https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c652abbe0be7f631b65a34de35f3c94.pdf ee8e9d736754f8442e7bdd043d1508f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:977 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:898 Title A name given to the resource Trudności interpretacji łącznej wyników badań nad cechami morfologicznymi i funkcjonalnymi / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.111-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czekanowska-Kuklińska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 z. 2 ANNA CZEKANOWSKA-KUKLIÑSKA TRUDNOŚCI INTERPRETACJI ŁĄCZNEJ WYNIKÓW B A D A N N A D CECHAMI MORFOLOGICZNYMI I F U N K C J O N A L N Y M I Fragmentaryczny stan dokumentacji źródłowych tak w odniesieniu do zabytków pisanych, jak i przekazywanych tradycją ustną utrudnia dziś wnioskowanie, a zwłaszcza zabiegi chronologizacyjne i interpre­ tację historyczną. Zbierany na przestrzeni wieków materiał folklorystyczny, który sta­ nowił i stanowi wciąż podstawę naszych badań morfologiczno-porównawczych czy postępowań klasyfikacyjno-typologicznych, a pośrednio i wnioskowania historycznego, ma od dawna charakter reliktowy. Doty­ czy to zarówno ograniczonego jego występowania pod względem prze­ strzennym, jak i też znacznej redukcji jego podstawowych ongiś funk­ cji; a w konsekwencji i dość istotnych przeobrażeń morfologiczno-stylistycznych, a więc właśnie tych właściwości, które stanowiły i stanowią wciąż obiekt naszych studiów szczegółowych. Ten szczątkowy stan materiału podstawowego pozostawał w związku i z metodami jego opracowania; to znaczy i z charakteryzowaniem go intuicyjnie, bez dokonywania podstawowych zabiegów identyfikacji i weryfikacji analitycznej. Głównym zabiegiem było wyróżnienie k i l k u cech intuicyjnie uważanych za ważkie bez egzaminacji ich charakteru i oblicza funkcjonalnego; ani w sensie ich spójni wewnętrznych i kore­ lacji wzajemnych, ani też ze względu na s t r u k t u r ę u w a r u n k o w a ń w sto­ sunku do czynników zewnętrznych (kontekstu kulturowego). Popraw­ ność dokonywanych wyborów (odnośnie do wyróżnianych cech) ich po­ działów wewnętrznych i kwalifikacji kontrolowano natomiast często po­ przez różne zabiegi formalizujące. Tak na przykład poprzez wymogi wynikające z przyjętych przez systemy klasyfikacyjne ilości klas czy ustalone zasady i proporcje podziału lub ich kombinacji wzajemnych. Stosowana w niektórych przypadkach matematyzacja umożliwiała ponadto kontrolę, tak w odniesieniu do przyjętych zasad porządkowania, jak też i odnośnie do dokonywanych wyborów określonych cech. Podstawę kontroli stanowiła możliwość inwersji stosowanych zabiegów porząd­ kujących; tak np. wnioskowano o przyjętych zasadach na podstawie �112 ANNA C Z E K ANO WSKA-KUKLIÑSKA obrazu uporządkowania materiałów wg tychże określonych zasad. Za­ stosowanie formalizacji matematycznej umożliwiało ponadto nie tylko wykrywanie zespołów ii ustalanie ich aspektu ilościowego w przypadku porządkowania i typologii, ale również umożliwiało badanie oblicza ja­ kościowego tych zespołów, to znaczy stopnia ich zwartości i centralizacji, co pośrednio stwarzało podstawy do wnioskowania o jakości czynników wiążących wewnętrznie i oddziaływających z zewnątrz. Możliwość w n i ­ kania analitycznego w s t r u k t u r ę cech, rozważania ich u w a r u n k o w a ń z perspektywy oddziaływań innych cech i ich struktur, zdały się stwa­ rzać ponadto realną podstawę, aby te dwa tradycyjnie rozłączne typy postępowania