https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/602f3e4610621d59df0779db730d085c.pdf 1e4c51d2a001cf2ef75a4ee3ad529295 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1254 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1158 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.243-292 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J „Etnografia E P o l s k a " , t. X X X : 1986 P L I S S N 0071-1861 ESTUDIOS DE CULTURA Investigaciones Históricas de eventual del Instituto la Universidad Nacional A u t ó n o m a NÁHUATL. Publication de México, de vol. 16: 1983, ss. 389. „ E s t u d i o s de C u l t u r a N á h u a t l " to czasopismo m a j ą c e s t o s u n k o w o rię i dość szczególny, rzadko chyba w p i ś m i e n n i c t w i e profil. Z a ł o ż o n e zostało w 1959 r. p r z e z A n g e l a M a . G a r i b a y a nego z n a j w y b i t n i e j s z y c h w s p ó ł c z e s n y c h autora m . i n . k l a s y c z n e j j u ż Historia dyrektora Seminarium Kultury znawców de la w tonomicznym w Meksyku. Po śmierci Garibaya jął w s p ó ł p r a c u j ą c y postać z n i m od współczesnej Náhuatl". początku języka literatura Nahuatlańskiej histo­ spotykany K . (1892-1967), i kultury ludów náhuatl, a w Narodowym jed­ Nahua, owym czasie Uniwersytecie Au­ f u n k c j ę redaktora naczelnego prze­ Miguel León-Portilla, meksykanistyki. On krótką antropologicznym także ogólnie też nadal kieruje „Estudios Wydawnictwo ukazuje się nieregularnie i firmowane znana de Cultura jest p r z e z I n s t y t u t B a d a ń Historycznych wspomnianego w y ż e j uniwersytetu. Specyfika pisma, tematyczności jego tura N á h u a t l " p o ś w i ę c o n e numerze ścisłym zespoleniu jednej kulturze. P r e z e n t u j ą c w nowego w y d a w n i c t w a , Á n g e l ludów jaki kształt to p o m a g a mogą z a n i m nie rzeczywistości. Dlatego się one bardziej konstruktywne. Sława stworzenia ułożyć. oczyszczenia Próba spadnie studiów w ich, całkowitego drobiny, k a ż d e g o cząstkowych syntezy Garibay pojąć, czym jest r e k o n ­ zbada się k a ż d e j gromadzenie Cul­ pierwszym rekonstruują­ c y c h r ó ż n y c h faz j e d n e j k u l t u r y , c h o ć n i e j e s t n i c z y m o l ś n i e w a j ą c y m , nie monode Ma. N a h u a do p r a c y a r c h e o l o g a i pisał: „Porównanie jest b e z s e n s o w n a , dawnej na k u l t u r y . Z a c z ą ć t r z e b a od z e b r a n i a f r a g m e n t ó w , i stwierdzenia, w odtworzenia metra mozaikę pewnej polega J a k wskazuje sam tytuł, „Estudios twórcom studia n a d k u l t u r ą cego z n i s z c z o n ą zbadania profil są wyłącznie cele p r z y ś w i e c a j ą c e porównywał strukcja szczególny z interdyscyplinarnością. mili­ dotyczą­ jest znacz­ przyszłości s z c z ę ś l i w c a , k t ó r y dokona p e ł n e j rekonstrukcji, jeżeli w o g ó l e m o ż l i w e b ę d z i e na kie­ 1 d y ś tego d o k o n a ć " . Ta w przemawiająca do w y o b r a ź n i analogia przypadku kultury nahuatlańskiej do p r z e s z ł o ś c i Náhuatl" „zjawiskiem z założenia mamy archeologicznym". obejmują wszystkie nie powinna do c z y n i e n i a T a k nie fazy tej jednak sugerować, z należącym jest i „ E s t u d i o s kultury, a w i ę c że całkowicie de Cultura obok przed- h i s z p a ń s k i e j , t a k ż e k o l o n i a l n ą i w s p ó ł c z