https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c4f59286abec83131926bb059a5e6de.pdf aa8dec8cb0869cc0c61d195138ea5734 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2942 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2746 Title A name given to the resource Dlaczego Cygan kradnie? Przyczyny zróżnicowania ludzi według biblii ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.33-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowczak, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Magdalena Zowczak DLACZEGO CYGAN KRADNIE? PRZYCZYNY ZRÓŻNICOWANIA LUDZI WEDŁUG BIBLII LUDOWEJ Legendy, które t w o r z ą l u d o w y o d p o w i e d n i k Biblii, o p o w i a d a j ą o p e w n y c h t y p o w y c h sytuacjach, w i ą z a n y c h z w y k l e w y m i e n n i e jednego w z potomków konsekwencji zakłócenie formuje pojęcie grzechu, p o z o s t a w i a j ą c e g o protoplasty. Owo wieczne Owa p i ę t n o na s p r a w c y i j e g o p o t o m k a c h . Z a n i m przejdziemy o d t y c h wymienność, c h o c i a ż zrazu s p r a w i a w r a ż e n i e c h a o s u , często o g ó l n y c h konstatacji d o bardziej precyzyjnego opisu m o m e n t u z różnymi postaciami i zdarzeniami o b u Testamentów. jednak nie jest p r z y p a d k o w a , lecz w y n i k a z n i e ś w i a d o m e j t y p o l o ­ z r ó ż n i c o w a n i a , s p r ó b u j m y scharakteryzować p e w n e gii; kojarzy b o w i e m t y p o w e dla t e k s t ó w biblii l u d o w e j , z a r ó w n o w s p ó ł c z e s n y c h jak postacie ze w z g l ę d u na podobieństwo zjawisko strukturalne zdarzeń, w k t ó r y c h o d g r y w a j ą o n e a n a l o g i c z n e role. z c z a s ó w Kolberga. Jest n i m w y m i e n n o ś ć postaci A d a m a i N o e g o M ó w i ą c o biblii l u d o w e j jej j a k o p i e r w s z y c h ludzi, w y m i e n n o ś ć p r z y p i s y w a n y c h im c z y n n o ­ Św.; p r ó b y u p o r z ą d k o w a n i a jej w ą t k ó w ści a także p o d o b i e ń s t w o z a c h o w a n i a ich ż o n , g r z e c h ó w ich i ich bezpośrednio z Pismem nie m o ż n a zatem p o r ó w n y w a ć nie m i a ł y b y w i ę k s z e g o dzieci, wreszcie niemal w s z y s t k i e g o , c o z nimi związane. K o n - sensu niż sztucznie s k o m p l e t o w a n a a n t o l o g i a . Nie znaczy t o , by taminacje w ą t k ó w d o t y c z ą c y c h t y c h d w ó c h b o h a t e r ó w nie są nie istniało p o k r e w i e ń s t w o między znaczną częścią t y c h legend p r z y p a d k o w e . Przytoczmy kilka p r z y k ł a d ó w . w e d ł u g Starego i Nowego Testamentu a kanonem chrześcijańskim; a j e d n a k w przekazach l u d o w y c h Kolberg n o t u j e , iż „staruszek j e d e n w M o d l n i c y " o p o w i a d a ł obowiązuje s w o i s t y porządek, ś w i a d e c t w o o d m i e n n e g o s p o s o ­ 0 N o e m , „ c o w harce p o p o t o p i e p ł y w a ł , i w s z y ć k i e zwierzęta miał bu w a r t o ś c i o w a n i a . ze s o b ą p a r a m i " , że „ k i e d y je w y p u s c a ł z harki na Ś w i a t , d a w a ł P o d o b i e ń s t w o między tekstem l u d o w y m i b i b l i j n y m opiera się każdej parze chrzest i n a z w i s k o , — z e az d o t e g o casu takie imię często t y l k o na a n a l o g i i , tak, że n a s u w a j ą się w ą t p l i w o ś c i , czy nosi w s y ć k o i p t a c t w o i gadzina r ó ż n a " ( K o l b e r g , 1 9 6 2 , s.105). chodzi o zapożyczenie, czy też — podobieństwo L u d o w a postać apokryficznej legendy o N o e m s t a n o w i trans­ o p i s y w a n y c h zdarzeń. Tak się dzieje c h o ć b y w przypadku Pios­ formację biblijnej wersji grzechu p i e r w o r o d n e g o . Ś w i a d c z y o t y m neczki o matce tekst zapisany przez E. Klicha w p o w . l i m a n o w s k i m , w y d r u k o w a ­ dzieciobójczyni, o wtórne pamiętanej d o dziś w Polsce p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j , którą J a n S. Bystroń uznał za o d ­ p o w i e d n i k f r a g m e n t u Ewangelii św. Jana ny w 1 9 1 0 r. (IV, 6 — 2 6 ) o roz­ N o e c h o d z i ł kilka lat d o jakiejś pracy z siekierą, a żona nie mowie Chrystusa z Samarytanką przy s t u d n i ( B y s t r o ń , 1 9 2 5 , wiedziała, d o k ą d c h o d z i . Diabeł ją kusił, żeby się dowiedziała. s.105). O p i n i ę tę p o w t a r z a C. Hernas ( 1 9 6 5 , s. 2 3 4 ) . Tymczasem Ukręcił z nosa w ó d k i i p o w i e d z i a ł j e g o żonie, żeby m u się dała rozmowa Pana Jezusa z „ d z i e w k ą ze d w o r a " s t a n o w i w tekstach napić, t o jej się przyzna. Tak się stało i d r u g i e g o d n i a , kiedy Noe l u d o w y c h w p r o w a d z e n i e d o obrazu p o k u t y piekielnej kobiety, przyszedł d o r o b o t y , już m u tak nie szło, jak przedtem, już grzech która p o z b a w i ł a życia s w e nieślubne dzieci ( p e w n e w a r i a n t y w i e l k i g o obciążył. Przedtem, jak d r z e w o za krótkie, pociągnął modlitewek zebranych przez F. Kotulę w p r o w a d z a j ą skruchę siekierą, w y d ł u ż y ł o się, teraz musiał nastawiać i s z t u k o w a ć , a jak dzieciobójczyni b y ł o dłuższe, urzynać ( K l i c h , 1 9 1 0 , s . 2 6 ) . i akt łaski w o b e c niej, g d y ostatni, pozostały przy życiu syn zostaje księdzem). Natomiast jedyny Biblia O b e c n e są t u wszystkie elementy w y s t ę p u j ą c e również w przy­ nieślubnym. p a d k u grzechu p i e r w o r o d n e g o : zakusy diabła i c i e k a w o ś ć kobie­ A n a l o g i a polega na podkreśleniu w i e d z y Chrystusa o przestępst­ ty, która podaje m ę ż o w i zatruty napój, d o p r o w a d z a j ą N o e g o d o mówi o pięciu mężach Samarytanki i szóstym w a c h kobiety, która, ś w i a d o m a swej zmazy, o b a w i a się p o d a ć M u pierwszego grzechu, j a k i m jest upicie się i w y j a w i e n i e tajemnicy. w o d ę . O d m i a n ą l u d o w e g o tekstu jest ballada Według porwana Dzieciobójczyni do pieklą, gdzie bohaterka r o z m a w i a nie z Chrystusem, średniowiecznej legendy anioł, przekazując posłanie o d B o g a , nakazał m u b o w i e m działać w Noemu, tajemnicy. lecz z d i a b ł e m , który ją p o r y w a i o d d a j e na męki ( J a w o r s k a , 1 9 9 0 , Diabeł zaś, przyszedłszy w ludzkiej postaci d o żony s . 