e g o f o l k l o r u Polski. Ta k o n c e p c j a Kolberga była k o n ­ t y n u a c j ą myśli Karola Kurpińskiego, który w s w y m artykule o p u b l i k o w a n y m w 1 8 2 0 r. dał w y r a z przekonaniu, że muzyka l u d o w a jest z r ó ż n i c o w a n a r e g i o n a l n i e . D o d a j m y , iż w s p ó ł c z e ś ­ nie tę linię regionalizacji k u l t u r y l u d o w e j w oparciu o kryterium e t n o m u z y c z n e k o n t y n u u j ą w s w y c h pracach tacy badacze jak J a n Stęszewski i B o g u s ł a w L i n e t t e . 8 9 Na przełomie lat 5 0 . i 6 0 . u b i e g ł e g o w i e k u zrodził się u Kolberga projekt w s z e c h s t r o n n e j d o k u m e n t a c j i kultury l u d o w e j ziem d a w n e j Rzeczypospolitej w formie panoramicznej serii m o n o g r a f i i r e g i o n a l n y c h . O d t ą d j e g o celem stało się dążenie d o w y r ó ż n i e n i a „ s z c z e g ó ł ó w p r o w i n c j o n a l n y c h " , które systematy­ cznie opisane złożyć się miały na e t n o g r a f i c z n y obraz kraju. R e j e s t r o w a n ą przez siebie (i p o z y s k a n y c h dla t e g o celu w s p ó ł ­ p r a c o w n i k ó w ) r ó ż n o r o d n o ś ć k u l t u r y l u d u u j m o w a ł Kolberg w ra­ m a c h p e w n y c h j e d n o s t e k t e r y t o r i a l n y c h , które nazywał „ p r o w i n ­ c j a m i " lub „ o d d z i e l n y m i cząstkami w sobie z a m k n i ę t y m i " (choć d o o w e g o „ z a m k n i ę c i a " nie przykładał zbyt w i e l k i e g o znacze­ n i a ) . T y m s p o s o b e m doszedł o n d o u c h w y c e n i a regionu e t n o ­ g r a f i c z n e g o j a k o rzeczywistej j e d n o s t k i badań n a u k o w y c h . W s w o i c h dziełach w y p r a c o w a ł Kolberg p o n a d t o klasyczny m o d e l etnograficznej m o n o g r a f i i regionalnej. 10 Przykład Kolberga oraz liczne o d e z w y n a w o ł u j ą c e d o zbiera­ nia „rzeczy l u d o w y c h " w p ł y n ę ł y na p o w s t a n i e w okresie przeło­ m u XIX i X X w i e k u dużej liczby prac o charakterze m o n o g r a f i i e t n o g r a f i c z n y c h . Analiza t y c h prac — p o w s t a ł y c h w k l u c z o w y m dla u k s z t a ł t o w a n i a się w i z j i etnograficznej regionalizacji okresie — p o z w a l a na s f o r m u ł o w a n i e m.in. następujących w n i o s k ó w : — materiały e t n o g r a f iczne d o t y c z y ł y j e d n e j , d w ó c h , kilku lub większej ilości w s i ( o b e j m u j ą c e j „ z i e m i e " , p o w i a t y , r e g i o n y ) , bądź też p o ś w i ę c o n e b y ł y s u b g r u p o m lub g r u p o m etnograficz­ n y m . Trzeba podkreślić, że w y b ó r zasięgu terytorialnego m o n o ­ grafii był często dość p r z y p a d k o w y i zależał o d w i e l u okoliczności ( n p . zainteresowań lub m o ż l i w o ś c i b a d a c z y ) . A u t o r z y często o p i s y w a l i wsie, z k t ó r y m i byli związani czy t o pracą z a w o d o w ą (nauczyciele, księża, u r z ę d n i c y ) , czy też w z g l ę d a m i r o d z i n n y m i ; — k o n c e n t r o w a n o się g ł ó w n i e na t y c h elementach badanej kultury, które b y ł y specyficzne, w y r ó ż n i a ł y ją o d i n n y c h ; — t y p o w a zawartość merytoryczna przedstawiała się n a ­ s t ę p u j ą c o : z reguły r o z p o c z y n a n o o d o p i s u b a d a n e g o t e r y t o r i u m , następnie w kilku s ł o w a c h lub zdaniach o p i s y w a n o w y g l ą d fizyczny l u d n o ś c i , dalej w p o d o b n y s p o s ó b c h a r a k t e r y z o w a n o w ł a ś c i w o ś c i psychiczne c h ł o p ó w , z kolei w kilku czy kilkunastu zdaniach p o d a w a n o opisy u b i o r ó w , p o d o b n i e o g ó l n i k o w o c h a ­ r a k t e r y z o w a n o b u d o w n i c t w o i w n ę t r z e chat, nieco rzadziej w s p o m i n a n o o p o ż y w i e n i u l u d u i w ł a ś c i w o ś c i a c h lokalnej g w a r y — te e l e m e n t y o p i s u w y s t ę p o w a ł y w większości prac; w m n i e j ­ szej ich części c h a r a k t e r y z o w a n o gospodarkę, zajęcia rolnicze i pozarolnicze l u d n o ś c i , p o d a w a n o niekiedy i inne jeszcze infor­ macje. Takie dane składały się na k a n o n s w o i s t e g o w p r o w a d z e ­ nia. Powyższe w ł a ś c i w o ś c i s t a n o w i ł y w zasadzie opis „charak­ teru z e w n ę t r z n e g o " badanej l u d n o ś c i i z a j m o w a ł y najczęściej nie w i ę c e j niż kilka p i e r w s z y c h stronic p r a w i e w s z y s t k i c h przeanali­ z o w a n y c h prac. N i e p r o p o r c j o n a l n i e d u ż o w i ę c e j miejsca p o ­ święcano obyczajom, zwyczajom, obrzędom, wierzeniom, wie­ dzy, p i e ś n i o m , p o d a n i o m itd. — a w i ę c t e m u , c o w ó w c z e s n y m 49 �pojęciu składało się na opis „ c h a r a k t e r u z e w n ę t r z n e g o " (a raczej jego manifestacji). 11 Na przełomie XIX i XX stulecia oprócz p r o w a d z e n i a k o n k r e t ­ n y c h badań i p u b l i k o w a n i a ich e f e k t ó w d o k u m e n t u j ą c y c h prze­ strzenne z r ó ż n i c o w a n i e k u l t u r y l u d o w e j poprzez u k a z y w a n i e jej regionalnej (lokalnej) specyfiki, p r o w a d z o n o r ó w n i e ż o g ó l n e rozważania nad ustaleniem podziału e t n o g r a f i c z n e g o Polski, zgłaszając m.in. propozycje sporządzenia m a p e t n o g r a f i c z n y c h (atlasu). W s p r a w a c h t y c h w y p o w i a d a l i się tacy badacze jak np. Izydor Kopernicki, A d a m Zakrzewski, J a n Karłowicz, S e w r y n Udziela, R o m a n Z a w i l i ń s k i i in. J e d n a k ż e poza sferę p r z y c z y n k ó w i p o s t u l a t ó w w tej materii w y s z l i w zasadzie t y l k o Zakrzewski, — który w 1 8 8 8 r. z a p r o p o n o w a ł klasyfikację regionalną, — i Kar­ ł o w i c z , który podjął próbę s y n t e t y c z n e g o o p r a c o w a n i a e t n o ­ graficznego zarysu ziem p o l s k i c h ( 1 9 0 4 r . ) . 12 Także w d w u d z i e s t o l e c i u m i ę d z y w o j e n n y m p r o w a d z o n o s t u ­ dia nad delimitacją t e r y t o r i ó w g r u p e t n o g r a f i c z n y c h ( m . i n . prace Seweryna Udzieli, J a n a F a ł k o w s k i e g o , R o m a n a Reinfussa, Kazi­ mierza D o b r o w o l s k i e g o , Józefa Gajka, Kazimierza M o s z y ń s k i e ­ go), jak r ó w n i e ż o p r a c o w y w a n o etnograficzne m o n o g r a f i e . Część t y c h m o n o g r a f i i p o w i e l a ł a w zasadzie w y p r a c o w a n y wcześniej, a p r z e d s t a w i o n y w y ż e j schemat; część natomiast — zwłaszcza te o p r a c o w y w a n e przez e t n o g r a f ó w z t z w . szkoły l w o w s k i e j A d a m a Fischera — opierała się na schemacie dzielą­ c y m całość kultury l u d o w e j na trzy działy: kulturę materialną ( t e c h n i c z n ą ) , kulturę społeczną, kulturę d u c h o w ą ( u m y s ł o w ą ) . Treść p o s z c z e g ó l n y c h d z i a ł ó w była ustalona i zamknięta w szab­ lon następujący: w s t ę p (zawierający o g ó l n a charakterystykę w s i lub r e g i o n u ) ; opis k u l t u r y materialnej ( ł o w i e c t w o , r y b o ł ó w s t w o , h o d o w l a , u p r a w a roli, p o ż y w i e n i e , o b r ó b k a s u r o w c ó w , odzież, b u d o w n i c t w o , kształt w s i , sprzęty, transport, k o m u n i k a c j a ) ; kultura społeczna (zwyczaje i obrzędy związane z narodzinami dziecka, w e s e l e m , p o g r z e b e m , dalej t o w a r z y s k i e , społeczne, doroczne, p r a w n e ) ; kultura d u c h o w a (wierzenia, l e c z n i c t w o , w i e d z a l u d o w a , literatura, sztuka, j ę z y k ) . 13 Okres m i ę d z y w o j e n n y zaznaczył się przede w s z y s t k i m j e d n a k syntetyzującymi ujęciami d o r o b k u p o p r z e d n i k ó w w dziedzinie badań nad p r o b l e m a t y k ą r e g i o n a l n e g o z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d o w e j , w dziełach t a k i c h a u t o r ó w jak m.in. J a n S. B y s t r o ń , A d a m Fischer, Stanisław P o n i a t o w s k i . Należy w s p o m n i e ć także o n o w a t o r s k i m podejściu d o zagadnienia g r u p y etnograficznej ( „ e t n i c z n e j " ) w pracach Józefa O b r ę b s k i e g o . " 14 W p o w o j e n n e j etnografii polskiej j e d n ą z w a ż n y c h dziedzin badań były nadal studia m o n o g r a f i c z n e p o j e d y n c z y c h w s i , re­ p r e z e n t a t y w n y c h dla jakiegoś r e g i o n u lub zagadnienia, jak r ó w ­ nież m o n o g r a f i e o zasięgu t e r y t o r i a l n y m r e g i o n u (przeważnie prace z b i o r o w e ) . Zasadniczej zmianie uległ natomiast cel o p r a c o ­ w y w a n i a o w y c h m o n o g r a f i i : miejsce realizowania K o ł ł ą t a j o w s kiego i K o l b e r g o w s k i e g o przesłania, w myśl k t ó r e g o s z c z e g ó ł o w e opisy m o n o g r a f i c z n e p o j e d y n c z y c h m i e j s c o w o ś c i i w i ę k s z y c h j e d n o s t e k t e r y t o r i a l n y c h składać się miały w sumie na obraz e t n o g r a f i c z n e g o z r ó ż n i c o w a n i a kraju, zajęły badania nad p r o c e ­ sem przemian t z w . tradycyjnej k u l t u r y l u d o w e j . „ P r z e m i a n ę " e t n o g r a f o w i e uznali za p o d s t a w o w ą w y k ł a d n i ę interpretacji zja­ w i s k k u l t u r o w y c h , a m o n o g r a f i e przestały służyć za ilustrację zróżnicowania kultury ludowej rozpatrywanego w synchronii, stały się zaś p o d s t a w ą d o analizy z r ó ż n i c o w a n i a u j m o w a n e g o diachronicznie. Nie oznacza t o wszakże, żeby p o II w o j n i e ś w i a t o w e j zupełnie zaprzestano z a j m o w a ć się u nas p r o b l e m a t y ­ ką etnograficznej regionalizacji u p r a w i a n ą w s t a n d a r d o w y s p o ­ sób, niemniej j e d n a k badania te s t a n o w i ł y raczej margines zainteresowań p o l s k i c h e t n o g r a f ó w . J e d n y m z n i e w i e l u u c z o ­ n y c h k o n t y n u u j ą c y c h prace nad delimitacją g r u p e t n o g r a f i c z n y c h był Roman R e i n f u s s . W p o w o j e n n e j etnografii p o d e j m o w a n o także p r ó b y oznaczenia „ t r a d y c y j n y c h " r e g i o n ó w e t n o g r a f i c z ­ n y c h na p o d s t a w i e u t r z y m y w a n i a się n i e k t ó r y c h r e l i k t ó w k u l t u r o ­ w y c h ( n p . z a c h o w a n y c h e l e m e n t ó w s t r o j ó w l u d o w y c h ) lub też f u n k c j o n u j ą c y c h e t n o n i m ó w ( m . i n . Ryszard Kukier). 16 50 Istotną rolę w pracach n a d e t n o g r a f i c z n y m z r ó ż n i c o w a n i e m Polski o d g r y w a ł y p o w o j n i e systematyczne badania i n w e n t a r y z a ­ cyjne t y p u a t l a s o w e g o . Pracami nad „ P o l s k i m atlasem e t n o ­ g r a f i c z n y m " k i e r o w a ł Gajek realizując t y m s a m y m postulaty Bystronia i k o n t y n u u j ą c dzieło M o s z y ń s k i e g o , z k t ó r e g o inic­ j a t y w y w y d a n o w okresie m i ę d z y w o j e n n y m trzy zeszyty „ A t l a s u k u l t u r y l u d o w e j w P o l s c e " . Okres p o w o j e n n y przyniósł p o n a d t o p r ó b y k r y t y c z n e g o spojrzenia na p r o b l e m a t y k ę etnograficznej regionalizacji w jej t r a d y c y j n y m r o z u m i e n i u , w szczególności w p u b l i k a c j a c h A n n y K u t r z e b a - P o j n a r o w e j , J ó z e f a Burszty i in. Konkluzję ich r o z w a ż a ń s t a n o w i ł postulat k o n i e c z n o ś c i podjęcia na n o w o przemyślenia z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z r e g i o n a l n y m z r ó ż n i c o w a n i e m k u l t u r y l u d o w e j . N a w e t tak pobieżne zaryso­ w a n i e p r o b l e m a t y k i związanej z przestrzennym z r ó ż n i c o w a n i e m k u l t u r y l u d o w e j pokazuje jak w i e l k ą rolę w całej historii polskiej myśli etnograficznej o d g r y w a ł a k w e s t i a etnograficznej regionali­ zacji. 