https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/289866a2a046300832ce8829df9b8b11.pdf 45384fe22e5c308dffc4f2f960223cbb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:968 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:890 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1, s.203-210 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K . A „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I I z. 1 I S S N 0071-1861 P O S I E D Z E N I E POŚWIĘCONE JUBILEUSZOWI P R O F E S O R A D R A JÓZEFA B U R S Z T Y W d n i u 11 l i s t o p a d a 1977 r. odbyło się w Małej A u l i U n i w e r s y t e t u i m . A . M i c ­ k i e w i c z a posiedzenie z o k a z j i 4 0 - l e c i a p r a c y n a u k o w e j oraz 20-lecia kierowania przez Niego Jego redakcją t. 60 Dzieł wszystkich Posiedzenie Uczestniczyli a zorganizowane w Oskara zostało n i m przedstawiciele także p r z e d s t a w i c i e l e Katedrą organizacji Profesora Etnografii d r a Józefa B u r s z t y UAM i wydania przez władz Radę Wydziału państwowych społeczno-politycznych i Historycznego władz i reprezentanci innych nauk społecznych i k u l t u r a l n y c h ; ponadto doc. d r h a b . K o n s t a n t y K a l i n o w s k i . Witając Dziekan wyraził u z n a n i e d l a osiągnięć n a u k o w y c h czenie Jego w i e l o k i e r u n k o w y c h etnografo­ oraz s t u d e n c i . P o s i e d z e n i e Dziekan UAM. Uniwersytetu, l i c z n i e z g r o m a d z e n i p r z y j a c i e l e , współpracownicy i u c z n i o w i e J u b i l a t a — wie pod Kolberga. Profesora otworzył i Jego Jubilata i wysoko p r a c d l a środowiska u n i w e r s y t e c k i e g o Małżonkę ocenił zna­ i nauki pol­ skiej. W i m i e n i u w ł a d z U n i w e r s y t e t u wystąpił P r o r e k t o r Jubileusz Profesora Wydziału Filozoficzno-Historycznego tylko Józefa świętem Wydziału Burszty, wybitnego i prorektora Historycznego, całego U n i w e r s y t e t u . Wyrazem wysokiej szty — Prorektor — kontynuował akademickiego Rangę i znaczenie UAM — w Leoński. przeszłości powiedział dziekana — jest nie j e s t także w a ż n y m w y d a r z e n i e m oceny działalności P r o f e s o r a było p r z y z n a n i e M u w 1977/78 Krzyża K o m a n d o r s k i e g o naukową prof, d r Z b i g n i e w uczonego, działalności Orderu w życiu Józefa Bur­ czasie inauguracji roku Odrodzenia Polski. społeczno-kulturalnej Jubilata pod­ kreślił l i s t g r a t u l a c y j n y tow. J e r z e g o Z a s a d y , członka К С P Z P R i I S e k r e t a r z a K o ­ mitetu Wojewódzkiego w Poznaniu. o r a z upoważnienia W i c e p r e m i e r a mówił d r F r a n c i s z e k Midura, wręczając Jubilatowi Dyplom Z ramienia Ministerstwa Kultury Wicedyrektor Honorowy Zarządu M u z e ó w i O c h r o n y i Złotą Wicepremiera i Wiceprezesa ralnego T o w a r z y s t w a jewodę NK Z S L Zdzisława Tomala, Słówka Prezydenta oraz Józefa Lembasa, Zielonej Góry Przewodniczącego E u g e n i u s z a Pauksztę. W trzyńskiego w Mu Zabyt­ Józefa B u r s z t y Sekretarza Wicewojewodę Stanisława Poznańskiego Ostręgę, Prezesa w P o z n a n i u W a l e n t e g o Kołodziejczyka, P r e z e s a W K Z S L w Z i e l o n e j wa Zabytków, Gene­ Łączności z Zagranicą „Polonia" W i e s ł a w a A d a m s k i e g o , Zielonogórskiego Zysnarskiego, Sztuki Odznakę z a Opiekę n a d k a m i . O d c z y t a n o również l i s t y g r a t u l a c y j n e s k i e r o w a n e do P r o f e s o r a przez i i M i n i s t r a K u l t u r y i S z t u k i Józefa T e j c h m y p r z e ­ Wielkopolskiego Wo­ Romualda WK ZSL Górze Czesła­ Towarzystwa Kulturalnego i m i e n i u D y r e k c j i Ośrodka Badań N a u k o w y c h i m . W. O l s z t y n i e doc. d r h a b . A n n a S z y f e r wręczyła J u b i l a t o w i Kę­ poświęcony z e s z y t 8 z 1977 r o k u „ P r o b l e m ó w Społeczno-Ekonomicznych P o l s k i Północnej". Z przemówieniami wystąpili m . i n . : doc. d r h a b . Bronisława worska, Prezes Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego, Z w i ą z k u Spółdzielni C P L i A , prof, d r J a n u s z P a j e w s k i , D y r e k t o r I n s t y t u t u Socjologii Kopczyńska-Ja­ T a d e u s z Więckowski, P r e z e s