analitycznego — komparatystycznego i instrumentalnego, z których pierwszy pierwszoplanowo był ukierunkowany na badanie cech morfologicznych, a drugi na uwzględnienie cech funkcjonalnych, konfrontować wzajemnie i uzupełniać. Czy aby jednak stało się tak w rzeczywistości? Zadaniem niniejszego przyczynka jest przedstawie­ nie możliwości i zasadności traktowania łącznego różnego typu konwen­ c j i metodycznych z perspektywy potrzeb interpretacji genetyczno-historycznej. Jak już wielokrotnie mieliśmy o k a z j ę podkreślać, wnioskowanie genetyczno-historyczne łączyło się z traktowaniem cech w oderwaniu od ich oblicza funkcjonalnego, a pośrednio i z niedostatecznym uwzględ­ nieniem ich zakresu zmienności. W badaniach genetycznych koncentro­ wano się na wyróżnianiu zakrzepłych formuł uchwytnych dzięki zesta­ wieniom porównawczym; formuł wykazujących ponadto znaczną trwa­ łość historyczną. Przy charakterystykach typologicznych próbowano po­ nadto uwzględniać generalnie pojmowane zasady konstrukcji, które da­ wały się odczytać z zestawień wyróżnionych formuł. Uwarunkowania wzajemne cech morfologicznych i funkcjonalnych nie były natomiast brane pod uwagę, co t y m samym utrudniało analizę funkcjonalno-instrumentalną. Główną przyczyną negatywnego stosunku „historyków" do analizy funkcjonalnej był i jest fakt słabego udokumentowania cech funkcjonalnych w materiale dawnym, a zwłaszcza w ich przekazie źró­ dłowym, oraz trudności interpretacyjne cech funkcjonalnych, które wydają się być zdeterminowane wielowarstwowo, a ich' stosunek do struktury społeczno-historycznej jest złożony i niejednoznaczny. Analiza instrumentalna była natomiast i jest podstawą studiów w y ­ krywających prawidłowości zmiany i dynamiki przeobrażeń ukierunko­ wanych na badanie oblicza funkcjonalnego cech i ich determinantów. Przy czym te ostatnie mogą być wyprowadzone zarówno z pierwotnych właściwości dźwięku, wykonawczych i normowanych głównie przez pod­ stawowe prawa percepcji, jak też i z wtórnych właściwości dźwięku, modyfikowanych jedynie przez cechy wykonawcze. Jak wynika z his1 1 Zob. A. C z e k a n o w s k a , wiańskiej, „Muzyka", 1972, nr 3. Podstawowe zagadnienia etnomuzykologu sło­ �TRUDNOŚCI INTERPRETACJI ŁĄCZNEJ 113 torii metod, przez lata zarysowywał się znaczny rozziew i rozbieżność celów odnośnie do wskazanych powyżej dwu zasadniczo różnych kon­ wencji analitycznych. Pierwsza z nich — morfologiczno-porównawcza — pozwalała chwytać dość bezpośrednio oddziaływanie arelacji zewnę­ trznych (społeczno-historycznych) na materiał muzyczny badany z per­ spektywy cech morfologicznych, a druga — instrumentalna — pozwa­ lała w y k r y w a ć prawidłowości normowane percepcją człowieka i bez­ pośrednie uwarunkowania funkcjonalne; a tylko poprzez te ostatnie umożliwiała wnioskowanie pośrednie o oddziaływaniach struktury społeczno-historyczne j . Lata ostatnie przynoszą wyraźne próby zasypywania przepaści po­ między rozbieżnościami celów i zasad przedstawionych konwencji. Z jed­ nej strony podejmuje się bowiem wnioskowanie o cechach funkcjonal­ nych na podstawie lepiej udokumentowanych cech morfologicznych, z drugiej natomiast na podstawie stwierdzonej zmienności cech funkcjo­ nalnych i zarysowujących się w tej dziedzinie prawidłowości wnioskuje się o determinującym oddziaływaniu cech morfologicznych. W obydwu jednak przypadkach wnioskowanie ma charakter hipotetyczny i odnoś­ nie do stwierdzenia zmienności istotnej historycznie wnosi niewiele. Po pierwsze dlatego, że o