https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9168befc0d8a8f5af9f3bd666778314d.pdf cd16cc1e8e1f1ad15391f16f3222c4ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:971 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:892 Title A name given to the resource Lucjan Turkowski (wspomnienie pośmiertne) / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.11-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 z. 2 WITOLD DYNOWSKI LUCJAN TURKOWSKI (WSPOMNIENIE POŚMIERTNE) Ostatnio niemal w każdym zeszycie naszego czasopisma żegnano wspomnieniem pośmiertnym wybitniejszych etnografów, którzy odeszli od nas na zawsze. Wspomnienia i refleksje pośmiertne poświęcaliśmy przede wszystkim starszemu pokoleniu, któremu zawdzięczamy założe­ nie mocnych zrębów polskiej etnologii i etnografii w okresie między­ wojennej państwowości. B y l i to kierownicy katedr uniwersyteckich, placówek muzealnych, autorzy fundamentalnych prac utrzymujących w napięciu polską myśl kulturoznawczą i jej powiązania z nauką świa­ tową. Po I I wojnie światowej nie wszyscy z tego środowiska mogli służyć nauce polskiej z r ó w n y m zasobem sił, co w okresie międzywo­ jennym. Większość bowiem, najciężej doświadczona przez wojnę i oku­ pację, weszła w nowe życie kraju tragicznie zmęczona, często nieule­ czalnie chora. Rachunek zgonów nie zawsze jednak da się utrzymać w kategoriach wieku. Publikując wspomnienie pośmiertne o starszej generacji, która pomimo ciężkich w a r u n k ó w włączała się w nurt po­ wojenny, dzieliliśmy się także z dużym smutkiem wiadomościami 0 przedwczesnych zgonach przedstawicieli młodszego pokolenia. Byli to przeważnie uczniowie profesorów przedwojennych. Na nich właściwie spoczął cały ciężar odbudowy myśli etnologicznej i instytucji związanych z naszą dyscypliną. Ostatnio dotarła do nas z Londynu smutna wiadomość o nagłej śmierci prof. dr. Lucjana Turkowskiego. Piszący te słowa studiował i po­ zostawał w stosunkach koleżeńskich ze zmarłym,.zarówno w Wilnie, jak 1 później, w Warszawie. Pomimo że rozstaliśmy się w 1939 г., wyraźnie i żywo stoi w mojej pamięci sylwetka zmarłego. Zmarły profesor Lucjan Turkowski był n a t u r ą głęboko refleksyjną. Zastanowią! się i gruntownie wnikał w kwestie, które go interesowały nie absorbując otoczenia w y n i ­ kami przemyśleń cząstkowych. Zwracając się myślą k u przeszłości, k u okresowi, kiedy w przeciągu szeregu lat stykałem się ze zmarłym nie­ mal codziennie, utrwaliło się u mnie przekonanie, że w y r a ź n y m rysem osobowości Lucjana była również mocno zarysowana strona jego uczu- �12 WITOLD DYNOWSKI ciowości. Nie popełnię błędu, jeśli wyrażę pogląd, że w okresie studiów rys ten był dostrzegalny nawet przy bardzo krótkich kontaktach. Przy­ pominam sobie, kiedy w trakcie starania się o stypendium z Funduszu K u l t u r y Narodowej prof. С. Jędrzej ewiczowa przedstawiła L . Turkow­ skiego dyrektorowi Stanisławowi Michalskiemu. Ten, po krótkiej kon­ wersacji z kandydatem, scharakteryzował go później słowami, że jest to osobowość „pełna romantyczności". Natura prawidłowo i szczodrze obdarzyła zmarłego. Lucjan Turkow­ ski urodził się 13 listopada 1905 r. w Lidzie, gdzie skończył gimnazjum. Wybór kierunku studiów wyższych i specjalizacji skrystalizował się u Lucjana Turkowskiego nie od razu. Zanim zdecydował się ostatecznie na studia etnologii i etnografii pod kierownictwem prof, dr Cezarii Ehrenkreutzowej, L . Turkowski wstąpił na filologię słowiańską i polską na Uniwersytet im. Stefana Batorego, później zaś przeniósł się na studia etnografii w tejże uczelni. Zarówno tok studiów Lucjana Turkowskiego, jak i kształtowanie się naukowego warsztatu etnografa w wileńskim Zakładzie Etnologii i Et­ nografii Uniwersytetu im. Stefana Batorego, skierowane były przede wszystkim na gromadzenie i weryfikację zebranych j-uż materiałów te­ renowych. Dzisiaj powiedzielibyśmy o zdobywaniu umiejętności i o sztu­ ce wywoływania źródeł. Trudno powiedzieć, co z rozległej problematyki i tematyki kulturoznawczej legło u podstaw etnograficznego myślenia młodego adepta naszej nauki i co z czego się wykształciło. Biorąc rzecz bardzo ogólnie, można się doszukiwać w bodźcach, które formowały etnograficzne zainteresowania Lucjana Turkowskiego, zarówno oddzia­ ływania elementów sylwetki naukowej prof. С. Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej, jak i klimatu naukowego panującego w zakładzie przez nią kierowanym. W 1926 r. ukazała się książka prof. J.S. Bystronia pt. Wstęp do ludoznawstwa polskiego *. Był to w pewnym sensie pierwszy podręcznik etnografii polskiej. Porządkował on pojęcia, określał zakres młodej dys­ cypliny i stosunek do niej innych nauk. Co więcej, we Wstępie został skomentowany przyjęty w zwyczaju naukowym podział wytworów k u l ­ turowych i w sposób orientacyjny zarysowano też wyodrębnione dzie­ dziny kultury ludowej. W słowie wstępnym do tej publikacji J.S. Bystroń pisał: „byłem dziwnie sam". W kręgu etnografii polskiej do opubli­ kowania Wstępu rzeczywiście nie można było rejestrować żywszego zainteresowania inicjatywą, którą podjął J.S. Bystroń. Dla ówczesnych stosunków, panujących zwłaszcza w życiu uniwersyteckim, było rzeczą znamienną, że sytuacja zmienia się zasadniczo po trafieniu Wstępu do środowiska akademickiego, jak i do najszerszych kręgów przedstawicieli inteligencji. Mówiąc krótko, na gruncie polskim, we Wstępie Bystronia możemy u p a t r y w a ć skuteczną zaporę w stosunku do wielowarstwowego nurtu zainteresowań etnograficznych sączącego się jeszcze z końca ubie- �LUCJAN TURKOWSKI 13 głego i początków bieżącego stulecia. Podręcznik ten w sposób zasad­ niczy neutralizował popularne sądy o materiale etnograficznym, utrwa­ lając jednocześnie tor myślenia naukowego i studiów kultury ludowej w warunkach funkcjonowania pięciu katedr uniwersyteckich. Lucjan Turkowski był żarliwym odbiorcą porządków i uściśleń do­ konanych przez J.S. Bystronia w pojmowaniu kultury ludowej. W jego warsztacie naukowym wymogiem poznawczym stało się rejestrowanie p u n k t ó w stycznych z k u l t u r ą narodową, życiem państwowym przede wszystkim od strony gospodarczej, z uwzględnieniem faktycznej pozycji głównej masy ludności — chłopów i zachodzących t u zmian, przede wszystkim od drugiej połowy ubiegłego stulecia do I wojny światowej. Jednocześnie wraz z formowaniem się naukowego kształtu zaintereso­ w a ń etnograficznych Lucjana Turkowskiego dojrzewały także w jego z a m y s ł a c h , badawczych konkretne tematy i problemy ściśle związane z kierunkiem prac terenowych prowadzonych przez Zakład Etnologii i Etnografii Uniwersytetu im. Stefana Batorego. Klimat życia intelektualnego formujący się w wyniku działalności ośrodków uniwersyteckich możemy mierzyć i charakteryzować w sposób dość różny. O utrzymaniu w napięciu kontaktów z szerokim ogółem inteligencji zazwyczaj decyduje zarówno profil dyscypliny, autorytet katedr i aktywność ich obsady. Co więcej, nie bez znaczenia jest r ó w ­ nież działalność katedr o zainteresowaniach pokrewnych. W naszej dys­ cyplinie, w okresie międzywojennym odnotowujemy także wysoce do­ niosłą rolę podręczników o bardzo istotnym znaczeniu dla całej kultury narodowej, dla studiów uniwersyteckich zaś w szczególności. W niespeł­ na rok po opublikowaniu Wstępu prof. Bystronia ukazało się kapitalne dzieło Kazimierza Moszyńskiego pt. Kultura ludowa Słowian, tom I , Kultura materialna. Tom I I , Kultura duchowa, ukazał się pod koniec okresu międzywojennego, tom I I I , Kultura społeczna, niestety nie uka­ zał się wcale. Całość przez autora pomyślana była również jako pod­ ręcznik uniwersytecki. O Kulturze ludowej Słowian od-pół wieku pisa­ ło się i pisze bardzo wiele w różnych środowiskach naukowych i w róż­ nych językach. Stale podkreślano, i podkreśla się wciąż nadal, funda­ mentalne znaczenie tego dzieła dla nauki. W kręgu polskiej etnografii bez obawy przesady możemy przyjąć, że od momentu ukazania się pierwszego tomu Kultury ludowej Słowian bez mała wszystkie prace te­ renowe, prace nad ekspozycjami w muzealnictwie i publikacje były orientowane na systematykę, sposób wyedrębniania typów, klasyfikację i posiłkowanie się odpowiednią nomenklaturą, ustanowionymi przez prof. Moszyńskiego. Zasadnicze również znaczenie dla rozwoju myśli