prof, d r A n d r z e j U A M , prof, d r R i c h a r d Jeřábek, K i e r o w n i k Kwilecki, Katedry �20á KRONIKA Etnografii' Uniwersytetu w Brnie, dr Bernard Schone, przedstawiciel Oddziału Historii K u l t u r y i Etnografii Instytutu Historii A N N R D . Z treścią telegramów i listów nadesłanych z o k a z j i J u b i l e u s z u zapoznał madzonych ze d r Bogusław Związku Linette. Obok Radzickiego, telegramów Czechosłowacji, o d etnografów N R D , Węgier, zgro­ zagranicznych R u m u n i i , Bułgarii, Jugo­ sławii, R F N , S z w e c j i i K a n a d y nadeszły życzenia przesłane p r z e z w y b i t n y c h przed­ stawicieli nauki polskiej. W części n a u k o w e j i współczesnej przedstawił kultury główne s p o t k a n i a r e f e r a t Profesor ludowej wygłosił kierunki i etapy Józef Burszta prof, dr działalności Zbigniew naukowej — badacz dawnej Jasiewicz. Jubilata i Referent znaczenie J e g o d o r o b k u d l a etnografii i i n n y c h n a u k społecznych. Punktem wyjścia i zagadnienia spodarczo-społecznej ma naukowych Józefa Burszty i karczma w była wsi omówienie Od .osady (1955). Książka rozległego czo-kulturowego i karcz­ (1951). Różnopłaszczyznowe s t u d i a Wieś monor historyczno-socjologiczne słowiańskiej historycznego syntetycznych opracowaniach chłopów polskich do wsi kształtowania ziem polskich, stanowi ukoronowanie do n i c h w dziele Historia procesu socjologia zakresie historii go­ i s y n t e t y c z n e z h i s t o r i i społeczeństwa i k u l t u r y w s i objęły dziejów Wraca profesora w s i tworząc r o z p r a w y (1950) o r a z Społeczeństwo graficzne z prac społeczne w s i . Następnie zajął się b a d a n i a m i Szkice Jego współczesnej (1958), się k r a j o b r a z u tego k i e r u n k u p r a c osadni- Profesora. historii kultury w s i w zbiorowym (t. I , 1970, t. I I , 1972) o r a z w i n n y c h rozprawach i artykułach. Od roku 1957 d o t y c h c z a s o w e łecznym w s i przekształcają kierownictwo siejszego. zainteresowania się w Profesora K a t e d r y E t n o g r a f i i U A M , które s p r a w u j e Rozpoczyna kulturą i życiem i n s t y t u c j o n a l n y k o n t a k t z etnografią. intensywne badania etnograficzne nieprzerwanie do d n i a d z i ­ poświęcając Wielkopolsce, z którą związał się od w i e l u l a t , przygotowaną w r a z z zespołem trzytomową grafię Kultura .ludowa Wielkopolski ludowej mono­ (1960-1967). Kontynuacją tego k i e r u n k u p o s z u ­ w r a z z językoznawcami Atlasie k i w a ń j e s t współudział w p r z y g o t o w y w a n y m i kultury spo­ Obejmuje języka Wielkopolski. S p o j r z e n i e n a współczesną kulturę w s i j a k o n a zintegrowaną całość, obejmującą zarówno wartości p r z e k a z a n e z przeszłości, j a k i n o w o ukształtowane, uwagę Profesora turowych. n a zagadnienia Dla swych nowych d y n a m i k i współczesnych zainteresowań procesów laboratoryjne znalazł n a z i e m i a c h z a c h o d n i c h i północnych: n a P o m o r z u buskiej, W a r m i i i Mazurach. Wynikiem których w y p r a c o w a ł była p r z y g o t o w a n a redakcją społeczno-kulturową Profesora. Pojawiły i nowe współczesnej się rozważania w n a wieloaspektową, w s i zrodziło nad charakterem własnymi prac badaniami trakcie rze­ rozpraw wsi ko­ ż y w ą i zmienną nowy nurt w pisar­ przez etno­ z a w s z e związana stale r o z w i j a n y m kierunkiem Profesora. W r o k u 1961 P r o f e s o r Jego Kolberga, Józef B u r s z t a o b e j m u j e stanowisko redaktora Oskara prac materiałów Obkara stanowiących u n i k a l n e źródło, a jednocześnie wspaniały p o m n i k kultury przedsięwzięcia w y d a w n i c z e g o kierownictwem ukazało p o l s k i e j z X I X w . Profesor, się już Dzieł naczelnego wszystkich monumentalnego Pod e m p i r y c z n y m i , będzie odtąd kulturze badanych grafię z j a w i s k i m e t o d a m i i c h p o z n a n i a . R e f l e k s j a metodologiczna, z badań l e c z jakże frapującej t a m procesów, obok w i e l u książka S t o r e (1964). R o z s z e r z e n i e zainteresowań rzeczywistość stwie pod Jego warunki Środkowym, Z i e m i L u ­ w i e l o l e t n i c h badań t e r e n o w y c h , w narzędzia a n a l i z y s k o m p