https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad93596d7cbb9525b9ff1ff23f07382e.pdf 185a8e57fba5b5651a48b8f38240d957 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2939 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2743 Title A name given to the resource Henri Corbin: "Czas Eranosa" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.7-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tokarska-Bakir, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Joanna Tokarska-Bakir HENRI C O R B I N : „ C Z A S E R A N O S A " Podstawą t y c h rozważań będzie artykuł Henri C o r b i n a The Time of Eranos z roku 1 9 5 6 , p o ś w i ę c o n y o s o b l i w e m u cyklicz­ nemu zjawisku, które każdego lata, poczynając o d roku 1 9 3 3 , gromadziło w o k ó ł d ę b o w e g o s t o ł u w d o m u Olgi F r o b e - K a p t e y n koło Ascony przeszło setkę w y b i t n y c h ludzi. Dość w y m i e n i ć ich nazwiska: Gerardus van der L e e u w , Carl G u s t a w J u n g , M i r c e a Eliade, Max K n o l l , Louis M a s s i g n o n , Erich N e u m a n n , H e l m u t Plessner, A d o l f P o r t m a n n , Henri-Charles Puech, Gilles Quispel, Helmut W i l h e l m , H e i n r i c h Zimmer, M a r t i n Buber, J e a n Przyluski, i last but not least, Henri C o r b i n . Cel niniejszego komentarza t o uważna lektura eseju, w k t ó r y m ostatni z w y m i e n i o n y c h rozważa fenomen Eranosa, a także ukazanie z w i ą z k u myśli C o r b i n a z losami współczesnej h e r m e n e u t y k i . Kojarzy się ją z w y k l e z nazwiskami jej n i e m i e c k i c h p i o n i e r ó w (Schleiermachera, Diltheya, Heideggera, Gadamera i i n n y c h ) i z b i e g i e m czasu coraz bardziej ujednoznacznia. Na n i e b e z p i e c z e ń s t w o takiej j e d n o ­ znaczności wskazuje w ł a ś n i e Henri C o r b i n . J e g o z d a n i e m her­ meneutyka jest przedsięwzięciem w y m i e r z o n y m p r z e c i w k o a n o ­ nimowości i d o g m a t y z m o w i M e t o d y , j a k k o l w i e k by ją r o z u m i e ć . Tej Hermeneutyki nie s p o s ó b n a u c z y ć , g d y ż uwierzytelnia ją dopiero osoba autora — s a m o u k a , o s o b i s t y w y m i a r j e g o życia. Hermeneutyka c o r b i n o w s k a , dzieląc w i e l e z p o p r z e d n i m i , idzie więc w e w ł a s n y m , o r y g i n a l n y m k i e r u n k u . Jej p e r s p e k t y w ę można określić jako „ o r i e n t a l n ą " , w s z c z e g ó l n y m znaczeniu z o r i e n ­ t o w a n i a w e w n ę t r z n e g o ( k t ó r e g o najlepszym przykładem jest p r e z e n t o w a n y dalej tekst C o r b i n a o phosie, c z ł o w i e k u ś w i e t l i s ­ t y m ) , a zatem j a k o g n o s t y c z n ą , c o s y t u u j e ją w o p o z y c j i d o ujęć innych badaczy. 1 2 3 4 A r t y k u ł Corbina zaczyna się jak przyczynek d o historii alter­ natywnej: być może kiedyś jakiś badacz w e ź m i e na warsztat t o o s o b l i w e d w u d z i e s t o w i e c z n e z j a w i s k o , j a k i m był Eranos. Badacz ó w , postępując w e d ł u g reguł krytyki historycznej, będzie ustalał szkoły i prądy i d e o w e , śledził ich przyczyny i w y j a ś n i a ł w z a j e m n e w p ł y w y , w ę d r ó w k i w ą t k ó w itd. „ A l e zachodzi o b a w a , że jeśli poprzestanie na z a s t o s o w a n i u m e t o d y n a u k o w e j , w y p o s a ż o n e j w e wszystkie zalety z w y j ą t k i e m tej najważniejszej, która polega na u s t a l e n i u p r z e d m i o t u p r z e z r o z p o z n a n i e s p o ­ s o b u , w j a k i m e t o d a ta u d o s t ę p n i a s o b i e swój p r z e d m i o t (recognizing the way it gives its object to itself), w ó w c z a s nasz przyszły historyk c a ł k o w i c i e przeoczy f e n o m e n Eranosa. Przekonany, że w y j a ś n i ł g o g ł ę b o k ą i p o m y s ł o w ą dialektyką przyczyn, nie będzie przeczuwał, iż p r a w d z i w y m problemem nie b y ł o o d k r y c i e , c o n a m w y j a ś n i a Eranosa, ale c o Eranos w y j a ś n i a , m o c ą t e g o , c o sam oznacza. A oznacza na przykład ideę autentycznej w s p ó l n o t y , zespalającej m ó w c ó w i słuchaczy, w s p ó l n o t y na tyle o s o b l i w e j , że p o z b a w i o n e j w s z e l ­ kich cech, które m o g ł y b y zainteresować statystykę i s o c j o l o g i ę . ' Ustalenie p r z e d m i o t u badania przez rozpoznanie s p o s o b u , w jaki nasza m e t o d a s w ó j przedmiot sobie uprzystępnia: tak pytając szturmuje się t o , c o Heidegger nazwał Urfaktum — p o d ­ s t a w o w y m f a k t e m m e t a f i z y c z n y m , przedzrozumieniem, z k t ó r e g o wyrasta wszelka w i e d z a i sens. W i d a ć , że C o r b i n rozpoczyna s w ą krytykę historii o d sedna: m e t o d a , która nie jest zarazem w ł a s n ą krytyką, nie zasługuje na m i a n o n a u k o w e j , spada d o rzędu przedteoretycznej. A l e C o r b i n o w i c h o d z i o coś w i ę c e j niż t y l k o o krytycyzm, który wszak p o s t u l o w a ł i Popper. C h o d z i o z w i ą z a ­ nie myśli i b y t u . Klasyczny podział filozofii na trzy działy: ontologię, e p i s t e m o l o g i ę i etykę, ulega t u ś c i ą g n i ę c i u w j e d n o : ontologię sensu. J u ż nie c h o d z i o t o , czy coś jest czy nie, ale o t o , co to znaczy „ j e s t " . D o p i e r o w ó w c z a s m o ż n a myśleć o k o l e j n y c h o d p o w i e d z i a c h . Pęka a l t e r n a t y w a : sens czy brak sensu, pytanie zaczyna dotyczyć t e g o , c o c h c e m y p o w i e d z i e ć m ó w i ą c „ s e n s " . Te kwestie, dobrze znane z w y p o w i e d z i t r z e ź w y c h i n a t c h n i o n y c h f i l o z o f ó w w s p ó ł c z e s n y c h , C o r b i n przenosi w obszar mistyki persko—arabskiej. S t a w k ą w grze jest d o s t ę p d o o b c o ś c i p o ­ d w ó j n e j , b o w y z n a c z o n e j dystansem k u l t u r o w y m i dystansem w y m u s z o n y m przez sacrum. W y s i ł e k zrozumienia takiej obcości będzie daremny, d o p ó k i nie wesprze się na w z m o ż o n e j s a m o ­ ś w i a d o m o ś c i i na p r z e d z r o z u m i e n i u . T e o r i ę p o j a w i a n i a się sensu C o r b i n zapożycza z mistyki islamskiej. Relacja badania zakrzywia się w ó w c z a s w s p o s ó b charakterystyczny dla hermeneutyki: w y z b y w s z y się urojeń badania o b i e k t y w n e g o i p r z e d m i o t o w e g o , p o d m i o t u d o s t ę p n i a sobie s w ó j przedmiot, zapożyczając odeń narzędzia s a m o p o z n a n i a ( t u : teorię zjawiania się sensu i i n n e ) . D l a t e g o zamiast pytać, czym w y j a ś n i ć Eranosa, pytamy, c o może n a m w y j a ś n i ć Eranos, m o c ą t e g o , c o implikuje. 6 * M u s i m y sobie n a j p i e r w u p r z y t o m n i ć p o w o d y odrzucenia per­ s p e k t y w y historycznej (tj. p e r s p e k t y w y h i s t o r y z m u ) , tak, aby nie stała się o n a naszą vis a tergo, która p o c h o d z i z przeoczenia i n i e r o z w a g i . A d a m Schaff w y m i e n i a następujące założenia historyzmu: 1) przekonanie o c a ł k o w i t y m o d e r w a n i u i niezależności p o ­ znającego p o d m i o t u ( h i s t o r y k a ) i p o z n a w a n e g o przedmiotu (dziejów), 2) m e c h a n i s t y c z n y m o d e l poznania, 3) p o g l ą d , że historyk (jako p o d m i o t poznający) może się z d o b y ć z a r ó w n o na bezstronność w p o t o c z n y m sensie t e g o s ł o w a , jak i w sensie s z c z e g ó l n y m , tj. odrzucić wszelkie społeczne u w a r u n k o w a n i a s w o j e g o p o g l ą d u na dzieje. 7 W tej charakterystyce m o ż n a dostrzec w i e l e w s p ó l n e g o z, kryty­ k o w a n y m przez Gadamera, p o z y t y w i s t y c z n y m m o d e l e m przyro­ d o z n a w s t w a . Historyczny postulat dotarcia d o t e g o , j a k b y ł o n a p r a w d ę , ł u d z ą c o p r z y p o m i n a p r z y r o d o z n a w c z ą nadzieję poznania „ r z e c z y w i s t o ś c i o b i e k t y w n e j " , a zatem świata, który czeka, by się u j a w n i ć , g d y badanie d o b i e g n i e końca. Obie dziedziny (tj. historia i p r z y r o d o z n a w s t w o ) z reguły nie problematyzują poznania s w e g o p r z e d m i o t u . Jest o n biernym, n i e r u c h o m y m f a k t e m . J e g o skrytość zmniejsza się w miarę ulepszania narzędzi, w które w y p o s a ż a m y inteligentny, ekspan­ s y w n y p o d m i o t . Doskonalenie m e t o d obserwacji ( w przyrodoz­ n a w s t w i e , czemu w przypadku historyka o d p o w i a d a doskonale­ nie t z w . aparatu k r y t y c z n e g o ) a u t o m a t y c z n i e przybliża d o przed­ m i o t u , który z d y s c y p l i n o w a n y już czeka na horyzoncie. Poznanie jest w i ę c f a k t e m z porządku natury: w i e d z a o przedmiocie p o c h o d z i z j e g o o d b i c i a w ś w i a d o m o ś c i , t y l k o przejściowa n i e d o s k o n a ł o ś ć percepcji (aparaty!) oddziela nas o d o b i e k t y w n e j w s z e c h w i e d z y . G d y b y j e d n a k oczyścić ś w i a d o m o ś ć ze wszyst­ kich uprzedzeń i przesądów, cóż za t r u d n o ś ć byłaby w o d z w i e r ­ ciedleniu? Okazało się, że jest w t y m j e d n a k trudność. Poznanie przez m e c h a n i c z n e o d b i c i e nie sięgało p o prostu p e w n y c h w a r s t w ś w i a t a , i t o w c a l e nie t y c h najbardziej m r o c z n y c h . Pierwsze s y m p t o m y klęski M e t o d y dostrzeżono bardzo wcześnie, jednakże w n i o s k i zostały starannie w y s e l e k c j o n o w a n e . Postulaty H i p o l i t a Taine'a straciły p o p u l a r n o ś ć , g d y t y l k o okazało się, że w y k l u c z e n i e zdań w a r t o ś c i u j ą c y c h p r o w a d z i d o likwidacji pola b a d a ń . A l e historyzm z a b a r w i o n y a m b i c j a m i science nadal trzy­ mał się m o c n o , m i m o d w ó c h w o j e n , surrealizmu, Heideggera i w i e l u i n n y c h . D o p i e r o H a n s - G e o r g Gadamer o d w a ż y ł się nazwać te ambicje — m a n o w c a m i , a ściślej: a p o r i a m i h i s ­ t o r y z m u . D o p i e r o Gadamer wskazał, że p o s t u l o w a n a przez scjentyzm dezynfekcja ś w i a d o m o ś c i faktycznie oznacza jej w y j a ­ ł o w i e n i e i kres : „ Ś w i a d o m o ś ć historyczna niszczy samą siebie, jeżeli c h c ą c zrozumieć, odrzuca t o , c o j e d y n i e u m o ż l i w i a zro­ z u m i e n i e " . P r a w d z i w y przedmiot historyczny nie jest de facto ż a d n y m p r z e d m i o t e m , lecz j e d n o ś c i ą t e g o , c o m i m o iż w przed­ m i o c i e obce, jest w ł a s n e . „ H i s t o r y c z n y o b i e k t y w i z m p o d o b n y jest d o statystyki, która w ł a ś n i e d l a t e g o jest ś w i e t n y m narzędziem 8 9 10 11 7 �p r o p a g a n d y , że przemawia językiem f a k t ó w , stwarzając fałszywe wrażenie o b i e k t y w n o ś c i , które zależy w istocie o d zasadności pytań w p u n k c i e w y j ś c i a . " Z w a ż y w s z y , że cała w i e d z a z w a n a