2 6 8 — 2 7 1 ) . W zbiorze F. Kotuli Znaki przeszłości p o b u d z i ł jej zazdrość o p o w i a d a j ą c o sekretnych schadzkach jej p o j a w i a się kontaminacja o b u t e k s t ó w : p a n n a najpierw r o z m a w i a z Chrys­ tusem, p o t e m — z d i a b ł e m ( 1 9 7 6 , s.156 — 1 5 7 , 1 6 8 — efekt zaś pozostaje ten sam; z g o d n i e z l u d o w y m sprawiedliwości jest n i m m a l o w n i c z y opis mąk 169), poczuciem piekielnych. Noego, małżonka ( R ś a u , 1 9 5 7 , I I , s . 1 0 6 ) . Inaczej nieco interpretuje tę historię X V I - w i e c z n y prawa czartowskiego przeciw narodowi ludzkiemu, Postępek gdzie znaj­ d u j e m y pierwszą ( w e d ł u g J . Krzyżanowskiego) jej wersję polską. W tych tekstach przesłanie grzesznicy d o m a t k i , by lepiej w y ­ „Przemienił się czart w o s o b ę m ł o d z i e ń c a g ł a d k i e g o , szedł d o chowała pozostałe córki, p r z y p o m i n a k o ń c o w y morał niektórych ż o n y N o e g o , pytając jej, aby m u p o w i e d z i a ł a , c o Noe ma czynić wersji pieśni o Łazarzu i b o g a c z u , który także pragnie ostrzec z t y m b u d o w a n i e m ; rzekła, iż jej nie c h c e powiedzieć. Nauczył ją grzeszników z czeluści piekła. w t e d y czart gorzałki naczynić ze zboża, a u p o i ć N o e g o , który, g d y J a n o w e j a jej l u d o w y m i się upił, p o w i e d z i a ł żonie, iż Pan B ó g ma zatopić wszytek świat „ p r z e r ó b k a m i " są większe niż p o d o b i e ń s t w a , chociaż o c z y w i ś c i e o k r o m nas, c o będzie w okręcie. Czart szedł, p o w i e d z i a ł t o w a r z y ­ trudno w y k l u c z y ć między nimi jakiś związek. T o stwierdzenie szom w s z y s t k o , c o się miało dziać. P i l n o w a l i t e g o , j a k o b y mogli odnosi się d o l i c z n y c h legend określanych p o t o c z n i e m i a n e m ostatek ludzi w y g ł a d z i ć ze ś w i a t a przez rozmaite fortele, ale Noe Różnice między f r a g m e n t e m Ewangelii apokryfów; w ł a ś c i w s z e j e d n a k w y d a j e się uznanie ich przynależ­ miał d o b r ą straż o d Boga u s t a w i o n ą , iż m u nie m o g l i nic uczynić, ności d o oryginalnej biblii l u d o w e j . Składają się na nią r ó w n i e ż te tylko przekazy, które w s p o s ó b o c z y w i s t y p o w i e l a j ą t e m a t y biblijne, s. 6 0 — 6 1 ) . zmieniając j e d n a k z d e c y d o w a n i e ich sens. Stereotyp o b c e g o znajduje bardzo m o c n e oparcie w zwierząt wiele wygładzili (...)" (Postępek..., 1892, Wszystkie wersje zdarzenia łączą d w a najpopularniejsze aspek­ biblii t y postaci N o e g o (nie na d a r m o był z a r ó w n o patronem cieśli ludowej, czy też raczej jest z nią p o w i ą z a n y w i e l o r a k i m i zależnoś­ 1 b u d o w n i c z y c h łodzi, jak też bednarzy i p i j a k ó w ) , a d w a odrębne ciami. W p r a w d z i e samo pojęcie grzechu nie d o t y c z y w zasadzie e p i z o d y biblijne zlewają się, t w o r z ą c n o w ą historię grzechu. Na obcego, p o n i e w a ż f u n k c j o n u j e o n poza u z n a n y m porządkiem u w a g ę zasługuje n a t y c h m i a s t o w y zanik c u d o w n y c h zdolności wartości, w ś w i e c i e „ n a o p a k " ; o b c y nie z j a w i ł się j e d n a k z pustki, N o e g o w l u d o w y m tekście; jest t o bezpośrednia kara za popeł­ mit w y w o d z i g o z sytuacji p i e r w o t n e g o z r ó ż n i c o w a n i a ludzkości, n i o n e w y k r o c z e n i e . Noe musi o d t ą d ciężko p r a c o w a ć , p o d o b n i e która nastąpiła w w y n i k u zakłócenia p o c z ą t k o w e j harmonii przez jak A d a m i Ewa p o w y g n a n i u . Umiejętnością skracania lub 33 �w y d ł u ż a n i a desek odznaczać się też miało Dziecię Jezusa, które dzięki temu n a p r a w i a ł o fuszerki ś w . Józefa. Ten sam m o t y w , t y l k o o d w r ó c o n y , ł ą c z o n o też z d r z e w e m Krzyża Św.; kiedy S a l o m o n chciał je użyć d o b u d o w y ś w i ą t y n i , raz b y ł o za krótkie, t o z n ó w zbyt d ł u g i e , tak, że musiało pozostać n i e w y k o r z y s t a n e ( W r o c ł a w ­ ski 1 9 8 5 , s.66 — 6 7 ; E. K., 1 8 9 5 , s.173 — 1 7 4 ) . Tekst l u d o w y reprezentuje najbardziej k o m p l e t n ą t r a n s f o r m a ­ cję grzechu p i e r w o r o d n e g o , mniej może j e d n a k w j e g o biblijnej, c o raczej — z n ó w — w l u d o w e j postaci, czyli i n t e r p r e t o w a n e g o jako pierwszy akt seksualny. J e g o o d p o w i e d n i k i e m jest w przy­ p a d k u N o e g o o p i l s t w o , które p r o w a d z i d o w y j a w i e n i a tajemnicy. Następnym przyczynkiem d o identyfikacji A d a m a i N o e g o jest p o w s z e c h n e utożsamienie ich s y n ó w , Kaina i C h a m a . Wiązało się t o być może z p e w n y m p o d o b i e ń s t w e m f o n e t y c z n y m l u d o w e j postaci ich i m i o n : pierwszy z n i c h w y s t ę p u j e j a k o Hain ( K o l b e r g , 1 9 6 2 , s.8) bądź C h a i m ( D o w o j n a S y l w e s t r o w i c z , s.2). Obaj są protoplastami gorszej części ludzkości, blisko związanej ze złym d u c h e m , czy też, p o prostu, o b c y c h , z g o d n i e zresztą ze starotest a m e n t o w y m zamysłem. „ N i e śmiej się z ojca, b o zostaniesz M u r z y n k ą ! " — o s t r z e g a n o m n i e w dzieciństwie. Traktując o w ą M u r z y n k ę — c z y też raczej M u r z y n a — w s p o s ó b metaforyczny, m o ż e m y p o d s t a w i a ć na j e g o miejsce w rodzinie A d a m a - N o e g o przedstawiciela d o w o l n e j ludzkiej społeczności, skoro t y l k o ze­ c h c e m y uzasadnić jej ujemne w a r t o ś c i o w a n i e , c o d o n a ś m i e w a ­ nia się zaś z rodziciela, t o nie u s t ę p o w a ł o b y o n o j a k o przestępst­ w o ś m i e c h o w i w kościele, tradycyjnie u z n a w a n e m u za grzech (por. Świętek, 1 8 9 3 , s.461 — 4 6 2 ) ; T. M a n n podkreśla d e m o n i ­ czny charakter t a k i e g o ś m i e c h u pisząc, iż C h a m urodził się śmiejąc się d o r o z p u k u , c o n i e w ą t p l i w i e b y ł o s p r a w k ą szatana. P r z y s ł o w i o w y śmiech Chama był jednak d l a t e g o szczególnie grzeszny, p o n i e w a ż został w y w o ł a n y w i d o k i e m nagości N o e g o . W t y m fragmencie interpretacje biblijna i l u d o w a są c a ł k o w i c i e ze sobą zgodne. Oto współczesna wersja przestępstwa Cha­ m a — Kaina: „ I c h ojciec w ó d k ę pił bardzo, o n i szli, Kain szedł w p r z ó d , a A b e l z t y ł u . Kain zobaczył ojca pijanego na drodze i plunął na ojca. A b e l nadszedł, p a t r z y — o j c i e c r o z p y l o n y taki, rozkudłany, t o ubrał g o , majtki j e g o w z i ą ł . ( W e d ł u g ś r e d n i o w i e c z n y c h m a t e r i a ł ó w w w y ­ niku e p i z o d u z w i n e m Noe miał zamienić suknię na s p o d n i e ; Rśau, 1 9 5 7 , II s . 