l i k o w a n e j , czywistości tych. z i e m i teorię przebiegających szalińskiej wręcz skierowały społeczno-kul­ 60 tomów i Kolberga. n i e ograniczając się do p r a c e d y t o r s k i c h , spożytkował znajomość spuścizny O. K o l b e r g a d l a podjęcia studiów n a d X I X - w i e c z n y m i d z i e j a m i etnografii w P o l s c e i n a Słowiańszczyźnie. Z k o l e i ż y w e z a i n t e r e s o w a n i e współczesną �205 KRONIKA działalnością kulturalną opartą n a wartościach k u l t u r y l u d o w e j , zwłaszcza folklo­ r e m w i d o w i s k o w y m , skłoniły P r o f e s o r a do badań n a d związkami między tradycyjną kulturą regionów książka Kultura i społeczności ludowa — lokalnych kultura a kulturą narodowa ogólnonarodową. (1974), a kilkanaście Powstaje odnotowanych j e j r e c e n z j i j e s t j e d n y m z d o w o d ó w świadczących o doniosłości i aktualności pod­ jętych w p r a c y problemów. W a r t o odnotować n a t u r a l n y , bezpośredni związek Pro­ fesora ze wsią i kulturą ludową. Urodzony w Rzeszowskiem, w s k i e j , należy do t y c h b a d a c z y , d l a których k u l t u r a l u d o w a su dzieciństwa Profesora i l a t młodzieńczych. Być może w rodzinie chłop­ była środowiskiem o k r e ­ takim charakterze z kulturą l u d o w ą należy szukać p r z y c z y n y osobistego jednocześnie b r a k u e g z a l t a c j i w j e j o c e n a c h . K u l t u r a l u d o w a kontaktów zaangażowania, a l e w studiach Profesora j a w i się j a k o w y t w ó r i sposób życia k l a s i w a r s t w l u d o w y c h , przekształcany w n i k u zmieniających łeczeństwa z się potrzeb globalnego. przeszłości i jako wy­ j e j użytkowników i bodźców przesyłanych z e s p o ­ Podlegająca wartość stałej waloryzacji współczesna jako przekazywana wartość jest w dziedziczona jej wybranych elementach kulturze narodowej. D o w y b i t n y c h osiągnięć P r o f e s o r a Józefa B u r s z t y j a k o o r g a n i z a t o r a n a u k i , obok działań już w y i n i e n i o n y c h , należy Jego i n i c j a t y w a i udział, w s t a r a n i a c h o p o w o ­ łanie K o m i t e t u N a u k U c z e s t n i c z y ponadto Etnologicznych P A N w (1975), któremu P r o f e s o r J e s t a k t y w n y m działaczem k u l t u r y i p r o p a g a t o r e m nauczyciel akademicki przewodniczy. pracach wielu innych instytucji i towarzystw wychował wiele naukowych. wartości k u l t u r y l u d o w e j . dziesiątków absolwentów Jako etnografii, wy­ promował w i e l u doktorów i uczestniczył w k i l k u p r z e w o d a c h h a b i l i t a c y j n y c h . W p o ­ znańskim środowisku u n i w e r s y t e c k i m , które t a k w i e l e dziła się myśl o f i a r o w a n i a miana. Studia Józefowi nad dziejami Burszcie, a i współczesną wypełniony J u b i l a t o w i zawdzięcza, księgi pamiątkowej. T o m Tradycja Profesorowi kulturą rozprawami ludową poświęcony 25 autorów z i zro­ prze­ Profesorowi różnych ośrodków w P o l s c e i z a granicą, ukazała się w r o k u 1978. Profesor Józef B u r s z t a podziękował u c z e s t n i k o m p o s i e d z e n i a z a o k a z a n e wyrazy pamięci i życzliwości. Dzieląc się z z e b r a n y m i r e f l e k s j a m i n a t e m a t własnej drogi życia i drogi n a u k o w e j wskazał wartości, które c e n i najwyżej. Posiedzenie rzonej upłynęło pod wpływem siedzenia dokonał w podniosłej, osobowości a zarazem serdecznej J u b i l a t a oraz D z i e k a n Wydziału atmosferze, treści wystąpień. Historycznego UAM wytwo­ Zamknięcia po­ doc. d r h a b . K o n s t a n t y Kalinowski. Zbigniew Jasiewicz I OBÓZ E T N O G R A F I C Z N Y „MIEDNIEWICE 77" W d n i a c h 3-17 l i p c a 1977 r o k u wało pierwszy patronat W nad obozie terenie obozem woj., objęła Muzeum s t u d e n c i etnografii Etnografii w obóz Żyrardowie zorganizo­ etnograficzny. Naukowy Uniwersytetu t y m dwóch etnografów UW p r z e s z k o l o n y c h , m'. i n . w Okręgowe skierniewickiega Katedra uczestniczyło 12 osób, w Okręgowego), cjalnie na oraz ramach AR-SGGW, grodziskiego a Warszawskiego. (pracowników także kilka Muzeum osób T e r e n badań stanowiły najbliższe o k o l i c e Ż y r a r d o w a , które tworzyły d a w n i e j