e s n ą . Chronologicznie rzecz b i o r ą c — i p r z y j ­ m u j ą c za w y z n a c z n i k k u l t u r y j ę z y k , t a k j a k to c z y n i ą w y d a w c y „ E s t u d i o s " — matyka wydawnictwa uto-azteckiej dobnie i mówiących stanów wszakże jest rodziny n a obszarze Puebla, językowej, Tlaxcala, stwierdzić, może z jednej istniejącej strony do p r z e d ok. okresu wspólnoty 5 tysiącami lat że Wyraźne s p o ł e c z n o ś c i i n d i a ń s k i c h ze Hidalgo, Meksyk, zainteresowanie zorientowanie San Luis współczesną pisma ku A. Ma. G a r i b a y K . , Proemio a la serie „ E s t u d i o s de C u l t u r a N á h u a t l " v o l . 1. 1959, s. 6 Guerrero. kultury przeszłości Estudios żyjących środkowomeksykańskich Potosí, fazą te­ ludów prawdopo­ d z i s i e j s z e j A r i z o n y ( U S A ) , z d r u g i e j z a ś do obecnie językiem náhuatl wybiórcze. 1 sięgać powoduje, de Należy nahuatlańskiej Cultura iż publi- Náhuatl, �244 RECENZJE kowane są w nim prowadzonych przede badań wszystkim terenowych), takie które faz k u l t u r y l u d ó w I f a h u a i m o g ą w służyć studia jakiś (będące rezultatem sposób nawiązują aktualnie do minionych j e j r e k o n s t r u k c j i . W t y m sensie analogia z p r a c ą n a d z n i s z c z o n ą m o z a i k ą jest j a k n a j b a r d z i e j u z a s a d n i o n a . Jest rzeczą zrozumiałą, i chronologicznym, ność. Przejawia się wszystkich iż przy immanentną ona badaczy nadzwyczaj szerokim cechą wydawnictwa dwojako. zajmujących Po się pierwsze, łamy problemami folklorystów wykorzystuje metody itd. P o drugie, wielu różnych dyscyplin problemowym „Estudios" związanymi cyjną kulturą nahuatlańską — archeologów, lingwistów, nologów, zakresie musiała b y ć interdyscyplinar­ dawną filologów, publikujących naukowych, otwarte z w sięga są i historyków, „Estudios" po dla trady­ źródła et­ autorów tradycyjnie „ p r z y p i s a n e " o d r ę b n y m n a u k o m , w ł ą c z a teoretyczne o s i ą g n i ę c i a w s p ó ł c z e s n y c h nauk h u m a n i s t y c z n y c h do b a d a ń n a d m i n i o n y m i f a z a m i k u l t u r y n a h u a t l a ń s k i e j . T e g o r o ­ dzaju trend integracyjny występuje zresztą od d a w n a w amerykanistyce, ko w M e k s y k u . W s a m y m M e k s y k u drugim p r z y k ł a d e m p o ł ą c z e n i a ności ra z interdyscyplinarnością Náhuatl" przez pismo Instytut jest bliźniacze zatytułowane Badań „Estudios Historycznych w stosunku de Cultura do „Estudios Maya", nie de Cultu­ wydawane z Narodowego U n i w e r s y t e t u tyl­ monotematycztakże Autonomicznego w mieście Meksyku. Najnowszy, więc, szesnasty jak zwykle, czesne wśród nich wa y tlahtolli. nahuatlańskiej formami „Estudios Las obszerne formas de C u l t u r a problematyce. i wnikliwe de expresión w jest o tyle uzasadnione, słownej kultywowanymi społeczeństwach Nahua, również rozważań przybliżeniu catl — składa „pieśń, są jednak europejskiej hymn, się z czterech studium przynosi Miguela en náhuatl i dwa zasadnicze poezji i prozie, w i e r s z " i tlahtolli części. W — takimi, których pierwszej, magiczne). pokolenia autor z Głównym poję­ przed­ odpowiadające klasyfikowane mowa, wstępnej, z związek twórczości, náhuatl „słowo, po­ sło­ że autor z a j m u j e s i ę wszel­ rodzaje w po­ León- (s. 13-108), przekazywanymi c i e m l i