1 1 4 — M . Z . ) . T o Kain został L i t w i n e m , a A b e l , j e g o serce szlachetne, został Polakiem (...). Kain miał serce takie zakajane, nieżyczliwe dla c z ł o w i e k a , w i e k i nie daruje, a A b e l nie, był dobry. Kainska k r e w t o chamska krew, litewska, a polska — łagodna krew" ( 1 0 ) * . Z g o d n i e z c y t o w a n ą już wersją Kolberga, Kain j a k o zabójca A b l a musiał p r a c o w a ć na j e g o dzieci, „ k t ó r e m u t o p o t o m s t w u B ó g p o z w o l i ł żyć na świecie, żeby nic nie robili a dobrze się m i e l i " ( 1 9 6 2 , s. 8 ) , był w i ę c — p o d o b n i e jak C h a m — u w a ż a n y za protoplastę p o d d a n y c h c h ł o p ó w . C h a m zaś, p o d o b n i e jak herod Kain był synem E w y i szatana, m o ż n a t u przytoczyć oryginalną interpretację litewską zapisaną przez M . D o w o j n ę S y l w e s t r o w i cza, w y k o r z y s t u j ą c ą p o p u l a r n e w ą t k i b a j k o w e d o o p r a c o w a n i a tematu cyrografu Adama. „ A g d y o n ( A d a m — M.Z.) począł orać w p i e r w s z y m d n i u przyszedł d o n i e g o diabeł, i rzekł m u : Na c o ty m o j ą ziemię porzesz, ja s t w o r z y ł e m ją? J a zaraz zabiję ciebie i t w o j e w o ł y , lecz jeżeli t y tak zrobisz jak ja chcę: t o c o się dziś urodzi t o moje; a c o j u t r o t o t w o j e . W t e d y A d a m zląkł się i nie w i e d z i a ł c o ma o d p o w i e d z i e ć g d y ż o b a w i a ł się a b y g o nie zabito. I przyrzekł m u A d a m , że c o dziś t o t w o j e , a c o j u t r o t o moje. I z d r o w y m został A d a m , nic m u złego nie zrobił diabeł. A g d y A d a m przyszedł o r a w s z y d o d o m u znalazł u r o d z o n e g o C h a i m a , i zląkł się. Że nierozważnie zrobił, że d i a b ł u przyrzekł s w o j e g o syna p i e r w o r o d ­ nego. S ł o w a o j c o w s k i e u m ó w i o n e z d i a b ł e m w y p e ł n i ł y się c h o ć nie p r ę d k o , g d y C h a i m zabił s w o j e g o brata, pozostając prze­ klętym ( D o w o j n a S y l w e s t r o w i c z , s. 2 ) . W d a w n e j sztuce chrześcijańskiej Kain p r z e d s t a w i a n y w szpi­ czastej czapce, jaką nosić musieli mieszkańcy getta, s y m b o l i z u j e Ż y d ó w , podczas g d y A b e l s t a n o w i prefigurację szlachcica, lecz także Chrystusa (Reau, I I , s. 9 6 ) . Kain jest także — jako u o s o b i e n i e zdrady — t r a d y c y j n i e k o j a r z o n y z J u d a s z e m ( o b u o b d a r z a n o o g n i ś c i e r u d y m i w ł o s a m i ) , c o w interpretacji l u d o w e j znajduje w y r a z w umieszczeniu ich o b o k siebie za d r z w i a m i piekła, a n a w e t w uznaniu ich p o k r e w i e ń s t w a . „ J u d a s z jest z Kaina p o t o m e k . Pan Jezus by m u przebaczył, ale J u d a s z z w ą t p i ł o miłosierdziu b o ż y m . Piotr zaparł się trzykrotnie przed taką z w y k ł ą służącą i został papieżem. Z a d a m pani zagadkę. Ilu ludzi Pan Jezus z b a w i ł , jak zstąpił d o piekieł?(...) W s z y s t k i c h ludzi oprócz d w ó c h : J u d a s z a i Kaina, b o się s c h o w a l i przed Panem J e z u s e m za d r z w i a m i . Pan Jezus chciał z b a w i ć w s z y s t ­ k i c h , ale za d r z w i już nie z a g l ą d a ł " ( 3 ) . Historii z a b ó j s t w a A b l a l u d o w e interpretacje d o d a j ą charak­ terystyczny szczegół, a m i a n o w i c i e p r ó b ę ukrycia j e g o ciała. „ P o n i e w a ż ziemia (chociaż t o już nie b y ł o w Raju) b y w a ł a w t e d y biała jak kreda, miejscami przeźroczysta g d y b y kryształ, w i ę c Hain się t u r b o w a ł ; b o gdzie t y l k o s c h o w a ł zabitego brata, w s z ę d y o n w y g l ą d a ł z ziemi. Zaczął w i ę c przeklinać, p o m s t o w a ć ziemi, i z t y c h p r z e k l e ń s t w Haina ziemia poczerniała, że aż p o dziś dzień pozostała w kolorze b r u d n y m , rozlaną k r e w zsiadłą przypo­ m i n a j ą c y m " ( K o l b e r g , 1 9 6 2 , s. 8 ) . „ G d y Pan B ó g s t w o r z y ł ziemię, była o n a zupełnie przeźroczystą i ś w i e c i ł a jak brylant, tyle jest w niej d r o g i c h kamieni, złota i srebra. Później d o p i e r o stała się czarną i nieprzeźroczystą, jak teraz, a t o d l a t e g o , b o ją przeklął Kain. G d y Kain zabił A b l a , chciał g o ukryć w ziemi, lecz nie m ó g ł t e g o dokazać, chociaż g ł ę b o k ą jamę w y k o p a ł , b o wszędzie i zawsze b y ł o w i d a ć ciało zabitego brata. Rozzłoszczony Kain z a w o ł a ł tedy: Przeklęta ziemio, czemu nie jesteś czarną? I ziemia stała się o d t e g o czarną, b o jest przeklętą" ( S i e w i ń s k i , 1 9 0 3 , s. 6 8 ) . o n ( C h a m — M.Z.) został c h a m e m . Został w l i c z o n y przez B o g a , Scena w której Kain usiłuje ukryć s w o j ą z b r o d n i ę , p o j a w i a się, c h o ć sporadycznie, w sztuce ś r e d n i o w i e c z n e j (Reau, II, s.97). N a s u w a się t u skojarzenie o w e j biało-przezroczystej, świetlistej ziemi z przezroczystością bądź ś w i e t l i s t o ś c i ą p i e r w s z y c h ludzi, którzy wszak z niej p o w s t a l i , c h o ć ten ostatni m o t y w na S ł o w i a ń szczyźnie należy d o rzadkości ( T o m i c k i , 1 9 8 0 , s . 7 2 — 7 3 ) . Na u w a g ę zasługuje fakt, że w o b u s y t u a c j a c h utrata przezroczysto­ ści s p o w o d o w a n a jest grzechem ( w p r z y p a d k u p i e r w s z y c h ludzi oznaczony c h a m e m . (...) (Żyd — M.Z.) nie m ó w i ł , że t o c o na — czy judasz, t o tradycyjne pojęcia, które o d e r w a ł y się o d b i b l i j n y c h postaci i żyją s w y m w ł a s n y m życiem. „ O chamie j e d n y m m o g ę o p o w i e d z i e ć a n e g d o t ę , t o m n i e Ż y d w y t ł u m a c z y ł . Że nie ten c h a m , c o na w i o s c e żyje, a t e n , c o kajstrował s w e g o ojca. Ojciec pijany leżał, a o n takie ś w i ń s t w o zrobił. T o Ż y d mi p o w i e d z i a ł , t o o n już w i ę c e j wiedział. T o znaczy, w i o s c e , jak t o często (...) tak b y w a , że t o c h a m z w i o s k i . A t o Boże b r o ń , m ó w i , t o nie, t e n c h a m , c o takie sztuki w y r a b i a — t a k i p o d ł y , komuś szkodzi" (2). Przyczyny pierwszego z a b ó j s t w a t ł u m a c z y się, wykazując związki zabójcy ze złym d u c h e m . O b o k wersji apokryficznej, ( r o z p o w s z e c h n