Dobra G u z o w s k i e , ( oraz kilka innych pobliskich wsi. W sumie 16 w s i , m. i n . Kozłowice N o w e , H e n r y s z e w , Grądy, H o l e n d r y Lubno, S t a r o - W i s k i t k i i i n . Siedzibą w i c a c h , które pełniły rolę b a z y obozu wypadowej. była spe­ Studium Folklorystycznego. penetracją Baranowskie, Sokule, szkoła p o d s t a w o w a U c z e s t n i c y obozu tzw. objęto w dysponowali Miednie­ mikro- �206 KRONIKA b u s e m użyczonym p r z e z Wojewódzki D o m K u l t u r y w S k i e r n i e w i c a c h , co w znacz­ n y m s t o p n i u ułatwiło p r o w a d z e n i e p r a c w terenie. Badania w okolicach akcję o r g a n i z o w a n i a Żyrardowa zapoczątkowały, obozów e t n o g r a f i c z n y c h w zaplanowaną n a k i l k a lat, w o j . s k i e r n i e w i c k i m . T e r e n y te są najsłabiej z b a d a n y m p r z e z etnografów o b s z a r e m M a z o w s z a . B y ł y one n i e m a l zupeł­ n i e p o m i j a n e w e współczesnych b a d a n i a c h , d a w n i e j s z e zaś źródła, d o których należą prawie wyłącznie X I X - w i e c z n e materiały f o l k l o r y s t y c z n e , są b a r d z o Głównym i celem sporządzenie nagrania) obozu miedniewickiego dokumentacji dotyczących źródłowej takich branych dziedzin kultury ludowej zachowanych elementów jak sondażowe, warunki skromne. informacji naukowych fotografie, rysunki, (przyrodniczo-gospodarcze, w s i o k o l i c Żyrardowa, współczesny s t a n w y ­ tych tradycji), zebranie (wywiady zagadnień, h i s t o r y c z n e , t e r y t o r i a l n e itp.) r o z w o j u było terenów kontakty (ze szczególnym uwzględnieniem społeczno-kulturalne wsi z miastem ( Ż y r a r d ó w i jego w i e j s k i e z a p l e c z e w X X w.). P r a c e terenowe slajdów (dokumentacyjne) kolorowych, podstawową s z y c h zabytków b u d o w n i c t w a przyniosły w dokumentację wiejskiego r e z u l t a c i e około 300 zdjęć i 60 rysunkową d l a około 30 c i e k a w ­ przełomu X I X i X X w., około 4,5 godz. nagrań f o l k l o r y s t y c z n y c h ( n a k a s e t a c h m a g n e t o f o n o w y c h ) oraz kilkanaście wywia­ dów. Sporządzono też obszerną listę informatorów (około 80 osób), którzy będą p r z y ­ d a t n i p r z y szczegółowym b a d a n i u niektórych zagadnień (np. zwyczajów i obrzędów d o r o c z n y c h , wnętrza m i e s z k a l n e g o i i n . ) , a także osób znających, a często w y k o n u ­ jących i d z i s i a j rzemiosła w i e j s k i e , n p . t k a c t w o , c i e s i e l s t w o , p l e c i o n k a r s t w o i t p . Równolegle tradycyjnej z pracami bytków, ze względu tów — dokumentacyjnymi kultury ludowej n a pilną potrzebę r a t o w a n i a świadectw l u d o w e j penetracji jeszcze przedmio­ zamierze­ zebrano na zachowanych zabytków Gromadzenie z a ­ t r a d y c j i , stało się, nieco w b r e w p i e r w o t n y m n i o m , dominującym c e l e m obozu. W tycznej prowadzono poszukiwanie w celu pozyskania ich dla Muzeum. ciągu z a l e d w i e k i l k u n a s t u d n i dzięki s y s t e m a ­ niewielkim terenie 160 przedmiotów. Były to w większości z a b y t k i z a c h o w a n e w zupełnie d o b r y m s t a n i e i używane do n i e d a w n a . Najwięcej, bo około połowy z e b r a n y c h przedmiotów, stanowiły sprzęty i przyrządy z a l i c z a n e do wyposażenia w i e j s k i e g o w tej grupie gospodarstwa domowego. D o najciekawszych t r z e b a zaliczyć sprzęty k u c h e n n e , t a k i e j a k p r a s y do s e r a (serownice) różnych typów, m a s e l n i c e ( k i e r z y n k i ) , dzieże do z a r a b i a n i a c i a s t a chlebowego, s z a t kownik do k a p u s t y itd., pochodzące z początku X X w . również n a c z y n i a zasobowe, Niemniej interesujące t z w . słomiaki służące do p r z e c h o w y w a n i a wego. D o dziś w j e d n e j z b a d a n y c h w s i ( K a m i o n k a Duża) żyje r o l n i k , który wykonać tego potrzebnych darstwach typu w gospodarstwie). natomiast n i a c h oraz, o w i e l e nowymi n a c z y n i a ze słomy ziarno (jak również wiele innych N i e są one już j e d n a k p o p u l a r n e . zbożowe rzadziej, w przechowywane jest w W wielu opasanych obręczami. Niewielką grupę p o z y s k a n y c