17 1 8 T r a d y c y j n e r o z u m i e n i e e t n o g r a f i c z n e j regionalizacji Za p u n k t w y j ś c i a d o p o d s u m o w a n i a d o t y c h c z a s o w y c h usta­ leń na t e m a t p r o b l e m a t y k i r e g i o n a l n e g o z r ó ż n i c o w a n i a kultury l u d o w e j w polskiej myśli etnograficznej i p o c z y n i e n i a p e w n y c h k o n k l u z j i , przyjmę t e o r e t y c z n e konstatacje J e r z e g o Damrosza zamieszczone w artykule Symbolika regionu jako wyznacznik odrębności.™ Z d a n i e m Damrosza „ k a ż d a p r ó b a analizy p r o b l e m a t y k i regio­ nalizacji kraju w i n n a w z i ą ć p o d u w a g ę historyczne podziały, p o c z ą w s z y o d m o m e n t u , kiedy w o b r ę b i e m a k r o z e s p o ł u plemien­ n e g o P o l a k ó w zaczęły w y o d r ę b n i a ć się g ł ó w n e p l e m i o n a . " I rzeczywiście „ p u n k t e m z e r o w y m " r o z w a ż a ń n a d etnograficz­ n y m u g r u p o w a n i e m l u d n o ś c i polskiej jest z w y k l e czas bezpo­ średnio poprzedzający „erę h i s t o r y c z n ą " , czyli m o m e n t rozpoczę­ cia procesu k s z t a ł t o w a n i a się p a ń s t w o w o ś c i polskiej, tj. koniec X w i e k u . Niemal w s z y s c y badacze z a j m u j ą c y się zagadnieniem etnograficznej regionalizacji, dla w ł a ś c i w e g o przedstawienia zró­ ż n i c o w a n i a „ e t n i c z n o - r e g i o n a l n e g o " uznają za konieczne sięg­ nięcie d o t z w . okresu p l e m i e n n e g o . Istniejące w ó w c z a s „ p l e m i o ­ na", „ g r u p y p l e m i e n n e " , „ o d m i a n y p l e m i e n n e " , „ g ł ó w n e poko­ l e n i a " itp. t r a k t o w a n e są j a k o ź r ó d ł o i f u n d a m e n t zróżnicowania e t n o g r a f i c z n e g o . Z a m i e s z k i w a n e przez znane h i s t o r y k o m plemio­ na polskie p r o w i n c j e g e o g r a f i c z n o - h i s t o r y c z n e , z w a n e krainami naczelnymi ( s z c z e p o w y m i ) , s t a n o w i ą terytorialną podstawę etnograficznej r e g i o n a l i z a c j i . 20 2 1 22 Etnograficzny obszar Polski — będący najczęściej przed­ m i o t e m d o k o n y w a n i a p o d z i a ł ó w r e g i o n a l n y c h — utożsamiany jest z t e r y t o r i u m „ e t n i c z n i e p o l s k i m " , o b e j m u j ą c y m w przyb­ liżeniu obszar z n a j d u j ą c y się między Odrą a B u g i e m oraz Kar­ patami a B a ł t y k i e m . Uzasadnia się t o d a n y m i historycznymi, g ł ó w n i e zasięgiem granic Polski za p i e r w s z y c h Piastów (schyłek X s t u l e c i a ) , a także d o w o d a m i a r c h e o l o g i c z n y m i , antropologicz­ n y m i , j ę z y k o z n a w c z y m i i in., przytaczanymi m.in. przez przed­ stawicieli „ s z k o ł y a u t o c h t o n i c z n e j " g ł o s z ą c y c h , że ojczyzna Pras ł o w i a n leżała w d o l i n a c h O d r y i W i s ł y , zaś p l e m i o n a polskie z X w i e k u w y w o d z ą się w prostej linii o d prasłowiańskich p r z o d k ó w , poprzez lud k u l t u r y łużyckiej z e p o k i brązu i plemiona W e n e d ó w z c z a s ó w rzymskich. Te idee „ r o d o w o d o w o ś c i " i „środ k o w o ś c i " Polski i P o l a k ó w w y z n a w a l i r ó w n i e ż etnografowie, w z m a c n i a j ą c je d o d a t k o w y m i a r g u m e n t a m i . Z y g m u n t Gloger pisał: „ S z e r o k a r ó w n i n a , w p o ś r o d k u starej S ł o w i a ń s z c z y z n y , j a k b y w jej sercu p o ł o ż o n a , nachylona od Karpat i gór o l b r z y m i c h ku morzu B a ł t y c k i e m u , przecięta Odrą, W i s ł ą i ich d o p ł y w a m i , była o d w i e c z n ą ojczyzną p l e m i o n lechick i c h , t.j. n a r o d u m ó w i ą c e g o językiem p o l s k i m . " Jeszcze bar­ dziej d o b i t n i e ujął t o Karłowicz: „ P l e m i ę polskie zajmowało w y j ą t k o w e w ś r ó d p o b r a t y m c ó w położenie: siedząc o d wieków w sercu S ł o w i a ń s z c z y z n y (...) zajęło p r a w i e cały ten obszar, na k t ó r y m siedzieli p i e r w o t n i e w s z y s c y S ł o w i a n i e " . Ta środkowość plemienia naszego wyraziła się m.in. w j ę z y k u p o l s k i m , w którym 2 3 �„przechowała się nieznana i n n y m j ę z y k o m s ł o w i a ń s k i m roz­ maitość brzmień i o d m i a n , skupiająca w sobie p o n i e k ą d w s z y s t ­ kie znamiona o d r ę b n o ś c i i n n y c h n a r z e c z y . " P o n a d t o — t w i e r ­ dził dalej Karłowicz — „ n a r ó d nasz osiadając na ziemiach, które po dziś dzień zajmuje, przyniósł z s o b ą nie t y l k o m o w ę , ale i pewien zasób pojęć i w i a d o m o ś c i , które n a z w a ć m o ż n a w i e d z ą ludową (...)." Te „ p o j ę c i a p i e r w o t n e o d b i ł y się w z w y c z a j a c h i obrzędach prastarych; część i c h , p o m i m o w p r o w a d z e n i a chrześ­ cijaństwa, d o t ą d się u nas s p o t y k a ; s t a n o w i ą o n e w a ż n y i c i e k a w y dział rzeczy l u d o w y c h , j a k o dziś jeszcze żyjące ś w i a d e c t w o pojęć i żywota niezmiernie d a w n y c h p r z o d k ó w n a s z y c h . " Z d a n i e m Karłowicza t u t a j w ł a ś n i e jest w i e l k i e zadanie dla l u d o z n a w s t w a p o r ó w n a w c z e g o , które p o z w a l a ustalić „ c o który naród ma własnego, a c o z a p o ż y c z o n e g o o d s ą s i a d ó w l u b z ksiąg starożyt­ nych. To zaś, c o jest czystą w ł a s n o ś c i ą p e w n e g o n a r o d u , c o m u jest znane o d n a j d a w n i e j s z y c h c z a s ó w i nie p o w t a r z a się u i n n y c h ludów, to w ł a ś n i e s t a n o w i znamię j e g o o d r ę b n o ś c i i n a z y w a się cechą n a r o d o w ą , s w o j s k ą , c h a r a k t e r y s t y c z n ą . " P o d o b n i e jak ze z m i e n n o ś c i ą t e r y t o r i u m — t w i e r d z i Davies — m a m y r ó w n i e ż d o czynienia ze stałą mieszanką etniczną l u d n o ś c i . Teza, iż Polacy uparcie trzymali się s w y c h ziem, podczas g d y inne l u d y ciągle w ę d r o w a ł y na z a c h ó d , na w s c h ó d lub na p o ł u d n i e , nie jest m o ż l i w a d o utrzymania. „ W w y n i k u tak licznych w ę d r ó w e k l u d ó w n i e u c h r o n n i e nastąpiło o g r o m n e przemiesza­ nie l u d n o ś c i p o d w z g l ę d e m e t n i c z n y m . W związku z t y m jest rzeczą a b s o l u t n i e n i e m o ż l i w ą w y o d r ę b n i e n i e c z e g o k o l w i e k , c o p r z y p o m i n a ł o b y e t n i c z n y rdzeń; nie m o ż n a też, p o przeszło tysiącu lat rozróżnić e l e m e n t ó w ras s ł o w i a ń s k i c h i niesłowiańs­ kich." W istocie zresztą „ w przeszłości — zwłaszcza zaś w okresie połączonej Rzeczypospolitej Polski i L i t w y w latach 1 5 6 9 — 1 7 9 5 — w z g l ę d y etniczne nie o d g r y w a ł y większej roli. Z j e d n o c z o n a Rzeczpospolita była p a ń s t w e m w i e l o n a r o d o w o ś ­ c i o w y m , a j e g o o b y w a t e l e czerpali poczucie swej w s p ó l n e j tożsamości nie tyle z k r w i płynącej w ich żyłach czy z ojczystego języka, c o ze w s p ó l n e g o w s z y s t k i m posłuszeństwa w o b e c w ł a d ­ cy i p r a w a . " Poszukiwanie t e g o , c o za B y s t r o n i e m m o ż n a określić „ z e ­ społem kultury p o l s k i e j " , b y ł o p r z e d m i o t e m d o c i e k a ń p o l s k i c h etnografów o d Kolberga p o r e p r e z e n t a n t ó w t z w . szkoły his­ torycznej. Skutki t y c h p o s z u k i w a ń b y ł y j e d n a k d o ś ć mizerne. Bystroń zaś stwierdził w p r o s t , że zadanie znalezienia zespołu cech k u l t u r o w y c h charakterystycznych dla „ g r u p y etnograficznej polskiej" i w y z n a c z e n i e w t e n s p o s ó b „ p o l s k i e g o t e r y t o r i u m etnograficznego", c h o ć na pozór nietrudne, „nastręcza j e d n a k przeszkody, w o b e c k t ó r y c h w dzisiejszym stanie nauki jesteśmy bezsilni. Kultura l u d o w a jest tak z ł o ż o n a , tyle w y k a z u j e n a w a r s t ­ wień i w p ł y w ó w p o s t r o n n y c h , że t r u d n o znaleźć jest c e c h y , które by były w s p ó l n e c a ł e m u t e r y t o r i u m j ę z y k o w o czy n a r o d o w o polskiemu, były zaś zupełnie o b c e sąsiednim t e r y t o r i o m . " Do podobnych w n i o s k ó w o d n o ś n i e g e n e t y c z n y c h p o s z u k i w a ń „macierzy", „ e t n i c z n e g o r d z e n i a " i k u l t u r y specyficznie polskiej doszedł historyk N o r m a n Davies. Davies — będąc n e u t r a l n y m badaczem i przy t y m d o c i e k l i w y m s c e p t y k i e m — miał o d w a g ę zakwestionować ś w i ę t ą w i a r ę P o l a k ó w w „ r o d z i m o ś ć " naszej ziemi, ludności i k u l t u r y , a także w s k a z a ć na z m i t y z o w a n y oraz zideologizowany o w e j w i a r y charakter. Sądzę, iż w a r t o p r z y t o ­ czyć poczynione przez n i e g o w t y m w z g l ę d z i e konkluzje, b o w i e m są one pouczające r ó w n i e ż dla e t n o g r a f ó w . Stałym p r z e m i a n o m p o d l e g a ł y także zjawiska k u l t u r o w e . „ W s p o ł e c z e ń s t w i e , które b y ł o jeszcze c a ł k o w i c i e niepiśmienne, nie da się s p o ś r ó d n i e z r ó ż n i c o w a n e j masy S ł o w i a n Z a c h o d n i c h w y r ó ż n i ć k u l t u r y specyficznie polskiej czy też 'lechickiej'. Ci, którzy sobie w y o b r a ż a j ą , że Polacy, czy też kultura polska, są w j a k i m ś sensie ' r o d z i m e ' dla ziem p o l s k i c h , mylą się tak samo, jak ci, którzy sądzą, że Europa jest p i e r w o t n ą ojczyzną Europej­ c z y k ó w . Szukają r o z k w i t ł y c h w s p ó ł c z e s n y c h k w i a t ó w w p o ­ z b a w i o n y c h etykietek paczuszkach w y m i e s z a n y c h ze s o b ą prehi­ storycznych n a s i o n . " * Reasumując: z p o w y ż s z y c h w y w o d ó w Daviesa jasno w y n i k a , iż nie istnieje nic t a k i e g o jak p i e r w o t n a i stała, „ r o d z i m a "baza terytorialna w znaczeniu p o l i t y c z n y m czy n a r o d o w y m , e t n i c z n y m czy k u l t u r o w y m ( e t n o g r a f i c z n y m ) . Dodać należy, że nie istnieją r ó w n i e ż żadne j e d n o z n a c z n e d o w o d y , które p o t w i e r d z a ł y b y istnienie odrębnej i określonej polskiej w s p ó l n o t y j ę z y k o w e j przed XII w i e k i e m (najwcześniejszy ślad języka polskiego znaj­ duje się w bulli gnieźnieńskiej z 1 1 3 6 r.) Dla nas płynie stąd prosty w n i o s e k , że „ p o d s t a w o w e założenie" e t n o g r a f i c z n y c h regionalizacji kraju — głoszące, iż historyczne podziały plemienne z X stulecia, o b e j m u j ą c e p e w n e granice terytorialne, w i n n y s t a n o w i ć „czasoprzestrzenne r a m y " dla określenia u g r u p o w a n i a e t n o g r a f i c z n e g o l u d n o ś c i polskiej w XIX czy XX w i e k u — jest faktycznie p o z b a w i o n e p o d s t a w . 