i o n e j przez Ż y d ó w , ale nieobcej także tradycji chrześcijańskiej, por. Klinger, 1 9 8 1 , s.31 — 3 2 ) , z g o d n i e z którą * Cyfry w nawiasach w s k a z u j ą informatora. Lista i n f o r m a t o r ó w na s. 4 8 34 grzechem p i e r w o r o d n y m ) . W materiałach w s p ó ł c z e s n y c h p a n u j e o d m i e n n a , bardziej s w o ­ jska wizja pejzażu, w k t ó r y m r o z g r y w a się dramat, interpretowany często j a k o w y n i k rywalizacji d w ó c h r o l n i k ó w , bądź Kaina — pasterza, i A b l a — rolnika: z a b ó j s t w o d o k o n a n e zostaje na p o l u , w życie, d l a t e g o w s c h o d z ą c e żyto jest c z e r w o n e . Pokutę o d b y w a zabójca u k r y t y za d r z w i a m i piekła, bądź też, w e d ł u g znacznie popularniejszej w e r s j i , p r z e c i w n i e — ze z w ł o k a m i Abla na księżycu, w y s t a w i o n y n a w i d o k p u b l i c z n y : stamtąd musi oglądać wszystkie niecne u c z y n k i d o k o n y w a n e nocą przez s w y c h p o t o m k ó w ( o b o k w s p ó ł c z e s n y c h m a t e r i a ł ó w polskich por. W r o c ł a w s k i , 1 9 8 5 , s. 5 3 — 51 — w a r i a n t m a c e d o ń s k i ) . �S c e n y z Księgi Rodzaju, d r z e w o r y t z Płazowa, 13,5 x 3 9 , 7 c m . Pierwsza poł. XIX w . Ze z b i o r ó w M u z e u m Etnograficznego w Krakowie związku o d b y w a się o n a w u k r y c i u , p o d nieckami, zaś efekt jest taki z A d a m e m bądź N o e m , wyjaśniają z r ó ż n i c o w a n i e kobiet; t y l k o sam, jak w w y n i k u grzechu różnicującego: p o w s t a j ą gorsze niektóre mają b o w i e m p r a w d z i w i e ludzką naturę, inne zaś p o ­ kobiety. D w a w ą t k i , które także w y s t ę p u j ą w y m i e n n i e w A b y zakończyć s p r a w ę w z a j e m n e g o przenikania się historii chodzą o d zwierząt p r z e m i e n i o n y c h w kobiety, aby każdy z sy­ A d a m a i N o e g o poprzez liczne kontaminacje, przytoczmy opinię nów protoplasty m ó g ł się ożenić. A d a m i Ewa mieli jedenastu s y n ó w i j e d n ą córkę. „ N o i jakoż biblisty, który charakteryzując pozabiblijne źródła o p o w i a d a n i a żenitsia? J e d e n ożenisia (...) a te jeszcze dziesięć, t y c h braci, o p o t o p i e zwraca u w a g ę , iż „ w p e w n e j liczbie z n a n y c h relacji (...) gdzie oni ożeniosia? N o i później ta córka s c h o w a l i i o n i takie losy katastrofa łączy się bezpośrednio i organicznie albo przynajmniej ciągnęli. I zrobili dla t y c h miejsca jedenaście, c h t o jakie w y c i ą g ­ p o ś r e d n i o z f a k t e m s t w o r z e n i a . Ż y w i o ł p o t o p u zlewa się niekiedy nie. Kto w y c i ą g n ą ł s p r a w i e d l i w a , siostra, ta i żona d o b r a . (...) A t o z p r a ż y w i o ł e m w o d n y m , p o j a w i a j ą c y się pierwszy była i gadzina, i ś w i n i a , i małpa, i rozmaite byli. I kto jaka necka — o d w r ó c i , t a k o o n (dostanie — M.Z.). A później o n i t o ostali panienkami (...). I b y w a takie, o, tera (...) o n i nie p i l n u j ą się ni męża, ni co, rozmaicie idą. J a nie w i e m , jak t o p o w i e d z i e ć , że czego o n a nie może żyć z mężem? 0 , t a k i c h d u ż o jest, (...), człowiek z u r a t o w a n y m z p o t o p u protoplastą ludzkości p o p o t o p o w e j " ( S t a c h o w i a k , 1 9 8 5 , s. 1 5 ) . O p i n i a ta o d n o s i się również d o t e k s t ó w biblii l u d o w e j . Ujawniony acz t r u d n y d o s p r e c y z o w a n i a związek między w ą t k a m i z r ó ż n i c o w a n i a ludzkości i m o t y w e m ukrycia, w y s t ę p u j e gadzina taka, o. N o ot i b y w a , że o n a jest gadzina na całe w znanej historii o pramatce Ewie, która zaprezentowała B o g u życie" ( 4 ) . t y l k o część s w y c h licznych dzieci, resztę pozostawiając w ukry­ W e d ł u g innej o p o w i e ś c i pierwsi rodzice mieli w i ę c e j córek niż c i u , przez c o p o z b a w i ł a je b ł o g o s ł a w i e ń s t w a Pańskiego. Skazała synów. N a d l i c z b o w a córka, skazana na s a m o t n o ś ć , jest narzę­ je t y m s a m y m na służbę dla w y r ó ż n i o n e j części r o d z e ń s t w a . Ten dziem szatana, poprzedniczką zawitek w ą t e k , p o p u l a r n y w X V I - w i e c z n e j literaturze europejskiej (Wasy- czy też przeskoczek, tem i naszej „ m a t k i d z i e c i o b ó j c z y n i " . W n i e k t ó r y c h a za­ wersjach lewski, 1 9 1 0 , s.109 — 1 1 0 ; Fischer, 1 9 1 0 , s. 3 5 8 ) , f u n k c j o n u j e miejsc d o dziś. Opiera się o n na schemacie, b ę d ą c y m w ł a ś c i w i e w a r i a n ­ p o c h ó w k ó w , czy też raczej ukrycia z w ł o k k o l e j n y c h dzieci, która t e m przypadku Kaina, a p o w i e l a n y m w wielkiej ilości l u d o w y c h opowiadających o niej t e k s t ó w zwraca uwagę lista wyraźnie pogłębia w i n ę matki. ,,(...)jedno leży p o d ł a w ą , /przyroś­ legend e t i o l o g i c z n y c h . W interpretacji chrześcijańskiej wiąże się nięte m u r a w ą . / D r u g i e leży p o d p r o g i e m , /przytrzaśnięte bar­ o n z grzesznym p o w ą t p i e w a n i e m w boską w s z e c h w i e d z ę oraz łogiem./ Trzecie leży p o d ł ó ż k i e m , /przykryłaś je fartuszkiem./ wystawianiem czwarte leży w oborze /i w y r z e k a : m ó j Boże!/ Piąteś ś w i ń m i z a m o r d o w a n e g o brata, czy — skarmiła,/ szóste w piecu spaliła, " itp. ( J a w o r s k a , 1 9 9 0 , s. 2 7 0 ) . dzieci n i e u d a n y c h ) . Z t y m s a m y m s c h e m a t e m m a m y d o czynienia B o g a „ n a p r ó b ę " , czy t o przez ukrycie ciała nadmiernej ilości dzieci (bądź też u k r y w a n i u grzechu. w popularnych opowieściach o „żydowskiej ciotce", dziew­ G o d n y u w a g i w y d a j e się j e d n a k fakt, iż z reguły samo u k r y w a n i e czynie zamienionej w k u k u ł k ę za t o , że z ukrycia u d a w a ł a ptaka Nie ma o c z y w i ś c i e nic o s o b l i w e g o w siebie czy czegoś t o w a r z y s z y w y d a r z e n i u z a p o c z ą t k o w u j ą c e m u (np. Świętek, 1 8 9 3 , s. 5 8 0 ) , o młynarzu, w p o d o b n y c h okolicz­ zróżnicowanie ludzkości w z a j m u j ą c y m nas t u rodzaju o p o w i a ­ nościach z a m i e n i o n y m w niedźwiedzia ( S i e w i ń s k i , 1 9 0 3 , s. 6 9 ) . dań e t i o l o g i c z n y c h . popełniane W ą t e k „ ż y d o w s k i e j c i o t k i " , będący o d w r ó c e n i e m historii o s y n o ­ w nich p r z e s t ę p s t w o grzechem r ó ż n i c u j ą c y m , p o n i e w a ż p r o w a ­ w y c h protoplasty, za k t ó r e g o o d p o w i e d n i k można uznać f r a g ­ Nazwijmy zatem umownie dzi on d o m e t a m o r f o z y , p o w s t a n i a n o w e g o , z w y k l e gorszego czy m e n t staroserbskiego a p o k r y f i c z n e g o w a r i a n t u Ewangelii upośledzonego g a t u n k u istot. W p r z y p a d k u s y n o w y c h — z w i e ­ ciństwa rząt metamorfozie nie t o w a r z y s z y w o g ó l e grzech, natomiast m ó w c y często wiążą z męką Chrystusa, traktując g o jako jeden Tomasza{Apokryfy, Dzie­ 1 9 8 6 , I, c z . 