https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a1e18320d7bc73b1d43462bc1196aab6.pdf c38a18c07f2cc0fe3cb57667ebd50544 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:974 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:895 Title A name given to the resource Kierunki badań etnograficznych nad etnogenezą Słowian / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.61-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I z. 2 I S S N 0071-1861 \ ZOFIA SOKOLEWICZ K I E R U N K I B A D A N ETNOGRAFICZNYCH NAD ETNOGENEZĄ SŁOWIAN ( W P R O W A D Z E N I E DO K O N F E R E N C J I N A T E M A T : E L E M E N T Y W S P Ó L N E W K U L T U R Z E S Ł O W I A N POŁUDNIOWYCH I PÓŁNOCNO-WSCHODNICH, POŚWIĘCONEJ PAMIĘCI K A Z I M I E R Z A MOSZYŃSKIEGO I JÓZEFA OBRĘBSKIEGO, Z O R G A N I Z O W A N E J W D N I A C H 25-27 X 1977 P R Z E Z K O M I T E T S Ł O W I A N O Z N A W S T W A P A N I K A T E D R Ę E T N O G R A F I I UW) Od czasu wydania przez Kazimierza Moszyńskiego Pierwotnego za­ siągu języka prasłowiańskiego i O sposobach badania kultury material­ nej Prasłowian w etnografii polskiej nie ukazało się żadne znaczące dzieło czy nawet rozprawa na ten temat. Znikł on również z planów badawczych etnograficznych instytucji naukowych. Jedynym przedsię­ wzięciem, z którego wynikały pewne wnioski dotyczące etnogenezy, jest Polski atlas etnograficzny. Jego użyteczność w tej kwestii jest jednak ograniczona t y m , że został ustawiony pod k ą t e m rozwiązania proble­ mów etnografii Polski, a nie etnogenezy Słowian . W innych etnogra­ ficznych pracach słowianoznawczych kładziono większy nacisk na pro­ cesy formowania się narodów słowiańskich, pozostawiając problematykę etnogenetyczną archeologom i językoznawcom. Wyrazem tej tendencji jest nawet uniwersytecki program nauczania etnografii słowiańskiej 1 2 1 K . M o s z y ń s k i , Pierwotny zasięg języka prasłowiańskiego, Wrocław—Kra­ k ó w 1957; t e n ż e , O sposobach badania kultury materialnej Prasłowian, Wro­ cław—Kraków—Warszawa 1962. Znamienna jest tu zmiana tendencji badawczej w I I kwestionariuszu Р А Е z 1954 r. w porównaniu z I z 1953 r. Porównując pytania dotyczące pługa lub sier­ pa można stwierdzić; że w 1953 r. pytania dotyczyły prawie wyłącznie cech archa­ icznych kultury, podczas gdy w 1954 r. kwestionariusz został poszerzony na tyle, aby uzyskać obraz kultury ludowej przełomu X I X / X X w. Moszyński wyraża s w o j ą opinię m. in. w tej sprawie, w artykule: Na marginesie dyskusji o „Polskim atla­ sie etnograficznym",. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. I V : 1956, z. 4, s. 491-518. 1 �62 ZOFIA SOKOLEWICZ 3 M . Gładysza , w k t ó r y m zagadnienie etnogenezy potraktowano nie jako problem do rozwiązania, ale jako etap historii kultury stających się na­ rodowości i narodów słowiańskich. Wydaje się, że ta przerwa prawie 20 lat dzieląca wydanie wspomnia­ nych dzieł Moszyńskiego od podjęcia, z inicjatywy Komitetu Słowianoznawstwa P A N w 1972 г., etnograficznych badań nad etnogenezą Sło­ wian przez grupę współpracowników Katedry Etnografii U.W. była konieczna, aby uzyskać dystans i móc właściwie ocenić dokonania Moszyńskiego, aby wyciągnąć takie wnioski z jego teorii i tak opraco­ wać plan badań, by można było nie tylko potwierdzać uzyskane przez niego rezultaty, ale i formułować na nowo i nowe problemy, odnoszące się do etnogenezy Słowian. Dlatego też zadaniem zainteresowanych et­ nogenezą etnografów warszawskich było przede wszystkim, poza kon­ tynuacją niezaprzeczalnie odkrywczych wskazówek Moszyńskiego, opra­ cowanie metodyki tych dziedzin, które przez niego nie zostały opra­ cowane, z uwzględnieniem przyjętych po jego śmierci rozwiązań metodologicznych wynikających z postępu w nauce *. Inicjatywa Komitetu Słowianoznawstwa P A N z 1972 r. dotyczyła również językoznawców, archeologów i antropologów fizycznych oraz muzykologów. Przedstawiciele tych dyscyplin pracowali niezależnie od siebie, dzieliły ich różnice teoretyczne i przeważało przekonanie, że trudności warsztatowe należy przede wszystkim przezwyciężyć w łonie własnej dyscypliny zanim dojdzie do sformułowania wspólnego pro­ gramu badań. Krokami, które miały wieść do zarysowania takiego wła­ śnie programu, miały być między innymi konferencje informujące o ko­ lejnym postępie w obrębie danej dyscypliny: archeologii, językoznaw­ stwa, historii, antropologu, etnologii i muzykologii. J e d n ą z nich była właśnie niniejsza konferencja. Zamysł poświęcenia konferencji o tematyce etnogenetycznej Kazimie­ rzowi Moszyńskiemu i jego uczniowi, Józefowi Obrębskiemu, uzasad­ niony jest przekonaniem, że pierwszy z nich stworzył podwaliny pod nowoczesne badania etnogenetyczne w Polsce, a drugi wprowadził do badań nad etnosem element świadomości wspólnoty etnicznej. Skupienie natomiast uwagi na analogiach w kulturze Słowiańszczyzny północnej i południowej wynikło z poszukiwań sposobu chronologicznego rozwars Zalecony do ogólnopolskiego \ użytku w 1965 r. przez komisję rzeczoznawców etnografii Rady Głównej Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego. Mam tu na myśli przede wszystkim odkrycie w i e l o w a r s t w o w o ś c i kultury i ustalenie szeregu poziomów analizy, ze szczególnym uwzględnieniem poziomu tzw. struktur ukrytych lub głębokich, wprowadzenie pojęcia znaku i znaczenia co dało dobre narzędzie badań w zakresie kultury duchowej, posługiwanie s i ę mode­ lami i metodami formalnymi. Por. też Z . S о к o 1 e w i с z, Teoretyczne podstawy etnograficznych badan nad etnogenezą Słowian. Tradycje i propozycje, Z Polskich S t u d i ó w Slawistycznych, seria V , Warszawa 1978, s. 367-374. 4 �KIERUNKI BADAN ETNOGRAFICZNYCH NAD ETNOGENEZĄ SŁOWIAN 63 stwiania materiału etnograficznego, pochodzącego wszak głównie z X I X w. Wydaje się bowiem, że ze względną łatwością możliwe jest określanie elementów kultury ludowej powstałych po ustabilizowaniu się chrześcijaństwa na Słowiańszczyźnie . Nadal jednak, mimo nieza­ przeczonych postępów archeologii, mamy ogromne trudności z chronologizacją materiałów wcześniejszych. Otóż z doświadczeń Moszyńskiego wynika, że przy ustalaniu tego, co nazywał zrębem kultury słowiań­ skiej, istotną rolę odegrało stwierdzenie występowania analogicznych wytworów na terenach północnej i południowej Słowiańszczyzny. Ich pochodzenie musiało więc sięgać czasów przed rozdzieleniem się Słowian i ich wędrówką na południe. Ustalenie tych analogii zarówno w dziedzi­ nie kultury duchowej, jak społecznej i materialnej, dałoby więc możli­ wość wykorzystania tej niewątpliwej cezury czasowej, jaką stanowiła wędrówka Słowian na p o ł u d n i e . 