https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a580decf34b6b0741306ae1c23f07282.pdf 7c1cd86585bc153c20c6269560168227 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2386 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2214 Title A name given to the resource O grzechu łakomstwa i konflikcie kulturowym. Z powodu "Uczty Babette" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.85-86 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leśniakowska, Marta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O grzechu łakomstwa i konflikcie kulturowym. Z powodu „Uczty Babette" Marta Leśniakowska 1. Wydanie w I w.n.e. dzieła Apiciusa „ D e re c o q u i n a r i a " bodaj p o raz pierwszy w e r b a l i z o w a ł o p o g l ą d , iż s p o s ó b o d ż y w i a n i a jest w y s u b l i m o w a n ą „sztuką kulinarną" — u m i e j ę t n o ś c i ą , k t ó r a p r z y n a l e ż y do obszaru sztuki (arsjtechne), a więc umiejętności w y k o n y w a n i a czegoś wed­ ług reguł. Bliska arystotelesowskiej „ w i e d z y p r o d u k t y w n e j " , ars victuaria — w XII-wiecznej klasyfikacji Radulfa da C a m p o L u n g o zw. P ł o m i e n n y m i H u g o n a o d św. W i k t o r a — b y ł a j e d n ą z siedmiu sztuk mechanicznych. I c h o ć później w y ł ą c z o n a z o s t a ł a z tych klasyfikacji, k t ó r e zmierzały k u s f o r m u ł o w a n i u definicji sztuki j a k o wyłącznie z d o l n o ś c i wytwarzania p i ę k n a (siedem sztuk p i ę k n y c h w g Batteux z p o ł . X V I I I w . ) , t o dzięki estetyce idealistycznej „ s z t u k a k u l i n a r n a " m o g ł a znaleźć miejsce albo w ś r ó d umiejętności p o j m o w a n y c h nadal zgodnie z a n t y c z n ą , nieco t y l k o zredefin i o w a n ą d y s t y n k c j ą (sztuka j a k o wiedza fachowa, j a k kra­ wiectwo, medycyna, handel i o b r o n n o ś ć ) , lub — j a k to u j m o w a ł w nieco zawiły s p o s ó b Libelt — w ś r ó d tzw. sztuk s p o ł e c z n y c h , k s z t a ł t u j ą c y c h p l a t o ń s k i e ideały prawdy, pięk­ na i d o b r a w życiu oraz u p i ę k s z a j ą c y c h to życie. W tego rodzaju maksymalistycznych spekulacjach konstytuowano całą sferę k u l t u r y materialnej, o d k t ó r e j ż ą d a n o , by potrzeby czysto praktyczne z a s p o k a j a ł a na r ó w n i z potrzebami „ w y ­ ższego r z ę d u " ; by u ż y t e c z n e b y ł o zarazem przyjemne, j a k chciał Arystoteles. T o z a ś przesuwa całe zagadnienie w r ó w ­ n y m stopniu k u estetyce psychologicznej (zwłaszcza w jej hedonistycznej wersji k a r t e z j a ń s k i e j , zdynamizowanej przez z g r u n t u antyintelektualne, dwudziestowieczne spekulacje snute w o k ó ł teorii upojenia), j a k k u historii k u l t u r y i antopologii kulturowej. Sztuka k u l i n a r n a — z c a ł y m towarzy­ s z ą c y m jej r y t u a ł e m p r z e p i s ó w , k s i ą ż e k kucharskich, hierar­ c h i ą p o m i e s z c z e ń , mebli, n a c z y ń , n a k r y ć s t o ł o w y c h , służby itd.) — jest j e d n y m z kluczowych m o m e n t ó w o b y c