1 , s. 2 7 5 — 2 7 8 ) roz­ 35 �pierwszego k o w a l a w Genesis. z jej e p i z o d ó w . Stąd już ł a t w o w y w i e ś ć C y g a ­ „ Ż y d z i nie jedzą sadła, b o jak złapali Jezusa Chrystusa, t o n ó w , z a r ó w n o ze w z g l ę d u na p o p u l a r n o ś ć w ś r ó d n i c h t e g o m ó w i ą : Ty m ó w i s z , żeś król, t y w s z y s t k o wiesz, znajesz, t o rzemiosła, jak i na k o c z o w n i c z y t r y b życia. B y w a l i oni także p o w i e d z , c o trzeba zrobić. Wzięli ż y d ó w k ę p o ł o ż y l i , obłożyli u z n a w a n i za p o t o m k ó w korytem ( w w i e l u wersjach p o j a w i a się niecka, k o p a ń k a — M o t y w tułaczki u m o ż l i w i a w myśleniu m i t y c z n y m społeczności M.Z.), Chama ( M r ó z , 1 9 8 7 , s.194 — 1 9 6 ) . przywiedli Jezusa Chrystusa. Ty król, p o w i e d z , c o t a m jest p o d rolniczej połączenie Ż y d ó w i C y g a n ó w s y m b o l i c z n y m z w i ą z k i e m . korytem. Jezus Chrystus m ó w i : To ś w i n i a leży i d w a n a ś c i e T y c h o s t a t n i c h uznaje się zatem za p o t o m k ó w p r z e ś l a d o w c ó w prosiąt, a o n i : che, che, my ci pokażemy, jaki ty B o h , o d k r y w a j ą , ż y d o w s k i c h z Exodus a t a m ś w i n i a i d w a n a ś c i e prosiąt" ( 5 ) . — „faraonów". „ M o j ż e s z ich ( I z r a e l i t ó w — Ta sama historia została n a w e t uznana za wydarzenie, które M.Z.) w y p r o w a d z i ł przez Morze C z e r w o n e , w t e d y laską m a c h n ą ł i b y ł o s u c h e przejście. A faraony z a p o c z ą t k o w a ł o zwyczaje p r i m a - a p r i l i s o w e : „ t o na pamiątkę, że o b m y ś l i l i jak t o będzie, że będą p r a c o w a ć i chcieli ich zawrócić. Żydzi oszukiwali Pana Jezusa t e g o d n i a , t o b y ł o w i e l k i m grze­ Te faraony, którzy przelecieli, t o teraz się tułają. T o z t y c h c h e m (...)" ( 6 ) . f a r a o n ó w są C y g a n i e , z t y c h , którzy zdążyli przejść" ( 1 0 ) . O b o k schematu zatajenia, czy też p r ó b y oszukania B o g a , nie „ C y g a n i e p o c h o d z ą z f a r a o n ó w , t a m gdzie Żydzi mieszkali. J a k mniejszą popularnością cieszy się j e g o o d w r o t n o ś ć , czyli bez­ Mojżesz zrobił c u d , w o d a się rozstąpiła, Żydzi przeszli, a f a r a o n ó w w s t y d n a c i e k a w o ś ć , p r o w a d z ą c a d o u j a w n i e n i a tajemnicy, o b ­ zatopiło. J e d n a C y g a n k a c h w y c i ł a się k o n i o w i o g o n a i w y s z ł a na łożonej b o s k i m zakazem. M o t y w Pandory p o j a w i a się szczegól­ ląd. Z tej jednej C y g a n k i p o w s t a l i Cyganie. (...) D a w n i e j m ó w i l i nie wyraźnie u P o l a k ó w na L i t w i e . T a m w ł a ś n i e c h ł o p a , przemie­ starzy ludzie, że nie C y g a n k a idzie, t y l k o f a r a o n k a " ( 1 1 ) . n i o n e g o w bociana za c i e k a w o ś ć i przekroczenia zakazu, za­ „ C y g a n i e tułają się, b o j e d n a C y g a n k a u r a t o w a ł a się w czasie stępuje „kiepska b a b a " , a czasami n a w e t w p r o s t Ewa, która ucieczki przez M o r z e C z e r w o n e . C h w y c i ł a się k o ń s k i e g o o g o n a p o w t ó r n i e popełnia grzech. i diabeł ją s k u r w i ł " ( 1 2 ) . „ P a n B ó g zebrał wszystkie p a s k u d z t w a : komary, żmiji, hady, złożył d o w o r k a i kazał zanieść d o jeziora, usiąść na ł ó d k a i t o „ M ó w i l i , że Cyganie z Egiptu. Zaś coś ich Pan B ó g pokarał, bo utopić wszystko. A Ewa niosła t e n w o r e k i bardzo ją c i e k a w i , c o oni się mścili bardzo na Ż y d a c h . I oni robili Ż y d a m i jak k u ń m i . No t a m siedzi. N o i myśli: rozwiążę, zobaczę, może c o d o b r e g o , t o i że ich Pan B ó g rozproszył p o ś w i e c i e , że nie będą mieli własnej sobie zabiorę. A t a m żmieji, hady, robaki w y s k o c z y l i . Ona zbierała ojczyzny. Tu był taki stary C y g a n przed w o j n ą , t o jak Żyda t o wszystko, ale nie wyzbierała. Tą kobietę Pan B ó g o b r ó c i ł zobaczył, t o tak w o ł a ł za n i m : Jeszcze m a m y w a m i robić pięć d n i ! b o c i a n e m . Bocian t o jest kobieta: biała bluzka, czarna s p ó d n i c z ­ — ka. Ona zbiera te p a s k u d z t w a " ( 7 ) . że jeszcze nie o d s ł u ż y l i " ( 1 3 ) . Los Ż y d ó w i C y g a n ó w ustala się j e d n a k ostatecznie w e d ł u g ról „ ( . . . ) m ó w i się tak, że kobieta jest taka c i e k a w a jak b o c i a n . Tak bociana się pokazuje i m ó w i się: t o t w o j a siostra tak ł o w i " ( 8 ) . Ewa, pierwsza „ c i e k a w a b a b a " , o b j a w i a jednak s w o j ą naturę p r z y p i s y w a n y c h im w w y d a r z e n i a c h pasyjnych. Tułaczka ma być karą za przelanie k r w i Chrystusa. Rola C y g a n a jest jednak i n t e r p r e t o w a n a w s p o s ó b bardzo d w u z n a c z n y . Z n a n a historia kradzieży g w o ź d z i a czy też ć w i e k a p r z y g o t o w a n e g o d o przybicia jeszcze przed grzechem p i e r w o r o d n y m , z n a n y m z Genesis. „ E w a i A d a m byli w raju u Boga. I B ó g zrobił ciasto na chleb Pana Jezusa d o krzyża t ł u m a c z y powszechnie „smykawkę" i zostawił. I zakrył t o , zawiązał, t y l k o nie patrzajcie, nie w o l n o . Cygana d o kradzieży, za którą nie jest przez B o g a karany. Na czym Ewa m ó w i : popatrzmy, A d a m : nie w o l n o . A d a m zasnął, Ewa j e d n a k p o l e g a zasługa C y g a n a , precyzują materiały z zobaczyła, że A d a m już śpi, zajrzała i ciasto w y c i e k ł o z beczki. i z Ł e m k o w s z c z y z n y . Otóż nie c h o d z i o t o (czy też nie t y l k o o t o ) , Potem B ó g m ó w i : źle zrobiliście, i w y g n a ł ich na ulicę, p o d j a b ł o ń , że chciał o n zapobiec t y l k o , żeby nie rwali j a b ł e k " ( 5 ) . — Ta sama c i e k a w o ś ć p o w o d u j e ż o n ą N o e g o w opisanej już ukrzyżowaniu Chrystusa, że