t e r a t u r y j e s t d o ś ć l u ź n y (np. z a k l ę c i a , f o r m u ł y miotem Náhuatl" Bez w ą t p i e n i a „literaturze" okresu p r z e d h i s z p a ń s k i e g o . Umieszczenie ekspresji pokolenie w tom zróżnicowanej zajmuje „literatura" w cudzysłowie kimi na o nader miejsce - P o r t i l l a pt. Cuícatl święcone j u ż z kolei prace jako wypowiedź". prezentuje cuí­ Studium społeczno- - k u l t u r o w y k o n t e k s t l i t e r a t u r y n a h u a t l a ń s k i e j (m. i n . j e j g e n e z ę i s p o s o b y t r a n s m i ­ sji), o m a w i a o k o l i c z n o ś c i , w j a k i c h p e w n a c z ę ś ć ustnej t w ó r c z o ś c i i n d i a ń s k i e j u t r w a ­ lona została nów), krótko XX-wieczne analizę za p o m o c ą alfabetu piśmiennictwo obu w y r ó ż n i o n y c h stanowią łacińskiego ( z a r ó w n o przez Indian, jak i Hiszpa­ c h a r a k t e r y z u j e t e ż d o t y c h c z a s o w e b a d a n i a oraz w s p ó ł c z e s n e , szczegółowe w języku náhuatl. r o d z a j ó w —• cuícatl omówienie różnych m a c h k a ż d e g o z t y c h r o d z a j ó w . Cuícatl Część druga i tlahtolli. form Części twórczości analizowane zawiera głównie filologiczną trzecia i czwarta mieszczących się w r a ­ s ą ze w z g l ę d u n a i c h związek z m u z y k ą i t a ń c e m oraz t e m a t y k ę , k t ó r a j e s t g ł ó w n y m k r y t e r i u m p o d z i a ł u ; osobny paragraf wyróżnia formuły poświęcony kilka został r ó w n i e ż autorom podrodzajów, związane zaliczając z interpretacją w i e dat k a l e n d a r z a tonalpohualli, gów, w których używano owych pieśni 2 Wśród tlahtolli do n i c h — j a k j u ż w s p o m n i a n o tonalamatl, czyli przepowiednie losu na autor — także podsta­ oraz f o r m u ł y s t o s o w a n e przez c z a r o w n i k ó w i m a ­ specjalnego, ezoterycznego języka zwanego nahuallah- tolli». 2 M . L e ó n - P o r t i l l a w y d a ł o s o b n ą k s i ą ż k ę o poetach a z t e c k i c h , w k t ó r e j s z c z e ­ g ó ł o w o p r z e d s t a w i ł ż y c i e i t w ó r c z o ś ć t r z y n a s t u m o ż l i w y c h do zidentyfikowania t w ó r c ó w c u í c a t l , por. t e n ż e , T r e c e poetas del m u n d o azteca, U n i v e r s i d a d N a ­ c i o n a l A u t ó n o m a de M é x i c o , M é x i c o 1967. N a j b a r d z i e j w y c z e r p u j ą c y m o m ó w i e n i e m nahuallahtolli pozostaje j e d n a k n a ­ dal p r a c a A . L ó p e z a A u s t i n a , Términos de nahuallatolli, „Historia Mexicana", v o l . X V I I : 1967, n u m . 1, s. 1-36. 8 �245 RECENZJE Jakkolwiek Miguel León-Portilla twórczości słownej, które przedhiszpańską, również i w to in.). W ó w c z a s choć jednak okresie warunkami — podkreśla kolonialnym też pojawiło dawny styl Kolonizacja dzieła których mimo retoryczne de mają proweniencję w náhuatl motywowane a więc sztuka do g ł o s u ge­ docho­ dobrego w y s ł a w i a n i a nieodwracalne k t ó r y m zdarzało la Cruz nowymi listy, petycje, ich charakteru często formy, powstawała Chimalpahina przerwanie s i ę p i s a ć poezje (16517-1695), ogłaszać się. trady­ słynnej polityczne ma­ nifesty E m i l i a n o w i Z a p a t a ( w 1918 r.) i L a z a r o w i C á r d e n a s ( w 1937 г.), lecz w żad­ nym Inés — A l v a r a d o Tezozomoca, jednakże tylko j ę z y k , w Sor Juanie konkwiście czy