prawidłowościach percepcji wnioskujemy na pod­ stawie norm właściwych dla współczesnego człowieka, które uznajemy zá stałe lub bardzo wolno zmienne, a po drugie dlatego, że dowolność interpretacji odnośnie do stwierdzonych zależności jednego typu cech od drugich jest bardzo znaczna . Z wskazanych względów bardziej ce­ lowe wydaje się badanie zależności jednych cech od drugich poprzez wykrycie podstawowych praw organizujących, koniecznych i dostatecz­ nych dla wygenerowania określonego zjawiska czy jego zespołu. K o ­ nieczność i dostateczność wykrywanych praw kontrolować można po­ przez otrzymywane wyniki, to znaczy poprzez stopień doskonałości obiektów wyg enero wy wanych i ich adekwatność w stosunku do zało­ żonych oczekiwań, przy czym w grę wchodzić może zarówno testowanie indywidualne, jak i audytoryjne. 2 Na konkretnym etapie dzisiejszych badań celowe wydaje się ograni­ czenie perspektywy do rozważań praw koniecznych i dostatecznych w odniesieniu do właściwości materiału, jego składni i zarysowujących się prawidłowości konstrukcyjnych odnośnie do organizacji przestrzen­ nej formy muzycznej. Wydaje się również celowe ukierunkowanie ba­ dań na wydobycie praw stabilizujących, a nie modyfikujących. Jak wia2 Trudno wyjaśnić zależność właściwości wykonawczych od morfologicznych czy funkcjonalnych, czy też od charakteru materiału i praw jego składni w sposób je­ dnoznaczny. Tak np. stwierdzone uwarunkowania stref zmienności okresowej tempa (przy manierze tempo rubato) zależne od spectrum zróżnicowania wartości rytmicz­ nych, odnosić można zarówno do norm percepcji, u w a r u n k o w a ń funkcjonalnych, jak i pośrednio do określonych tradycji społeczno-historycznych (kulturowych). в — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �114 ANNA C Z E K A N O W'SKA-KUKLIÑSKA domo, generowanie określonych obiektów czy zjawisk lub ich zespołów zakłada przy modelowaniu stosowania zabiegów syntetyzacji złożonej informacji i jej uzupełniania. Zaprogramowanymi mogą być również czynności kontrolne oraz- zabiegi modyfikacji; tak w w y n i k u dokonanych weryfikacji, jak i też jako konsekwencji założonej programowo zmien­ ności ewolucyjnej. Chodzi jednak o to, aby ani zakres zautomatyzowa­ nia programu nie był za wielki z obawy przed u t r a t ą przez badacza kontroli; ani też by nie zakładano odgórnie zbyt wielu wariantów roz­ wiązania, co utrudni w przyszłości interpretację. Chodzi wreszcie o to, aby nie przeciążać programu zbyt wielką ilością zmiennych- i aby, jak już podkreślono, uchwycić istotnie podstawowe prawa konstrukcji. Te bowiem, zwłaszcza jeśli znamionuje je historyczna trwałość pozwalają w wielu przypadkach odczytać działanie informacji organizującej za­ równo istotnej percepcyjnie, jak i determinowanej kulturowo. Należy również oczekiwać, że bliższe poznanie praw materiału i jego składni umożliwi również prawidłowe wykorzystanie matematyki, a zwłaszcza niektórych jej działów, co wyjaśni w wielu przypadkach nadrzędne oddziaływanie zasad informacji organizującej. Warto ponadto zaznaczyć, że zadaniem pierwszoplanowym aktualne­ go etapu badawczego winna być konstrukcja takiego modelu, który był­ by sprawdzianem naszego warsztatu analitycznego; jeśli nawet stwier­ dzimy, iż realnie nie odtwarza on rzeczywistości okaże się przydatnym instrumentem badawczym, pełniąc podstawowe funkcje kontrolne. Z punktu widzenia konkretnych potrzeb badań genetycznych wyda­ wać by się mogło, iż konieczność uwzględnienia dynamiki procesu i probabilizowania