Litwy „Żydów h e r o d ó w o k r a d ł " czy że dzięki j e g o kradzieży Chrystus miał mniej (?!) ran; j e g o uczynek z a p o b i e g ł „ r o z k r z y ż o w a n i u n ó g " . Lota A r g u m e n t a c j a ta jest o tyle „ l e p s z a " niż poprzednie (z Polski „ N o e kazał, żeby żona nie oglądała się, b o się stanie nie t e g o w ą t k u ; inne tłumaczenia stają się przy niej bardzo o g ó l n e . transformacji grzechu p i e r w o r o d n e g o , a także — żoną p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j ) , p o n i e w a ż jest specyficzna t y l k o dla ( u t o ż s a m i a n e g o czasami z N o e m ) . sobie „ K i e d y Jezus Chrystus umierał, t o przynieśli cztery g w o ź d z i e , p o p r a w i ć i o d w r ó c i ł a się i w słup soli zamieniła się r a p t e m " ( 9 ) . żeby w s z y s t k o o s o b n o przybić. C y g a n gdzieś był, krążył i jego Kolejnym przypadkiem s c h e m a t u , w e d ł u g k t ó r e g o grzeszna z d z i w i ł o , że jak t o mężczyzna będzie tak, że będzie rozłożony wiadomo co, ale o n a nachyliła się, żeby pończoszki c i e k a w o ś ć zostaje ukarana poprzez w i e c z n e n a p i ę t n o w a n i e , bądź i w s z y s t k o będzie w i d a ć . Przybijają, patrzą, że g w ó ź d ź zabrany, niekorzystną metamorfozę grzesznika, jest też ukraińska legenda złożyli n o g i i przybili. I z t e g o czasu w o l n o C y g a n o m kraść" (5). o przyczynie kobiecej miesiączki, z a n o t o w a n a przez J . T a l - „ I m Pan B ó g p o w i e d z i a ł tak: To teraz w i e l e będziecie żyć na świecie, t o kraść w a m m o ż n a . (...) Dla n i c h nie ma g r z e c h u " ( 1 4 ) . ko-Hryncewicza. „(...) d o czasu narodzenia Chrystusa kobiety miesiączki nie U c z y n e k b ł o g o s ł a w i o n e g o złodzieja, k t ó r e m u w o l n o cyganić m i e w a ł y , t y l k o p o p o r o d o w e oczyszczenie. Z m i a n a j e d n a k n a ­ i kraść bezkarnie, b y w a j e d n a k na t y c h s a m y c h terenach ( L i t w a , stąpiła o d czasu, g d y N. Panna p o w i ł a Chrystusa i rozkazała Ł e m k o w s z c z y z n a ) i n t e r p r e t o w a n y zgoła o d w r o t n i e . Pan Jezus służącej s w ą koszulę k r w i ą z b r o c z o n ą w r z u c i ć d o rzeki z t y m w s k u t e k kradzieży cierpiał p o d w ó j n i e : „ B o nie kradnij, nie trzeba, zastrzeżeniem, aby jej nie rozwijała i nie oglądała. Służąca nie tak robić nie w o l n o . Pan Jezus w Ewangelii usłuchawszy t e g o , stała się przyczyną, że Najś. Panna w g n i e w i e u k r z y ż o w a n y , będzie z a m o r d o w a n y i nie w o l n o b y ł o komuś rozkazała, aby o d t ą d cały ród niewieści c o miesiąc w t r ą c a ć się, że ukradli t a m g w o ź d z i e , a p o t e m przytępionymi odbywał oczyszczenie, a o d t e g o zdarzenia i samo oczyszczenie miesięczne otrzymało nazwę «soroczka» (koszula)" (Talko-Hryncewicz, 1 8 9 3 , s. 3 7 ) . Odnotowawszy g w o ź d z i a m i Pana Jezusa p r z y b i w a l i " ( 1 5 ) . Niekiedy n e g a t y w n a interpretacja u c z y n k u Cygana wiąże się z s a m y m f a k t e m j e g o udziału w u k r z y ż o w a n i u ; w y s t ę p u j e on postacie p i e r w s z y c h , różniących ludzkość g r z e c h ó w , p o w r ó ć m y d o K a i n o w e g o p o t o m s t w a . Kain, przed­ s t a w i a n y j a k o protoplasta Ż y d ó w , był p r z o d k i e m T u b a l k a i n a , 36 m ó w i ł , że będzie w ó w c z a s przede w s z y s t k i m w f u n k c j i k o w a l a — dostarczyciela g w o ź d z i , później d o p i e r o j a k o złodziej. „Cygany (...) będą r o z w l e c z e n y p o c a ł y m świecie, bo też �pomagały Pana Jezusa męczyć. T o o n y nie mają swojego p r z y p o m i n a grecki inicjał imienia Chrystusa. W e d ł u g L. Reau taki s p o s ó b u k r z y ż o w a n i a został w y o b r a ż o n y , aby odróżnić Andrzeja, państwa, nie mają w s z y s t k o , b o tak r o b i ł y " ( 1 6 ) . Czasami taka o c e n a roli Cygana w z b o g a c o n a b y w a d o d a t ­ z g o d n i e z tradycją pierwszego apostoła p o w o ł a n e g o przez Chry­ kowym m o t y w e m u k r y c i a g w o ź d z i a p o d j ę z y k i e m ; czyni t o nie stusa, o d j e g o brata Piotra z a w i e s z o n e g o na krzyżu g ł o w ą w dół sam producent, lecz j e g o żona. Karą za t o jest „ n i e c z y s t a " m o w a . ( 1 9 5 3 , III, s. 7 6 — 8 0 ) . Taką wizję własnej przeszłości roztacza n a w e t sam C y g a n ( 1 7 ) . Należy c h y b a przypuszczać, że m o t y w „ u k r z y ż o w a n i a inaczej" „Żołnierze Piłata prosili C y g a n a - k o w a l a , by zrobił cztery g w o ź ­ p o w s t a ł w w y n i k u skojarzenia w i z e r u n k ó w Chrystusa i ś w i ę t e g o dzie do krzyża. C z w a r t y m mieli g ł o w ę Chrystusa przebić. Ż o n a Andrzeja na p o g r a n i c z u k a t o l i c k o - p r a w o s ł a w n y m , p o d w p ł y ­ Cygana s c h o w a ł a g w ó ź d ź p o d język. Kiedy żołnierze przyszli d o w e m silnego o d d z i a ł y w a n i a k u l t u patrona kościoła w s c h o d ­ kowala, j e g o nie było w domu, więc o n a musiała z nimi rozmawiać — przebiła se język, d l a t e g o ich język jest t r u d n y , niego, apostoła Andrzeja z w a n e g o Pierwozwannym lopedia, 1 9 7 3 , I, s. 5 3 3 — 5 3 4 ; Mify, (por. Encyk­ 1 9 8 0 , I, s. 8 0 — 8 1 ) . M o ż l i w o ś ć tę p o t w i e r d z a fakt, iż niektórzy Ł e m k o w i e , pytani czerkodoczą (...)" ( 1 8 ) . Wersja zdarzenia, w e d ł u g której C y g a n k a zostaje przeklęta (a o s y m b o l i k ę krzyża, t ł u m a c z ą ukośną d o l n ą poprzeczkę związ­ zatem dopuściła się g r z e c h u ) , jest kolejną transformacją s c h e m a ­ kiem z krzyżem ś w i ę t e g o Andrzeja ( 1 9 ) . Samo jednak s y m b o l i c z ­ tu, na k t ó r y m opiera się w ą t e k u k r y t y c h dzieci E w y i „ ż y d o w s k i e j ne znaczenie r o z p a t r y w a n e g o t u m o t y w u nie staje się dzięki t y m ciotki"; nie c h o d z i t u już b o w i e m o p o m o c o p r a w c o m , lecz w s z y s t k i m s z c z e g ó ł o m d u ż o jaśniejsze. W r ó ć m y zatem d o pytania poniekąd przeciwnie: o przeszkadzanie w zbawienia. 