24 2 5 2 6 27 2 8 Davies pisał: „ N i e ł a t w o jest dać prosty opis t e r y t o r i u m Polski Piastów. W p e w n y c h kręgach przyjęła się praktyka p u b l i k o w a n i a mapy 'Polski w r. 1 0 0 0 ' z ukazaniem z a r ó w n o w y r a ź n i e za­ znaczonych granic, jak i ich uderzającego p o d o b i e ń s t w a d o obszaru Polskiej Rzeczypospolitej L u d o w e j p o r. 1 9 4 5 . M a p a ta jest jednak nieco myląca. (...) T e r y t o r i u m P i a s t ó w nie p o k r y w a ł o się z granicami z lat o d ok. 9 9 0 d o 1 0 0 2 i z r. 1 9 4 5 w ż a d n y m innym okresie — ani przedtem, ani p o t e m . G d y b y autorzy m a p wzięli za p u n k t odniesienia nie w y j ą t k o w y rocznik 1 0 0 0 , lecz rok 900, 1 1 0 0 , 1 2 0 0 l u b 1 3 0 0 czy też jeszcze ważniejszy rok 9 9 1 , w którym t o roku p o raz pierwszy, w ' D a g o m e iudex', o p i s a n o granice ' p a ń s t w a g n i e ź n i e ń s k i e g o ' , d o s t r z e g l i b y p e w n e istotne różnice. Granice p o l s k i e g o t e r y t o r i u m bez przerwy się zmieniały. Do r. 1 3 2 0 obszar t e n nie t w o r z y ł żadnej organicznej całości (...) ustalonych granic b y ł o n i e w i e l e , p o d o b n i e jak nie b y ł o p a ń s t w a we w s p ó ł c z e s n y m t e g o s ł o w a znaczeniu: w ł a d z c e n t r a l n y c h , sprawujących rządy nad w s z y s t k i m i częściami o k r e ś l o n e g o tery­ torium. W g r u n c i e rzeczy zatem, w sensie w s p ó ł c z e s n y m , nie b y ł o żadnej 'Polski'. T e r y t o r i u m miało o w i e l e mniejsze znaczenie niż zamieszkujący je l u d z i e . " „ M i m o żarliwej w i a r y s a m y c h Pola­ ków w 'macierz', nie da się z d e f i n i o w a ć żadnej określonej bazy terytorialnej, która byłaby polska stale, w y ł ą c z n i e i niezmiennie. (...) W różnych okresach d z i e j ó w Europy W s c h o d n i e j p a ń s t w o polskie b y w a ł o wszędzie i n i g d z i e . " „ O b r a z Polski musi w i ę c być t r u d n y d o n a m a l o w a n i a . G d y b y d o ń w ł ą c z y ć t y l k o te dzielnice, które b y ł y ze s o b ą stale p o w i ą z a n e , t w o r z ą c w s p ó l n y byt polityczny, d o n a m a l o w a n i a nie p o z o s t a ł o b y nic. G d y b y natomiast w ł ą c z y ć w s z y s t k i e obszary, k t ó r y m w t y m czy i n n y m okresie d z i e j ó w b y ł o dane cieszyć się z w i ą z k a m i z Polską, obraz musiałby objąć p o ł o w ę k o n t y n e n t u . " „ M i m o o p o r ó w p r o p a g a ­ ndy, d a w n e j i o b e c n e j , które zaciemniają obraz, ś l a d ó w ' n a r o d o ­ w o ś c i ' i 'tożsamości n a r o d o w e j ' nie da się odnaleźć w z i e m i . " 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 3 6 Damrosz w c y t o w a n y m artykule stwierdził m.in., że istnieją d w i e płaszczyzny analizy zjawisk s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h trak­ t o w a n y c h j a k o kryteria w y o d r ę b n i a n i a r e g i o n ó w , a także związa­ ne z t y m d w i e k o n c e p c j e r e g i o n u : — „ o b i e k t y w i s t y c z n a " , gdzie dla w y z n a c z e n i a regionu badacz w y k o r z y s t u j e o b i e k t y w n e w y r ó ż n i k i , czyli opiera się „ n a o d r ę b ­ ności p o s z c z e g ó l n y c h o b i e k t ó w k u l t u r o w y c h " ; — „ i n t e r s u b i e k t y w i s t y c z n a " , gdzie p o d s t a w ą dla wyznaczenia r e g i o n u jest i n t e r s u b i e k t y w n y w y r ó ż n i k w postaci „ p o c z u c i a odrębności w świadomości g r u p o w e j " ; — istnieje p o n a d t o jeszcze trzecia zasadnicza koncepcja regio­ n a l i z a c j i — n a z w ę ją „ i n t e g r a l i s t y c z n ą " — polegająca na połącze­ niu ( w r ó ż n y c h zresztą p r o p o r c j a c h ) s t a n o w i s k a „ o b i e k t y w i s tycznego" z „intersubiektywistycznym". D o t a k i c h trzech g r u p z a k w a l i f i k o w a ć m o ż n a wszystkie w y ­ stępujące w polskiej etnografii p r ó b y w y z n a c z a n i a terytorialnego z r ó ż n i c o w a n i a „ t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j " , w f o r m i e ustalania „tradycyjnych" regionów kulturowych lub grup etnograficznych, j a k o pola czy p r z e d m i o t u e t n o g r a f i c z n y c h b a d a ń . Uściślę w t y m miejscu — korzystając z w y s t ę p u j ą c e j w literaturze etnograficznej k o n w e n c j i t e r m i n o l o g i c z n e j , która n o t a b e n e bardzo rzadko była k o n s e k w e n t n i e s t o s o w a n a — że w w y n i k u przyjęcia „ o b i e k t y w i s t y c z n e j " k o n c e p c j i oraz z a s t o s o w a n i a j a k o k r y t e r i ó w p o ­ działu o b i e k t y w n y c h w y r ó ż n i k ó w , m ó w i się niekiedy o w y o d r ę b ­ nianiu r e g i o n ó w sensu stricto. W praktyce etnograficznej d o takiej regionalizacji k u l t u r y l u d o w e j p r o w a d z i ć miały badania a t l a s o w e i w y k o r z y s t a n i e m e t o d y kartograficznej. Z kolei stojąc na g r u n c i e koncepcji „ i n t e r s u b i e k t y w i s t y c z n e j " i stosując kryte­ rium e t n o s o c j o l o g i c z n e , d o k o n u j e się podziału na „ g r u p y t e r y t o ­ rialne". Natomiast z a s t o s o w a n i e koncpecji „ i n t e g r a l i s t y c z n e j " . 51 �zakładającej łączne u w z g l ę d n i a n i e o d r ę b n o ś c i o b i e k t ó w k u l t u r o ­ w y c h oraz g r u p o w e g o samookreślenia, p r o w a d z i d o w y d z i e l e n i a „ g r u p k u l t u r o w y c h " , a w i ę c g r u p stricte „ e t n o g r a f i c z n y c h . " Proponuję przyjrzeć się nieco bliżej o w y m trzem k o n c e p c j o m oraz k o n s e k w e n c j o m ich z a s t o s o w a n i a dla s t w o r z e n i a obrazu t e r y t o ­ rialnego z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d o w e j . „ W przypadku o b i e k t y w i s t y c z n e j k o n c e p c j i r e g i o n u — t w i e r ­ dzi Damrosz — przyjąć m o ż n a j e d e n w y z n a c z n i k o d r ę b n o ś c i ( n p . strój l u d o w y ) lub w i ę c e j niż j e d e n (czyli s y n d r o m c e c h o d r ę b n o ­ ści)." Z d a n i e m tegoż autora „najlepszy podział opiera się zazwyczaj na j e d n y m w y z n a c z n i k u " . J a zaś t w i e r d z ę , iż n a w e t przyjęcie t y l k o j e d n e g o w y r ó ż n i k a o b i e k t y w n e g o — j u ż w s a m y m założeniu arbitralne — w b r e w p o z o r o m w c a l e nie p r o w a d z i ł o d o uzyskania j e d n o z n a c z n y c h p o d z i a ł ó w na r e g i o n y etnograficzne. Celem uzasadnienia powyższej tezy posłużę się w s p o m n i a ­ n y m przez Damrosza przykładem stroju l u d o w e g o , który jest 0 tyle dobrze d o b r a n y , że w ł a ś n i e strój l u d o w y u z n a w a n y jest p o w s z e c h n i e za kryterium par excellence etnograficzne. Na początek przytoczę zdanie Pola: „ J a k wszystkie c e c h y r o d o w e , tak zmienia się i strój rodu w d r o b n y c h rzeczach o d w s i d o w s i prawie, ale są c e c h y w s p ó l n e c a ł y m o k o l i c o m p o ł ą c z o n y m w ę z ł e m jednej r o d o w o ś c i i te są i s t o t n e . " Problem polega na t y m , które c e c h y u b i o r ó w l u d o w y c h p o t r a k t o w a ć należy j a k o istotne i czy w o g ó l e dadzą się w y r ó ż n i ć takie charakterystyczne elementy stroju, na p o d s t a w i e w y s t ę p o w a n i a ( l u b braku) k t ó r y c h można by d o k o n a ć regionalizacji s t r o j ó w l u d o w y c h . Przypomnę, że Pol d o i s t o t n y c h cech zaliczył przede w s z y s t k i m krój stroju 3 7 3 8 3 9 1 u l u b i o n ą przez dany ród b a r w ę , gdyż j e g o zdaniem były t o c e c h y najbardziej n i e z m i e n n e . J e d n a k ż e sam Pol regionalizacji stro­ j ó w l u d o w y c h nie przeprowadził, a p o n a d t o skądinąd w i e m y , iż z a r ó w n o kroje jak i zestawy kolorystyczne ulegały c i ą g ł y m przemianom. Pierwszą c a ł o ś c i o w ą i w miarę k o n s e k w e n t n ą próbę charak­ terystyki oraz podziału u b i o r ó w l u d o w y c h przedstawił B r o n i s ł a w M a l e w s k i . Biorąc p o d u w a g ę ś w i ą t e c z n y strój męski — a l b o w i e m „ c o d z i e n n y jest mniej w i ę c e j wszędzie j e d n a k o w y " , natomiast „stroje kobiece nie dadzą się tak ł a t w o , jak męskie p o d z i e l i ć " — wyodrębnił Malewski d w a typy: wielkopolsko-mazowiecki oraz małopolski i o g ó l n i k o w o je scharakteryzował. Podział ten p o w t ó r z y ł następnie m.in. Fischer . Z a p r o p o n o w a n a przez M a l e ­ w s k i e g o t y p o l o g i a nie jest ściśle rzecz biorąc regionalizacją s t r o j ó w l u d o w y c h , gdyż nie daje pełnego obrazu regionalizacji kraju lecz p o z w a l a t y l k o na p r z e p r o w a d z e n i e p e w n y c h (dość abstrakcyjnych) lokalizacji n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w l u d o w e g o o d ­ ś w i ę t n e g o ubioru męskiego ( n p . rodzaju s u k m a n y , nakrycia g ł o w y , s p o s o b u noszenia k o ż u c h a ) . 40 4 1 4 2 43 P o d o b n i e rzecz się ma z d o k o n a n ą przez M o s z y ń s k i e g o regionalizacją p o l s k i c h s t r o j ó w l u d o w y c h w o p a r c i u o materiał, z j a k i e g o zostały w y k o n a n e . Na tej p o d s t a w i e uzyskać m o ż e m y trzy zasadnicze g r u p y , oparte o trzy t y p y materiałów: „ 1 ) s t r o j e oparte na b i a ł y m płótnie s a m o d z i a ł o w y m i owczej w e ł n i e w k o l o r a c h naturalnych,często w postaci sukna oraz 2 ) s t r o j e , w k t ó r y c h (zwłaszcza kobiecych) d o m i n u j e w e ł n i a n a t k a n i n a pasiast a" i grupa 3) „ u b i o r ó w o p r z e w a d z e materiałów p o c h o d z e n i a f a b r y c z n e g o " . W g r u p i e trzeciej m o ­ żemy jeszcze w y r ó ż n i ć d w i e o d m i a n y . „ D o pierwszej o d m i a n y należeć będą te wszystkie stroje, które oparte nieraz w całości na materiałach p o c h o d z e n i a f a b r y c z n e g o nie zatraciły o d r ę b n o ś c i regionalnej. (...) D o drugiej o d m i a n y zaliczyć należy te stroje l u d o w e , które oparte na materiałach p o c h o d z e n i a p r z e m y s ł o w e ­ g o uległy w p ł y w o m ó w c z e s n e j m o d y miejskiej, przejmując nie t y l k o materiał, ale i k r ó j . " Podział s t r o j ó w l u d o w y c h ze w z g l ę d u na rodzaj t k a n i n y użytej d o ich w y k o n a n i a , jest klasyfikacją bodaj najbardziej abstrakcyjną. J e d n a k ż e n a w e t na tej p o d s t a w i e d o k o ­ nanie regionalizacji nie jest s p r a w ą prostą, b o w i e m w p r z y p a d k u d w ó c h pierwszych g r u p nie jesteśmy w stanie d o k ł a d n i e określić granic ich w y s t ę p o w a n i a , zaś g r u p a trzecia „ w ł a ś c i w i e nie posiada określonego zasięgu terytorialnego ( w y s t ę p u j e w y s p o ­ w o ) , gdyż n a w a r s t w i ł a się na p o p r z e d n i e . . . " 44 4 6 4 7 48 Oczywiste jest t o , że jeżeli za p o d s t a w ę podziału przyjmie się takie c e c h y stroju l u d o w e g o , jak krój, barwę, rodzaj z d o b i e ń . 52 zestawy p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w n o s z o n y c h łącznie itd. itp., t o s p r a w a e w e n t u a l n e j regionalizacji s k o m p l i k u j e się jeszcze bardziej. Przy t y m zasada będzie taka, że im większą ilość e l e m e n t ó w składających się na całość stroju l u d o w e g o będzie się brać p o d u w a g ę , t y m mniejsze okażą się w y d z i e l a n e tą m e t o d ą regiony, dla k t ó r y c h określenia b ę d z i e m y szukać w s k a z ó w e k w s t r o j u . " D o d a m , że t o , c o s t w i e r d z i l i ś m y o d n o ś n i e regionali­ zacji k u l t u r y l u d o w e j w o p a r c i u o j e d e n w y z n a c z n i k o d r ę b n o ś c i biorąc za przykład strój l u d o w y , m o ż n a r ó w n i e ż w y k a z a ć — m u tatis m u t a n d i s — na przykładzie i n n y c h w y r ó ż n i k ó w o b i e k t y w ­ n y c h (jak język, c e c h y a n t r o p o l o g i c z n e , b u d o w n i c t w o i t d . ) . 