n a u k o w ą z b u d o w a n a jest na d o g m a c i e f a k t u , przedsięwzięcie H e i d e g g e r o w s k o - G a d a m e r o w skie można uznać za najbardziej t w ó r c z ą destrukcję, z jaką w y s t ą p i ł a w s p ó ł c z e s n a filozofia. J u ż M a x Scheler d o w o d z i ł , że tzw. czyste spostrzeżenie jest „raczej k o ń c o w y m w y n i k i e m potęż­ nego aktu otrzeźwienia, ostatecznej redukcji nadmiaru fantazji, która kieruje naszym w i d z e n i e m " . P o d o b n i e f u n d a m e n t a l n e j krytyce p o d d a n o pojęcie czystej w y p o w i e d z i . Ostatecznie kate­ goria faktu została w ó w c z a s z d e m a s k o w a n a j a k o o n t o l o g i c z n y przesąd, zaś s u b i e k t y w n ą ś w i a d o m o ś ć , „ k t ó r a t w i e r d z i , że coś jest napisane czarno na b i a ł y m " , o k r e ś l o n o j a k o „ n a i w n ą " . Gadamer pisał: „ Ś w i a d o m o ś ć historyczna musi u p r z y t o m n i ć sobie , że w d o m n i e m a n y m n a k i e r o w a n i u na przedmiot lub tradycję, [...] kiedy z p e w n e g o dystansu historycznego, charak­ terystycznego dla całości naszej sytuacji historycznej, usiłujemy zrozumieć p e w n e zjawisko historyczne, zawsze p o d l e g a m y w p ł y w o m tej oddziałującej historii. Określa o n a z g ó r y przedmiot i aspekt badania i natychmiast z a p o m i n a m y całę p r a w d ę o w e g o zjawiska, jeżeli bierzemy t o , c o się n a m bezpośrednio j a w i , za całą prawdę." 1 2 1 3 1 4 1 5 * Wiele z t e g o , o czym m ó w i l i ś m y p o w y ż e j , C o r b i n wyraża następująco „ d l a c z e g o usiłując w y j a ś n i ć Eranosa przez o k o l i c z ­ ności, prądy i w p ł y w y d a n e g o okresu h i p o t e t y c z n y przyszły historyk zagubiły j e g o istotę i znaczenie, j e g o ' z a l ą ż k o w y s e n s ? C h o ć b y dlatego, że pierwszym i o s t a t n i m w y j a ś n i e n i e m r ó ż n y c h g n o s t y c k i c h rodzin, które o m a w i a niniejsza książka, są ci sami gnostycy. [...] Pierwszym i o s t a t n i m f a k t e m , zdarzeniem począt­ k o w y m i k o ń c o w y m , są w ł a ś n i e te o s o b y , bez k t ó r y c h n i g d y nie zdarzyłoby się nic, c o n a z y w a m y zdarzeniami. D l a t e g o też z m u ­ szeni jesteśmy o d w r ó c i ć p e r s p e k t y w ę p o t o c z n e j o p t y k i , zastępu­ jąc pseudodialektykę f a k t ó w , wszędzie i przez w s z y s t k i c h dziś u w a ż a n y c h za ź r ó d ł o o b i e k t y w n o ś c i , h e r m e n e u t y k ą ludzkiej osoby. T y l k o dzięki uznaniu t y c h f a k t ó w za konieczne ( n i e u n i k ­ n i o n e ) może b y ł o przypisać im p e w n ą a u t o n o m i c z n ą p r z y c z y n o w o ś ć , która je w y j a ś n i a . A l e w y j a ś n i e n i e nie musi oznaczać rozumienia. ' R o z u m i e ć ' t o raczej 'zakładać' ('mieścić w sobie', 'oznaczać')." 16 Z d a n i e m Corbina nie ma wyjaśnienia p o d s t a w o w e g o f a k t u , k t ó r y m jest t o , c o j e d n o s t k o w e i i n d y w i d u a l n e , w y j a ś n i e n i a , które można by w y p r o w a d z i ć z i n n y c h f a k t ó w : Individuum est ineffabile. Nie fakty t ł u m a c z ą osobę, ale o s o b a — fakty. W tej zmianie kierunku przekładu o d b i j a się cały s c e p t y c y z m w o b e c instancji orzekającej, której u p a t r y w a n o w pojęciu f a k t u . A b y głos osoby, p o której s p o d z i e w a m y się tłumaczenia o w y c h f a k t ó w , zabrzmiał d o n o ś n i e , trzeba zapytać, c o o s o b a ta oznacza, c o sobą implikuje, c o nie zaszłoby, g d y b y nie zaczęła być. M u s i m y zatem zrozumieć osobę. C o r b i n o w s k i e rozumienie zakłada t u p e w i e n rodzaj f e n o ­ menologicznej ź r ó d ł o w o ś c i , której się teraz przyjrzymy. Opiera się o n a na założeniu, że nasza w i e d z a przerasta naszą samowiedzę, że j e d y n y o w o c n y s p o s ó b poznania t o pytanie o znaczenie rzeczy, o „ s p o s ó b , w jaki o b e c n o ś ć rzeczy deter­ minuje p e w n ą konstelację zjawisk, które b y ł y b y całkiem inne, g d y b y nie b y ł o tej p i e r w o t n e j o b e c n o ś c i . " „ S a m o ś w i a d o m o ś ć jako o b c y " — w t y m zdaniu streszcza się cały p r o g r a m b a d a ń . Poznanie d o t y c z y w y ł ą c z n i e p r z e d m i o t ó w i n t e n c j o n a l n y c h , d o których nie stosują się p o w s z e c h n e zasady analityki u p r z e d m i o t o w i a j ą c e j . Przedmioty te nie są f e n o m e n a m i n a t u r a l n y m i , ale konstruktami k u l t u r o w y m i . Interpretacja jest w p i s a n a w ich o n t o l o g i ę , w ł a ś n i e d l a t e g o m ó w i się o o n t o l o g i i sensu. D l a t e g o też jest zasadniczym n i e p o r o z u m i e n i e m zarzucanie b a d a n i u , które ma d o p i e r o ustalić s w ó j przedmiot, nieprecyzyjności w s t ę p ­ n y c h określeń tegoż p r z e d m i o t u . Dając się zaskoczyć rzeczywis­ tości nic nie tracimy, przeciwnie zyskujemy szansę, by „ o p a d ł a nas cała o s o b l i w o ś ć b y t u " . M y ś l e n i e n i e u p r z e d m i o t o w i a j ą c e ryzykuje każdą interpretację, byleby t y l k o i n i c j o w a ł a sens. Interp­ 17 8 retacja, a raczej sam akt zrozumienia jest j a k b y w e k s l e m , k t ó r e g o pokrycie s p r a w d z a m y w c h w i l ę później, badając, c o w ł a ś c i w i e zrozumieliśmy. W c i ą g n i ę c i w r o z u m i e n i e " w c i ą ż s p ó ź n i a m y się na nadejście p r