ekonomicznymi, spowodowała cji kulturowej. P r z e t r w a ł mniszce-poetce po że literatura n a h u a t l a ń s k a się piśmiennictwo wypowiedzi, hiszpańska on, (np. prawnymi, społecznymi nealogie, t e s t a m e n t y itp., w dził o g r a n i c z y ł s w ą p r a c ą w y ł ą c z n i e do t y c h f o r m zapisane z tych p r z y p a d k ó w nic poza j ę z y k i e m nie p r z y p o m i n a ł o d a w n y c h s k i c h cuicatl czy Dodajmy, że huatl, w y r a ź n i e meksykań­ tlahtolli. zainteresowanie nasilone literaturą od j a k i e g o ś 4 k o w y m , w M e k s y k u m a dodatkowe nahuatlańska czasu w i samym międzynarodowym językiem znaczenie. D a ł t e m u w y r a z M i g u e l badaniem umożliwić kilka nahuatlańskich zbliżenie utworów literackich, dawnych s i ę do n i c h t y m , k t ó r z y odmian j ę z y k a po dawnych Meksykanów". dziś dzień i nau­ León-Por­ t i l l a , s t w i e r d z a j ą c : „[...] j e s t n a s z y m m o r a l n y m o b o w i ą z k i e m — t y c h , k t ó r z y się ná­ środowisku zajmują współczesnych utrzymują przy R z e c z nie polega w y ł ą c z n i e —• życiu na upo­ w s z e c h n i e n i u l i t e r a t u r y i w i e d z y o n i e j . P r o b l e m jest z n a c z n i e p o w a ż n i e j s z y i s p r o ­ wadza się zniknie do pytania: z mapy czy j a k to się stało czenie może z wieloma mieć językami pozostanie ciągu językiem kilku indiańskimi? postulowane cytowanego n a d a l j ę z y k i e m n á h u a t l do w i e d z y budzi ż y w e zainteresowanie wiązanych do rodzimej tradycji czci j ę z y k a Cuauhtémoca". ostatnie o k r e ś l e n i e i w czy jakie zna­ badacza zbliże­ wypracowywanej naukowa w do zostało powstrzymania z publikowanej p a A l t a , D . F . w y g ł o s i ł w i m i e n i u m i e s z k a ń c ó w osiedla podczas czci Miguela wych w Acatlán w León-Portilla 1982 r. ( L . S i l v a Warto przytoczyć d w i e opinie poruszonego w y ż e j problemu: „Język w náhuatl odróżnieniu od stanowi innych on r z e c z ą m a r t w ą . J ę z y k zostaje przeszłości, Narodowej zaniku w „godnego omawianym Szkole discurso zorgani­ Studiów Zawodo­ en náhuatl, kulturowego naszego s. 219-223). bezpośrednio naszych przodków. patrymonium kulturowego Ale nie jest n á h u a t l ż y j e , c h o ć m o ż e lepiej b y ł o b y p o w i e d z i e ć — które to­ Mil­ spotkania tym wystąpieniu, dotyczące część dziedzictwa aspektów przy życiu, t r w a na rozległych dectwem w G a l e a n a , Un zawarte w ga­ ludzi takich, j a k Miguel mie „ E s t u d i o s " mowy, j a k ą nauczyciel p o c h o d z ą c y z Santa A n a Tlacotenco w zowanego k u też dziesięcioleci, grupach i n d i a ń s k i e j inteligencji przy­ dążących zaczerpnięte żywym, najbliższych Trudno powiedzieć, przez u c z o n y c h . F a k t e m jest, ż e d z i a ł a l n o ś ć León-Portilla To náhuatl Meksyku w d l a tej k w e s t i i nie I n d i a n m ó w i ą c y c h binetach język ligwistycznej obszarach M e k s y k u wiejskiego. o p i e r a s i ę z a n i k o w i , a jego p o s t ę p u j ą c y Jest po­ świa­ r o z p a d to do­ w ó d naszego n i e d b a l s t w a , b r a k u t r o s k i o z a p o b i e ż e n i e jego z a n i k o w i . Kiedy widzimy konstruować nasze środki, jakie zabytki archeologiczne się przedsiębierze, czy aby odrestaurować jakikolwiek inny lub rodzaj zre­ budowli o znaczeniu historycznym, m o ż e m y tylko dziwić się s t w i e r d z a j ą c , że p r z e d h i s z p a ń skie języki trwają rozpowszechnienia, w całkowitym lecz n a w e t dla zapomnieniu. zachowania Nie r o b i s i ę n i c , j u ż nie ich w miejscowościach, dla ich gdzie na­ d a l s ą one ś r o d k i e m k o m u n i k a c j i o d u ż y m z n a c z e n i u " . 