4 9 Damrosz z a u w a ż y ł trafnie, iż badacze z a j m u j ą c y s t a n o w i s k o „ o b i e k t y w i s t y c z n e " zakładają z w y k l e istnienie w i ę c e j niż j e d n e g o w y z n a c z n i k a , c o stwarza p o w a ż n e t r u d n o ś c i klasyfikacyjne, k t ó r y c h nie s p o s ó b u n i k n ą ć . Krótko m ó w i ą c t r u d n o ś c i te polegają na t y m , że n a w e t rozpatrując zagadnienie zróżnicowania k u l t u r o w e g o w przekroju s y n c h r o n i c z n y m , w zależności od przyjętych w charakterze k r y t e r i ó w o d m i e n n y c h e l e m e n t ó w kul­ tury m o ż n a otrzymać r ó ż n o r o d n e zasięgi, zaś łącząc te o b i e k t y w ­ ne w y z n a c z n i k i w r ó w n i e o b i e k t y w n e konstelacje uzyskać można d o w o l n ą ilość r e g i o n ó w . Paradoksalnie okazuje się więc, że przyjmując „ o b i e k t y w i s t y c z n ą k o n c e p c j ę r e g i o n u " , d o c h o d z i m y d o iście „ r o z p a s a n e g o " s u b i e k t y w i z m u w j e g o wyznaczaniu. J e d n y m ze źródeł t e g o paradoksu jest a s y s t e m o w e p o j m o w a n i e kultury. 50 G d y b y badacze zajmujący się p r o b l e m a t y k ą regionalnego z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d o w e j zechcieli zagadnienie t o analizo­ w a ć w przekroju d i a c h r o n i c z n y m , natrafiliby na d o d a t k o w y k ł o p o t , b o w i e m — jak t o wyraził Bystroń — „ c e c h y kulturalne ł a t w o ulegają przekształceniu lub z a n i k o w i , z drugiej zaś strony są czemś p r z e n o ś n e m , c o ł a t w o się r o z p o w s z e c h n i a . " W efekcie daje t o „ b e z m i a r k u l t u r mniejszych i w i ę k s z y c h , zachodzących w z a j e m n i e na siebie i krzyżujących się, ciągle r u c h l i w y c h i zmien­ nych..." E t n o g r a f o w i e przedstawiali j e d n a k ż e zróżnicowanie regionalne k u l t u r y l u d o w e j statycznie, bez u w z g l ę d n i a n i a ciąg­ ł y c h przemian z a s i ę g ó w w y s t ę p o w a n i a p o s z c z e g ó l n y c h elemen­ t ó w kultury. O d d y n a m i c z n e g o t r a k t o w a n i a zagadnienia zróż­ n i c o w a n i a r e g i o n a l n e g o niejako z w a l n i a ł y badaczy założenia ideologii ludoznawczej. 51 5 2 T w i e r d z o n o zatem — o d w o ł u j ą c się d o a t r y b u t u niezmienno­ ści lub z a c h o w a w c z o ś c i — że c e c h u j e kulturę l u d o w ą „ p o w o l ­ niejszy r y t m przemian i d ł u g o t r w a ł e z a c h o w y w a n i e śladów dawnych powiązań i kontaktów k u l t u r o w y c h " M i a ł o to p o w o ­ d o w a ć d ł u g i e t r w a n i e w kulturze l u d o w e j przynajmniej nie­ k t ó r y c h jej e l e m e n t ó w , i w k o n s e k w e n c j i d ł u g o t r w a ł e utrzymy­ w a n i e się r e g i o n a l n y c h z r ó ż n i c o w a ń . D l a t e g o też najczęściej w y k r e ś l a n o r e g i o n y e t n o g r a f i c z n e na p o d s t a w i e u z n a w a n y c h za najbardziej z a c h o w a w c z e , r e l i k t o w y c h e l e m e n t ó w kultury (ar­ c h a i z m ó w , p r z e ż y t k ó w ) . J e d n y m z dość ekstremalnych przy­ k ł a d ó w t a k i e g o p o s t ę p o w a n i a jest artykuł J a n a Czekanowskiego Zróżnicowanie etnograficzne Polski w świetle przeszłości.** Ana­ lizując w y s t ę p o w a n i e i zasięgi r ó ż n y c h w y t w o r ó w kultury mate­ rialnej, C z e k a n o w s k i przyjął milczące założenie, iż uwzględniane przezeń w y t w o r y t r w a j ą w d a w n y c h g r a n i c a c h o d trzech tysięcy lat. „ C o p r a w d a — j a k z a u w a ż y ł M o s z y ń s k i — o t w a r c i e Czekano­ w s k i t e g o założenia nie w y p o w i a d a . M u s i m y je jednak przyjąć n i e o d z o w n i e , o ile z e c h c e m y przyznać j e g o referatowi w ogóle jakikolwiek s e n s . " D o k ł a d n i e t e n sam m e c h a n i z m myślenia 5 5 0 kulturze l u d o w e j i jej r e g i o n a l n y m z r ó ż n i c o w a n i u , ujawnia się także w ó w c z a s g d y badacze zajmujący się tą problematyką u ż y w a j ą określenia „ t r a d y c y j n y r e g i o n " i j e g o p o c h o d n y c h jak np. „ t r a d y c y j n y s t r ó j " , „ t r a d y c y j n y z w y c z a j " , t r a d y c y j n y obrzęd", „ t r a d y c y j n y t a n i e c " , „ t r a d y c y j n e b u d o w n i c t w o " itd. Zakładają o n i b o w i e m , że d a n y strój, z w y c z a j itp. są charakterystyczne dla d a n e g o r e g i o n u „ o d z a w s z e " , a sam region etnograficzny jest w istocie p o n a d c z a s o w y . Kończąc t e n f r a g m e n t rozważań p r z y p o m n ę , że Kazimierz D o b r o w o l s k i s t w i e r d z i ł niegdyś, iż dla r o z w a ż a ń etnograficznych z n a m i e n n e jest m.in. s y s t e m a t y z o w a n i e f a k t ó w pochodzących z r ó ż n y c h c z a s ó w w p e w i e n s y n c h r o n i c z n y , ahistoryczny obraz, 1 określił t o z j a w i s k o m i a n e m praesens ethnographicum.* Dodam o d siebie, że ó w „ e t n o g r a f i c z n y czas teraźniejszy" jest w zasadzie 6 �tożsamy z t y m , c o się n a z y w a „ b e z c z a s o w ą teraźniejszością mityczną" lub „ w i e c z n y m teraz m i t u " . Takie p o j m o w a n i e czasu, zawarte implicite w i d e o l o g i i l u d o z n a w c z e j , stwarzało m o ż l i w o ś ć abstrahowania o d h i s t o r y c z n e g o patrzenia na f o l k l o r y s t y c z n ą rzeczywistość s p o ł e c z n o - k u l t u r o w ą , a w szczególności p o m i j a ­ nia analizy d i a c h r o n i c z n e j w obrazie r e g i o n a l n e g o z r ó ż n i c o w a n i a kultury l u d o w e j oraz s w o i s t e g o „przerzucania m o s t ó w poprzez w i e k i " . W y r a z e m t e g o jest p r z y j m o w a n y milcząco p o g l ą d o o d ­ wiecznym istnieniu w y r a ź n y c h o d r ę b n o ś c i k u l t u r o w y c h między terytoriami zamieszkałymi przez różne społeczności i u t r z y m y w a ­ niu się — z n i e w i e l k i m i n a j w y ż e j z m i a n a m i — o w y c h różnic w określonych g r a n i c a c h , przynajmniej d o czasu t z w . rozpadu chłopskiej k u l t u r y t r a d y c y j n e j . Przy c z y m istoty s p r a w y nie zmienia t o , że „ o d w i e c z n e i s t n i e n i e " nie o d n o s i ł o się d o „ c z a s ó w Seta", lecz miało mniej w i ę c e j o k r e ś l o n ą lokalizację historyczną. Przejdę teraz d o rozpatrzenia zasad regionalizacji e t n o g r a f i c z ­ nej, z p u n k t u w i d z e n i a k o n c e p c j i „ i n t e g r a l i s t y c z n e j " . Ta k o n c e p ­ cja podziału k u l t u r y l u d o w e j na g r u p y e t n o g r a f i c z n e — za­ kładająca łączne u w z g l ę d n i a n i e o b i e k t y w n y c h różnic k u l t u r o ­ wych l u b / i b i o l o g i c z n y c h p o m i ę d z y g r u p ą „ X " i g r u p ą „ Y " oraz intersubiektywnego p o c z u c i a o d r ę b n o ś c i w ś w i a d o m o ś c i g r u p o ­ wej o b y d w u g r u p — miałaby m.in. zapobiegać d o w o l n o ś c i w przyjmowaniu o b i e k t y w n y c h wyznaczników i wydzielaniu regionów, cechującej k o n c e p c j ę „ o b i e k t y w i s t y c z n ą " . Koncepcja „integralistyczna" zakłada m i a n o w i c i e , że o t y m , które s p o ś r ó d odrębnych o b i e k t ó w k u l t u r o w y c h są m i a r o d a j n e dla jakiegoś rozgraniczenia, d e c y d u j e fakt f i g u r o w a n i a ich w ś w i a d o m o ś c i grupowej w roli c e c h o d r ó ż n i a j ą c y c h dane g r u p y o d siebie. M o d e l o w y w p r o s t przykład z a s t o s o w a n i a k o n c e p c j i „ i n t e g ­ ralistycznej" w praktyce b a d a w c z e j , przedstawił R o m a n Reinfuss w artykule na t e m a t pogranicza k r a k o w s k o - g ó r a l s k i e g o . W e d ł u g tego uczonego „ ś w i a d o m o ś ć w ł a s n e j o d r ę b n o ś c i etnograficznej powstaje najczęściej na tle różnic g w a r o w y c h , różnic w ubiorze, sposobie z d o b y w a n i a ś r o d k ó w utrzymania ( n p . r o l n i c t w o i pas­ terstwo) lub wreszcie w o d m i e n n y m s p o s o b i e b u d o w a n i a osie­ dli. Inne zjawiska k u l t u r o w e , j a k o trudniejsze d o z a o b s e r w o w a ­ nia, rzadko s t a n o w i ą przyczynę u ś w i a d o m i e n i a sobie o d r ę b n o ś c i własnej g r u p y w s t o s u n k u d o s ą s i a d ó w . Z t y c h w ł a ś n i e w z g l ę ­ d ó w podczas w y z n a c z a n i a z a s i ę g ó w t e r y t o r i a l n y c h p o s z c z e g ó l ­ nych grup e t n o g r a f i c z n y c h kładzie się g ł ó w n y nacisk na w y ­ c h w y t y w a n i e w ł a ś c i w o ś c i g w a r o w y c h , c e c h stroju, b u d o w n i c t ­ wa i trybu życia, charakterystycznych dla badanej l u d n o ś c i , i następnie o b s e r w u j e się, jak o d r ę b n o ś c i te w p ł y w a j ą na kształ­ towanie się p o c z u c i a przynależności g r u p o w e j . " Generalna zasada jest przy t y m taka, że „ i s t n i e n i e z e w n ę t r z n i e dostrzegal­ nych różnic k u l t u r o w y c h z reguły p o w o d u j e u l u d u w y t w o r z e n i e się na tej p o d s t a w i e p o c z u c i a o d r ę b n o ś c i g r u p o w e j . Z c h w i l ą g d y zatrą się różnice o b i e k t y w n e , zaczyna zanikać i poczucie w z a j e m ­ nej obcości między c z ł o n k a m i d w u r ó ż n y c h g r u p . U ł a t w i a t o odstąpienie o d zasady w y ł ą c z n o ś c i g r u p o w e j i d o p r o w a d z a z biegiem czasu d o zatarcia się n a w e t tradycji j a k i e g o k o l w i e k podziału na g r u p y e t n i c z n e . " 5 7 5 8 Z p o w y ż s z e g o w y n i k a , że w e d ł u g k o n c e p c j i „ i n t e g r a l i s t y c z ­ n e j " — w w a r i a n c i e p r e z e n t o w a n y m przez Reinfussa — istnieje: — p o pierwsze, ścisła zależność między ( n i e k t ó r y m i p r z y n a j m ­ niej) o b i e k t y w n y m i w y z n a c z n i k a m i o d r ę b n o ś c i i g r u p o w ą ś w i a ­ domością o w y c h różnic k u l t u r o w y c h , oraz — p o drugie, zależność ta jest j e d n o s t r o n n a , gdyż „ r z e c z o w e podstawy zróżnicowania" determinują świadomość odrębności. O d n o ś n i e pierwszej przesłanki: Reinfuss stwierdził, iż materia­ ły na temat s t o s u n k ó w m i ę d z y g r u p o w y c h k t ó r y m i d y s p o n o w a ł , potwierdzają „ d o s t a t e c z n i e z g o d n o ś ć granic w y z n a c z o n y c h przez lud z u s t a l o n y m i na drodze o b i e k t y w n e j analizy w y b r a n y c h e l e m e n t ó w k u l t u r y l u d o w e j . " Otóż nie w i e m y niestety d o k ł a d ­ nie jakimi materiałami d o t y c z ą c y m i p o c z u c i a o d r ę b n o ś c i k u l t u r o ­ w y c h c y t o w a n y autor f a k t y c z n i e d y s p o n o w a ł — określenie poczucia o d r ę b n o ś c i w ś w i a d o m o ś c i g r u p o w e j w y m a g a bez w ą t p i e n i a d ł u g i c h i p o g ł ę b i o n y c h badań t e r e n o w y c h , i d l a t e g o p o w o ł y w a n i e się na p r z y t o c z o n e przez L u d w i k a M ł y n k a zdanie j e d n e g o r e s p o n d e n t a ( J a n a M y j a k a — poetę l u d o w e g o z L i c h w i n a ) j a k o w y r o c z n i na t e m a t g r a n i c y między „ G o r o l a m i " a „ L a ­ c h a m i " , w y d a j e się a b s o l u t n i e niewystarczające — lecz m o i m 5 9 zdaniem w y c i ą g a n i e s f o r m u ł o w a n e g o w y ż e j w n i o s k u z d a n y c h z a w a r t y c h w artykule jest n i e u p r a w n i o n e . D o w o d z i t e g o c h o ­ ciażby zamieszczona t a m mapa pt. Granice Góralszczyzny pol­ skiej i zagadnienie poczucia przynależności grupowej ludności pogranicznej, na której zaznaczono m.in.: „ w s i , których miesz­ kańcy uważają się za G ó r a l i " ; „ w s i e , k t ó r y c h m i e s z k a ń c ó w inni u w a ż a j ą za G ó r a l i " ; „ w s i e , k t ó r y c h mieszkańcy uważają się za L a c h ó w " ; „ w s i e , k t ó r y c h m i e s z k a ń c ó w inni uważają za La­ chów." Otóż teza Reinfussa o absolutnej z g o d n o ś c i okreś­ lonych obiektywnych wyznaczników odrębności z poczuciem owej odrębności byłaby prawdziwa w t e d y i tylko wtedy, gdyby w e w s z y s t k i c h w s i a c h o „ c e c h a c h k u l t u r y w ł a ś c i w e j l a c h o m " , ich mieszkańcy uważali się za „ l a c h ó w " i za t a k o w y c h byli uważani z a r ó w n o przez i n n y c h „ l a c h ó w " , jak i przez „ g ó r a l i " , a także oni sami uważali m i e s z k a ń c ó w w s i „ l a c h o w s k i c h " za „ l a c h ó w " oraz m i e s z k a ń c ó w w s i o „ c e c h a c h k u l t u r y g ó r a l s k i e j " za „ g ó r a l i " (i vice versa). Z a r ó w n o z mapy, jak i z treści artykułu w y n i k a jednak, iż są np. takie w s i e , k t ó r y c h mieszkańcy uważają się za „ l a c h ó w " , zaś l u d n o ś ć sąsiednia określa ich „ g ó r a l a m i . " M o i m zdaniem p o d w a ż a t o rzeczoną tezę — c b d d . Dlatego też bliższy p r a w d y jest p o g l ą d , że „ m i ę d z y zakresem ś w i a d o m o ś c i g r u p o w e j a za­ kresem nie oznaczonej bliżej ilości p o s z c z e g ó l n y c h w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h zachodzi s t o s u n e k d w ó c h kół t y l k o c z ę ś c i o w o pokrywających s i ę . " 6 0 6 1 6 2 U s t o s u n k u j ę się teraz d o t w i e r d z e n i a o istnieniu w p ł y w u o b i e k t y w n y c h o d r ę b n o ś c i k u l t u r o w y c h l u b / i b i o l o g i c z n y c h na g r u p o w ą ś w i a d o m o ś ć o d r ę b n o ś c i . Pogląd ten jest etnograficzną m u t a c j ą socjologicznej „ h i p o t e z y o d m i e n n o ś c i j a k o p o d s t a w y o b c o ś c i " , d l a t e g o też o d w o ł a m się d o t e g o , c o na ten temat napisał Florian Z n a n i e c k i . „ O t ó ż przyjąwszy hipotetycznie, że ' o b c y ' w o d n i e s i e n i u d o d a n y c h ludzi t o są ci, którzy się o d nich różnią b i o l o g i c z n i e lub kulturalnie albo też i biologicznie i k u l ­ turalnie, m u s i m y dalej przyjąć (...), że istnieje s t o p n i o w a n i e o b c o ś c i uzależnione o d s t o p n i o w a n i a r ó ż n i c " . Przy czym różnica i o b c o ś ć muszą p o z o s t a w a ć „ w s t o s u n k u prostym d o siebie a w stosunku o d w r o t n y m do podobieństwa i swojskości". Okazuje się jednak, iż „ r ó ż n i c e i p o d o b i e ń s t w a między d a n y m i z b i o r o w o ś c i a m i lub o s o b o w o ś c i a m i ludzkiemi w niektórych w y p a d k a c h przynajmniej nie dają się zrozumieć, ani n a w e t w y z n a c z y ć na m o c y s a m e g o t y l k o o b j e k t y w n e g o ich p o r ó w n a n i a w taki s p o s ó b , aby na ich p o d s t a w i e m o ż n a było j e d n ą z t y c h z b i o r o w o ś c i ująć j a k o w t a k i m lub i n n y m s t o p n i u o b c ą w o d ­ niesieniu d o d r u g i e j ; w p r o w a d z e n i e zaś pierwiastka s u b i e k t y w ­ nego zmusza d o stwierdzenia licznych w a h a ń i n i e w y t ł u m a c z o ­ nych w y j ą t k ó w . " Konstatacja ta z a c h o w u j e w a ż n o ś ć również na g r u n c i e e t n o g r a f i c z n y m . 6 3 Nie ma w a l o r u u n i w e r s a l n o ś c i także teza Reinfussa o j e d n o ­ stronnej i j e d n o k i e r u n k o w e j relacji zależności ś w i a d o m o ś c i o d ­ rębności g r u p o w e j o d istnienia o b i e k t y w n y c h w y z n a c z n i k ó w o d r ę b n o ś c i , z której w y n i k a ł w n i o s e k , że „ n i w e l a c j a kultury l u d o w e j u ł a t w i a zacieranie a n t a g o n i z m ó w w y n i k a j ą c y c h z przy­ należności d o różnych g r u p e t n i c z n y c h " . Często b o w i e m „ o d m i e n n o ś ć kulturalna b y w a umyślnie p o t ę g o w a n a dla odróż­ nienia się o d ' o b c y c h ' " . W t y m przypadku „ o d m i e n n o ś ć " nie jest w i ę c przyczyną, lecz s k u t k i e m poczucia o b c o ś c i . 6 4 6 5 D o d a m , iż w koncepcji „ i n t e g r a l i s t y c z n e j " w y s t ę p u j ą inne jeszcze sprzeczności. Na w i z e r u n e k g r u p y „ X " ( „ o b c e j " ) f u n k c ­ j o n u j ą c y w ś w i a d o m o ś c i g r u p y „ Y " ( „ s w o j e j " ) — jak wykazały m.in. badania Józefa Obrębskiego, a także dane zawarte w c y t o ­ w a n y m artykule Reinfussa — składają się faktycznie nie tylko w y m i e n i o n e o d r ę b n e c e c h y k u l t u r o w e (tj. g w a r a , strój, tryb życia, o d m i e n n e b u d o w n i c t w o ) , ale r ó w n i e ż takie elementy jak np. c e c h y w y g l ą d u fizycznego, c e c h y psychiczne oraz inne różnice k u l t u r o w e . Z n a j d o w a ł o t o w y r a z w różnych o p o w i a d a n i a c h , p o w i e d z o n k a c h , porzekadłach, piosenkach i t p . Nie w i a d o m o zatem dlaczego w ł a ś c i w i e należy ograniczać się t y l k o d o czterech w s p o m n i a n y c h w y r ó ż n i k ó w o d r ę b n o ś c i , zaś pozostałe t r a k t o w a ć 66 — jak t o uczynił Reinfuss — j a k o „czerpane z f a n t a z j i " oraz „ o d z n a c z a j ą c e się d u ż y m s u b i e k t y w i z m e m " i odrzucać? Czyż nie b y ł o b y bardziej zasadne uznanie w s z y s t k i c h cech k u l t u r o w y c h — f i g u r u j ą c y c h w w i z e r u n k u g r u p y „ o b c e j " oraz p o d n o s z o n y c h w ś w i a d o m o ś c i społecznej g r u p y „ Y " d o g o d n o ś c i zasady różnicującej — za r ó w n o p r a w n e w y z n a c z n i k i odrębności i łączne 53 �przyjęcie ich bądź — p o pierwsze — za zespół c e c h o b i e k t y w n i e w y r a ź n e rozróżnienie, na które d o t ą d zbyt małą z w r a c a n o u w a g ę . charakteryzujących g r u p ę będącą p r z e d m i o t e m d a n e g o w i z e r u n ­ C z y m i n n y m jest w s w e j istocie: ku i jej kulturę, bądź też — — po w t ó r e — za zespół cech po pierwsze, określenie n a d a w a n e sobie przez daną społecz­ i n t e r s u b i e k t y w n y c h ze w s z y s t k i m i t e g o k o n s e k w e n c j a m i . W pier­ ność lokalną, inaczej m ó w i ą c samookreślenie g r u p o w e ; w s z y m przypadku jednak k o n c e p c j a „ i n t e g r a l i s t y c z n a " będzie — tożsama z k o n c e p c j ą „ o b i e k t y w i s t y c z n ą " z t y m , że s u b i e k t y w i z m inne społeczności, tj. bliższych i dalszych s ą s i a d ó w , a w i ę c g r u p y p o drugie, określenie n a d a w a n e l u d n o ś c i z danej o k o l i c y przez badaczy zostanie zastąpiony r z e k o m y m o b i e k t y w i z m e m przed­ „obce"; stawień i s f o r m u ł o w a ń z a w a r t y c h w w i z e r u n k u g r u p y „ o b c e j " — (co być może b y ł o b y słuszne, ale t y l k o w ó w c z a s jeżeli uzna się za graficznej w charakterze n a z w y danej g r u p y e t n o g r a f i c z n e j . p o trzecie wreszcie, określenie przyjęte w literaturze e t n o ­ p r a w d z i w ą l e n i n o w s k ą „ t e o r i ę o d b i c i a " ) . W d r u g i m natomiast Przyjmuję dla uproszczenia — stosując k o n w e n c j ę t e r m i n o l o ­ przypadku koncepcja „ i n t e g r a l i s t y c z n a " jest tożsama z k o n c e p c j ą g i c z n ą — iż w p i e r w s z y m p r z y p a d k u b ę d z i e m y m ó w i ć o „ e n d o e t - „ i n t e r s u b i e k t y w i s t y c z n ą " , d o analizy której o b e c n i e przechodzę. Etnograficzna regionalizacja zakładająca k o n c e p c j ę „inter­ nikonie" („endoetnonimie"), w drugim o „egzoetnikonie" („egz o e t n o n i m i e " ) , zaś w trzecim o „ e t n i k o n i e " ( „ e t n o n i m i e " ) . J a k się rzekło, e t n o g r a f o w i e dość rzadko zaznaczali różnicę s u b i e k t y w i s t y c z n ą " , tj. w y k o r z y s t u j ą c a kryterium e t n o s o c j o l o g i czne, w b r e w p o z o r o m jest najtrudniejsza do jednoznacznej między egzo- i e n d o e t n o n i m a m i , j e d n a k ż e kilkadziesiąt przy­ interpretacji. Większość badaczy z a j m u j ą c y c h s t a n o w i s k o „ i n t e r - k ł a d ó w p r z y t o c z o n y c h przez Udzielę w artykule s u b i e k t y w i s t y c z n e " utożsamia — ne--etnograficzny zakładając implicite — wyrażając t o explicite lub też kryterium e t n o s o c j o l o g i c z n e z „ p o c z u ­ ciem odrębności t k w i ą c y m w ś w i a d o m o ś c i mieszkańców" . 6 7 Najbardziej ś w i a d o m y w y r a z p o s t a w a taka uzyskała w d o c i e k a ­ opis wsi polskich w Galicji Topograficz­ wskazuje jedno­ znacznie, że niemal w s z y s t k i e e n d o e t n o n i m y są n a z w a m i p o ­ c h o d z ą c y m i o d n a z w w s i , które dana l u d n o ś ć zamieszkuje. konkluzję p o t w i e r d z a j ą r ó w n i e ż inne ź r ó d ł a . 70 Tę 71 niach Obrębskiego. Przedmiotem p r o w a d z o n y c h badań dla o k r e ­ Jeżeli c h o d z i o e g z o e t n o n i m y , t o d o m i n u j ą w n i c h określenia ślenia istniejących z r ó ż n i c o w a ń e t n o g r a f i c z n y c h p o w i n n a być o charakterze p r z e z w i s k o w y m . Karłowicz zebrał kilkadziesiąt tego — z d a n i e m O b r ę b s k i e g o — s p o ł e c z n a sfera z r ó ż n i c o w a ń w y r a ż a ­ t y p u określeń z a w a r t y c h w literaturze e t n o g r a f i c z n e j jąca się w p o s t a w a c h oraz w y o b r a ż e n i a c h c z ł o n k ó w i a d h e r e n ­ jąc, że „ n a z w y m i e s z k a ń c ó w w i e l u w s i i o k o l i c zawdzięczają 72 zauważa­ t ó w b a d a n y c h społeczności, a l b o w i e m g r u p a etnograficzna ( w początek s w ó j ironicznej, szyderczej lub p o g a r d l i w e j żyłce sąsia­ stylistyce Obrębskiego „ e t n i c z n a " ) t o nic i n n e g o jak „ r z e c z y w i s t a d ó w . . . " . Bystroń przytoczył n a t o m i a s t kilkaset t a k i c h określeń czy potencjalna sfera a d e k w a t n o ś c i społecznej i k u l t u r a l n e j " , tzn. dzieląc je na „ n a z w y i p r z e z w i s k a " , które w s k a z u j ą na: topografię, sfera z a c h o w a ń , w a r t o ś c i itd., z k t ó r y m i dana j e d n o s t k a się w ł a ś c i w o ś c i j ę z y k o w e , ubiór, c e c h y fizyczne lub moralne, stan identyfikuje uważając je za s w o j e . g o s p o d a r c z y i społeczny, u l u b i o n e p o t r a w y i in. Stwierdził o n , że 68 7 3 Obrębski poza g r u p ą n a z w i przezwisk t o p o g r a f i c z n y c h , w s z y s t k i e rodzaje ustalił, że „ p o c z u c i e o d r ę b n o ś c i d o m i n u j e t u zawsze nad ś w i a d o ­ określeń g r u p o w y c h „ m a j ą b e z w z g l ę d n ą p r z e w a g ę przezwisk, Badając p o d t y m kątem ś w i a d o m o ś ć społeczną mością w s p ó l n o t y " , w k o n s e k w e n c j i c z e g o w i z e r u n e k „ o b c e j " jest bardzo wyrazisty, m o c n o z a r y s o w a n y , grupy natomiast n a d a w a n y c h przez s ą s i a d ó w o d p e w n y c h w ł a ś c i w o ś c i , które im się w y d a j ą z t e g o czy i n n e g o p o w o d u ś m i e s z n e " . 