a w d y " ( G a d a m e r ) i d o p i e r o d z i w i ą c się r o z u m i a ­ n e m u m a m y szansę na przelotny z nią k o n t a k t . D l a t e g o zamiast szukać z e w n ę t r z n y c h w y j a ś n i e ń zjawisk reli­ g i j n y c h ( w y j a ś n i e n i e o s o b y przez f a k t y ) C o r b i n p r o p o n u j e u r u ­ c h o m i ć w n i c h m e c h a n i z m s a m o w y j a ś n i a n i a ( w y j a ś n i a n i a fak­ t ó w przez o s o b y ) , pytając: „ J a k i e m u a k t o w i p r z y t o m n o ś c i o d ­ p o w i a d a bycie u c z n i e m C h i d r a ? " , a l b o „ i l e k r o ć m ó w i m y o w y ­ jściu z gdzie, z kategorii ubi, c o przez t o c h c e m y p o w i e d z i e ć ? " W rzeczywistości jest t o paradoksalne u r u c h o m i e n i e p r z e d m i o t u w p o d m i o c i e , b o sens p o j a w i a się w przestrzeni u k o n s t y t u o w a n e j przez o b y d w a , rozwijając się dzięki r u c h o w i refleksji nad s o b ą . Apokatastaza p o d m i o t u i p r z e d m i o t u p r z y w r a c a fakty — o s o ­ b o m , ludzi — zdarzeniom. Kiedy C o r b i n m ó w i , że t o o s o b y w y j a ś n i a j ą fakty, nie oznacza t o p o w r o t u filozofii p o d m i o t u z a n t a g o n i z o w a n e g o ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m . C h o d z i m u raczej 0 sakralną kategorię o s o b y , rozumianej j a k o p o d w ó j n o ś ć złożoną z j a , o s o b o w o ś c i e m p i r y c z n e j , z e w n ę t r z n o ś c i , egzoterycznego sensus litteralis naszej o s o b y , i nie-ja, naszej o s o b o w o ś c i n i e e m pirycznej. A n i o ł a , t r a n s c e n d e n t a l n e g o p r o j e k t u , jej ezoterycznego sensus spiritualis, sensu, k t ó r e g o d o p i e r o p o s z u k u j e m y . Celem C o r b i n o w s k i e g o przedsięwzięcia jest taka interpretacja s y m b o l i , która p r z y w r a c a p r a w d ę nie t y l k o i m , ale i n a m s a m y m , b o t o m y ś m y s p o w s z e d n i e l i , nie s y m b o l e . Tę g ł ę b o k ą naukę można odczytać z mekkańskiej w i z j i I b n ' A r a b i e g o . G d y rozpaczając nad n i e o b e c n o ś c i ą B o g a okrążał o n Czarny Kamień, ukazała m u się kobieta ( n a z y w a sieją Sofią) i zapytała: „ K t o umarł. B ó g czy t y ? " . A d o r a c j a s y m b o l u , który, c h r o n i o n y przed f a ł s z y w ą interpretacją, z d e w a l u o w a ł się t y m c z a s e m w f o r m a l n y znak, jest w s w e j istocie t y m s a m y m b a ł w o c h w a l s t w e m , k t ó r e g o za w s z e l k ą cenę c h c i a n o uniknąć. C o r b i n pisze: „ T a k jak A n i o ł musiał u s u n ą ć k a m i e ń , tak 1 m y m u s i m y znaleźć w sobie o d w a g ę , by zajrzeć w g ł ą b g r o b u , aby się przekonać, że jest o n n a p r a w d ę pusty, i że Chrystusa m u s i m y [...] szukać gdzie indziej. N a j w i ę k s z y m nieszczęściem, jakie może się przydarzyć, jest g r ó b z a p i e c z ę t o w a n y i strzeżony t y l k o d l a t e g o , że są w n i m z w ł o k i . " 1 6 W trzydzieści lat później myśli C o r b i n a o d ż y ł y w s ł o w a c h V i n c e n t a D e s c o m b e s a . J u ż Gadamer p r o t e s t o w a ł p r z e c i w l i m i ­ tującej f u n k c j i mens auctoris, p r z e c i w o g r a n i c z a n i u interpretacji zjawiska rzekomego „ s e n s u p i e r w o t n e g o " , d o t e g o „ c o autor chciał p o w i e d z i e ć " , zaś w p r z y p a d k u s y m b o l u d o j e g o „ p r a w ­ d z i w e g o z n a c z e n i a " . D e s c o m b e s (za H e i d e g g e r e m p o „ z w r o ­ c i e " ) radykalizuje t o s t a n o w i s k o . T w i e r d z i , że f e n o m e n o l o g musi być w y p o s a ż o n y w p e w n ą szczególną p o d e j r z l i w o ś ć w o b e c narzucającego się sensu, k t ó r e g o r o z u m i e n i e jest f u n k c j ą bier­ n e g o w s p ó ł u c z e s t n i c t w a w jakiejś wizji ś w i a t a . M u s i o n p o d e ­ jrzewać, że ó w sens „ s t a n o w i raczej przeszkodę w rozumieniu sensu a u t e n t y c z n e g o , d o k t ó r e g o zdoła dotrzeć d o p i e r o w t e d y , kiedy odkryje, k i m jest o n s a m , k t ó r e m u ó w znak został prze­ znaczony. Znak w p r o w a d z a w błąd t e g o , k o g o ma oświecić, kiedy o d b i o r c a b o s k i e g o o b j a w i e n i a sam jest zabłąkany, z a g u b i o ­ ny, w e w n ę t r z n i e p o d z i e l o n y . " Ze s ł ó w Descombesa w y ł a n i a się projekt n o w e j lektury starych t e k s t ó w , t y c h , o k t ó r y c h m ó w i się, iż nie w y t r z y m a ł y p r ó b y czasu. O w ą t r u d n o ś ć z w a l c z a m y fortelem: w y c h o d z ą c o d t e k s t u , który m ó w i n a m o t y m , j a c y dziś jesteśmy, my, którzy t e g o tekstu nie r o z u m i e m y , p o w i n n i ś m y dojść do siebie „ t a k i c h , d o k t ó r y c h p r z e m a w i a o n p e ł n y m g ł o s e m " . I dalej: „ M a m y pełne p r a w o o d r z u c i ć wszelkie s p o s o b y rozumienia tekstu, które nie w y d o b y w a j ą z n i e g o sensu w a ż n e g o dla nas, pokazując j e d y n i e sens, jaki m ó g ł o n mieć dla naszych p r z o d k ó w , p i e r w s z y c h s ł u c h a c z y . " W ujęciu C o r b i n a na t y m polega p r a w o ­ m o c n a „ p o d m i o t o w a rekonstrukcja k u l t u r y " . H e m e n e u t y k a taka z e ś r o d k o w a n a jest w o k ó ł p o j e d y n c z e j , i n d y w i d u a l n e j ludzkiej egzystencji. M i e r z o n a a u t e n t y c z n o ś c i ą