h eksponatów stanowią należące do wyposażenia wnętrz m i e s z k a l n y c h — z początku X X w . i d w i e mniejsze chowały się jeszcze w wielu skrzynia posagowa domach, Sporządzono także w y k a z szczególnie w tych, gospo­ skrzy­ leszczy­ przedmioty (bez s k r z y n i e służące do p r z e c h o w y w a n i a o r a z górna część k r e d e n s u k u c h e n n e g o . potrafi przedmiotów drewnianych dużych b e c z k a c h d r e w n i a n y c h są z i a r n a zbożo­ ozdób) odzieży mebli, jakie z a ­ które budowano na przełomie X I X i X X w . Są to p r z e d e w s z y s t k i m szafy, k r e d e n s y , łóżka, stoły itp., które w y k o n a n e były p r z e z radycznie miejscowych przez warsztaty stolarskie Mszczonowa rzemieślników na przełomie i Żyrardowa wieków i w i spo­ okresie międzywojennym. W grupie zebranych narzędzi r o l n i c z y c h i i n n y c h używanych w gospodarstwie eksponatów) najcenniejszym zabytkiem wydaje (około 25°/o się być b r o n a laskowa w y k o n a n a według d a w n y c h w z o r ó w w l a t a c h 2 0 - t y c h naszego w i e k u a s p o r a d y c z n i e �207 KRONIKA używana jeszcze w egzemplarz zebrano latach tej b r o n y 50-tych. J e d y n y zachowany znaleziono we w s i położonej narzędzia, t a k i e j a k s i e r p y , cepy, b r o n y które n i e zostały j e s z c z e w badanym sprzęt r o l n i c z y . S ą o n e n a d a l n o w e narzędzia terenie beleczkowe, użytek) tych okolicach Ponadto łopaty do zboża i t p . , w pełni w y p a r t e używane, a w w i e l u (nie t y l k o n a p r y w a t n y d o dziś w 2 k m o d Żyrardowa. przez gospodarstwach według starego nowoczesny wykonuje wzoru, się n p . cepy, łopaty do zboża. D o tej g r u p y t r a d y c y j n y c h narzędzi używanych n a d a l w g o s p o d a r ­ s t w a c h z a l i c z a się i kosę. Narzędzia t e c h y b a nieprędko zostaną całkowicie Obserwujemy wyparte. j e d n a k wyraźne o g r a n i c z e n i e z a k r e s u i c h s t o s o w a n i a o r a z zmianę p i e r ­ w o t n e j f u n k c j i (np. c e p y służą dziś n a t y m t e r e n i e n a ogół t y l k o do młócenia fasoli i i n n y c h roślin strączkowych). Następną grupę (około 10°/o z e b r a n y c h przedmiotów) stanowią narzędzia i p r z y ­ rządy rzemieślnicze. W b a d a n y c h (w wieku 60-75 l a t ) którzy w s i a c h u c z e s t n i c y obozu aktualnie potrafiliby spotkali k i l k u wykonać z d r e w n a , słomy c z y w i k l i n y p o t r z e b n y c h w gospodarstwie. bądź też używane nadal sprzęty o z n a c z n y c h umiejętnościach ciesielstwo, plecionkarstwo stępnymi środkami i narzędzia t y c h rolników będące w ciekawych i rolników przedmiotów P o z y s k a n e do M u z e u m dziełem i c h rąk świadczą takich dziedzinach, j a k stolarstwo, i i n . R o l n i c y c i oraz szereg szereg i c h poprzednicy pomysłowych wykonywali do­ przedmiotów, n p . ozdobne sanie, m e c h a n i c z n e młockarnie, a także zwykłe narzędzia, n a c z y n i a , proste meble. K i l k a narzędzi s t o l a r s k i c h z e b r a n y c h w t e r e n i e n i e j e s t w stanie zilustrować tego zanikającego dawniej już n a w s i rzemiosła. Spośród n a w s i a c h , a zanikających niemal w s z y s t k i c h rzemiosł zupełnie, w wykonywanych badanym terenie stosun­ k o w o n a j l e p i e j z a c h o w a n e j e s t t k a c t w o ręczne. C o c i e k a w e , t r a d y c j a t a j e s t w g ł ó w ­ nej mierze podtrzymywana z i n n y c h terenów tutaj przywiozły przez kilka kobiet w średnim wieku, pochodzących (białostockie, l u b e l s k i e ) , które kilkanaście l a t t e m u z e sobą kołowrotki i k r o s n a . Najczęściej przybywając wykonuje się obecnie c h o d n i k i i n a r z u t y n a łóżka, głównie z e ścinków różnych materiałów l u b k u p o w a ­ n y c h włókien s z t u c z n y c h . D o M u z e u m p o z y s k a n o k i l k a szmaciaków, zaczątek t k a c k i (tzw. zarabiacze) natrafiono oraz fragmenty n a żaden ślad tkanin wzorowanych świadczący o zachowaniu n a modzie się t r a d y c j i łowickiej. N i e noszenia stroju l u d o w e g o n a t y m t e r e n i e w o s t a t n i c h latach. Osobną grupę zabytków wspomnieć o znalezionych w aczkolwiek terenie, stanowią