5 6 Z założeń Moszyńskiego przyjęto nadto twierdzenie o istnieniu okre­ su stabilizacji w momencie pojawienia się w Europie grupy określanej mianem Protosłowian, a następnie drugiego — w momencie pojawienia się grupy Prasłowian. O obu tych przypadkach należałoby zresztą m ó ­ wić nie tyle jako o pojawieniu się grupy „x", ile o możliwości w y ­ odrębnienia jej przez badaczy. Wobec tego, że okres stabilizacji w k u l ­ turze jest tylko stanem pozornym, założenie powyższe potraktowano jako założenie o charakterze epistemologicznym. Przyjęto, że k u l t u r ę ludów wyodrębnionych na podstawie kryterium językowego należy roz­ patrywać tak, jak gdyby była w stanie stabilizacji. Sam proces etno­ genezy sformułowano jako oddzielanie się bocznych l i n i i z pierwotnej całości, oddalanie się ich względem siebie nie tylko w sensie terytorial­ nym, ale i kulturowym, łączenie się z grupami nie wywodzącymi się z tego samego pnia i t d . Należało również przyjąć, że każda z oddzielają­ cych się grup rozwijała własną kulturę, ale też każda kontynuowała pewne wartości z przeszłości, z okresu wspólnoty . W świetle nowszych badań problem etnogenezy sformułowano jako poszukiwanie odpowiedzi na pytania: k i m jesteś? k i m b y l i twoi przod7 6 Cezurą tę nader często stosuje w swoich badaniach A. Bruckner, J . St. B y s troń, W. Klinger i cała plejada uczonych zaliczanych dziś do klasyków. Jak trudne są dalsze rozwarstwienia świadczy fakt, że borykający się z problemem chronologizacji materiału L . Stomma, mimo stosowania, w y d a w a ł o b y się, bardziej precy­ zyjnych zasad strukturalizmu, nie bardzo może w y j ś ć poza nią i poza świadectwa źródeł pisanych. Por. L . S t o m m a , Struktura czasowa słowiańskich obrzędów przejścia cyklu dorocznego,. Warszawa 1976, maszynopis pracy doktorskiej, archi­ wum Katedry Etnografii UW. K . Moszyński przywiązuje zresztą do niej szczególną wagę, o czym świadczą uzupełnienia do dzieła O sposobach badania kultury materialnej Prasłowian, s. 258 n. Na momenty kontynuacji w kulturach Słowian kładzie silny nacisk M. G aV a z z i, Sudbina Stare Slavenske Nástine Kod Juznich Slovena, Beograd 1959. 6 7 �64 ZOFIA SOKOLEWICZ 8 kowie? z kogo się wywodzisz? Uznano go za szczegółowy przypadek badania procesów etnicznych kwalifikowanych jako procesy więziotwórcze, w ścisły sposób związane z rozwojem świadomości wspólnoty grupy. Rozwiązanie jakiegoś problemu etnicznego polega w t y m przypadku na zrekonstruowaniu odbitego w świadomości obrazu odmienności k u l t u ­ rowej danej grupy od grup sąsiednich i określeniu jego w p ł y w u na działania ludzi, zakresu i zasięgu tego oddziaływania. I n n y m i słowy od­ niesienie go do konstytuującego g r u p ę substrátu ludzkiego wyróżnionego na podstawie kryterium językowego lub antropologicznego. Takie jed­ nak sformułowanie jest możliwe w przypadku badania okresów now­ szych, dla których dysponujemy źródłami do świadomości wspólnoty, a więc okresu formowania się narodowości i narodów. W takim przy­ padku badacza nie interesuje zupełnie lub prawie zupełnie zróżnicowa­ nie kulturowe, ale skupia swoją uwagę na, jakże często nieadekwatnym do rzeczywistości, jego odbiciu w świadomości, ewentualnie jego przy­ czynach i społecznych skutkach. Ten postulat badawczy nie może być jednak spełniony w odniesieniu do okresu formowania się Słowiań­ szczyzny z indoeuropejskiej wspólnoty. Tak więc badanie genezy grupy etnicznej na tak odległym etapie możliwe jest tylko przy wykorzystaniu informacji płynących z analiz zróżnicowania i historii języka, typu fizycznego i kultury, tak jak zróżnicowanie to dziś odbija się w świado­ mości badaczy, a nie badanego podmiotu tamtych kultur i tamtych czasów. Nie znaczy to jednak, by należało całkowicie zrezygnować z rozwa­ żań na temat rozwoju świadomości wspólnoty w tamtym okresie. Zna­ czy to, że cały nacisk w badaniach należy położyć na tę kontynuację kultury, która niezależnie od lokalnego rozwoju różnych grup i pod­ grup słowiańskich da się zarysować grubą linią od okresu rozpadu wspólnoty