74 w i z e r u n e k g r u p y własnej jest mglisty, słabo z a r y s o w a n y . W e d ł u g P o d s u m o w u j ą c w s t ę p n i e d o t y c h c z a s o w e rozważania o e n - Obrębskiego „ w i z e r u n e k w ł a s n y g r u p y jest w t ó r n y i zależny; jest d o e t n o n i m a c h c h c ę podkreślić, iż w literaturze etnograficznej o n p o prostu n e g a t y w e m t y c h w s z y s t k i c h o b r a z ó w , w k t ó r y c h w y s t ę p u j e w y r a ź n a d y s p r o p o r c j a p o d w z g l ę d e m i l o ś c i o w y m na u j m u j e o n a rzeczywistość o b c y c h g r u p e t n i c z n y c h . " Wizerunek korzyść e g z o e t n o n i m ó w . M o ż n a t o t r a k t o w a ć j a k o potwierdzenie własnej g r u p y w ś w i a d o m o ś c i tejże g r u p y , p o w s t a j e zatem na tezy O b r ę b s k i e g o o d o m i n a c j i „ p o c z u c i a o d r ę b n o ś c i " nad „ ś w i a ­ zasadzie antytezy c e c h s t a n o w i ą c y c h o o d r ę b n o ś c i g r u p y „ o b ­ domością wspólnoty". c e j " . W y n i k a z t e g o , iż wyrażenie „ g r u p a w ł a s n a " oznacza tyle r ó w n i e ż , że e g z o e t n o n i m y — 6 9 Z tego, co wyżej napisałem wynika w p r z e c i w i e ń s t w i e d o endoet- i t y l k o tyle, że jest g r u p a „ n o n o b c a " i nic poza t y m p o z y t y w n e g o nonimów — ze ś w i a d o m o ś c i g r u p o w e j na t e n t e m a t w y d o b y ć nie m o ż n a . Jej p e j o r a t y w n ą k o n o t a c j ę . W literaturze etnograficznej znaleźć moż­ istnienie jest w y ł ą c z n i e „ n e g a t y w n e " . na w i e l e p r z y k ł a d ó w na p o t w i e r d z e n i e t e g o . Grupa „ s w o j a " o k a z u j e się w i ę c być bardzo s w o i s t y m b y t e m , który w g r u n c i e rzeczy jest raczej „ n i e b y t e m " : nie t y l k o nie jest bowiem — jak c h c e t e g o O b r ę b s k i — mają charakter p r z e z w i s k o w y , zawierają wyraźnie tworem Z a t e m konotacja czy w y s t ę p u j e o n o w roli e n d o - czy też e g z o e t n o n i m u . t w o r e m k o n k r e t n y m , ale nie jest n a w e t — w b r e w z a p e w n i e n i o m O b r ę b s k i e g o — 78 d a n e g o określenia zmienia się zasadniczo w zależności o d tego, 76 S p o ś r ó d i n n y c h w ł a ś c i w o ś c i o m a w i a n y c h określeń należy koniecznie z w r ó c i ć u w a g ę na ich z m i e n n o ś ć w czasie, a przede w y o b r a ż e n i o w y m . „ G r u p a e t n i c z n a " O b r ę b s k i e g o jest t o zaiste w s z y s t k i m na s w o i s t e z r e l a t y w i z o w a n i e przestrzenne , d z i w n a g r u p a s p o ł e c z n a , która m a p o c z u c i e o d r ę b n o ś c i , lecz nie d o w o d z i , że r ó w n i e ż d e n o t a c j a t y c h określeń jest bardzo w z g l ę d ­ ma p o c z u c i a w ł a s n e j j e d n o ś c i i t o ż s a m o ś c i . P o g l ą d y O b r ę b s ­ na. 77 które k i e g o — tak c h ę t n i e a c z k o l w i e k d o ś ć b e z k r y t y c z n i e p o w t a r z a n e Nie w d a j ą c się w dalsze rozstrząsanie tej p r o b l e m a t y k i s k o n - przez n i e k t ó r y c h dzisiejszych e t n o g r a f ó w — o k r e ś l i ł b y m „ n e g a ­ k l u d u j ę , że p o d m i o t o w a analiza f u n k c j o n u j ą c y c h w ś w i a d o m o ś c i t y w n ą t e o r i ą g r u p e t n o g r a f i c z n y c h " . D o d a m , iż daleki j e s t e m o d społecznej e t n o n i m ó w d o w o d z i , iż z a s t o s o w a n i e kryterium et- zaprzeczania p r a w d z i w o ś c i ustaleń d o k o n a n y c h przez O b r ę b s ­ n o s o c j o l o g i c z n e g o nie może d o p r o w a d z i ć d o uzyskania realnego kiego — podziału zostały o n e zresztą w i e l o k r o t n i e p o t w i e r d z o n e na i n n y m materiale — w i ę c e j , u t r z y m u j ę iż p o c z y n i o n e przez n i e g o na p o j m o w a n e substancjalnie grupy etnograficzne. P o t w i e r d z a t o r ó w n i e ż fakt, że jak u s t a l o n o w i e r z e n i o w e , pare- o b s e r w a c j e są bardzo t r a f n e i rzucają n o w e ś w i a t ł o na p r o ­ m i o l o g i c z n e oraz f a b u l a r n e dane składające się na wizerunek b l e m a t y k ę e t n o g r a f i c z n e j regionalizacji. Sądzę j e d n a k , że sam g r u p y „ o b c e j " , j a k o efekt m e c h a n i z m u mityzacji „ n i e mają się O b r ę b s k i , jak i j e g o z w o l e n n i c y , nie w y c i ą g n ę l i stąd ostatecz­ nijak d o rzeczywistości, ani nie są przez nią w e r y f i k o w a n e " . nych w n i o s k ó w . 7 8 W z w i ą z k u z t y m , iż będące w y r a z e m p o c z u c i a odrębności, U p r o s z c z o n y m , lecz w praktyce p o w s z e c h n i e s t o s o w a n y m d o t k w i ą c e w ś w i a d o m o ś c i społecznej w y o b r a ż e n i a o „ o b c y c h " tworzenia obrazów etnograficznego zróżnicowania ludu i jego przynależą d o p o r z ą d k u m i t y c z n e g o , ich kształt zależy nie tyle od kultury w a r i a n t e m koncepcji „ i n t e r s u b i e k t y w i s t y c z n e j " , jest w y ­ realnych w ł a ś c i w o ś c i p r z e d m i o t u , ile o d s t r u k t u r systemu mitycz­ korzystywanie dla c e l ó w etnograficznej regionalizacji f u n k c j o n u ­ nego p o d m i o t u poznania. D l a t e g o też trzeba z g o d z i ć się z t y m , że jących w ś w i a d o m o ś c i społecznej n a z w (przezwisk) określają­ zespół i n t e r s u b i e k t y w n y c h p o s t a w i w y o b r a ż e ń k o n s t y t u u j ą c y c h cych p e w n e g r u p y l u d n o ś c i , czyli t z w . e t n o n i m ó w l u b e t n i k o - w i z e r u n e k g r u p y „ o b c e j " , charakteryzuje j e d y n i e ś w i a d o m o ś ć n ó w . O m a w i a j ą c tę kwestię, c h c ę przede w s z y s t k i m w p r o w a d z i ć zbiorową grupy 54 będącej podmiotem („nosicielem") danego �wizerunku. Inaczej: p o n i e w a ż „ w y o b r a ż e n i a g r u p y A o g r u p i e B przynależą d o dyskursu m i t y c z n e g o i j a k o takie nie muszą mieć żadnego odniesienia d o r z e c z y w i s t y c h w ł a ś c i w o ś c i , c e c h czy postaw g r u p y B (...); c o zaś z p o w y ż s z e g o w y n i k a — nie m o g ą być w ż a d n y m w y p a d k u ź r ó d ł e m d o p o z n a n i a g r u p y B ani też realnych relacji s p o ł e c z n y c h między g r u p a m i A i B. Są natomiast te w y o b r a ż e n i a n i e z w y k l e c e n n y m materiałem d o analizy ś w i a d o ­ mości z b i o r o w e j g r u p y A . " 7 9 Nie muszę d o d a w a ć , iż taki w n i o s e k ma niezwykle d o n i o s ł e k o n s e k w e n c j e dla zagadnienia etno­ graficznej regionalizacji. J a k o j e d e n z p i e r w s z y c h , d o s f o r m u ł o w a n e j w y ż e j konkluzji doszedł B y s t r o ń . Interesująca jest przy t y m e w o l u c j a j e g o p o ­ glądów w t y m zakresie. W 1 9 2 5 r. pisał o n , że p o d m i o t o w o pojmowane e t n o n i m y są p o m o c n e w w y d z i e l a n i u g r u p e t n o ­ graficznych i bardzo często „ z samejże n a z w y w z g l ę d n i e prze­ zwiska w n i o s k o w a ć m o ż e m y o jednej z c e c h danej g r u p y , która była tak w y r a ź n a , że dała początek t e r m i n o w i " . W 1 9 2 7 r. o b o k m twierdzenia, iż n a z w y i przezwiska służyć m o g ą d o badania polskiego t e r y t o r i u m e t n o g r a f i c z n e g o oraz charakterystyki p e w ­ nych grup, d o d a w a ł że przydatne m o g ą być o n e r ó w n i e ż d o charakterystyki myślenia l u d u . 8 1 W Megalomanii narodowej na­ tomiast Bystroń u t r z y m y w a ł już t y l k o , że zbiór u ż y w a n y c h przez lud określeń na „ o b c y c h " , „ m o ż e być w i ę c e j c i e k a w y m p r z y c z y n ­ kiem d o naszego t e m a t u , d o p s y c h o l o g i i niechęci czy n i e n a w i ś c i p l e m i e n n e j " . Niestety sam nie w y c i ą g n ą ł z t e g o w n i o s k u i nie 82 wycofał się z k r e o w a n e g o przez siebie obrazu „ugrupowania etnicznego l u d u p o l s k i e g o " ; o b r a z u , który będąc — podobnie zresztą jak p r ó b y p o d z i a ł u kraju na terytoria e t n o g r a f i c z n e d o k o ­ nane przez Fischera, P o n i a t o w s k i e g o i in. — „niekonsekwentnym połączeniem r o z m a i t y c h s t a n o w i s k b a d a w c z y c h i n i e p e ł n y c h w y n i k ó w o b s e r w a c j i t e r e n o w y c h " , w s z e d ł j e d n a k na t r w a ł e d o ro świadomości e t n o g r a f ó w . A przecież o d z a w a r t e g o w lomanii narodowejtwierdzenia Mega­ o roli e t n o n i m ó w oraz w y r a ż o n e ­ go tam p o g l ą d u , iż g ł o s z o n a przez Karłowicza teoria „ ś r o d k o w o ści" polszczyzny p r z y p o m i n a w istocie charakterystyczne dla myślenia m i t y c z n e g o przekonanie o „ ś r o d k o w o ś c i " w ł a s n e j g r u ­ py, był już t y l k o krok d o s t w i e r d z e n i a u n i w e r s a l n o ś c i działania mechanizmów m i t y z a c j i . 84 M e c h a n i z m y mityzacji „ o b c e g o " w e d ł u g p o g l ą d ó w Bystronia — zreferowanych przez L u d w i k a S t o m m ę — wyglądają na­ stępująco: „ S k o n k r e t y z o w a n e p o c z ą t k o w o s y m p t o m y o b c o ś c i podlegać zaczynają s z y b k i m p r o c e s o m idealizacji w trzech w y ­ miarach. Pierwszy z n i c h , który m o g l i b y ś m y określić j a k o w y o b ­ rażeniowy, t o p o s t ę p u j ą c a deformacja (i z reguły deprecjacja) obrazu o b c e g o . (...) D r u g i t o rozciąganie sądu i n d y w i d u a l n e g o na całą g r u p ę (...). S t e r e o t y p przestaje r ó ż n i c o w a ć . (...) Trzecim wreszcie w y m i a r e m jest idealizacja h i s t o r y c z n a . . . " 85 Stawiając kropkę nad „ i " w t y c h w y w o d a c h p o w i e m , że a n a l o g i c z n y m mechanizmom mityzacji p o d l e g a myśl e t n o g r a f i c z n a kreując obrazy świata c h ł o p ó w , z j e g o podziałami na g r u p y czy regiony. Sądzę, iż p r o b l e m a t y k a etnograficznej regionalizacji jest szczególnym p r z y p a d k i e m o g ó l n i e j s z e g o zagadnienia, które g e ­ neralnie s f o r m u ł o w a ć m o ż n a w postaci t w i e r d z e n i a , że istotę zainteresowań l u d o z n a w c z y c h oraz etnografii j a k o d y s c y p l i n y badawczej s t a n o w i idea „ o b c o ś c i " c h ł o p ó w i ich kultury. Nie zamierzam teraz o c z y w i ś c i e d o w o d z i ć słuszności tej tezy, ani też w o g ó l e z b y t n i o r o z w i j a ć t e g o zagadnienia. Z w r ó c ę uwagę jedynie na kilka s p r a w z t y m z w i ą z a n y c h . Czyż o t y m , że w w y o b r a ż e n i a c h l u d o z n a w c ó w i e t n o g r a f ó w chłopi i ich ś w i a t j a w i ą się j a k o abstrakcyjnie „ o b c y " nie ś w i a d c z y już c h o ć b y sam p r z e d m i o t z a i n t e r e s o w a ń b a d a w c z y c h ? W e t n o ­ graficznym d o r o b k u — z t a k i m t r u d e m i z a a n g a ż o w a n i e m g r o m a ­ d z o n y m przez kilkanaście p o k o l e ń badaczy — s k ł a d a j ą c y m się na obraz l u d u i j e g o k u l t u r y , z n a j d u j e m y d o k ł a d n i e te same elementy, które k o n s t y t u u j ą w i z e r u n e k g r u p „ o b c y c h " a w y n i k a j ą z p o ­ czucia o d r ę b n o ś c i . Czy w samej — — postawie w o b e c a p o l o g e t y c z n e j najczęściej k u l t u r y l u d o w e j , nie przejawia się owa „ w y o b r a ż e n i o w a idealizacja" p r o w a d z ą c a d o postępującej d e f o ­ rmacji oraz gloryfikacji z reguły ( c o nie zmienia istoty rzeczy, b o w i e m taka apoteoza jest „ s y s t e m o w ą i n w e r s j ą " deprecjacji) obrazu „ o b c e g o " ? W p o g l ą d a c h e t n o g r a f ó w d o t y c z ą c y c h zagadnień regional­ nego z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d o w e j znajduje się o g r o m n a ilość p r z y k ł a d ó w p o t w i e r d z a j ą c y c h działanie r ó w n i e ż d r u g i e g o m e ­ c h a n i z m u procesu mityzacji „ o b c e g o " , a m i a n o w i c i e s ą d ó w u o g ó l n i a j ą c y c h . J u ż sama k o n c e p c j a stroju „ r e g i o n a l n e g o " b u d o w n i c t w a „ r e g i o n a l n e g o " , m u z y k i czy tańca „ r e g i o n a l n e g o " i w o g ó l e k u l t u r y „ r e g i o n a l n e j " o t y m świadczy. P o n a d t o już w samej idei n a z w g r u p e t n o g r a f i c z n y c h zawarta jest zasada generalizacji. Chcę przy okazji z w r ó c i ć u w a g ę , że f u n k c j o n u j ą c e w literaturze etnograficznej e t n o n i m y t o p r a w i e w y ł ą c z n i e e g z o e t n o n i m y lub też n a z w y ukute przez s a m y c h e t n o g r a f ó w . Bardzo nieliczne przypadki ś w i a d c z ą o p o k r y w a n i u się e t n o n i ­ m ó w z e n d o e t n o n i m a m i , należałoby jeszcze pomniejszyć o efekt działania „ s a m o p o c z u c i a w m ó w i o n e g o " , o k t ó r y m pisał F a l k o w ­ s k i . S p o ś r ó d p o z o s t a ł y c h e t n o n i m ó w m o ż n a w zasadzie — dla uproszczenia — p o m i n ą ć n a z w y u k u t e przez e t n o g r a f ó w , gdyż jest ich s t o s u n k o w o n i e w i e l e i nie wszystkie przyjęły się w literaturze p r z e d m i o t u , a poza t y m spełniają o n e d o k ł a d n i e rolę e g z o e t n o n i m ó w i ich efekt u o g ó l n i a j ą c y jest e w i d e n t n y . Przejdę zatem d o e t n o n i m ó w b ę d ą c y c h e g z o e t n o n i m a m i . Otóż stając się e t n o n i m a m i e g z o e t n o n i m y nie straciły nic ze s w y c h p i e r w o t n y c h w ł a ś c i w o ś c i , t y l k o teraz zostały z r e l a t y w i z o w a n e d o p o g l ą d ó w p o s z c z e g ó l n y c h a u t o r ó w d o k o n u j ą c y c h podziału i o p i s ó w g r u p e t n o g r a f i c z n y c h . Wystarczy c h o ć b y p o r ó w n a ć rozmaitość w y ­ dzielanych przez r ó ż n y c h badaczy g r u p w ś r ó d np. ludności góralskiej. 