jej życia, jej w o l n o ś c i ą — w y m i e r z o n a zaś w terror Się (das Mań), przejawiający się w sile o p i n i i panującej w d a n y m czasie, p o w o ł u j ą c e j d o życia różne o b i e k t y w i z m y , k t ó r y c h m o c w y c z e r p u j e się wraz z upad­ k i e m i d e o l o g i i . O b i e k t y w i z m y n o w e j i d e o l o g i i będą równie e l o k w e n t n e i rozstrzygające jak d a w n e , skuteczne w l i k w i d o w a 19 20 21 �niu w ą t p l i w o ś c i , m a s k o w a n i u , bezradności, niewiedzy. Racje tych wszystkich p s e u d o i n s t a n c j i C o r b i n o d t r ą c a , c h c ą c fakty tłumaczyć przez osoby. Ten moment w y d a j e się na tyle w a ż n y w dziejach h e r m e n e u t y ­ ki, że usprawiedliwia a n a c h r o n i z m , k t ó r e g o się z a p e w n e d o p u ś ­ cimy zestawiając C o r b i n a z K.R. P o p p e r e m i J e a n - F r a n c o i s Lyotardem. W s p ó ł c z e s n y p o s t m o d e r n i z m , r e p r e z e n t o w a n y przez ostatniego z w y m i e n i o n y c h , u f u n d o w a n y jest na założeniu n i e o czywistości, w i e l o z n a c z n o ś c i , n i e u f n o ś c i d o w s z e l k i c h przeja­ w ó w społecznej przemocy, w postaci „ i n s t y t u c j i " , „ r e g u ł i n o r m " , „języka p o t o c z n e g o " , „ z w y c z a j o w e g o r o z u m i e n i a " , „ c o d z i e n ­ nego użycia" itd. Nic d z i w n e g o zatem, że z w r a c a się p r z e c i w k o popperowskiemu r a c j o n a l i z m o w i ( k r y t y c z n e m u w bardzo w ą s ­ kim sensie pojęcia k r y t y c z n o ś c i " ) , który z w i e l k i m o p t y m i z m e m odnosi się d o poznania nie t y l k o w ł a s n e j kultury, ale też tradycji obcych, o d l e g ł y c h w czasie i przestrzeni. Ten o p t y m i z m nie znalazł jednak p o t w i e r d z e n i a w p r a k t y c z n y m p o z n a n i u o b c o ś c i . Przeciwnie, zamiast przyrostu o w e j w i e d z y m o ż n a b y ł o obser­ w o w a ć jej u b y w a n i e . W k r ó t c e d o s z ł o d o rebelii k w e s t i o n u j ą c e j podstawę b e z p r o b l e m a t y c z n e g o p o p p e r o w s k i e g o podejścia. J ó ­ zef Życiński ujął t o następująco: „ w s p ó ł c z e ś n i e w filozofii nauki akcentowana jest coraz bardziej teza, iż b o g a c t w a i s t o t n y c h doświadczeń, składających się na ludzką egzystencję nie m o ż n a wyrazić w sposób a d e k w a t n y przy p o m o c y racjonalnego d y s k u r ­ su podlegającego j e d n e m u z e s p o ł o w i reguł m e t o d o l o g i c z ­ nych." 22 G ł ó w n y m celem ataku „ r e b e l i a n t ó w " stała się j e d n o z n a c z n o ś ć , ta sama, która w h i s t o r y c z n y m stroju L u t r o w s k i e j Schriftprinzip ogłosiła z w y c i ę s t w o zasady interpretacji gramatycznej nad ale­ g o r y c z n ą ^ sama, która P o p p e r o w i kazała uznać za z w y c z a j n y mit „ n i e m o ż n o ś ć zrozumienia, dzielącą różne tradycje, k u l t u r y i okresy h i s t o r y c z n e " . O w o n a i w n e przywiązanie d o j e d n o ­ znaczności Gadamer d e m a s k o w a ł j a k o w c i ą ż o d n a w i a j ą c e się dziedzictwo myśli n o m i n a l i s t y c z n e j : t y l k o sztucznie u s t a n o w i o n e znaki m o g ą być w p r o w a d z o n e i p o r z ą d k o w a n e w s p o s ó b w y ­ kluczający d w u z n a c z n o ś ć . Dla n e o p o z y t y w i s t ó w , ich s y m p a t y ­ k ó w i k o n t y n u a t o r ó w s ł o w o b y ł o c a ł k o w i c i e n e u t r a l n y m , prze­ zroczystym ś r o d o w i s k i e m życia i n f o r m a c j i . Praca nad s ł o w e m służyła w y ł ą c z n i e eliminacji s z u m ó w . I w ł a ś n i e o w e szumy zainteresowały h e r m e n e u t ó w ! S ł o w u w y j a ł o w i o n e m u , w y n i s z ­ czonemu d o s ł o w n o ś c i ą , p r z e c i w s t a w i l i o n i język n a s y c o n y , w i e ­ loznaczny, język b u d z ą c y w s ł o w a c h ich ż y w y e w o k u j ą c y sens, język dla którego ideałem była m o w a greckiej f i l o z o f i i , gdzie s ł o w o i pojęcie z n a j d o w a ł o się w stanie bezpośredniej k o m u n i k a ­ c j i . Należało w r ó c i ć d o p r o b l e m u metafory. Czy n a d w y ż k a znaczenia jest z w y k ł y m s z u m e m , r e d u n d a n c j ą , c z y n n i k i e m ze­ w n ę t r z n y m , „ z a l e d w i e " e m o t y w n y m , czy może s k ł a d n i k i e m s e n ­ su, istotnym c z y n n i k i e m p o z n a w c z y m ? M e t a f o r a przestała być ozdobą dyskursu, p o d n i e s i o n o ją d o rangi m e t o d y . „ Z u c h w a l s t ­ w o s e m a n t y c z n e " , „ z a m i e r z o n y błąd k a t e g o r i a l n y " u j a w n i a j ą c y p o k r e w i e ń s t w o t a m , gdzie p o t o c z n e r o z u m i e n i e nie dostrzega żadnego z w i ą z k u , przenosi wszak na n o w y plan myśli. Zaczęto dostrzegać bliskość języka n a u k o w e g o i p o e t y c k i e g o , osiągają­ cych rzeczywistość „ n a drodze okrężnej, przez z a n e g o w a n i e potocznego s p o s o b u w i d z e n i a ś w i a t a i języka, który t e n ś w i a t o p i s u j e . " „ M e t a f o r a potrzebuje napięcia w w y r a ż e n i u j ę z y k o ­ w y m , by utrzymać pełne napięcia pojęcie r z e c z y w i s t o ś c i " — pisał Ricoeur w rozważaniach nad t e r a p e u t y c z n ą f u n k c j ą n o w e j e p i ­ s t e m o l o g i i . Lyotard p o s u n ą ł tę afirmację w i e l o z n a c z n o ś c i jesz­ cze dalej: „ n a w e t w obrębie