zmienności ujawni się wówczas, gdy jako cel założymy sobie odtworzenie procesu redukcyjnego, k t ó r e m u uległy w procesie historycznym cechy uwzględniane dziś przy badaniu, czyli innymi sło­ wy, gdy zadaniem naszym stanie się ustalenie współczynnika ich zmien­ ności. Z perspektywy dotychczasowych doświadczeń przyznać muszę, iż stawianie sobie takiego celu badawczego nie wydaje się zbyt realne, zwłaszcza gdy uświadomimy sobie, że w rachubę wchodzą okresy cza­ sowo bardzo odległe, a obiekty naszego badania wywodzą się z teraź­ niejszości lub z niedalekiej przeszłości, a ponadto, że — jak już pod­ kreślano — prawa percepcji odnosimy do współczesnego człowieka. Z tych względów wydaje się, że zabiegi dynamizacji modelu należy stosować nie dla interpretacji prawidłowości procesu historycznego, lecz dla analizy instrumentalnej; tak więc dla bliższego wyjaśnienia mecha­ nizmu oddziaływań wzajemnych i pełniejszej interpretacji zjawisk k u l ­ turowych. W konsekwencjach zaś bezpośrednich odnosi się to do bliższego poznania obiektu i jego zasad organizacji. Do zadań bardzo istotnych zdaje się jednak należeć ustalenie relacji pomiędzy warstwą zewnętrzną interpretowaną w kategoriach społeczno-historycznych, a warstwą determinowaną przez bezpośrednie oddziały- �TRUDNOŚCI INTERPRETACJI ŁĄCZNEJ 115 wania funkcjonalne odnoszone do podstawowych prawidłowości percepcji i przez nie normowanych danych percepcji. Innymi słowy chodzi t u o uwzględnienie w badaniach perspektywy, którą by można nazwać etno-psychiczną. Ten bowiem dział badań często zostawał pomijany w klasycznych badaniach genetycznych, w których ograniczano się do badania korelacji cech morfologicznych oraz cech materiału i praw jego składni, które odnoszono bezpośrednio do właściwości struktury społeczno-historycznej czy geograficzno-historycznej. Z perspektywy doświadczeń lat ostatnich wydaje się jednak, iż ten typ badania, jakkolwiek bardzo odkrywczy w przeszłości, nie może nas już zadowolić obecnie. Bez wza­ jemnego ustosunkowania dwu perspektyw: społeczno-historycznej do etnopsychicznej nie wyjaśnimy bowiem wielu istotnych zagadnień tra­ dycji, aktualnych również dla badań genetycznych. W przypadku problematyki etnograficznej do zadań naczelnych zdaje się należeć wyjaśnienie zakresu oddziaływania zjawisk etnopsychicznych uzewnętrzniających się bezpośrednio poprzez cechy wykonawcze, takich jak używanie określonych stref tempa czy rejestrów głosów i ich spe­ cyficznych barw. Innymi słowy chodzi o to, aby wyjaśnić w jakim stopniu utrwalone geograficznie występowanie określonych cech wykonawczych interpretować historycznie jako przejęcie określonych tradycji kulturo­ wych, czy też poprzez fakt odkrycia zasięgu osiedlania się populacji o określonych normach percepcyjnyeh i nawykach, a w jakim tłumaczyć je innymi względami, na przykład ekologicznymi. Warto również wyjaśnić, w jakim stopniu uchwytne — najlepiej z perspektywy cech wykonaw­ czych — właściwości stylu narodowego są zjawiskiem kulturowym, a w ja­ k i m etnopsychicznym; to znaczy, jak dalece je tłumaczyć jako konsek­ wencję wytworzenia się na określonym obszarze i u określonej grupy ludzi współżyjących ze sobą przez długi okres utrwalonych norm i nawyków percepcyjnyeh, a w jakim stopniu genetycznie utrwaloną tradycją. Co więcej warto również ustalić stopień trwałości i zmienności tych właśnie zjawisk i stopień ich zależności od danych środowiskowych i społeczno-historycznych. Jak bowiem wiadomo z badań nad emigrantami, właści­ wości stylu narodowego, uchwytnego szczególnie poprzez cechy wyko­ nawcze, często u nich przeobrażają się w sposób zasadniczy ulegając przystosowaniom do norm obowiązujących w nowym środowisku, pod­ czas gdy cechy morfologiczne nadal pozostają i często pełnią w tej zbio­ rowości podstawowe funkcje identyfikacyjne. Wydaje się, iż przypuszczać wolno, że cechy wykonawcze są wskaźnikiem autentyzmu i żywotności tradycji, podczas gdy cechy morfologiczne znajdujemy jeszcze wówczas, gdy tradycja ulega redukcji i stąd ich już od dawna stwierdzona przy­ datność do badań genetycznych . 3 * Jakkolwiek trudno zaprzeczyć, iż w materiale bardzo archaicznym w ł a ś n i e cechy wykonawcze zachowują się trwale; zob. В. B a r t o k , A. L o r d , Serbo-Croatibn Folk Songs, Nowy Jork 1951. �116 ANNA CZEKANOWSKA-KUKLIŃSKA Na konkretnym etapie badań wydaje się, że możemy być w znacz­ nym stopniu świadomi możliwości metodycznych naszego warsztatu. Nie oczekujemy zbyt wiele, ani też nie zadowalamy się zbyt szybko. Chodzi dziś głównie o bliższe poznanie badanych zjawisk i ich prawidłowości z uwzględnieniem ich relacji do innych zjawisk, we wzajemnych od­ działywaniach mając na celu nie tylko uzupełnienie, ale przede wszystkim uściślenie i skonkretyzowanie postępowań interpretacyjnych, które do tej pory przy wnioskowaniu tak genetycznym, jak i funkcjonalnym miały charakter wysoce hipotetyczny. Bezpośrednim przejawem tego typu nasta­ wienia metodologicznego jest konwencja rozkładania toku interpretacji na etapy w zależności od uwzględnianych kolejno perspektyw badania. Tak więc rozpatrywanie oddziaływań czynników najbardziej zewnętrz­ nych — struktury społeczno-historycznej należy rozważać poprzez efekty bezpośrednich u w a r u n k o w a ń funkcjonalnych, determinowanych w znacz­ nym stopniu przez dane percepcyjne jako najściślej związane ze struk­ t u r ą wewnętrzną badanego zjawiska, ją determinujące i przez nią normo­ wane. Nie zmienia to rzecz prosta faktu, że w odniesieniu do zjawisk przekazanych spuścizną z bardzo odległych okresów podstawowych po­ zostaje badanie korelacji właściwości struktury zewnętrznej i cech mor­ fologicznych. Badanie to jednak musi zostać uzupełnione wnioskami umożliwiającymi pewny zakres dynamizacji, przy jednoczesnej świado­ mości przeobrażeń cech funkcjonalnych i percepcyjnych odnoszonych dziś do prawidłowości psychologicznych człowieka współczesnego. Anna Czekanowska-Kuklińska DIFFICULTIES OF A UNIFIED INTERPRETATION OF T H E RESULTS OF STUDIES O F M O R P H O L O G I C A L AND F U N C T I O N A L C H A R A C T E R I S T I C S Summary There are difficulties in mutual application of results obtained via different methodological approaches (comparative — morphological and functional — struc­ tural). These difficulties are especially evident in the contradiction between induc­ tively motivated comprehensive approach to the empirical material (morphologi­ cal comparative) and deductively motivated selection of the preferences (functio­ nal — structural). Furthermore the autonomy in the treat ment of the material and its syntax is characteristic for morphologico-comparative methods. In the last years there is a tendency to supplement and confront the conclu­ sions obtained via the different methods. It can be observed an evident tendency to analyse the better documented morphologic features in the functional context and the attempts to grasp a coefficient of their changeability. Translated by Anna Czekanowska-Kuklińska �