indoeuropejskiej do momentu wędrówki Słowian na połud­ nie. O charakterze świadomości wspólnoty nosicieli tej kultury można wnioskować jedynie per analogiam tak, jak ma to miejsce w przypadku wykorzystywania materiałów dotyczących społeczeństw plemiennych i kultur ludowych przy rekonstruowaniu wierzeń religijnych itd. ludzi z czasów badanych przez archeologię. Tak więc konferencja w zasadzie poświęcona była trudnym, war­ sztatowym sprawom samej etnografii. Była jednakże i krokiem na dro­ dze do ustalenia wspólnego, międzydyscyplinarnego programu badań nad etnogenezą Słowian i tej głównie sprawie poświęcił zagajenie kon­ ferencji prof, dr Witold Hensel, przewodniczący Komitetu Słowianoznawstwa P A N . Referaty zagranicznych uczestników konferencji poświęcone były 9 S o k o l e w i c z , op. cit., s. 367. M o s z y ń s k i , op cit., s. 258. �KIERUNKI BADAN ETNOGRAFICZNYCH NAD ETNOGENEZĄ SŁOWIAN 65 informacji o wybranych zagadnieniach kultury ludowej Jugosławii. Dr Błaże Ristovski, profesor z Instytutu Folkloru w Skopje, poinfor­ mował w swoim referacie o postępie badań nad formowaniem się odręb­ nej kultury i świadomości narodowej Macedonii. Zasługuje na uwagę duży udział folklorystów i ich osiągnięcia w dziedzinie zbierania i pu­ blikowania źródeł. Informacja ta wskazuje na możliwość połączenia w y ­ siłków etnografów i folklorystów w badaniach nad powstawaniem świa­ domości narodowej, nad rekonstrukcją archaicznego i ludowego świato­ poglądu i filozofii. Dr Nikola Pavkovic, docent w Katedrze Etnografii w Uniwersytecie Belgradzkim, przekazał natomiast w swoim referacie problematykę współczesnego prawa obyczajowego Jugosławii. Te nader interesujące badania w dziedzinie, w której (można by sądzić) zacho­ wało się szczególnie dużo archaicznych struktur, wykazały jednak, że zapewne z powodu ścisłych związków tej sfery z funkcjonowaniem spo­ łeczeństwa dokonywało się w niej bardzo wiele zmian. Jak wynikało z samego referatu i dyskusji, trudno byłoby znaleźć w niej takie cechy struktury społecznej, które mogłyby informować o kulturze Prasłowian. Referaty prof, dr Zofii Sokolewicz i prof, dr Anny Kutrzeba-Pojnarowej dotyczyły dwóch zasadniczych linii tradycji polskich badań nad procesami etnicznymi. Pierwszy referat, pt. Znaczenie związków miedzy południową a północną Słowiańszczyzną dla rekonstrukcji procesów etnogenezy w świetle teorii Kazimierza Moszyńskiego, składał się z cz. I poświęconej analizie teorii Moszyńskiego i I I poświęconej związkom między północą i południem Słowiańszczyzny. Cz. I w wersji rozszerzonej drukowana jest w niniejszym numerze „Etnografii Polski", cz> I I została włączona do projektu prac nad Porównawczym słownikiem etnograficz­ nym symboli, obrzędów i mitów słowiańskich, który będzie drukowany w jednym z najbliższych numerów. Zestawienie tego referatu z refera­ tem A. Kutrzeba-Pojnarowej, pt. Józef Obrębski i jego wkład w badanie procesów etnicznych, miało na celu podkreślenie, że omawiane badania odbywają się na dwóch niejako, różnych płaszczyznach epistemologicznych. Prof. dr Anna Czekanowska-Kuklińska w referacie pt. Trudności łącznej interpretacji wyników badań cech morfologicznych i funkcjo­ nalnych poruszyła ważny nie tylko dla muzykologii problem łączenia wyników badań dotyczących różnych poziomów organizacyjnych dzieła muzycznego i dwóch różnych poziomów epistemologicznych. Łączenie wyników tych analiz dla celów interpretacji genetycznej niesie za sobą niebezpieczeństwo przypisania Prasłowianom czy jakimkolwiek innym ludom w przeszłości cech percepcji dzieła muzycznego