z a j o w o ś c i (stylu życia), osadzonym w s p o ł e c z n y c h hierarchiach. Dzisiaj m o ż n a na to p o p a t r z e ć w jeszcze inny, n o w y s p o s ó b , b u r z ą c y dawne, segmentycyjne ustalenia, k t ó r e oddzielały t o , co wrodzone o d tego, co nabyte w trybie k u l t u r o w y m : dziś w i a d o m o , że o b y c z a j o w o ś ć — d o ś w i a d c z e n i e społeczne — konwencje k u l t u r o w e ( ś r o d o w i s k o w e ) , poprzez s w ą trwa­ łość/zakorzenienie kształtują naszą osobowość i wchodzą w zapis genetyczny. N a w y k i k u l t u r o w e s ą „ d r u g ą n a t u r ą " , d a j ą c ą o sobie z n a ć w najróżniejszych sytuacjach. k t ó r y staje się w r ó w n y m stopniu popisem jej kulinarnego mistrzostwa j a k o k u c h a r k i głośnej restauracji paryskiej, j a k m a n i f e s t a c j ą wysublimowanej i zawsze nieco libertyńskiej k u l t u r y francuskiego s t o ł u . T a fabularnie prosta historyjka, skonstruowana w nie­ spiesznym rytmie kolejnych sekwencji p r z y g o t o w a ń d o owe­ go przyjęcia — k t ó r e stopniem swej szczegółowości w pew­ n y m momencie w r ę c z b a l a n s u j ą na granicy telewizyjnego kursu gotowania — m o ż e b y ć analizowana j a k o p o d r ę c z ­ nikowe wręcz ćwiczenie z a n t r o p o l o g i i kulturowej. M a m y oto t y p o w ą sytuację zderzenia d w ó c h r ó ż n y c h stylów życia — odmiennych z e s p o ł ó w codziennych/rutynowych zacho­ w a ń w o b r ę b i e k u l t u r y europejskiej, w k t ó r e j stół ( k u l t u r a stołu) jest, j a k twierdzi N o r b e r t Elias, w o g ó l e p o d s t a w o w y m elementem cywilizacji Z a c h o d u i ś w i a d e c t w e m o k r e ś l o n y c h o b s z a r ó w kompetencji k u l t u r o w y c h (stylu ż y c i a / s p o s o b u b y c i a ) . T o oczywiste, iż „ z a c h o w a n i e się przy stole" (by s p a r a f r a z o w a ć t y t u ł podstawowego dla n o w o ż y t n e j cywiliza­ cji zachodniej p o d r ę c z n i k a autorstwa Erazma z Rotter­ damu) jest zarazem wyrazem o k r e ś l o n e j tezy egzystencjalnej, a w konsekwencji — j a k o kategoria behawioralna — elemen­ tem społecznej stratyfikacji i czynnikiem k s z t a ł t u j ą c y m za­ chowanie dystynktywne. Pozwala t o s y t u o w a ć o p i s a n ą w Uczcie Babette h i s t o r i ę w p o l e t k u znanej socjo-etnologicznej tezy orbis interior — orbis exterior, oraz j a k o ilustrację zderzenia kulturowego, inicjowanego przez poja­ wienie się „ o b c e g o " . W t y m w y p a d k u chodzi o zderzenie d w ó c h antytetycznych k u l t u r europejskich: z a m k n i ę t e j , su­ rowej k u l t u r y mieszczańskiej z o t w a r t ą , w y r a f i n o w a n ą , kosmopolityczną kulturą „ d w o r s k ą " — tą, którą stworzyła i „ u c y w i l i z o w a ł a " n o w o ż y t n a Francja i k t ó r e j s z c z e g ó l n y m symbolem s t a ł a się francuska kuchnia. T o z a s ł u g ą francus­ k i c h kucharzy ( M . A . Careme), arystokracji i m ę ż ó w stanu (np. k a r d y n a ł ó w Richelieu i M a z a r i n czy markiza L o u i s de