4 Ś w i a d c z y o tym najlepiej w y k a z najnowszych publikacji o j ę z y k u i litera­ turze n á h u a t l p o d a n y w „ E s t u d i o s de C u l t u r a N á h u a t l " , v o l . 14: 1980, s. 419-432; vol. 15: 1982, s. 291-296; vol. 16: 1983, s. 349-373. �246 RECENZJE „Gdy pokazaliśmy przyp. R T ] teksty nej, byli jemność dające naszym napisane zaskoczeni widząc świadomość, ludziom swój język Santa w náhuatl utrwalony albo Ana w i upowszechniające teksty, k t ó r e z o s t a ł y napisane w o k ó ł tego, co b l i s c y b y l i ś m y de C u l t u r a w Tlacotenco postaci drukiem. ż e s ą osoby i i n s t y t u c j e z a i n t e r e s o w a n e Odrodził się entuzjazm w o k ó ł „Estudios [mieszkańcom i opublikowane — dwujęzycz­ Sprawia im przy­ tymi sprawami, ba­ tym języku. tego, co nasze, w o k ó ł tego, co nas identyfikuje, zapomnieć". Náhuatl" mają swój udział w rozbudzaniu poczucia du­ m y z w ł a s n e g o j ę z y k a i k u l t u r y , p u b l i k u j ą c od c z a s u do c z a s u obok s t u d i ó w ściśle naukowych tomie także próbki w s p ó ł c z e s n e j , amatorskiej twórczości 16 s ą to c z t e r y w i e r s z e A l f r e d a R a m í r e z a C . z X a l i t l a w poetyckiej (w stanie G u e r r e r o , podane 5 do d r u k u p r z e z L e o n a r d a M a n r i q u e , s. 207-217) . Aby pozostać León-Portilla, w kręgu wymieńmy problematyki, której jeszcze n y c h b ą d ź to z p i ś m i e n n i c t w e m terpretacją założeń, przedhiszpańskiej charakteru i Bernardina paedia", de języku náhuatl, ustnej. wielkiego (Arthur poświęcony dotyczące logicznej treści dwóch y la Leyenda de dzieła źródeł, dość mechaniczne, autorka — próba i in­ ustalenia planowanego Sahagun's stwierdzeniu zapisów Soles, de s. „Doctrinal polegające zgodności lub la Historia przez Encyclo­ znacząca (dająca się w y t ł u m a c z y ć potwierdzeniem tylko autentyczności raczej na przyznanie Historia de Mexicanos tych elementów por niezwykle wniosków . Mexicanos i i n f o r m a c j i ze relacjonowanej przez te pisze występujących 6 istotnych los czerpaniem s i ę do f i a s k a los jest mito­ na „czysto formalnym" — j a k iż między de tradycji Porównanie niezgodności obu t e k s t a c h , n i e p r o w a d z i niestety do ż a d n y c h współzależność meksykańskiej 123-134). w gląda związa­ to z r e k o n s t r u k c j ą katechetycznego comparativo los ważnych jest bądź Miguela zagadnień P i e r w s z a z n i c h to J . O. A n d e r s o n , XVI-wiecznych i h i s t o r y c z n e j (Análisis Pinturas Soles był artykuł różnych s. 109-122). P r a c a d r u g a , a u t o r s t w a M e r c e d e s de l a G a r z a , p o ś w i ę c o n a porównaniu sus w tradycji celów Sahagún trzy prace Sugestia, Leyenda wspólnego źródła le los źródła) tradycji, wy­ tego r o d z a j u a n a l i z y . N i k t b o w i e m nie k w e s t i o n o w a ł n i g d y a n i p o d o b i e ń s t w a , a n i a u t e n t y z m u obu r e l a c j i . Podobny c h a r a k