według norm charakteryzujących człowieka współczesnego. Sprawa ta dotyczy i i n ­ nych elementów kultury poza muzyką, a coraz to bardziej precyzyjne metody analizy nie mogą nas jednak uwolnić od niepokoju, czy i w ja­ k i m stopniu rekonstruowany przez nas obraz dawnych kultur jest ade5 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �66 ZOFIA SOKOLEWICZ .kwatny do rzeczywistości. Ten problem występuje zresztą również we wszelkich badaniach porównawczych i próbach wyciągania wniosków z materiałów dotyczących tak zwanych społeczeństw plemiennych. W tej sytuacji słuszne są próby konstrukcji modeli analitycznych o ma­ łej ilości zmiennych i poszukiwanie norm określających stałość wytwo­ r u (dzieła muzycznego), a nie jego zmienność. Referat mgr. Z. Benedyktowicza, pt. Kategorie swój — obcy w kul­ turze ludowej a niektóre problemy identyfikacji etnicznej, stanowił wprowadzenie do tej części konferencji utrzymanej w linii tradycji Obrębskiego. W niniejszym tomie wszedł on do opracowania D. Mar­ kowskiej i Z. Benedyktowicza pt. O niektórych problemach identyfika­ cji kulturowej w procesie porozumiewania się. Autor zajął się stereoty­ pami swojego i obcego w kulturze ludowej i stwierdził ich zasadniczą nieprzystawalność do obiektywnego zróżnicowania kultury ludowej oraz niemożność wyjaśnienia ich poprzez odniesienie do tego zróżnicowania. Jedynym, właściwym układem odniesienia jest w t y m wypadku szeroko rozumiany światopogląd ludowy, całość kultury duchowej. Wielkie zna­ czenie w określaniu treści tych podstawowych kategorii kultury ludo­ wej, jak swój i obcy, ma język sakralny. Drukowany w niniejszym numerze referat mgr. Krzysztofa Kubiaka, pt. Wyróżniki obcości w bajce i legendzie białoruskiej. Cechy boskie i diabelskie swego i obcego, sta­ nowi przykład szczegółowej analizy przeprowadzonej zgodnie z kierun­ kiem proponowanym przez Benedyktowicza. Natomiast mgr Lech Mróz w referacie pt. Świadomościowe wyznacz­ niki dystansu etnicznego (na przykładzie stosunku do Cyganów) zajął się mechanizmem funkcjonowania stereotypu. Stwierdził, że znajduje się on niejako poza doświadczeniem ludzkim. Zgodnie z twierdzeniem Z. Be­ nedyktowicza, powołującego się t u również na prace J. S. Bystronia, podstawą określenia kogoś za człowieka lub nie człowieka jest zrytualizowany i ogólnie aprobowany sposób życia. Do tej samej grupy należy zaliczyć referat dr. Ludwika Stommy O zasadzie rekonstrukcji struktur obrzędowych Słowiańszczyzny, niestety nie przygotowany przez autora do druku. Autor odniósł się krytycznie do dotychczasowych prac z zakresu obrzędowości przede wszystkim ze względu na nieuprawnione łączenie przez autorów źródeł pochodzących z różnych okresów. Aby uniknąć tej, spowodowanej brakami źródeł, pro­ cedury i jej konsekwencji, zaproponował zmianę taktyki badawczej. Zamiast rzeczy mających krótsze trwanie, należałoby badać struktury charakteryzujące się długim trwaniem, i znaki zamiast znaczonych. By­ łoby to więc badanie tendencji przemian, a nie kolejnych etapów: przed­ chrześcijańskiego, tradycyjnego i w okresie przemian. Powrót do analiz rzeczy (form) byłby możliwy po zrekonstruowaniu struktury ze względu na istnienie relacji zwrotnej między s t r u k t u r ą obrzędu a formą. Zdaniem �KIERUNKI BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH NAD ETNOGENEZĄ SŁOWIAN 67 autora specyfika k u l t u r y duchowej wymaga odmiennego sposobu ujęcia niż kultura materialna . Referat dr. Ryszarda Tomickiego, pt. Porównanie struktury i sche­ matu kosmogonicznego mitu słowiańskiego ze strukturą i