Bechameil) b y ł o doprowadzenie nowoczesnej sztuki k u l i n a r ­ nej, j a k ą w X V I w. stworzyli u siebie W ł o s i , d o nieznanego d o t ą d wyrafinowania i urozmaicenia, rozpropagowanego n a s t ę p n i e przez dzieła w rodzaju słynnej Physiologie du gout A . Brillat-Savarina z 1825 r. 2 1 2. Uczta Babette: do małej osady d u ń s k i e j przybywa uciekinierka z o g a r n i ę t e j rewolucyjnym terrorem Francji. Życzliwe, ale p e ł n e dystansu D u n k i , k t ó r e udzieliły Francuz­ ce schronienia, p o w i e r z a j ą jej prowadzenie d o m u , w p r o w a ­ d z a j ą c w tajniki miejscowej sztuki kulinarnej — w proste, czy nawet p r y m i t y w n e w swej oszczędności przepisy oparte na k i l k u podstawowych s k ł a d n i k a c h (słynny przepis na polew­ k ę z ż y t n i e g o chleba, notabene stosowany d o dziś w tradycyj­ nej k u c h n i skandynawskiej). Babette, osoba nieco tajem­ nicza, o niejasnej przeszłości, aklimatyzuje się w n o w y m ś r o d o w i s k u , ale kiedy nieoczekiwanie otrzymuje znaczny spadek, wydaje go w całości na realizację osobliwego kap­ rysu — wystawnego przyjęcia dla d u ń s k i c h gospodarzy. 85 �W tej perspektywie, pokazana w Uczcie Babette historia nabiera w r ę c z cech „ w y z n a n i a w i a r y " . O d w o ł u j e się bowiem — j a k w o l n o sądzić — do istoty kantowskiej polemiki pomiędzy klasą średnią (mieszczaństwem) a dworską klasą wyższą. A w konsekwencji — do sporu m i ę d z y dwiema postawami m o r a l n y m i : p r o t e s t a n c k ą (w jej skrajnym wyda­ n i u p i e t y s t ó w ) i k a t o l i c k ą , wraz z o d p o w i a d a j ą c y m i m d w o j a k i m rozumieniem pojęcia cywilizacji: albo j a k o oby­ czajowości z a m k n i ę t e j , w e w n ę t r z n e j (protestantyzm), albo z e w n ę t r z n e j (katolicyzm). chodzenia do akceptacji przydatny m o ż e b y ć , znany z teorii t e k s t ó w mechanizm wzajemnego o d d z i a ł y w a n i a kultur: wia­ d o m o , iż owo o d d z i a ł y w a n i e sprowokowane jest bardziej przez r ó ż n i c e , niż p o d o b i e ń s t w a , i to z d w ó c h p o w o d ó w : albo dlatego, że „ o b c a " idea wpisuje się w znajome w y o b r a ż e n i a i w a r t o ś c i ( „ p o s z u k i w a n i e swojego"), l u b odwrotnie, dlate­ go, że jest nieznana, a więc b u d z ą c a zaciekawienie ( „ p o ­ szukiwanie obcego"). T o „ o b c y " wprowadza w w e w n ę t r z n e struktury k u l t u r o w e t o , co przychodzi „ z z e w n ą t r z " i w y w o ­ łuje impuls zmiany kulturowej. Wszystko to k a ż e też spojrzeć na Ucztę Babette j a k na moralitet, k t ó r y eksploatuje i m m a n e n t n ą cechę k u l t u r y stołu — tę mianowicie, iż owa k u l t u r a , j a k o kwintesencja o k r e ś ­ lonej filozofii życia, determinowana jest przez właściwe sobie p r z e s ł a n k i etyczne. Zgodnie z ż e l a z n y m i r e g u ł a m i filozoficzno-dydaktycznej p r z y p o w i e ś c i , toczy się w a l k a o dusze ludzkie, z a ś bohaterowie postawieni zostają wobec koniecz­ ności d o k o n a n i a w y b o