t e r m a t r z e c i a ze w s p o m n i a n y c h D e w e y pt. Huémac: w el fiero de Cincalco s p o s ó b r ó w n i e m e c h a n i c z n y , j a k to u c z y n i ł a różach w zaświaty" Huémakowi hiszpańskich konkwistadorów, streszczeniu odpowiednich jest a r t y k u ł tradycję toiteckiemu jednak w y ł ą c z n i e fragmentów z XVI-wiecznych przypomniany z a m i a n za to nadnaturalnego do zapewnia, świata, że „również wcieleni w dzięki my zdolni bóstwo, py­ w obliczu katastro­ ł ą c z n i e z p r ó b ą u c i e c z k i od t r o s k w z a ś w i a t y , m o ż n a litycznymi. W podróż władcy kronik. Najistotniejsze t o w a ć j a k o opisy w y d a r z e ń r e a l n y c h ) a u t o r k a z b y w a p a r o m a s l o g a n a m i w — i jego otoczenia n a p o j a w i e n i e s i ę w M e k ­ został t a n i a (takie c h o ć b y j a k to, czy opisy z a c h o w a n i a M o t e c u h z o m y ficznych przepowiedni, Janice I I . T e n f r a p u j ą c y problem z w i ą z a n y m. in. z k w e ­ stią u w a r u n k o w a ń reakcji Motecuhzomy syku to M . de l a G a r z a — r e l a c j e o „ p o d ­ p r z y p i s y w a n y c h przez i n d i a ń s k ą oraz M o t e c u h z o m i e prac, (s. 183-192), w k t ó r y m a u t o r k a z e s t a w i a jesteśmy takie trak­ psychoana­ jak udać się straszliwy Huémac". Wzorem rzetelnej analizy, t y m 5 razem ikonograficznej, jest natomiast publika- C z ę ś c i e j p u b l i k a c j e tego r o d z a j u s p o t y k a s i ę n a ł a m a c h c z a s o p i s m a „ T l a l o can", r e d a g o w a n e g o t a k ż e p r z e z M . L e ó n - P o r t i l l a , por. m o j e o m ó w i e n i e o s t a t n i c h t o m ó w w : „ E t n o g r a f i a P o l s k a " t. 29: 1985, z. 2. A u t o r k a nie s p o s t r z e g ł a np. g ł ę b o k i c h o d m i e n n o ś c i , j a k i e w y s t ę p u j ą w z a ­ w a r t y c h w obu ź r ó d ł a c h k o n c e p c j a c h t z w . epok ś w i a t a . P i s z ę o n i c h obszernie w a r t y k u l e Struktura epok świata w mitologii nahuatlańskiej. Nowa interpretacja wersji z Histoyre du Mechiąue, Leyenda de los Soles i Historia de los mexicanos por sus pinturas, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 29: 1985, z. 2. 6 i? �247 RECENZJE cja z Carmen Aguilera 89 k a r t y Códice poświęcona Tezcatlipoca. W s p o s ó b do de Tula, s. przekonujący 165-182). Ogólniejsze t u r y M a t l a t z i n k ó w , w n o s z ą c e wiele nango, dzy w regionie w postaci bóstw albo autorka wykazuje, że mamy tam {Identificación znaczenie ma dolinie T o l u c a , de Topiltzin studium rzeźb odkry­ a w i ę c n a obszarze kul­ o t y m m a ł o dotychczas ( C a r l o s A l v a r e z A . , Esculturas de po­ Teote­ s. 233-264). T o samo, j e ś l i chodzi o z n a c z e n i e e f e k t ó w b a d a ń d l a c a ł o ś c i powiedzieć można k r ó t k i m a r t y k u l e pt. L a s fechas xóchitl (s. 225-231) r o z w i ą z u j e jących w do jakich o ustaleniach calendáricas najbardziej dokuczliwych kronikarza. trudności 7 hiszpańskiego completas M e k s y k u . F e r n a n d o de A l v a daty kompletne w Ixtlilxóchitl (dzień, miesiąc, s i ę z obliczeniami godnych źródeł. Hanns J . P r e m ustalił wzór, jakim dokonywanymi na czas p r z e l i c z e ń k a l e n d a r z o w y c h i s t w i e r d z i ł , daty indiańskie, które ekwiwalenty