o g r a n i c z o n e j w s p ó l n o t y j ę z y k o w e j i kulturowej w y p o w i e d z e n i e d o w o l n e g o zdania może już stać się okazją d o s p o r u , t o znaczy nierozstrzygalnej różnicy s t a n o w i s k , które p r z e d y s k u t o w a ć i u r e g u l o w a ć da się t y l k o p o d w a r u n k i e m uprzedniego w y m y ś l e n i a jakiegoś w s p ó l n e g o , nie istniejącego dotychczas języka. M ó w i ć należy już nie tyle o n i e w s p ó ł m i e r n o ści zdań (czy ściślej rzecz biorąc zdarzeń j ę z y k o w y c h — /es occurences) w obrębie t e g o s a m e g o j ę z y k a . " Czy o g ł o s z o n y przez p o s t m o d e r n i z m u p a d e k m e t a o p i s ó w każe z a p o m n i e ć o p o znawniu o b c y c h kultur, p o c h y l a j ą c nas w y ł ą c z n i e nad tradycją własną? Na t o pytanie o d p o w i e d z i e ć m o ż n a i n n y m : czy o b c a jest naprawdę t y l k o o b c a kultura? W b r e w t e m u , c o przypisują m u 2 3 24 25 26 27 28 29 rozczarowani krytycy, przesłanie p o s t m o d e r n i z m u w c a l e nie musi być c y n i c z n e . N i e s p o d z i e w a n i e k o n t y n u u j ą c przedsięwzięcie p i o n i e r ó w hermeneutyki z r ó w n u j e o n w p r a w a c h i o b o w i ą z k a c h poznanie o b c o ś c i w ł a s n e j i cudzej. Z p e w n o ś c i ą oznacza t o impas dla w i e l u f i l o z o f i c z n y c h o p c j i . Są j e d n a k i takie, które potraktują ó w w n i o s e k j a k o s p ó ź n i o n y akt s p r a w i e d l i w o ś c i , niewiele jednak zmieniający. Tak p o w r a c a m y d o hermeneutyki Corbina, która u z b r o i w s z y się w s c e p t y c y z m w o b e c s w e g o rozumienia s w o j s k o ści ( o b c o ś ć t e g o c o w ł a s n e ) , w dalekich orientalnych o b c o ś c i a c h m o g ł a się czuć jak w d o m u ( s w o j s k o ś ć t e g o , c o o b c e ) . 30 Corbinowska hermeneutyka indywidualności przeciwstawia­ jąc się historycznej dialektyce zwalcza alienację osoby. Poza j e d n o s t k ą , poza tą j e d y n ą realnością, są już t y l k o s p o s o b y bycia, będące z a l e d w i e a t r y b u t a m i o w e j rzeczywistości f u n d a m e n t a l ­ nej. „Zdarzenia są a t r y b u t a m i działających p o d m i o t ó w . " Tak jak c z a s o w n i k i są t w o r z o n e przez w y k o n a w c ó w czynności, tak i zdarzenia nabierają egzystencji dzięki rzeczywistości, która je sobie uprzytamnia. D o p i e r o działające i n d y w i d u a l n e p o d m i o t y o d m i e n i a j ą c je w e „ w ł a s n y m czasie", który jest zawsze czasem teraźniejszym, p r z y p o r z ą d k o w u j ą o w y m zdarzeniom określony czas, g r a m a t y c z n y i historyczny. O d e r w a n e o d rzeczywistego p o d m i o t u , który je sobie u ś w i a d a m i a , fakty i zdarzenia stają się czymś j a k b y nierealnym. „Przypisać całą realność f a k t o m , m ó w i ć 3 1 0 p r a w a c h , lekcjach, m ó w i ć o materialności f a k t ó w , [...] dać się złapać w potrzask nierzyczywistości, którą sami z b u d o w a l i ś m y , a która z kolei obciąża nas w postaci historii jako jedynej n a u k o w e j ' o b i e k t y w n o ś c i ' " — o t o o d w r ó c e n i e , które w y o b ­ cowało podmiot, pozbawiając go odpowiedzialności i woli, umiejętności uczenia się z d o ś w i a d c z e ń . W jednostce, która dryfuje w ciemnej bezczasowej przestrzeni, przeszłość i przy­ szłość nie s p o t y k a j ą się już, ale o d e r w a n e o d rzeczywistego p o d m i o t u mijają się o b o j ę t n i e i przemijają. C o r b i n p r o p o n u j e zmianę p e r s p e k t y w y : „przyszłość i prze­ szłość same są a t r y b u t a m i w y r a ż o n y m i przez c z a s o w n i k i . Z a ­ kładają o n e p o d m i o t , który je o d m i e n i a , p o d m i o t dla którego 1 przez który j e d y n y istniejący czas (...) t o czas teraźniejszy, teraźniejszy w każdej sytuacji. Tak w i ę c w y m i a r y przeszłości są w każdej sytuacji mierzone i u w a r u n k o w a n e zdolnościami p o d ­ m i o t u , który je postrzega, j e g o c h w i l ą . M a j ą w y m i a r tej osoby, p o n i e w a ż zależą o d niej, o d zasięgu jej inteligencji, szerokości serca, o b e j m u j ą całe jej życie, totius vitae cursum, zawierając wszystkie jej ś w i a t y , rozciągając się d o najdalszych kresów jej o b e c n o ś c i . " T y l k o takie „ m i e r z e n i e " może się p r z e c i w s t a w i ć j a ł o w e j dialektyce rzeczy b e z p o w r o t n i e m i n i o n y c h . P r a w d z i w e g o przekroczenia przeszłości, p o k o n a n i a czasy d o k o n u j e się dzięki przeniesieniu jej w teraźniejszość w postaci z n a k u . „Przeszłość i przyszłość stają się [...] znakami, p o n i e w a ż znak postrzegany jest d o k ł a d n i e w teraźniejszości. Przeszłość musi zostać przeniesiona d o teraźniejszości, aby m o g ł a się o b j a w i ć j a k o 'dająca z n a k ' . " 32 33 Wszystkie te myśli w p r o w a d z a j ą nas w atmosferę spotkań Eranosa. Jeśli Eranos nie w y c z e r p u j e się w w y j a ś n i a n i u g o przez j e g o czas, przy p o m o c y i n n y c h z n a k ó w , t o d l a t e g o , że sam o n jest znakiem, i t y l k o w ó w c z a s m a m y szansę g o zrozumieć, g d y t r a k t u j e m y g o j a k o znak: „ j a k o p o d s t a w o w ą o b e c n o ś ć , która ciągle i w c i ą ż o d n o w a u o b e c n i a , przywraca teraźniejszość." Cała praca Eranosa p o l e g a na łączeniu przeszłości i przyszłości