r u p o m i ę d z y p o d s t a w o w y m i katego­ r i a m i i p o j ę c i a m i , k t ó r e zresztą zdają się alegorycznie u o s a b i a ć : m i ę d z y C n o t ą i Grzechem (tu: Ł a k o m s t w a ) , P y c h ą i W i a r ą , P r a w d ą i K ł a m s t w e m . Sytuacja w y b o r u balansuje t u na k r a w ę d z i k o n f l i k t u k u l t u r o w e g o / ś w i a t o p o g l ą d o w e g o w c a ł y m jego wymiarze. Decyzja wzięcia l u b nie u d z i a ł u w uczcie jest r ó w n o z n a c z n a z opowiedzeniem się za j e d n ą z d w ó c h opcji, w a r t o ś c i o w a n y c h jednak z p u n k t u widzenia protestantyzmu: za t r a d y c j ą (stabilnością, t r w a ł o ś c i ą , praw­ d ą ) , b ą d ź za z m i a n ą (rewolucją, ruchem, a więc też k ł a m s t ­ wem i pozorem). Przebieg uczty Babette, o narastającej dramaturgii stop­ niowego p r z e ł a m y w a n i a dystansu i k o n w e n a n s ó w , staje się nieomal o b r z ę d e m wzajemnego obdarowywania się, niczym w potlaczu; k l u c z o w y m momentem a k t y w i z u j ą c y m „ k u integracji" dwie antytetyczne k u l t u r y europejskie. Z pierw­ szym k ę s e m wykwintnej francuskiej z a k ą s k i dochodzi do integracji odmiennych tradycji i gest ten ma tutaj w y m i a r w r ę c z ekumeniczny, j a k ż e odległy od destrukcyjnej, lewac­ kiej wizji s a m o u n i c e s t w i a j ą c e g o się s p o ł e c z e ń s t w a konsump­ cyjnego, j a k ą pokazano w g ł o ś n y m swego czasu Wielkim żarciu. M o ż e jest to też gest polityczny, jeśli spojrzeć na ten p r o b l e m z perspektywy wciąż utopijnej wizji zjednoczonej Europy (i szerzej świata, w jakiejś kolejnej, raz p o raz uaktywnianej u ł u d z i e „ i n t e r n a c j o n a l i z m u " ) . W a r t o t u więc p r z y p o m n i e ć k o ń c o w e sceny Uczty: po w s p a n i a ł y m przyję­ ciu wszystko wraca do dawnego. P o z i o m porozumienia i akceptacji nie p r z e k r o c z y ł tutaj granic, j a k i e wyznacza np. obiad w egzotycznej restauracji — miły, o d ś w i ę t n y epizod w rutynie życia codziennego lub w turystycznym programie. N o w e doznania i d o ś w i a d c z e n i a t y m silniej w y z n a c z y ł y ustalone t r a d y c j ą i p r z e s ą d e m strefy „ s w o j s k o ś c i " („ojczyz­ ny mniejszej"), by c h r o n i ć je przed k o l e j n ą u t o p i ą . A l e m i m o z a r y s o w u j ą c e g o się n i e b e z p i e c z e ń s t w a zachwia­ nia r ó w n o w a g i , sam fakt zajęcia miejsca przy stole decyduje ostatecznie o porzuceniu k o n f l i k t u — na rzecz uczestnictwa i otwarcia na „ o b c e g o " . W wyjaśnieniu tego procesu doPRZ 1 Problemy te przedstawia wnikliwie Elżbieta G i e y s z t o r - M i ł o b ę d z k a , Na­ tura, nauka, sztuka — nowy paradygmat, [w:] Sztuka a natura. Materiały X X X V I I I Sesji Naukowej Stowarzyszenia H i s t o r y k ó w Sztuki przeprowadzo- 86 PISY nej 23—25 listopada 1989 roku w K a t o w i c a c h , Katowice 1991, s. 15—29, z w ł a s z c z a s. 17 2 Norbert Elias, Przemiany obyczajów w cywilizacji Zachodu, Warszawa 1980 