kulturoznawczej w Polsce miały badania K . Moszyńskiego nad zasięga­ mi wytworów kultury i odczytywanie z nich przebiegu procesu kulturo­ wego w Polsce, na ziemiach słowiańskich z uwzględnieniem przyległych terytoriów europejskich i obszarów azjatyckich. �14 WITOLD DYNOWSKI Można podjąć dyskusję nad kwestią co i jak łączyło warsztat nau­ kowy K . Moszyńskiego z szerokimi ujęciami geograficznymi Ratzla, co zaś stwarzało pozory podobieństwa z tendencjami ujęć szkoły k u l t u rowo-historycznej. Na gruncie nauki polskiej można doliczyć się zaledwie paru przedstawicieli reprezentujących kierunek tej szkoły. Profesor Mo­ szyński do nich nie należał, przeciwnie, niejednokrotnie w sposób k r y ­ tyczny wypowiadał się o pomysłach tej szkoły. Z na wskroś samodziel­ nym sposobem wnioskowania o drogach rozwoju k u l t u r y ludowej na ziemiach słowiańskich zapoznajemy się u Moszyńskiego nie tylko po­ przez kapitalne jego prace, lecz także i z bezpośrednich wypowiedzi uczonego. W Kulturze ludowej Słowian pisze K . Moszyński: „składowymi częściami kultury są jej wytwory. Każdy z nich miał jakiś określony punkt wyjścia w przestrzeni. Rozchodząc się stamtąd w różne strony świata jako tzw. fala kulturowa, ulegał rozwojowi tzn. , rozmaitym zmianom. Geograficzne zasięgi wszystkich faz tej jego zmienności, czyli faz rozwojowych, prawie nigdy nie zgadzają się dokładnie ze sobą; tam np. dokąd dotarła faza najstarsza lub jedna ze środkowych, niekoniecz­ nie musiała dotrzeć najmłodsza itp. Innymi słowy, z upływem lat różnowieczne fazy danego wytworu ulegają niejako rozłożeniu w płasz­ czyźnie przestrzennej; t y m samym ich układ chronologiczny zostaje w y ­ mieniony na przestrzenny". Dalej czytamy: „Ostrożnie i bardzo krytycz­ nie porównując ze sobą różnorakie fazy wytworu, efekt ich pracy itd., a przede wszystkim badając wzajemne ustosunkowanie ich geograficz­ nych zasięgów, etnograf czy etnolog rekonstruuje dzieje danego w y ­ tworu. W ten sposób przestrzenny układ faz zostaje przez niego z po­ wrotem wymieniony na chronologiczny". Lucjan Turkowski był mocno związany z pracami terenowymi Zakładu Etnologii i Etnografii USB. W dużym stopniu z terenem wią­ zały go także wykłady i ćwiczenia z zakresu etnografii prowadzone w Wyższej Szkole Nauk Politycznych w Wilnie. W latach 1930-1935 zebrał on duży materiał ludoznawczy z terenów byłego województwa wileńskiego, nowogródzkiego i częściowo z Polesia. Ogółem zostało przez niego przebadane około 200 wsi. Powszechna akceptacja w nauce pol­ skiej dzieła prof. Moszyńskiego, jego metod pracy terenowej i zamysłów badawczych ukształtowała u L . Turkowskiego nie tylko odpowiednie podejście do materiałów etnograficznych, lecz także dyktowała mu kie­ runki dalszych poszukiwań. W jego tekach znalazły się szczegółowo i wnikliwie opracowane materiały do takich kwestii, jak występowanie na ziemiach polskich byłego województwa wileńskiego i nowogródzkiego wielkich, trójdzielnych stodół budowanych na sochy spiętrzone, często z podcieniem głębokim i ich krzyżowanie się na t y m obszarze z typem odmiennym, znacznie mniejszym (studia nawiązujące do dawnych wiel­ kich chat litewskich i łotewskich). Do wysoce interesujących kwestii pro­ wadziły także obserwacje i studia L . Turkowskiego odnośnie do relacji �LUCJAN TURKOWSKI 15 o piecu łaziebnym, piecu piekarnianym czy ogrzewaniu pomieszczeń mieszkalnych. W y n i k i rozważań z tego zakresu w swoim czasie intereso­ wały szczególnie naukę szwedzką i fińską — S. Erikson i U . T. Sirelius. Po upływie przeszło czterdziestu lat nie sposób jest odtworzyć z pamię­ ci, co z poczynań badawczych L . Turkowskiego zostało zakończone, co zaś wymagało jeszcze dopracowania. W pożodze wojennej większość ma­ teriałów zginęła i nie ma do nich powrotu. Szczęśliwym zbiegiem oko­ liczności, z dużej pracy liczącej 280 stron, poświęconej tkactwu i rzemio­ słu tkackiemu na wileńszczyźnie i nowogródczyźnie, po pożarze drukarni ocalał chociaż wstęp. Ostatnio został on opublikowany w Zeszytach Na­ ukowych Wydziału Humanistycznego, z. 6, w Londynie pt. Żródlo od­ działywań na tkactwo ludowe w Wileńskiem i Nowogródzkiem. �