schematem mitu Samojedów. Kwestie czasu i przestrzeni, dotyczy tej sfery badań etnograficznych, w której od czasów H . Brucknera brak jest znaczniej­ szego postępu. Wyraża on, podobnie do poprzednich referatów, ważny w etnologii ostatnich dziesięcioleci trend badań nad światopoglądami i f i ­ lozofią w kulturze ludowej. Nowoczesne badania tego typu, wywodzące się z jednej strony z francuskiej szkoły M. Griaule i C. Lévi-Straussa, semiotycznej szkoły w folklorystyce radzieckiej i religioznawczych stu­ diów M . Eliadego, dały etnologii po raz pierwszy możliwość bardziej precyzyjnego wejrzenia w dziedzinę myślenia ludzkiego wyrażającego się w kulturze ludowej tym, co autorzy różnych monografii zwykli umieszczać na końcu — wierzenia i przesądy. Mianem wierzeń^bkreślano zazwyczaj to, co nie było dokładnym powtórzeniem nauki Kościoła K a ­ tolickiego, Prawosławnego czy reprezentującego jakąś inną, wielką reli­ gię, a mianem przesądów to, co nie dawało się uzasadnić racjonalnie przez odniesienie do układu ekonomicznego, technologicznego, społecz­ nego. Badania nad światopoglądami ludowymi dały więc etnologom szansę wyjaśnienia owych kategorii myślenia ludzkiego poprzez znalezienie właściwego dla nich układu odniesienia. Referat Tomickiego jest częścią większej pracy Zasługuje na podkreślenie w nim potraktowanie ma­ teriału kultury Samojedów jako materiału kontrolnego. Wydaje się, że i w innych referatach należało podnieść tę sprawę. Przykładowo rzecz biorąc, przy ustalaniu analogii między południem a północą Słowiań­ szczyzny materiałem kontrolnym mógłby być węgierski. 'Powyższa grupa referatów dotyczyła sfery świadomości ludzkiej, a podstawową kategorią badawczą był dla ich autorów znak — znacze­ nie. Ich dążeniem było zrekonstruowanie ukrytych struktur myślenia ludzkiego. Jest to kierunek badań nie wykorzystany do tej pory w ba­ daniach nad etnogenezą Słowian. Został zaprezentowany na konferencji w celu wskazania na interesujące rezultaty uzyskiwane drogą podobnych analiz. Dodatkową zaletą ich jest możliwość wykorzystania materiałów językoznawczych, a przede wszystkim tekstów folklorystycznych. Trzecią grupę referatów na konferencji stanowiły referaty poświę­ cone metodyce badania pograniczy lub badaniu centrum kulturowego. 10 1 0 S t o m m a , op. cit.; t e n ż e , Magia dzisiaj. Rozważania o metodzie, „Polska Sztuka Ludowa", R. 32: 1978, nr 3-4, s. 139 п.; t e n ż e , Mit Alkmeny, „Etnografia Polska", t. 20: 1976, z. 1, s. 99-110. Jest to część pracy doktorskiej R . T o m i c k i e g o , Kosmoponia dualistyczna w Europie i Azji w XIX-XX w. Studium etnoreligioznawcze, ss. 420, maszynopis, archiwum I H K M P A N . 1 1 �68 ZOFIA SOKOLEWICZ W niniejszym tomie „Etnografii" drukowane są artykuły dr. hab. Maria­ na Pokropka pt. Metody badania pogranicza etnograficznego (na przykła­ dzie pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego) oraz dr hab. Zofii Staszczak pt. Z metodyki wyznaczania pogranicz kulturowych (na przykła­ dzie pogranicza polsko-niemieckiego). Odnoszący się do sprawy badania centrum kulturowego referat doc. dr. Andrzeja Góralskiego pt. Metody badania centrum — teoria resu stanowił rozszerzenie pracy już druko­ wanej . Głównym celem referatów było określenie korzyści, jakie dla rozwiązania problemu etnogenezy Słowian mogą płynąć z podjęcia badań w centrum etnicznego obszaru kulturowego oraz na jego pograniczach, i dobór właściwej metody badawczej. Wynik rozważań doc. Góralskiego pokrywa się z wynikiem uzyskanym przez Moszyńskiego w jego teorii zasięgów . Centrum okazuje się