europejskie, textos wyrażone a także chronologii badaniach nad zgadzały te los de Ixtlil- występu­ indiańskiej na­ przed- obu s y s t e m a c h ka­ c h o c i a ż same korelacje nie innych, bardziej w i a r y ­ posługiwał że wartość są w etnohistorią był jednym z nielicznych rok) w podstawie pozycja wie­ który z kalendarzem europejskim, l e n d a r z o w y c h . M n o g o ś ć t y c h dat b u d z i ł a z a s t a n o w i e n i e , łącznie en Niejasności przysparza jej skorelowanie kronikarzy podających Hannsa J . Prema, ostatecznie c h y b a p r o b l e m dat t a k l i c z n i e relacjach tetzcokańskiego oraz kłopoty, Ich czterech jako Huitzilopochtli n o w e g o do w i e d z y I m p e r i u m Azteckiego meksykanistycznej, leżą z Topiltzina Quetzalcoatla t y c h podczas w y k o p a l i s k w T e o t e n a n g o znanym jednej dotąd rozpoznawanej całkowicie czynienia z w y o b r a ż e n i e m <¡uetzalcóatl identyfikacji Magliabecchiano, się kronikarz pod­ chronologiczną dniach kalendarza zajmowana mają wy­ tonalpohualli. przez d z i e ń w miesią­ cach kalendarza i n d i a ń s k i e g o są rezultatem późniejszych, arbitralnych ustaleń. T y m samym hualli stworzona została podstawa do traktowania dat p o d a w a n y c h Dwa ostatnie artykuły zamieszczone w 16 tomie „Estudios", c h o ć b y w s p o m n i e ć , to M i c h a e l a E . S m i t h a El desarrollo del wg tonalpo­ które wypada j a k o cennego i o r y g i n a l n e g o m a t e r i a ł u ź r ó d ł o w e g o . imperio mexica: una las psicotrópicas plantas (s. 135-164) las antiguas Lozoya genas (s. 193-206). W p i e r w s z y m a u t o r w s k a z u j e n a k o r z y ś c i , j a k i e p r z y n i e ś ć rozwojowych en expansión oraz X a v i e r a la procesów de sistémica y la Sobre ujęcie investigación perspectiva económico cywilizacji mezoamerykańskich w culturas indí­ może kategoriach teo­ r i i s y s t e m ó w i tzw. analizy regionalnej. W drugim a r t y k u l e d y s k u t o w a n a jest k w e ­ stia nadużyć interpretacyjnych teoretycznych. Przykład stycznych w y o b r a ż e ń tego wynikających typu niektórych sytuacji ze autor stosowania widzi roślin mezoamerykańskich w pewnych schematów interpretowaniu przez p r y z m a t pla­ „kultu­ 8 ry enteogenów" . P r ó c z a r t y k u ł ó w w tomie z n a j d u j e m y jeszcze d w i e p u b l i k a c j e o c h a r a k t e r z e d o k u m e n t a l n y m — l i s t y F r a n c i s c a del P a s o y T r o n c o s o u d o s t ę p n i o n e przez I g n a c i o B e r n a l a (jest to k o n t y n u a c j a l i s t ó w w y d r u k o w a n y c h w tomie 15) i n i e p u b l i k o w a ­ n y tekst S a l v a d o r a T o s c a n o .o Księgach kosmogonicznych dawnego Meksyku, a po­ n a d t o b i b l i g r a f i ę p r a c z z a k r e s u j ę z y k a i l i t e r a t u r y n á h u a t l za l a t a 1981-1982. T o m z a m y k a j ą recenzje. Ryszard 7 Tomicki P o r . n a ten t e m a t H . B . N i c h o l s o n , Western Mesoamerica: A. D. 9001520, [w:] Chronologies in New World Archeology, ed. b y R . E . T y l o r a n d C . W . M e i g h a n , A c a d e m i c P r e s s , N e w Y o r k 1978, s. 285-329. J a k W 3 j a ś n i a X . L o z o y a , t e r m i n enteogeno — „ B ó g w e w n ą t r z n a s " —• w p r o ­ w a d z o n y z o s t a ł ostatnio przez e t n o f a r m a k o l o g ó w w m i e j s c e o k r e ś l e ń h a l u c y n o geny, ś r o d k i p s y c h o t r o p o w e itp. j a k o n a j l e p i e j w y r a ż a j ą c y sens k u l t u r o w y s t a n ó w i w r a ż e ń w y w o ł y w a n y c h ich stosowaniem. 