kołach środki t r a n s p o r t u z drewnianymi przeważnie zaniedbanych i k o m u n i k a c j i . Można t u piastami wozach, oraz o zachowanych bryczkach czy saniach liczących 40-60 l a t . Liczba zabytków Żyrardowa związanych jest raczej skromna. z duchowym z kultem religijnym, w t y m d w a obrazy nałożonym gipsem) życiem Do najciekawszych przedstawiające malowane mieszkańców należą olejno C h r y s t u s a (obraz n a desce pochodzący o r a z Matkę Boską z Dzieciątkiem, a także k i l k a d r e w n i a n y c h Nie szperane wszystkie dziedziny n a strychach i w kultury reprezentowane zakamarkach sieni p r z e d m i o t y . B r a k jest n p . ozdób wnętrza d o m u fiono ze Studziennej) odszukane gospodarstw i tradycyjnej związane (z częściowo krucyfiksów. są p r z e z c z y szop w s i okolic przedmioty i wy­ wiejskich ceramiki. Nie natra­ też n a żadne a k c e s o r i a obrzędowe i m a g i c z n e , d a w n e i n s t r u m e n t y m u z y c z n e itp. T r u d n o zatem n a podstawie n y c h n a ogół p r z y p a d k o w o ) Żyrardowa. Niemniej mysłowości wydaje wykonawców, przedstawionego wyboru byłoby nakreślić o b r a z się, że i te z a c h o w a n e którzy umieli przedmiotów (zachowa­ tradycyjnej kultury w s i okolic r e l i k t y świadczą dobrze o po­ poszczególne narzędzia, sprzęty, r i a itp. dostosować n a l a t a do potrzeb własnych i w y m o g ó w środowiska akceso­ geograficz- no-przyrodniczego. Jak już wspomniałem, c e l e m obozu było również z e b r a n i e podstawowych i n - �208 KRONIKA formacji dotyczących charakteru chodzą współcześnie w e dażowego p o z w a l a n i e odbiegający bardziej i wsiach przemian społecznych i kulturowych, o k o l i c Żyrardowa. Wstępna o c e n a i n n y c h regionach kraju. Zebrany umożliwiającym pełniejsze zrozumienie materiał kultury Interesująca n a s część M a z o w s z a znajduje się regionów się b o w i e m n a granicy (łowickie, rawsko-opoczyńskie, Zajmujące są też dzieje dużego kompleksu tego t e r e n u , puszcz który j e s z c z e w królewskich. Puszcze kilku badań e t n o ­ XVI-XVII te były oraz wydobycia rudy darniowej. Ważnymi ośrodkami n a t y m terenie były W i s k i t k i i Bolimów, które uzyskały p r a w a Z c z a s e m d o b r a królewskie przeszły w ręce p r y w a t n e w. terenami królewskich polowań, ponadto znajdowały się t a m także ośrodki przemysłu nego, b a r t n i c t w a wy­ brzezińskie), co już s a m o w sobie może stanowić zachętę i bodziec do p o d e j m o w a n i a część ludowej * raźnie wyodrębniających stanowił wymaga reprezentatywnym przemian badanego t e r e n u . graficznych. za­ son­ sądzić, że większość zachodzących z m i a n m a c h a r a k t e r n a ogół od s y t u a c j i w szczegółowego uzupełnienia, żeby mógł się stać b a r d z i e j jednocześnie jakie materiału drzew­ miejskimi miejskie w X I V w. (okolice Ż y r a r d o w a należały w większości do Łubieńskich) zmieniając p r z y t y m swój c h a r a k t e r o s a d n i c z y i g o ­ spodarczy. W wieku X I X w. stworzone XVIII i X I X powstało t u w i e l e w s i r o l n i c z y c h . W zostały p o d s t a w y 1827 r. i m a n u f a k t u r a lniarska w obecnego przemysłu ( c u k r o w n i a Żyrardowie-Rudzie Guzowskiej I połowie w Guzowie — — od 1830 г.). O d tego c z a s u można mówić o d a l s z y c h d y n a m i c z n y c h przeobrażeniach gospodarki, życia społecznego i k u l t u r y tego terenu. Na uwagę badaczy zasługują snego, według m n i e , r o z w o j u chociażby takie zagadnienia, jak wpływ przemysłu n a z m i a n y k u l t u r y t r a d y c y j n e j w s i , kształtowanie się środowisk r o b o t n i c z y c h i i c h k u l t u r y w Żyrardowie i wie od p o ł o w y X I X w., początki tworzenia się w a r s t w y nadal roku związani z rolnictwem) i jej dzieje w 1945, k i e d y to nastąpiła d r u g a poważna f a l a m i a s t i do przemysłu. W odniesienia. bardziej znacznej okresie okresie powojennym odpływu ośrodki, j a k W a r s z a w a , Ursus części b y l i to l u d z i e oraz po ludności w i e j s k i e j do było już z n a c z n i e więcej d l a ludności c z y Pruszków. O i l e w światowej wiejskiej pracuje w mieście. W przemysłu rodzinami