g ł ę b o k ą f o r m u ł ą teraźniejszości w y p e ł n i o n e j o s o b i s t y m znacze­ niem. W t y m s a m y m sensie Eranos jest s w o i m w ł a s n y m czasem, ale w sensie nieco i n n y m jest też nie na czasie. Teoria, na której p o d s t a w i e m o ż n a m u uczynić t e n ostatni zarzut, wyjaśnia byt przez u s y t u o w a n i e g o w a b s t r a k c y j n y m czasie, który jest czasem w s z y s t k i c h , a zatem czasem niczyim. P r z y c z y n o w o ś ć , k o n s t r u o ­ w a n a w oparciu o f a k t y o d e r w a n e o d o s ó b , nie może, zdaniem Corbina, d o p r o w a d z i ć d o historiozofii, d o filozofii historii, co najwyżej d o m i z o - s o f i i . W historii w y p a c z o n e j p o z y t y w i s t y c z n ą o b i e k t y w i z a c j ą rzeczywisty czas redukuje się d o czasu abstrak­ c y j n e g o , i l o ś c i o w e g o , o o b i e k t y w n o ś c i z w y k ł e g o ziemskiego kalendarza ś w i e c k i e g o , „ z k t ó r e g o zniknęły znaki m o g ą c e każdej 34 9 �teraźniejszej c h w i l i nadać sakralną j a k o ś ć " . Z d a n i e m C o r b i n a abdykacja p o d m i o t u , w y g n a n e g o w o b c o ś ć historii niczyjej, przebiegała w d w ó c h fazach. Pierwszym k r o k i e m była rezygnacja z s e m i o t y c z n e g o statusu historycznych f a k t ó w (zdarzenie j a k o znak) i przeniesienie ich na plan d a n y c h . Fatalnym w s p ó ł u d z i a ­ łem w tej laicyzacji historii obciążona była w s p ó ł c z e s n a t e o l o g i a , która następnie stała się jej ofiarą. Drugi krok d o t y c z y ł interp­ retacji sensu zdarzeń: „ a b y g o u j a w n i ć nie potrzeba już B o g a zrodzonego w ciele. Podręcznik filozofii głosi, że nie jest O n m u znany, i odrzuca g o , j a k o że filozofia stała się po t y m w s z y s t k i m już t y l k o ś w i e c k ą t e o l o g i ą społecznej i n k a r n a c j i . " I w a n Karamaz o w w i d z ą c y sam siebie w szkle o k u l a r ó w — o t o s y m b o l bezradności, jaką w n o s i w w i a n i e a g n o s t y c z n a s a m o w i e d z a , karykatura naszego w ł a s n e g o O b r a z u . 35 36 Sprzeciw w o b e c tej parodii w i e d z y nie nadejdzie, zdaniem Corbina, ze strony, w której p r z e b y w a j ą ludzie uznani dziś za ś w i a t ł y c h , b o ci, k o n t y n u u j ą c p e w n ą „ l o k a l n ą t r a d y c j ę " ( p a r a d o kasalnie z w a n ą " o ś w i e c e n i o w ą " ) , „ o ś w i e c a j ą r o z u m z a p o m i n a ­ jąc o w e w n ę t r z n y c h źródłach j e g o ś w i a t ł a " . „ G ł o ś n e nie p o ­ c h o d z i t u z i n n y c h i m p e r a t y w ó w . S w ą energię czerpie o n o z błysku światła, k t ó r e g o p i o n łączy niebo z ziemią , nie zaś z jakiejś poziomej linii siły, w y c z e r p u j ą c e j się n i e s k o ń c z o n o ś c i , z której nie p o w s t a j e żadne znaczenie. [...] Ale nasi f i l o z o f o w i e są zbyt p o w a ż n i , aby w z i ą ć serio takie d z i w a c t w o , które u c h o d z i c o najwyżej g n o s t y k o m i l u d z i o m W s c h o d u . " W ten s p o s ó b C o r b i n p o w r a c a d o istoty swej h e r m e n e u t y k i : rozumienie może się rozgrywać t y l k o w obrębie k o s m o l o g i i i a n t r o p o l o g i i triadycznej, gdzie p o m i ę d z y r o z u m i e j ą c y m i t y m , c o rozumie, zaistnieje ż y w e p o ś r e d n i c t w o , sympatia. Tę sferę pośrednią i zarazem p o ś r e d ­ niczącą zamieszkuje i jednocześnie s y m b o l i z u j e A n i o ł . J e g o 3 7 bezcielesność odsyła d o niesubstancjalności znaczenia, które żyje d o p ó t y , d o p ó k i jest niestałe, w i e l o z n a c z n e , nie w y c z e r p u j e się, a w z b o g a c a dzięki p o j e d y n c z y m aktualizacjom. Nie będąc nigdzie, o w a sfera pośrednia jest s a m y m gdzieś wszystkich rzeczy. M ó w i ą c o „ r y z y k u a n a l o g i i " w y r a ż a m y o b a w ę przed tą w ł a ś n i e pośrednią przestrzenią, którą u w a ż a m y za nicość, a którą z w y k l i ś ­ m y z a b u d o w y w a ć bezpiecznymi s y l o g i z m a m i . Ś w i a t A n i o ł ó w w w y m i a r z e k o s m o l o g i c z n y m , zaś a a n t r o p o l o g i c z n y m — dusza, obie te pośrednie sfery służyły o ż y w i e n i u , aktualizacji o w e j przestrzeni. G d y C o r b i n m ó w i o błysku ś w i a t ł a łączącym ziemię i niebo, ma na myśli p o ś r e d n i c t w o o b y w a j ą c e się bez „ f i z y c z n e g o kontaktu", „ w s p ó l n o t y historycznej", „materialnych związków", „ o b i e k t y w n y c h ś w i a d e c t w " i „ p r z y c z y n o w e j d e t e r m i n a c j i " . Sferę pośrednią trzeba mieć w sobie, trzeba być w ł a s n y m A n i o ł e m . Dziedziczenie sensu następuje b o w i e m t y l k o w linii w e r t y k a l n e j : nie m o ż n a g o przekazać, trzeba g o w sobie w z b u d z i ć , za­ k t u a l i z o w a ć . Ż y j e m y w ś w i e c i e , który zmarniał tak, że n a w e t nie w i e , iż brak A n i o ł a jest w ł a ś n i e brakiem. Europejczycy, szermierze p o s t ę p u m i e r z o n e g o o w ą n i e o b e c n o ś c i ą , są w i e l k i m i d ł u ż n i k a m i w y l u d n i o n y c h ś w i a t ó w , z a r ó w n o t y c h z i e m s k i c h , jak i t r a n s c e n ­ dentalnych. 