być niejako bogatsze w treści: są w nim reprezentowane wszystkie kolejne warstwy kulturowe łącznie z najmłod­ szą. Centrum posiada większą dynamikę zmienności, a rozwarstwienie treści składających się n a ń jest wyjątkowo trudne. Dlatego też centrum może służyć raczej za materiał kontrolny wyników uzyskanych metodą badania pograniczy kulturowych. Metody badania dwóch różnych pogra­ niczy kulturowych, czyli dającego się w miarę ostro zarysować (polsko-hiemieckie) oraz szeroko zarysowanego, obejmującego znaczny obszar (polsko-litewsko-białoruskie) przedstawili dr hab. Zofia Staszczak i dr hab. Marian Pokropek. Jak wynika z ich rozważań, rozwarstwienie po­ granicza jest łatwiejsze od rozwarstwienia centrum , najdalsze zakresy zasięgów wytworów kulturowych należących do różnych okresów histo­ rycznych nie nakładają się na siebie. Badanie pograniczy umożliwia również podjęcie tematu świadomości etnicznej, gdyż na pograniczach jest to istotny, życiowy problem. Pozostaje jednak kwestią otwartą, za­ ledwie wspomnianą przez referentów i dyskutantów, które z elementów kultury można uznać za wskaźnikowe przy rozważaniu granic etnicznych. Cechy kultury stanowiące część stereotypu etnicznego, wyrażające w świadomości ludności odmienność etniczną, jak wiadomo, nie zawsze są odbiciem faktycznego zróżnicowania kulturowego obiektywnie stwier­ dzanego na mapach etnograficznych, lecz również — tak jak wszelkie symbole — często zmieniają swoją treść i rzutowanie odkrywanej 12 13 14 1 2 A. G ó r a l s k i , Semideterministyczny model zmienności resu i jego aplika­ cje historyczne, [w:] J . L e s k i e w i c z o w a (red.) Historia i nowoczesność. Pro­ blemy unowocześnienia metodologii i warsztatu badawczego historyka, Wrocław— —Kraków—Warszawa 1974. K . M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Wrocław—Kraków—Warszawa 1958, s. 105 n. Z rozważań Moszyńskiego wynika, jak gdyby mniej interesowało go cen­ trum, a bardziej pogranicza zasięgów i z tego dopiero w y n i k a j ą c e relacje między zasięgami — podstawa do dalszego wnioskowania. Por. M o s z y ń s k i , op. cit., s. 105, oraz t e n ż e , O sposobach badania..., s. 28 n. 1 8 1 4 �KIERUNKI BADAN ETNOGRAFICZNYCH NAD ETNOGENEZĄ SŁOWIAN 69 w X I X w. symboliki w przeszłość wydaje się nieuzasadnione. Z tego jed­ nak wynika postulat skupienia badań nad wskaźnikowością cech kultury i wyróżnieniem tych, które wskazują na odmienność etniczną, a następ­ nie przebadanie ich zmienności historycznej. W kwestii badania wskaźnikowości cech kulturowych etnografowie powinni pójść choć w pewnej części śladem antropologów . Ostatnia grupa referatów na konferencji dotyczyła stosowania metod formalnych jako metod kontrolnych, wnioskowania per analogiam oraz posługiwania się modelem i hipotezą w badaniach etnogenetycznych. Referat prof, dr Zofii Sokolewicz i doc. dr. Andrzeja Góralskiego, pt. Statystyczne metody weryfikacji wniosków płynących z etnograficznych skartowań o związkach między elementami kultury, zawierał rezultaty próby reinterpretacji wniosków Leo Frobeniusa wynikających z map Atlas Africanus. Autorzy wskazywali na interesującą koncepcję Frobe­ niusa, który zamierzał pokazać kultury afrykańskie w ich zmienności jako część kultury człowieka . Poza kategorią przestrzeni jako cechy wytworu kulturowego Frobenius podkreśla pojęcie ruchu. Zmienność zasięgów wytworów kulturowych jest, jego zdaniem, wynikiem zmien­ ności interakcji grup ludzkich, a pośrednio reprezentowanych przez nie kultur. Koncepcja Frobeniusa oparta jest na założeniu, że istnieje we­ wnętrzna logika kultury i że wyraża się ona w każdym wytworze k u l ­ turowym. Dzięki temu możliwa jest rekonstrukcja przeszłości. Należy ona do rodziny analiz przestrzeni, a sprawdzenie jej zasad na materiale afrykańskim nie oddala jej od koncepcji słowiańskich, ale wręcz odwrótnie czyni wykorzystanie jej w badaniach nad etnogenezą Słowian. Spraw­ dzenie wniosków Frobeniusa płynących z analizy 61 cech kulturowych metodą regresji zasięgów, metodą izofrakt i metodą wskaźnika podobień­ stwa oraz sporządzenie dendrytu ogółu cech wykazało, że metody sta­ tystyczne znacznie uściślają wnioskowanie Frobeniusa, ale nie zmieniają go w sposób zasadniczy. W referacie pt. Wnioskowanie per analogiam w etnografii. Przenie­ sienie wniosków płynących z analizy współczesnego materiału etnogra­ ficznego w głąb historii prof, dr Zofia Sokolewicz omówiła przypadki stosowania w etnografii tego rozumowania. Występuje ono szczególnie często w sytuacji braku źródeł, gdy na podstawie podobieństwa dwóch przedmiotów pod pewnymi względami wnosimy, że drugi posiada nadto cechę stwierdzoną w pierwszym przypadku, ale nie potwierdzoną w dru­ gim. Podkreślając zawodność stosowania tego typu rozumowania autorka 15 l e 1 5 Interesujące badania na temat wskaźnikowości cech antropologicznych przed­ stawił T . Bielicki na konferencji poświęconej rezultatom badań antropologicznych nad etnogenezą Słowian, w Warszawie w 1975 r. Badania prowadzone przez Z a ­ kład Antropologii P A N we Wrocławiu uwzględniają m. in. grupy cech w s k a z u j ą ­ cych na makro- i mikroewolucję oraz cechy ekosensytywne. Referat przygotowany do druku w „Afričana Bulletin". 1 6 / �70 ZOFIA SOKOLEWICZ ukazuje jego szczególną przydatność przy budowaniu hipotez przez etno­ grafów i dalszego sprawdzania ich przez przedstawicieli innych dyscy­ plin, jak archeologii i historii. Na wnioskowaniu per analogiam opiera się również zasada przenoszenia modeli, budowanych na podstawie ma­ teriałów dotyczących kultury chłopskiej lub społeczeństw plemiennych, na sytuacje w przeszłości. Autorka proponuje, by ze względu na zawod­ ność tego rozumowania ograniczyć je do rekonstrukcji mechanizmów i struktur społecznych, a nie treści historycznych. Przykładem zastoso­ wania takiego wnioskowania per analogiam jest referat mgr Magdaleny Stomma Opalskiej na temat związków między osadami jednodworczymi w Norwegii północnej. Referat odpowiada na pytanie, jak w sytuacji rozproszenia osadniczego utrzymywana jest ciągłość kultury, jakie me­ chanizmy społeczne porozumiewania się między osadami służą temu 'celowi Rezultatem konferencji jest projekt badań nad Etnograficznym słowni­ kiem porównawczym symboli, obrzędów i mitów słowiańskich zgłoszony do współpracy międzynarodowej. Prace nad Słownikiem już rozpoczęto, a część kwestionariuszy i ich zastosowań w Polsce była przedmiotem dyskusji na X Seminarium Ethnologicum organizowanym przez K a t e d r ę Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego w Ciechanowcu od 18 do 28 września 1978 r. Projekt będzie publikowany w celu rozszerzenia dys­ kusji nad nim. 1 7 W koncepcji badań etnogenetycznych w a ż n e miejsce zajmuje proces konty­ nuacji kultury. Istotna jest odpowiedź na pytanie, jak utrzymywano tę łączność między grupami rozproszonymi zapewniając kontynuację kultury. Z tego powodu wybrano jako przedmiot badania rozproszone osady północnej Norwegii połączone instytucją samopomocy „belag". Badania prowadziła Magdalena Stomma-Opalska w latach 1972-1974. Por. Instytucja belag — praca magisterska, archiwum Kate­ dry Etnografii UW. �