tereny t a m 10-15 l a t t e m u , Żyrardowa uprzemysłowionych b y objąć opuszczone przez ze s w y m i miejscowych D l a przykładu można tu wspomnieć o w s i T o m a s z e w N o w y , która jest a k t u a l n i e s f o r m o w a n a danie produkcyjnym okolic (Białostockie, L u b e l s k i e , Olsztyńskie i i n . ) , którzy w r a z przybyli migrantów gospodarstwa. byszów w s i pracowało wieku stały się także a t r a k c y j n e d l a rolników pochodzących z e słabiej obszarów P o l s k i rozbudował okresie 20-lecia międzywo­ zależnie od w s i , 1/3 do 1/2 l u d z i w związku z rozbudową punktów stały się t a k i e j e n n e g o b a r d z o n i e w i e l u mieszkańców pochodzących z p r z e b a d a n y c h w przemyśle, to obecnie (na stanowiła międzywojennym Oprócz Ż y r a r d o w a , który dopiero po I I w o j n i e zróżnicowany przemysł, a t r a k c y j n e Guzo­ chłopo-robotników przełomie X I X i X X w . około 2/5 robotników zakładów żyrardowskich ludność dochodząca z p o b l i s k i c h w s i , p r z y c z y m w wcze­ okolicznych wyłącznie z g o s p o d a r s t w z a s i e d l o n y c h p r z e z z d a l s z y c h części k r a j u . N i e z m i e r n i e ciekawe byłoby więc dokładne np. mechanizmów p r z e s i e d l a n i a się przybyszów, i c h a d a p t a c j i przy­ zba­ społeczno-kul- t u r a l n e j w t y c h w s i a c h oraz i c h a s p i r a c j i i zamierzeń życiowych, w z a j e m n e g o prze­ n i k a n i a się różnych t r a d y c j i itp. Przedstawiłem tu t y l k o k i l k a rysujących się problemów, które, j a k sądzę, są pogłębionych w Miedniewicach studiów spełnił etnograficznych. dobrze swoją Myślę, że pierwszy rolę. Z e b r a n o które uzupełniają naszą wiedzę o t y m obszarze bowiem Mazowsza, obóz wiele opracowaniach materiałów, o życiu i k u l t u r z e jego mieszkańców. Z e b r a n e materiały mogą być, j a k sądzę, w y k o r z y s t a n e porównawczych i różnego r o d z a j u warte etnograficzny w badaniach s y n t e t y c z n y c h , co świadczy także �209 KRONIKA 0 ich pewnej wartości p o z n a w c z e j . włączą się być może p r a c o w n i c y formacje Należy sądzić, że następne obozy, do naukowi o t y c h c h y b a c i e k a w y c h , a z a n i e d b a n y c h p r z e z etnografów t e r e n a c h . Andrzej LETNIE UNIWERSYTETY NA Od k i l k u lat organizowane niowe których różnych ośrodków, przyniosą n o w e i n ­ kursy (etnografii, określane jako WĘGRZECH są n a Węgrzech w letnie Stawarz uniwersytety pkresie w a k a c y j n y m różnych dwutygod­ dyscyplin naukowych archeologii, językoznawstwa, h i s t o r i i , h i s t o r i i s z t u k i i in.) w 16 m i a s t a c h tego k r a j u . Letnie Uniwersytety lowniczego regionu etnograficznego Etnograficzne Gocsej. odbywają Organizatorami (również s k a n s e n u ) się w są Zalaegerszeg, pracownicy stolicy m a ­ tamtejszego muzeum przy z n a c z n y m udziale władz miejskich. Mają one n a c e l u przybliżenie i p r o p a g o w a n i e k u l t u r y l u d o w e j , zwłaszcza f o l k l o r u węgier­ skiego. etnogra­ U c z e s t n i k a m i t y c h „letnich uniwersytetów" są obok z a w o d o w y c h fów, h i s t o r y c y , pedagodzy, m u z e a l n i c y z Węgier, k r a j ó w s o c j a l i s t y c z n y c h i i n n y c h . Także wykładowcy występujący ze swymi odczytami reprezentują te s a m e dy­ scypliny. W Zalaegerszeg otwarte w znajduje Gocsej powstało pierwsze kraju muzeum z kompletnym prymitywnych, rakterystycznie wyposażeniem. Na przykładzie k u r n y c h jednoizbowych rozbudowanym znalazły swoje 1 wyposażenie regionu i Węgier. hodowla powietrzu, miejsca wystrój Były form systemem kuźnia, wnętrza to p r z e d e bydła i o w i e c oraz Obecnie ludowego regionu tej bogatej kolekcji można n a t a m t y m terenie w ciągu X I X i pocz. X X w . ' do b u d y n k ó w ogniowym. p r z e n i e s i o n o t u całe .zagrody w r a z z z a b u d o w a n i a m i senie na wolnym się w s k a n s e n i e 46 obiektów d r e w n i a n e g o b u d o w n i c t w a śledzić rozwój d o m u m i e s z k a l n e g o od w 1966 r. Uzupełnianie eksponatów trwało p r z e z następne 4 l a t a . młyn, świadczą trzyizbowych z c h a ­ uwagę zasługuje to, że