38 Podpisując s w ó j artykuł trzema datami ( w e d ł u g kalendarza chrześcijańskiego, islamskiego i staroperskiego) C o r b i n sugeruje m o ż l i w o ś ć ekspiacji. Z e s t a w i e n i e t y c h trzech czasoprzestrzeni d o m a g a się b o w i e m h e r m e n e u t y k i , która p o z w o l i ł a b y je ze sobą z h a r m o n i z o w a ć . Interpretując je z g o d n i e z ich sensem, miałaby o n a tak je połączyć, „ b y raz c z w o r a k i e , a i n n y m razem s i e d m i o rakie znaczenia pism znalazły się w h a r m o n i i . " A b y tego d o k o n a ć , trzeba przestać uciekać w abstrakcyjny czas a n o n i m o ­ w y c h z b i o r o w o ś c i , lecz o d k r y ć czas k o n k r e t n y : czas Osób. 39 PRZYPISY Henri C o r b i n 1 9 0 3 — 1 9 7 8 . O d 1 9 5 4 w y k ł a d o w c a religio­ z n a w s t w a islamskiego w Ecole des Hautes-Etudes, S o r b o n n e . Działalność z a w o d o w ą związał z d w o m a miastami: Paryżem i Teheranem. Pierwszy t ł u m a c z Heideggera na język francuski (Qu'est-ce que la métaphysique, 1 9 3 8 ) . Uczestnik s e m i n a r i ó w f i l o z o f i c z n y c h Etienne Gilsona. W latach 1 9 3 9 - 4 5 w e Francuskim Instytucie A r c h e o l o g i i w Istambule, badania bibliotek m e c z e t o ­ w y c h . 1 9 4 6 — 1 9 5 4 dyrektor w y d z i a ł u s t u d i ó w irańskich I n ­ stytutu F r a n c u s k o - l r a ń s k i e g o w T e h e r a n i e . Założyciel i w y d a w c a Biblioteki Irańskiej, serii w y d a w n i c z e j , w której u k a z y w a ł y się teksty ź r ó d ł o w e t e g o kręgu k u l t u r o w e g o . W i e l o l e t n i uczestnik s e m i n a r i ó w Eranosa. A u t o r m.in. Oeuvres philosophiques et mystiques de Sohrawardi, I s t a m b u l - P a r i s - t e h e r a n 1 9 4 6 — 1 9 5 2 ; Les motifs zoroastriens dans la philosophie de Sohrawardi, Teheran 1 9 4 6 ; L'Imagination créatrice dans le soufisme d'Ibn 'Arabi, Paris 1 9 5 8 ; Terre céleste et corps de resurrection, Paris 1 9 6 0 ; L'Homme de lumière dans le soufisme iranien, Paris 1 9 7 1 ; En Islam iranien. Aspects spirituels et philosophique, 4 tomy, Paris 1 9 7 1 — 1 9 7 3 itd. 1 Man and Time. Papers from the Eranos Yearbooks, oprać. J . Campbell, Pricenton 1 9 8 1 ( p i e r w o d r u k 1 9 5 7 ) , dalej M A N . Pisał o t y m Gadamer w Prawdzie i metodzie; H.G. Gadamer, Wahrheit und Méthode. Grundzùge einer P h i l o s o p h i s c h e n Hermeneutik, T u b i n g e n 1 9 7 2 ( p i e r w o d r u k 1 9 6 0 ) s. 2 2 9 * P. Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie, oprać. S. C i c h o w i c z , W a r s z a w a 1 9 8 5 , s. 1 2 1 : " s t a w i a m sacrum na miejscu w i e d z y a b s o l u t n e j , nie jest t u o n o j e d n a k jej s u b s t y t u t e m , j e g o znaczenie pozostaje e s c h a t o l o g i c z n e i n i g d y nie może się przekształcić w p o z n a n i e i g n o z ę . " M A N , s.XIII, podkreślenie J T B . H e i d e g e r o w s k i e rozumienie (Verstehen) t o w a r u n e k w s t ę p ­ ny refleksji, a nie sama refleksja. A.Schaff, Historia i prawda, W a r s z a w a 1 9 7 0 , s.102, por. też o n i e u ś w i a d o m i o n y c h założeniach f i l o z o f i c z n y c h różnych historiozofii, s. 5 9 — 9 7 Wahrheit und Méthode, op. cit., passim. Bronk zauważa, że filozoficzna h e r m e n e u t y k a Gadamera jest j a k b y s p ó ź n i o n ą reakcją na Carnapa próbę l i k w i d a c j i metafizyki, na którą Heidegger w s w o i m czasie zupełnie nie zareagował. A. Bronk, Rozumienie, dzieje, język. Filozoficzna hermeneutyka H.G. Gadamera, L u b l i n 1 9 8 8 , s. 8 3 H.G. Gadamer, Wahrheit und Méthode, o p . cit., s. 3 7 4 Tamże, s. 2 8 2 2 3 5 6 7 8 9 1 0 1 1 10 Tamże, s. 2 8 5 M . Scheler, Die Wissensforme und die Gesselschaft, za: H.G. Gadamer, Rozum, słowo, dzieje. Szkice wybrane, oprać. K. M i c h a l s k i , przekład M . Ł u k a s i e w i c z W a r s z a w a 1 9 7 9 , s. 7 0 H.G. Gadamer, FilozoficznepodstawyXX wieku, ( w : ) tegoż, Rozum, słowo, dzieje, o p . cit., s. 7 0 H.G. Gadamer, Wahrheit und Méthode, o p . cit., s. 2 8 4 M A N , s.XIV M A N , s.XV Creative Imagination in the Sufism of Ibń Arabi, przeł z franc. Ralph M a n n h e i m , L o n d o n 1 9 7 0 , s. 97 Umykanie sensu, t ł u m . M . K o w a l s k a , „ L i t e r a t u r a na Ś w i e ­ c i e " , 8 — 9 , 1 9 8 8 , s. 3 2 7 — 9 Tamże. Tamże, s. 3 3 0 — 1 J . Ż y c i ń s k i , Posłowie d o : I.G. Barbour, Mity, modele, para­ dygmaty, K r a k ó w 1 9 8 3 , s. 2 5 8 P. S z o n d i , Wprowadzenie do hermeneutyki literackiej, prze­ kład M . Ł u k a s i e w i c z , w e : Współczesna myśl literaturoznawcza w Republice Federalnej Niemiec. Antologia, red. H. O r ł o w s k i , W a r s z a w a 1 9 8 6 , s. 31 Za: J . Bouveresse, Racjonalność i cynizm, przekład M . K o w a l s k a , " L i t e r a t u r a na Ś w i e c i e " , 8 — 9 , 1 9 8 8 , s. 3 6 6 H.G. Gadamer, Filozof Iczne podstawy XX wieku, ( w : ) tegoż. Rozum, słowo, dzieje, op. cit., s. 7 5 Tamże, s. 7 7 P. Ricoeur, Metafora i symbol, przekład K. Rosner, " L i t e r a t u ­ ra na Ś w i e c i e " , 8 — 9 , 1 9 8 8 , s. 2 5 2 Tamże, s. 2 5 3 P o g l ą d y J.F. Lyotarda zawarte w j e g o książce Le Différend (Paris 1 9 8 3 ) c y t u j ę w o m ó w i e n i u J . Bouveresse, Racjonalność i cynizm, o p . cit., s. 3 6 6 Por. u J . Bouveresse, Racjonalność i cynizm, o p . cit. M A N , s. X V I M A N , s. XVI M A N , s. X V I M A N , s. XVII M A N , s. X V I I I Tamże. Tamże. H. Corbi n, Face de Dieu, face de l'homme. Herméneutique et soufisme, Paris 1 9 8 3 , s. 13 M A N , s. XIX 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 18 19 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 