0 p r a w d z i w ą zasługę Cygana, n a g r o d z o n ą przez Boga. Było nią Zgodnie z taką interpretacją kradzież i o s z u s t w o , objęte w poprze­ u n i e m o ż l i w i e n i e u k r z y ż o w a n i a Chrystusa w pozycji szczególnie dziele dnich w y p o w i e d z i a c h i m m u n i t e t e m , zmieniają się w nieczyste hańbiącej. Z p e w n ą ostrożnością m o ż n a t u p o w o ł a ć się na piętno Kaina. f r a g m e n t prozy pisarza, który p o c h o d z i z Wileńszczyzny i jest z nią właściwych g ł ę b o k o związany, a zatem w sferze s y m b o l i c z n e g o o b r a z o w a n i a apokryfów. L. Reau utrzymuje, iż p o w s t a ł a o n a w s k u t e k p o p u l a r ­ może być bliski interesującej nas interpretacji legendy. Tadeusz Nie znalazłam o d p o w i e d n i k a tej historii w ś r ó d ności Ś w i ę t y c h G w o ź d z i , które miały zostać o d n a l e z i o n e wraz Konwicki z drzewem Krzyża Ś w . przez c e s a r z o w ą Helenę. W e d ł u g ś r e d n i o ­ polskiego, wiecznej legendy k o w a l o d m ó w i ł zrobienia g w o ź d z i d o ukrzyżo­ ucieczce j e g o z t r u d e m s k l e c o n e g o o d d z i a ł u , kiedy chory i opusz­ wania Chrystusa, w y m a w i a j ą c się nagłą o p u c h l i z n ą ręki. J e g o c z o n y zostaje w y d a n y Kozakom przez c h ł o p ó w ; ci w r z u c a j ą g o na żona, porażona d z i w n ą n i e n a w i ś c i ą , sama w y k u ł a je na m ę ż o w s ­ w y ś c i e l o n ą n a w o z e m furę i „ z g o s p o d a r s k ą d r o b i a z g o w o ś c i ą " kim k o w a d l e . p r z y w i ą z u j ą d o kłonic j e g o „rozkraczone haniebnie nogi jak ( W teatralnych adaptacjach Pasji wykuwa z p o m o c n i k i e m , ś p i e w a j ą c ) . Temat t e n p o j a w i ł się w je sztuce ukazuje m ł o d e g o p o w s t a ń c a , bohatera Kompleksu w sytuacji ostatecznego upokorzenia i hańby po u patroszonego k a b a n a " . „ W W i l n i e budiet sud i wieszatielnica, w XIII w . K o w a l o w a żona w y o b r a ż o n a jest z w y k l e w trakcie rozumisz p a n ? " — kucia, z g w o ź d z i a m i w mękę Z y g m u n t M i n e y k o w i d z i omszały przydrożny krzyż i prze­ ręce ( R ś a u , 1 9 5 7 , I I , s . 4 7 2 — 4 7 3 ) . Współczesne w y p o w i e d z i , przypisując tę historię Cyganom, pyta stary podoficer. J a d ą c zatem na p e w n ą c h o d z ą c ą o b o k n i e g o jakąś nieszczęśliwą postać, p r z y p o m i n a j ą ­ prezentują w y n i k skojarzeń szeregu w y m i e n i o n y c h w y ż e j p o - cą m u j e d n e g o z j e g o ż o ł n i e r z y - z d r a j c ó w , Chaima, Polaka w y ­ staci-typów: Kain — T u b a l k a i n — znania mojżeszowego... kowal — C y g a n , p o n a d t o zaś ( K o n w i c k i , 1 9 8 9 , s. 6 7 — 6 9 ) . Jest dodają trzy m o t y w y : zamierzone „ r o z k r z y ż o w a n i e " n ó g Chrys­ zatem i „ d r z e w o h a ń b y " , szubienica niczym krzyż, są o p r a w c y , tusa, kradzież i s c h o w a n i e g w o ź d z i a p o d językiem. zadający c h ł o p c u ciosy nahajką czy kolbą, s p o k o j n i c h ł o p i , którzy W e w c z e s n y m ś r e d n i o w i e c z u w i z e r u n k i przedstawiają Ukrzy­ w imię porządku w y d a j ą g o na śmierć, a n a w e t C h a i m — Judasz, ż o w a n e g o przybitego czterema g w o ź d z i a m i , o d XIII w . — t r z e m a . tragiczny zdrajca. Ten obraz, w y p e ł n i o n y znakami sacrum, T w ó r c y kontrreformacji nie podjęli w tej s p r a w i e o b o w i ą z u j ą c y c h fituje zarazem w realia chłopskie. Być może nie p o m y l i m y się w i ę c ob­ ustaleń, toteż niekiedy artyści p o w r a c a j ą d o p i e r w o t n e j ilości bardzo, łącząc g o ze s p r a w ą Cygana. Przeciwstawne jej interp­ prawosławnych retacje, n o t o w a n e w y m i e n n i e na t y c h samych terenach, upat­ stopy Chrystusa przybite są r ó w n o l e g l e , zatem g w o ź d z i e muszą rujące w j e g o u c z y n k u t o zasługę, t o w i n ę , pozwalają uważać jej (Reau, 1 9 5 7 , II, s . 4 8 0 ) . W p r z e d s t a w i e n i a c h być cztery. Trzeba t u j e d n a k p o w i e d z i e ć , że legenda o skradzio­ bohatera za idealnego pośrednika między różnymi sferami rzeczy­ nym g w o ź d z i u f u n k c j o n u j e bez różnicy u k a t o l i k ó w jak i u g r e k o - w i s t o ś c i mitycznej. katolickich lub p r a w o s ł a w n y c h Ł e m k ó w , przy czym w ł a ś n i e na J a k stwierdził c y t o w a n y już C y g a n z Ł e m k o w s z c z y z n y , oprócz terenach Ł e m k o w s z c z y z n y m o t y w ukrycia g w o ź d z i a p o j a w i ł się j e g o w s p ó ł b r a c i przeszkadzały C h r y s t u s o w i w czasie męki ptaki ze szczególną wyrazistością. ( 1 7 ) . Nie w y j a ś n i ł w p r a w d z i e tej u w a g i , lecz w i a d o m o , że istnieją Zaskakujący pomysł, iż n o g i Chrystusa miały być „ r o z k r z y ż o wane" tak jak i ręce, znajduje p o w s z e c h n e p o t w i e r d z e n i e w m a ­ liczne p o w i a s t k i etiologiczne o z a c h o w a n i u ptaków wobec U k r z y ż o w a n e g o ; uzasadniają one, dlaczego w o l n o tępić w r ó b l e teriałach z Wileńszczyzny. S p o r a d y c z n i e p o j a w i ł się r ó w n i e ż 1 ich pisklęta oraz niszczyć u Ł e m k ó w , c h o ć uległ już t a m zatarciu, na c o w s k a z u j e c y t o w a n a zabronione w ich gniazda, czemu zaś jest t o wyżej w y p o w i e d ź , w e d ł u g której c z w a r t y g w ó ź d ź służyć miał d o jednej z t y c h legend w r ó b l e przyniosły g w o ź d z i e d o u k r z y ż o w a ­ przypadku s k o w r o n k ó w lub jaskółek. Według przebicia g ł o w y Chrystusa. O s o b l i w o ś ć ta p r z y w o d z i na myśl nia Z b a w i c i e l a ( G u s t a w i c z , 1 9 8 1 , s. 1 7 8 ) ; p o d o b n i e jak Cygan, krzyż ś w . Andrzeja, r ó w n i e ż zresztą należący d o dziedziny a p o ­ k r z y w o n o s chciał p o w y c i ą g a ć g w o ź d z i e i u w o l n i ć z krzyża Pana kryfów. Tak z w a n y crux decussis Jezusa o d męki, lecz przy tej daremnej pracy w y k r z y w i ł sobie — d z i e s i ę ć ) , w p r o w a d z o n y w sztuce w X w i e k u , stał się szczegól­ d z i ó b i t o m u zostało na pamiątkę (tamże, s.14). I n n y tekst m ó w i , decussata ( o d łacińskiego nie p o p u l a r n y w malarstwie X V I I - w i e c z n y m . (Najstarsze przed­ iż jaskółki o t o c z y ł y zmarłego „płacząc i w o ł a j ą c z rozpaczą: stawienia t e g o ś w i ę t e g o ukazują g o na krzyżu rzymskim; Farmer, «umarł, umarł», a w r ó b l e na przekór: «żyw, ż y w , ż y w » " . Za t o 1987, s.18 — 1 9 ) . W e d ł u g a p o k r y f i c z n y c h Dziejów świętego diabły w o k r e ś l o n y m d n i u łapią je garściami i w s y p u j ą d o piekła, Andrzeja, apostoł głosił kazania, p o ś w i ę c o n e c a ł k o w i t e j w s t r z e ­ zaś jaskółki są u l u b i e ń c a m i nieba i ziemi ( S t e l m a c h o w s k a , 1 9 3 3 , mięźliwości cielesnej, c o ściągnęło nań n i e n a w i ś ć s . 