gospodarczymi. Ponadto w s k a n ­ warsztat garncarski. pośrednio wszystkim rolnictwo przetwórstwo Na produktów o i Zabytki zajęciach uprawa te j a k ludności winnej pochodzących z tego latorośli, wymienio­ n y c h gałęzi gospodarki, w m n i e j s z y m s t o p n i u obróbka d r e w n a . Sam Gocsej jest d l a etnografa szczególnie interesujący. dziś m i m o z n a c z n e j u r b a n i z a c j i i u n i f i k a c j i k u l t u r o w e j waci), t u r e c k i e , n i e m i e c k i e szczególnie ludowego, m o t y w a c h w artystycznych oraz kroju, w są t u do w p ł y w y słowiańskie (Chor­ kolorystyce Widoczne i zdobnictwie niektórych p r z e j a w a c h stroju życia g o s p o d a r ­ czego i społecznego. Kolejny (trzeci) Letni Uniwersytet Etnograficzny w 1977 r. zorganizowano w d n i a c h 11-25 l i p c a . Poświęcony był w całości G o c s e j . Wygłoszone w y k ł a d y można podzielić n a d w i e grupy. P i e r w s z a dotyczyła zagadnień h i s t o r y c z n y c h , w t y m p r z e ­ mian polityczno-ekonomiczno-społecznych, konanych pod i c h wpływem zmian w w kulturze ludowej. Problem jakie zaszły w kraju po 1946 r. i t e n naświetlały następujące r e f e r a t y : 1) Życie i k u l ­ t u r a w państwie s o c j a l i s t y c z n y m , 2) W p ł y w h i s t o r y c z n y c h p r z e m i a n 3) Osadnictwo i budownictwo regionu Gocsej, 4) H i s t o r i a społeczna 5) R e l a c j e między sztuką l u d o w ą a kulturą socjalistyczną. D r u g a dotyczyła zagadnień sensu 2) Zwyczaje ludowe w stricto Gocsej, etnograficznych: 3) do­ życiu mieszkańców w s i , a co z a t y m i d z i e Poezja 1) G r u p y ludowa n a życie w s i , okręgu grupa e t n i c z n e okręgu Gocsej, 4) Zala, referatów Zala, Muzyka ludowa nacisk na najważ­ G o c s e j , 5) S z t u k a l u d o w a p a s t e r z y okręgu Z a l a . O d c z y t y miały c h a r a k t e r p r z e k r o j o w y , niejsze momenty historyczne, najbardziej M — Etnografia Polska XXIII syntetyczny. Kładły znaczące c e c h y k u l t u r y ludowej Gocsej. �210 KRONIKA Podkreślały zjawiska rowe, są które Wykłady wiążące najwyraźniej uzupełniano się głównie widoczne, z folklorem odbijające l i c z n y m i przeźroczami, których t e c h n i k , j a k g a r n c a r s t w a , od filmami, rzeźby, haftu, jako te e l e m e n t y pozornie kultu­ jednolitej całości. praktycznym pokazem przędzenia wełny. nie­ Również wy­ stępami zespołów f o l k l o r y s t y c z n y c h , łącznie z nauką c z a r d a s z a . Dużą atrakcją etnograficznych dzanie j a k i wartością poznawczą w pięknie Zalaegerszeg, położonych w Keszthely, lesistych dolinach n i e w i e l k i e , l e c z gęsto rozmieszczone. drewniane były w y c i e c z k i do m i a s t i Nagykanizsa, W Badacsony w s i regionu Gocsej. muzeów oraz zwie­ Wsie te są k i l k u z n i c h zachowały się j e s z c z e zagrody, które p r z e z n a c z o n o do p r z e w i e z i e n i a do s k a n s e n u , a całe niektóre pozostaną n a m i e j s c u j a k o jego filie. Zwraca ginącą amatorzy, wowych grafii, uwagę tradycję pietyzm, ludową. z jakim Węgrzy, Jej przetrwaniem i nie tylko ochroną miłośnicy k u l t u r y w s i . Z a z n a j a m i a n i etnografowie, zainteresowani są z nią uczniowie otaczają są również szkół podsta­ i średnich. P o d t y m kątem odbywają się niektóre zajęcia z h i s t o r i i i g e o ­ organizowane węgierską. W są w y c i e c z k i do miejscowych klubach skansenów, młodzież uczy muzeów, się n a współczesną ludowych tańców, wieś pieśni, p o z n a j e często już n i e p r a k t y k o w a n e z w y c z a j e i obrzędy. Trzyosobowa grupa z Uniwersytetu Wrocławskiego Uniwersytecie Etnograficznym w Zalaegerszeg Przyjęto n a s i t r a k t o w a n o uczestnicząca w Letnim była t a m p i e r w s z y m i gośćmi z P o l s k i . b a r d z o s e r d e c z n i e . Korzystaliśmy z tłumaczeń i porozu­ miewaliśmy się w językach r o s y j s k i m , a n g i e l s k i m i n i e m i e c k i m . N a r o k 1978 z a p o w i e d z i a n o wykłady dotyczące ludowej tematykę folklorystyczną, a więc p r z e d e w s z y s t k i m poezji, m u z y k i , opowieści, pieśni i tańców zarówno G o c s e j , j a k i całych Węgier. Wanda \ Czapran �