86 87 W charakterze c i e k a w o s t k i p o d a m , iż zdaniem Udzieli d o k o ­ nany przez Pola podział r o d ó w zamieszkujących p ó ł n o c n e stoki Karpat „ o p i e r a ł się t y l k o na s a m y c h n a z w a c h , bądź t o n a d a ­ w a n y c h m i e s z k a ń c o m jednej w s i przez sąsiadów, bądź też określających miejsce, z k t ó r e g o p o c h o d z ą . " Ten sam Udziela przez s w ó j podział górali p o l s k i c h — na „ g ó r a l i b e s k i d o w y c h " , „ K l i s z c z a k ó w " , „ P o d h a l a n " i „ L a c h ó w " — przyczynił się m.in. nie t y l k o d o u t r w a l e n i a w literaturze etnograficznej e t n o n i m u „ K l i s z c z a k i " , lecz uczynił z „ K l i s z c z a k ó w " j e d n ą z zasadniczych g r u p góralskich (podczas g d y u Pola był t o mały ród zamiesz­ kujący pomniejszą k o t l i n ę rzeki R a b y ) . Otóż Reinfuss podaje, że podczas badań t e r e n o w y c h nad p o g r a n i c z e m k r a k o w s k o - g ó r a l s k i m , na z a d a w a n e r e s p o n d e n t o m pytanie w s p r a w i e t z w . Klisz­ c z a k ó w „ n i e padła ani j e d n a p o z y t y w n a o d p o w i e d ź . Nikt tej n a z w y nie z n a ł . " Przykład ten dobrze pokazuje jak e t n o n i m y g r u p e t n o g r a f i c z n y c h mają się d o rzeczywistości. 8 8 89 9 0 Pozostał jeszcze trzeci z B y s t r o n i o w y c h m e c h a n i z m ó w m i t y ­ zacji „ o b c e g o " — idealizacja historyczna. Ten w y m i a r mityzacji jest w dziedzinie p r o b l e m a t y k i etnograficznej regionalizacji naj­ bardziej w i d o c z n y i nie w y m a g a c h y b a specjalnych uzasadnień. Zresztą zagadnienie t o poruszałem już w t y m artykule. W y k a z a ł e m zatem — c h c ę wierzyć, że w zadawalającym s t o p n i u — iż w y o b r a ż e n i a l u d o z n a w c ó w i e t n o g r a f ó w na temat l u d u i j e g o k u l t u r y w o g ó l n o ś c i , zaś na temat regionalnego z r ó ż n i c o w a n i a ś w i a t a c h ł o p ó w w szczególności, podlegają t y m s a m y m u n i w e r s a l n y m m e c h a n i z m o m mityzacji, które zawsze kształtują w i z e r u n e k g r u p „ o b c y c h " . W y n i k a stąd m.in. i t o , że prace traktujące o ludzie i j e g o kulturze w aspekcie zróżnicowania r e g i o n a l n e g o , wyrażają przede w s z y s t k i m p o g l ą d y badaczy 0 o w y m z r ó ż n i c o w a n i u , w mniejszym zaś s t o p n i u dotyczą rzeczywistego z r ó ż n i c o w a n i a e t n o g r a f i c z n e g o przedmiotu b a ­ dań. Z a k o ń c z e n i e Podejmując p r o b l e m a t y k ę etnograficznej regionalizacji czoło­ w i reprezentanci polskiej myśli etnograficznej — o d Kolberga 1 Pola poczynając, poprzez Zakrzewskiego, Karłowicza i in., a na 55 �Bystroniu, Fischerze oraz w s p ó ł c z e s n y c h e p i g o n a c h t e g o zasad­ niczego nurtu kończąc — u j m o w a l i ś w i a t c h ł o p ó w j a k o u n i w e r sum, w którym: — p o pierwsze, istnieją w y r a ź n i e w y o d r ę b n i a j ą c e się o b i e k t y w postaci r e g i o n ó w l u b / i g r u p e t n o g r a f i c z n y c h ( r o d ó w i t p . ) . T r a k t o w a n o je j a k o „ f a k t , na który wszędzie n a t r a f i a m y " ( P o l ) . Byty te posiadały c e c h y inherentne, a w i ę c t k w i ą c e w samej ich istocie, za które u z n a w a n o bardzo różne elementy: o d w a r u n k ó w fizjograficznych i cech a n t r o p o l o g i c z n y c h l u d n o ś c i , poprzez dane historyczne ( w y n i k a j ą c e z p o d z i a ł ó w p l e m i e n n y c h , na które później nakładały się podziały polityczne, administracyjne itd.), j ę z y k o w e , charakterystyczne zjawiska k u l t u r o w e sensu stricto (stroje, b u d o w n i c t w o , obrzędy i t p . ) , p o poczucie o d r ę b n o ś c i i funkcjonujące etnonimy. Takim cechom inherentnym nad­ a w a n o różne znaczenie p r i o r y t e t o w e , w zależności o d przyjętej koncepcji regionu l u b / i g r u p y etnograficznej, przy d o k o n y w a n i u p o d z i a ł ó w . W y b ó r o k r e ś l o n y c h k r y t e r i ó w podziału ( t r a k t o w a ­ nych j a k o tożsame z cechami i n h e r e n t n y m i o b i e k t ó w ) , s t a n o w i ł p o d s t a w ę d o kategoryzacji: wszystkie o b i e k t y mające jakąś cechę lub zbiór cech w s p ó l n y c h zaliczano d o tej samej kategorii ze w z g l ę d u na te cechy. W efekcie o t r z y m y w a n o j e d n a k bardzo różnorodne podziały etnograficzne. Przyczynę t e g o stanu rzeczy u p a t r y w a n o bądź w c z y n n i k a c h natury s u b i e k t y w n e j (brak o d ­ p o w i e d n i e j ilości i jakości m a t e r i a ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h , m y l e n i e cech p r z y p a d k o w y c h z i n h e r e n t n y m i oraz z w i ą z a n y z t y m d o b ó r n i e w ł a ś c i w y c h k r y t e r i ó w podziału i t d . ) , bądź też w c z y n n i k a c h o b i e k t y w n y c h (jak proces zmian k u l t u r o w y c h o d b y w a j ą c y c h się g ł ó w n i e p o d w p ł y w e m c z y n n i k ó w z e w n ę t r z n y c h — np. miasta czy „ c y w i l i z a c j i " — oraz nasilania się k o n t a k t ó w m i ę d z y g r u p o w y c h , c o n i e u c h r o n n i e p r o w a d z i ć miało d o niwelacji różnic i unifikacji), a najczęściej w o b u t y c h g r u p a c h c z y n n i k ó w jednocześnie. — p o drugie, o b i e k t y w n i e istniejące g r u p y l u b / i r e g i o n y e t n o ­ graficzne, mające ustalone c e c h y inherentne oraz należące d o różnych kategorii, w c h o d z ą stale w określone związki między sobą. Te relacje są także o b i e k t y w n e , a polegają na m i g r a c j a c h , dyfuzjach, n a w a r s t w i e n i a c h itp. Celem badania w z a j e m n y c h w p ł y w ó w p o s z c z e g ó l n y c h o b i e k t ó w na siebie, miało być d o ­ p r o w a d z e n i e za p o m o c ą analiz p o r ó w n a w c z y c h , d o odkrycia przede w s z y s t k i m „ p i e r w o t n y c h w ł a ś c i c i w o ś c i " czy „ c e c h pier­ w i a s t k o w y c h " — utożsamianych z cechami inherentnymi — i o d ­ różnienie ich o d naleciałości „ o b c y c h " czy z e w n ę t r z n y c h zapoży­ czeń. Kontakty k u l t u r o w e między p o s z c z e g ó l n y m i s p o ł e c z n o ­ ściami, c h o ć o b i e k t y w n e istniejące, b y ł y t r a k t o w a n e przez e t n o ­ g r a f ó w j a k o zło konieczne, b o w i e m z d e c y d o w a n i e u t r u d n i a ł y d o k o n a n i e precyzyjnej d e l i m i t a c j i . 91 Reasumując: streszczony w y ż e j s p o s ó b podejścia d o p r o ­ blematyki przestrzennego z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d u , który n a PRZ A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Zagadnienie regionu w etnografii polskiej a współczesne etnograficzne prace terenowe na obszarze północno-wschodniego Mazowsza, [ w : ] Kurpie. Puszcza Zielo­ na, p o d red. A. K u t r z e b a - P o j n a r o w e j , W r o c ł a w 1 9 6 2 , s. 2 5 i n. 1 Zob.: S. Węglarz, Regionalne zróżnicowanie kultury ludo­ wej. Polska myśl etnograficzna a rzeczywistość spoleczno-kulturowa ( r o z p r a w a d o k t o r s k a , mszp w dyspozycji I n s t y t u t u Et­ nologii U A M ) , s. 2 1 — 7 3 2 Chodzi m.in. o s ł y n n y list Kołłątaja d o J a n a M a j a , ankiety, instrukcje, apele i zadania k o n k u r s o w e w y d a n e przez U n i w e r s y t e t W i l e ń s k i , T o w a r z y s t w o Warszawskie Przyjaciół Nauk, Tadeusza Czackiego, W a w r z y ń c a S u r o w i e c k i e g o , W i n c e n t e g o Krasińskie­ g o i in., a także prace B a n d t k i e g o , G r a b o w s k i e g o , M ą c z y ń s k i e g o oraz L u b i c z - C z e r w i ń s k i e g o . 3 Ł. G o ł ę b i o w s k i , Lud Polski. Jego zwyczaje, zabobony. Warszawa 1 8 3 0 ; S. R z e w u s k i , Zastosowanie fizjologii do historyi, „ P a m i ę t n i k Fizycznych, M a t e m a t y c z n y c h i S t a t y s t y c z n y c h U m i e ­ jętności z Z a s t o s o w a n i e m d o P r z e m y s ł u " , z. 4 , W a r s z a w a 1 8 3 0 , s. 334—345, 367—382 4 56 z w i e m y t r a d y c y j n y m , jest s z c z e g ó l n y m p r z y p a d k i e m s t a n o w i s k a o b i e k t y w i s t y c z n e g o , zaś będąca j e g o e f e k t e m regionalizacja etnograficzna — klasycznej teorii kategoryzacji. O b i e k t y w i s t y c z ny p u n k t w i d z e n i a oraz zasady klasycznego d e f i n i o w a n i a k a t e g o ­ rii z d e t e r m i n o w a ł y z a r ó w n o s p o s ó b o p i s u s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j rzeczywistości będącej p r z e d m i o t e m etnograficznej eksploracji, jak i jej interpretację. Znalazło t o s w ó j w y r a z m.in. w przed­ s t a w i a n i u ś w i a t a c h ł o p ó w poprzez m o n o g r a f i c z n e obrazy p o j e ­ d y n c z y c h w s i , z e s p o ł ó w w s i itd., aż d o m o n o g r a f i i g r u p l u b / i r e g i o n ó w , na bazie k t ó r y c h b u d o w a n o syntezę etnograficzną całego kraju, np. w f o r m i e w i z j i u g r u p o w a n i a e t n o g r a f i c z n e g o l u d n o ś c i . Obraz c a ł o ś c i o w y ś w i a t a c h ł o p ó w w całej j e g o r ó ż n o ­ r o d n o ś c i miał zatem być s u m ą ( z b i o r e m ) o w y c h „ m o n o g r a f i c z ­ n y c h o b r a z k ó w " , o d p o w i a d a j ą c y c h p o d z i a ł o w i na kategorie, subkategorie, s u b s u b k a t e g o r i e itd. Takie u j m o w a n i e rzeczywis­ tości s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j miało przede w s z y s t k i m w i e r n i e ją o d z w i e r c i e d l a ć . Inaczej: opis k u l t u r y l u d u za p o m o c ą przed­ s t a w i a n i a jej j a k o p o d z i e l o n e j na g r u p y ( s u b g r u p y ) czy regiony ( s u b r e g i o n y ) e t n o g r a f i c z n e — w p r z e k o n a n i u e t n o g r a f ó w — pa­ s o w a ł d o ś w i a t a c h ł o p ó w t a k i e g o , j a k i m o n w s w e j istocie był. T w i e r d z ę , iż takie substancjalne (esencjalne) p o j m o w a n i e p r z e d m i o t u b a d a ń , które narzuca A r y s t o t e l e s o w y obraz świata i klasyczna teoria kategoryzacji, nie o d d a j e inherentnej struktury s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j