1 9 0 ) . W g r u n c i e rzeczy interpretacje ptasich o k r z y k ó w m o g ł y mężczyzn (Langkammer, 1 9 8 9 , s . 5 2 ) . Egeasz, w ł a d c a Partos (Azja M n i e j ­ być o d w r o t n e ; nie zdarza się t o jednak ze w z g l ę d u na ustalone sza), kazał przywiązać apostoła d o krzyża w kształcie X, który w a r t o ś c i o w a n i e w y m i e n i o n y c h g a t u n k ó w . Najwyraźniej z C y g a - 37 �nem rzecz się ma inaczej: b y w a o n raz w r ó b l e m , raz jaskółką. Związek historii o o b c y c h z ukryciem, zatajeniem oraz j e g o przeciwieństwem: odkryciem przez „podglądacza" tego, co retacją wydarzenia zapoczątkowującego zróżnicowanie jako grzechu, biblia l u d o w a u k r y w a bardziej archaiczne zależności. M o ż n a t u t y l k o o g ó l n i e s k o n s t a t o w a ć , iż w y n i k i e m zaprezen­ z w o l i boskiej miało pozostać n i e w i a d o m e , ma z a p e w n e charakter towanej w strukturalny. Te d w i e sytuacje, czy raczej j e d n a ze s w ą o d w r o t ­ jednej z p o c z ą t k o w o r ó w n y c h sobie istot w zwierzę, ptaka, bądź r ó ż n o r o d n y c h w a r i a n t a c h sytuacji jest przemiana nością, posłużyły t u j a k o schemat, u m o ż l i w i a j ą c y u p o r z ą d k o w a ­ — nie przekazów o z r ó ż n i c o w a n i u ludzi. Pod chrześcijańską interp­ d e m o n i c z n e j , inaczej m ó w i ą c — c z ł o w i e k a gorszej kategorii, o naturze na poły zwierzęcej lub w obcego. L I T E R A T U RA Apokryfy 1 9 8 6 Apokryfy Nowego Testamentu. Pod red. M . S t a r o w i e y s ­ kiego, t . 1 , L u b l i n . Bystroń J.S. 1 9 2 5 Polska pieśń ludowa. Wybór, Kraków. Dowojna Sylwestrowicz M. Podania zebrane w okolicach Rossień. 1 8 8 3 . N i e p u b ­ l i k o w a n y rękopis z tek J . Karłowicza ze z b i o r ó w W i l e ń s ­ kiego A r c h i w u m Historycznego, nr 1 1 3 5 E. K. 1895 Gwiazdy i grzyby w wierzeniach ludu, „ L u d " , t. 1 Encyklopedia katolicka, Lublin. The Oxford Dictionnary of Saints, O x f o r d . Fischer A. 1910 Wątek nierównych dzieci Ewy, „ L u d " , t. XVI Gustawicz B. 1 8 8 1 Podania, przesądy, gadki i nazwy ludowe w dziedzinie przyrody, „ Z b i ó r W i a d o m o ś c i d o A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , t. 5 Hernas C. 1965 W kalinowym lesie. Antologia polskiej pieśni ludowej ze zbiorków polskich XVIII wieku, W a r s z a w a , t. 2 J a w o r s k a E. 1 9 9 0 Katalog polskiej ballady ludowej, W r o c ł a w . Klich E. 1 9 1 0 Materiały etnograficzne zpd.-zach. częścipow. limanow­ skiego, „ M a t e r i a ł y A r c h e o l o g i c z n e , A n t r o p o l o g i c z n e i Et­ n o g r a f i c z n e " , t. XI Klinger M . 1981 1980 1987 Farmer D. H. 1987 polski, Warszawa. Kotula F. 1 9 7 6 Znaki przeszłości, W a r s z a w a . L a n g k a m m e r H. 1 9 8 9 Apokryfy N o w e g o Testamentu, Katowice. Mify Mify narodov mira, M o s k v a . M r ó z L. Encyklopedia 1973 K o n w i c k i T. 1 9 8 9 Kompleks Tajemnica Kaina, W a r s z a w a . Kolberg O. 1 9 6 2 Krakowskie, cz. 3, ( w : ) Dzieła wszystkie, t. 7, W r o c ł a w . Z rodu Kaina, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X I , z. 2. Postępek 1 8 9 2 Postępek prawa czartowskiego przeciw narodowi ludz­ kiemu, 1 5 7 0 . W y d . A. Benis, K r a k ó w . Réau L. 1 9 5 7 Iconographie de l'art chrétien, t. 2, 3, Paris. S i e w i ń s k i A. 1 9 0 3 Bajki, legendy i opowiadania ludowe zebrane w pow. sokalskim, „ L u d " , t. IX S t a c h o w i a k L. 1 9 8 8 Potop biblijny, L u b l i n . S t e l m a c h o w s k a B. 1933 Rok obrzędowy na Pomorzu, Toruń. Swiętek J . 1 8 9 3 Lud nadrabski, Kraków. Talko-Hryncewicz J. 1 8 9 3 Zarys lecznictwa ludowego na Rusi Południowej, Kra­ ków. T o m i c k i R. 1 9 8 0 Ludowe mity o stworzeniu człowieka, „Etnografia Pol­ s k a " , t. XXIV W a s y l e w s k i S. 1 9 1 0 Lament chłopski na pany, „ L u d " , t. XVI W r o c ł a w s k i K. 1 9 8 5 O Bogu, jego sługach i diabelskich sztuczkach. Setnik legend Południowej Słowiańszczyzny, Warszawa. W y k a z m a t e r i a ł ó w t e r e n o w y c h c y t o w a n y c h w artykule ( A r c h i w u m Katedry Etnologii U W ) . 1. K. ur. 1 9 0 4 , Pogiry, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Gieryszewska, 1 9 9 0 1 1 . M . ur. 1 9 1 1 , Ł e m k o , Ś w i ą t k o w a W i e l k a , w o j . krośnieńskie. Not. M . Z o w c z a k , 1 9 9 1 2. M. ur. 1 9 1 3 , Rajstele, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Zapis magnet. K. Kocjan, 1 9 9 0 12. M . ur. 1 9 1 1 , Mszana, w o j . krośnieńskie. Not. J . Domańska, 1991 3. K. ur. 1 9 1 3 , Pruchnik, w o j . przemyskie. Not. M . Z o w c z a k , 1989 13. M . ur. 1 9 1 5 , Ł e m k o , Ś w i ą t k o w a W i e l k a , w o j . krośnieńskie. Not. M . Z o w c z a k , 1 9 9 1 4. M . ur. 1 9 2 1 , Ryliszki, rej. orański, L i t w a . Zapis magnet. J . D o m a ń s k a , 1991 5. K. ur. 1 9 2 0 , L i t w i n k a , Pogiry, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Gieryszewska i K. Kocjan, 1 9 9 0 6. M . ur. 1 9 2 9 , Pogiry, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Gieryszew­ ska, 1 9 9 0 7. K. ur. 1 9 0 5 , M. Zowczak, 1991 Gowkieliszki, rej. w i l e ń s k i , Litwa. Not. 8. M . ur. 1 9 2 9 , Pogiry, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Gieryszew­ ska, 1 9 9 0 9. K. ?, W o j d a t y , rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Zapis magnet. M . M a r ­ cinkowska, J . Lewicka, 1990 10. K. ur. ok. 1 9 4 0 , Krawczuny, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Gieryszewska, 1 9 9 0 38 14. K. ur. 1 9 0 8 , Stare T r o k i , rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Kocjan, 1991 1 5. K. ur. 1 9 1 4 , M e j s z a g o ł a , rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Kocjan i A. M a ń k o w s k i , 1 9 9 1 16. K. ur. 1 9 1 3 , Ł e m k i n i , Krempna, w o j . krośnieńskie. Zapis magnet. A. K o w a l c z y k , M . Olszewski, 1 9 9 1 17. M . ur. 1 9 0 9 , C y g a n , Ś w i ą t k o w a M a ł a , w o j . krośnieńskie. Not. M . Kucharska, P. K o w a l s k i , 1 9 9 1 18. Brak d a n y c h , K e m p n a , w o j . krośnieńskie. Z bad. L. Mroza, 1978 19. M . ur. 1 9 1 0 . Ł e m k o , Bartne, w o j . n o w o s ą d e c k i e . Not. M. Zowczak, 1991 