rzeczywistości, nie s t a n o w i jej a d e k w a t ­ nego o p i s u , lecz rzeczywistość tę w o k r e ś l o n y m sensie defor­ muje. Odkładając — ze w z g l ę d u na o g r a n i c z o n e ramy tego a r t y k u ł u — p r z e d s t a w i e n i e a l t e r n a t y w n e g o s p o s o b u podejścia do p r o b l e m a t y k i z r ó ż n i c o w a n i a e t n o g r a f i c z n e g o p r z e d m i o t u badań na inną okazję p o w i e m j e d y n i e , że w y k r e o w a n y przez e t n o g r a f ó w obraz p o d z i a ł ó w ś w i a t a c h ł o p ó w na g r u p y ( r e g i o n y ) z literatury n a u k o w e j i p o p u l a r n o n a u k o w e j trafiał „ p o d s t r z e c h y " , w dużym s t o p n i u kształtując ś w i a d o m o ś ć społeczną. W szczególności m o n o g r a f i e e t n o g r a f i c z n e , o b e j m u j ą c s w y m zasięgiem określony obszar przyczyniały się d o w y o d r ę b n i a n i a d a n e g o terytorium g e o g r a f i c z n e g o l u b / i s p o ł e c z n e g o tak w nauce, jak i w społecznej ś w i a d o m o ś c i . Szczególnie duże znaczenie w t y m procesie miało s w o i s t e p o ś r e d n i c t w o — w o w y m r o z p r o p a g o w y w a n i u etno­ g r a f i c z n e g o w i z e r u n k u regionalizacji — i d e o l o g i i r u c h u ludo­ w e g o i r u c h u r e g i o n a l n e g o , które n o t a b e n e były w w i e l u punk­ t a c h zbieżne z p o g l ą d a m i ś r o d o w i s k a n a u k o w e g o e t n o g r a f ó w . Tą d r o g ą m.in. i d e o l o g i a l u d o z n a w c z a o d d z i a ł y w a ł a silnie na stosu­ nek d o w ł a s n e j tradycji s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i c h , kształtując np. pojęcie „ m a ł e j o j c z y z n y r e g i o n a l n e j " . O b e c n i e zaś tradycyjna k o n c e p c j a etnograficznej regionalizacji ś w i a t a c h ł o p ó w — nieja­ k o rykoszetem o d b i t a — w r a c a j a k o p r z e d m i o t zainteresowań e t n o g r a f ó w w postaci zjawiska f o l k l o r y z m u . Szczególnie tzw. w y s t a w i e n n i c t w o f o l k l o r u t r a k t o w a n e b y w a często „ s e r i o jako k o n t y n u o w a n i e tradycji l u d o w e j bądź przejaw ż y w o t n o ś c i tej tradycji"' . 2 PISY Z o b . m.in.: Romantyczne wędrówki po Galicji. Wybrał, o p r a c o w a ł i p r z e d m o w ą poprzedził A . Zieliński, W r o c ł a w 1987 5 W . Pol, Rzut oka na północne krainy, K r a k ó w 1 8 5 1 6 stoki Karpat i przyległe im W . Pol, Rzecz o dijalektach mowy polskiej, [ w : ] Dzieła Wincentego Pola wierszem i prozą, 1.10, seria 2: Dzieła prozą, t. 5, Pisma pomniejsze, L w ó w 1 8 7 8 , s. 8 2 — 1 3 6 7 K. Kurpiński, O pieśniach w ogólności, „ T y g o d n i k Muzycz­ n y " 1 8 2 0 , nr 8, s. 2 9 — 3 0 ; nr 9, s. 3 3 — 3 4 8 J . Stęszewski, Uwagi o etnomuzycznej regionalizacji Polski, [ w : ] Dyskurs o tradycji, W r o c ł a w 1 9 7 4 , s. 3 2 3 — 3 4 8 ; B. Linette, Obrzędowe pieśni weselne w Rzeszowskiem: typologia wątków muzycznych jako kryterium wyznaczania regionu etnograficz­ nego, Rzeszów 1 9 8 1 9 1 0 Por.: D W O K , t. 2, s. 6 i n. W n i o s k i te o p a r ł e m na analizie p o n a d pięćdziesięciu prac 0 charakterze e t n o g r a f i c z n y c h m o n o g r a f i i , o p u b l i k o w a n y c h na przełomie X I X i X X w . g ł ó w n i e w „ Z W A K " , „ M A A E " , „Wiśle" 1 „Ludzie". 1 1 �A. Zakrzewski, Nasz obszar etnograficzny, „ W i s ł a " , t. 2, 1 8 8 8 ; J . Karłowicz, Rys ludoznawczy, [ w : ] Opis ziem zamiesz­ kanych przez Polaków..., t. 1 , W a r s z a w a 1 9 0 4 , s. 4 9 7 — 5 1 6 1 2 Por.: J . F a l k o w s k i , O wewnętrznym układzie graficznych, „ L u d " , t. 3 5 , 1 9 3 8 , s. 1 6 2 — 1 6 8 1 3 prac etno­ Zob.: J.S. B y s t r o ń , Powstanie nazw i przezwisk polskich grup etnograficznych, [ w : ] Studia społeczne i gospodarcze. Księga Jubileuszowa dla uczczenia 40-letniej pracy naukowej Ludwika Krzywickiego, W a r s z a w a 1 9 2 5 , s. 5 3 — 6 2 ; tenże, Ugru­ powanie etniczne ludu polskiego, K r a k ó w 1 9 2 5 ; tenże. Wstęp do ludoznawstwa polskiego, L w ó w 1926 (2 w y d . Warszawa-Poznań 1 9 3 9 ) ; tenże Nazwy i przezwiska polskich grup plemien­ nych i lokalnych, „ P M A A E " , t. 4, 1 9 2 7 , s. 9 5 — 1 5 1 ; tenże, Megalomanja narodowa. W a r s z a w a 1 9 3 5 ; A. Fischer, Lud polski. Podręcznik etnografii Polski, L w ó w 1 9 2 6 ; tenże, Etnografia słowiańska, z. 3, Polacy, L w ó w - W a r s z a w a 1 9 3 4 ; S. P o n i a t o w s k i , Etnografia Polski, [ w : ] Wiedza o Polsce, t. 3, W a r s z a w a b r w (1932) 1 4 J . Obrębski, Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, „ P r z e g l ą d S o c j o l o g i c z n y " , t. 4, 1 9 3 6 , s. 1 7 7 — 1 9 6 ; tenże. Dzisiejsi ludzie Polesia, „ P r z e g l ą d S o c j o l o g i c z ­ ny", t. 4 , 1 9 3 6 , s. 4 1 4 — 4 4 6 ; tenże. Problem etniczny Polesia, „ S p r a w y N a r o d o w o ś c i o w e " , t. 1 0 , 1 9 3 6 , s. 3 — 3 5 4 8 Tamże, s. 3 9 9 , 4 0 2 5 0 J . Damrosz, Symbolika 5 1 J.S. B y s t r o ń , Wstęp..., op.cit., s. 1 0 Z o b . m.in.: R. Reinfuss, Pogranicze w świetle dawnych i najnowszych badań „ L u d " , t. 3 6 , 1 9 4 6 , s. 2 2 2 — 2 5 5 krakowsko-góralskie etnograficznych, K. M o s z y ń s k i , Atlas Kraków 1 9 3 4 — 1 9 3 6 17 kultury ludowej w Polsce, z. 1—3, Zob. m.in.: A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość. W a r s z a w a 1 9 7 7 ; J . Burszta, Region i regionalne monografie etnograficzne. Problemy i metody badań, „ L u d " , t. 5 1 , 1 9 6 8 , cz. 2, s. 5 9 9 — 6 1 1 1 8 Zob.: J . Damrosz, Symbolika regionu jako wyznacznik odrębności, [ w : ] D. S i m o n i d e s ( r e d . ) , Symbolika regionów. Studia etnologiczno-folk/orystyczne, O p o l e 1 9 8 8 , s. 9 — 2 8 Tamże. 5 3 A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura Damrosz, Symbolika..., o p . c i t , s. 1 9 Por.: N a t a n s o n - L e s k i , Zarys najstarszej, W r o c ł a w 1 9 5 3 , s. 6 2 1 granic i podziałów Polski historyczna 2 4 J . Karłowicz, Rys ludoznawczy, 2 5 Tamże, s. 4 8 2 6 Tamże, s. 4 9 ziem dawnej K. M o s z y ń s k i , Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Polsce, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t. 4 , z. 1 , 1 9 3 7 , s. 7 3 B i n. 5 5 Zob.: K. D o b r o w o l s k i , Drogi rozwoju „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 1 , 1 9 5 8 , s. 7 5 5 6 5 7 228 Tamże, s. 5 0 i n. J.S. Bystroń, Wstęp..., op.cit., w y d . 1 , s. 1 0 N. Davies, Boże igrzysko. Historia s. 103 i n. 2 9 3 1 Tamże, s. 6 4 3 2 Tamże, s. 6 2 i n. 3 3 Tamże, s. 8 0 3 4 Tamże, s. 6 2 3 8 Tamże, s. 8 0 i n. 3 6 Tamże, s. 1 0 5 Polski, 1 . 1 , K r a k ó w 1 9 8 9 , Zob. np.: R. Reinfuss, Pogranicze op. cit., 3 7 3 8 5 8 Tamże, s. 251 5 9 Tamże, s. 2 4 6 6 0 Tamże, s. 2 4 9 6 1 Tamże, s. 2 4 7 6 2 J . Damrosz, Symbolika 6 4 248 6 5 6 7 J . Damrosz, Symbolika 6 8 J . Obrębski, Problem 6 9 Tamże, s. 1 8 7 Zob.: K. M o s z y ń s k i , Geograficzne ludowej w Polsce, „Kalendarz llustr. 1 9 3 8 , s. 6 8 — 7 7 krakowsko-góralskie..., ubiorów ludowych, op.cit., s. 1 7 2 regionu..., op.cit., s. op.cit., s. 12 grup..., op.cit., s. 1 8 5 Zob.: S. Udziela, Topograficzno-etnograficzny polskich w Galicji, „ M A A E , t. 6, 1 9 0 3 , s. 1 — 1 2 3 opis wsi Z o b . m.in.: A. R u m l ó w n a , Z mili kwadratowej obszaru nad rzeczką Kosówką w pow. białostockim. Garść notat krajoznaw­ czych, „ W i s ł a " , t. 1 6 , 1 9 0 2 , s. 5 7 i n. Zob.: J . Karłowicz, Imiona niektórych plemion i ziem dawnej Polski, „ P a m i ę t n i k Fizyjograficzny", t. 2, Warszawa 1 8 8 2 , s. 4 9 7 — 5 1 6 7 2 7 3 Zob.: „ W i s ł a " , t. 8, 1 8 9 4 , s. 1 9 9 7 4 J.S. B y s t r o ń , Megalomanja..., op.cit., s. 91 Z o b . m.in.: W . Pol, Rzut oka..., op.cit., s. 1 2 3 , 130; J.S. B y s t r o ń , Megalomanja..., op.cit., s. 1 5 6 , 1 6 6 i n, et passim; T. Ż u l i ń s k i , Kilka słów do etnografii Tucholców..., „ Z W A K " , t. 1, 1 8 7 7 , s. 1 1 0 ; M . W a w r z e n i e c k i , Współczesne zewnętrzne strony życia ludu, K r a k ó w 1 9 1 1 , s. 11 kultury 7 9 Tamże, s. 1 4 8 0 J.S. B y s t r o ń , Powstanie 8 1 J.S. B y s t r o ń , Nazwy wsi polskiej nazw i przezwisk..., i przezwiska..., XIX w.. op.cit., s. 56 op.cit., s. 9 5 8 2 J.S. B y s t r o ń , Megalomanja..., 8 3 A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura op.cit., s. 8 9 8 4 Por.: J.S. Bystroń, Megalomanja..., op.cit., s. 2 3 8 5 L. S t o m m a , Antropologia op.cit., s. 6 i n. 8 6 Zob.: J . Falkowski, Etnografia ludowa..., kultury..., op.cit., s. 7 9 górali..., op.cit., s. 9 D o g r u p y tej należą m.in. „ P o ł o n i ń c y " Kopernickiego, „ N a d r a b i a n i e " Ś w i ę t k a , a także p r a w d o p o d o b n i e „ C z u c h o ń c e " i „ K u r t a k i " Pola oraz „ G ó r a l e B e s k i d o w i " r o m a n t y c z n y c h p o ­ d r ó ż n i k ó w p o Galicji. 8 7 zróżnicowanie odzieży Kuriera C o d z i e n n e g o " , K. H e r m a n o w i c z - N o w a k , Odzież, [ w : ] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1 , M . Biernacka i in. (red.), W r o c ł a w 1 9 7 6 , s. 4 0 0 Tamże, s. 4 0 2 op.cit., s. krakowsko-góralskie..., 7 8 4 3 4 7 nad antagonizmem..., R. Reinfuss, Pogranicze 2 4 7 i n. 6 6 L. S t o m m a , Antropologia W a r s z a w a 1 9 8 6 , s. 7 Zob.: A . Fischer, Właściwości etnograficzne ludności pol­ skiej, „Kalendarz llustr. Kuriera C o d z i e n n e g o " , 1 9 3 4 , s. 9 4 — 1 0 0 Tamże, s. 4 0 1 F. Z n a n i e c k i , Studia krakowsko-góralskie..., 7 7 Tamże, s. 3 0 6 4 6 R. Reinfuss, Pogranicze Z o b . m.in.: W Pol, Prace z etnografii..., op.cit., s. 8 7 i n.; M.Cz. C h o l e w a , Stroje ludowe Ziemi Sądeckie/..., „ L u d " , t. 3 6 , 1 9 4 6 , s. 2 6 2 i n.; J . F a l k o w s k i , Etnografia górali środkowych i wschodnich Karpat Polskich, Warszawa 1 9 3 8 , s. 5 i n. Tamże B. M a l e w s k i , Próba charakterystyki „ W i s ł a " , t. 1 8 , 1 9 0 4 , s. 3 0 2 4 1 4 5 op.cit., s. 12 F. Z n a n i e c k i , Studia nad antagonizmem do obcych, „Prze­ g l ą d S o c j o l o g i c z n y " , t. 1 , k w i e c i e ń 1 9 3 0 — marzec 1 9 3 1 , s. 1 6 9 7 6 J . Damrosz, S y m b o l i k a regionu..., op.cit., s. 11 4 4 regionu..., op.cit., s. Z o b . m.in.: W . Pol, Rzut oka..., op.cit., s. 1 3 2 ; J.S. Bystroń, Megalomanja..., op.cit., s. 1 5 6 i n.; L. Czarkowski, Wzajemny stosunek stanów na Podlasiu, „ M A A E " , t. 1 , 1 8 9 6 , s. 15 W . Pol, Prace z etnografii północnych stoków Karpat, J . Babicz ( w y d . ) , „ A r c h i w u m E t n o g r a f i c z n e " nr 2 9 , W r o c ł a w 1 9 6 6 , s. 1 9 3 4 2 krakowsko-góralskie..., polskiej..., 6 3 3 9 4 0 R. Reinfuss, Pogranicze etnografii 7 5 2 8 Tamże, s. 5 3 Polski, op.cit., s. 4 0 2 7 3 0 op.cit., s. 2 7 5 7 1 Zob. m.in. cyt. prace Z a k r z e w s k i e g o , Karłowicza, Bystronia, Fischera, P o n i a t o w s k i e g o Z. Gloger, Geografia Kraków 1 9 0 0 , s. 9 ludowa..., Zob.: J . C z e k a n o w s k i , Zróżnicowanie etnograficzne Polski w świetle przeszłości, „ S p r a w o z d a n i e P A U " , t. 4 0 , 1 9 3 5 , s. 64—67 7 0 2 2 2 3 op.cit., s. 12 5 4 19 2 0 regionu..., 5 2 1 8 1 6 Tamże, s. 4 0 0 , 4 0 2 4 9 8 8 rodów S. Udziela, Etnograficzne ugrupowanie i rozgraniczenie Górali polskich, „ P r z e g l ą d G e o g r a f i c z n y " , 1 . 1 , 1 9 1 8 , s. 83 8 9 Por.: W . Pol, Rzut oka..., op.cit., s. 1 2 3 9 0 R. Reinfuss, Pogranicze 255 krakowsko-góralskie..., Z o b . np.: S. Udziela, Etnograficzne ugrupowanie..., s. 8 0 i n.; J.S. Bystroń, Wstęp..., op.cit., s. 111 9 1 9 2 R. Sulima, Literatura op.cit., s. op.cit., a dialog kultur. Warszawa 1 9 8 2 , s. 56 57 