8 r �248 RECENZJE ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS. FOLIA CAUCÁSICA, Ł ó d ź 1983, n r 1, ss. 141. „Folia daje Caucásica", działający spół których od l a t k i l k u pierwszy Polsko-Zakaukaskich Badań graf, prof. Ludwik Naukowych. Straszewicz, rady redakcyjnej wchodzą: i Stanisław Liszewski zeszyt ukazał przy Uniwersytecie będący prof. prof. (członkowie się w Łódzkim Redaktorem zarazem Bohdan roku ubiegłym, wy­ Interdyscyplinarny wydawnictwa kierownikiem geo­ W skład Zespołu. Baranowski, Bronisława Ze­ jest Jaworska prezydium Zespołu). Sekretarzem redakcji i Ze­ s p o ł u jest A l i c j a D r e w n i a k o w a . Wydawane kułów, w „Folia kaukazia w języku angielskim, Caucásica" publikują szerszym rozumieniu Armenii i Azerbejdżanu (235 + 85 e g z e m p l a r z y ) z obszernymi oryginalne tego t e r m i n u , r ó w n i e ż Dagestan. i poza Ł o d z i ą polskimi materiały streszczeniami badawcze tj. zaliczając doń oprócz Nakład wydawnictwa j e s t ono arty­ dotyczące Z a ­ p r a k t y c z n i e nie Gruzji, jest bardzo n i s k i do n a b y c i a . p i e r w s z y o t w i e r a k r ó t k i w s t ę p L . S t r a s z e w i c z a , w k t ó r y m a u t o r pisze o Zeszyt powstaniu i f o r m a c h d z i a ł a l n o ś c i Z e s p o ł u Z a k a u k a s k i c h B a d a ń N a u k o w y c h oraz o c e l a c h , k t ó ­ rym służyć mają wydawnictwo Kaukazu wydawane i innych krajów; k a s k i e j i silniejszego związani przezeń to s k u p i w o k ó ł Caucásica", wyrażając tematyką zespolenia że z Polski, problematyki tych wszystkich, którzy w o tak z r ó ż n i c o w a n y c h nadzieję, badaczy p r z y c z y n i s i ę do lepszego p o z n a n i a jeszcze z tym regionem „Folia siebie z a i n t e r e s o w a n y c h kau­ jakiś sposób warunkach naturalnych, są starożyt­ nej h i s t o r i i i bogatej k u l t u r z e . Na następnych kontaktów stronach B . B a r a n o w s k i , od w i e l u polsko-kaukaskich, Strutyńskiego (1810-1878). pisze lat zajmujący o tematyce g r u z i ń s k i e j Strutyński, podobnie jak w wielu się dziejami twórczości Juliusza innych młodych ludzi ze ś r o d o w i s k a k r e s o w e j a r y s t o k r a c j i w t a m t y c h c z a s a c h , w s t ą p i ł do c a r s k i e j s ł u ż b y wojskowej tejszego ra i przez w i e l e l a t (do r. 1846) p r z e b y w a ł generał-gubernatora. poświęconych Kaukazu 1857; tematyce Miscellanea Po omówieniu kaukaskiej 1855; (Kilka Obrazy w trzech badań z natury. Tyfusie jako adiutant drukowanych geologicznych Giul-Szada i dotyczącymi geologii i geografii Gruzji, wykopalisk t e r y t o r i u m tego k r a j u i s ą s i e d n i e j A r m e n i i , gruzińskiej arystokracji. Rękopisy szlachty i książąt, r o z w a ż a n i a kazu i Dagestanu oraz m a t e r i a ł y 1939 te r ę k o p i ś m i e n n e szkice wione jednym na sprzedaż w nich zaginął. Autor a r t y k u ł u dziejoivych Strutyńskie­ archeologicznych i ruin na genealogii (i z w i ą z a n y c h z n i ą legend) te z a w i e r a ł y r ó w n i e ż o powstaniu auto­ 1872), B . B a r a n o w ­ s k i szerzej z a j ą ł s i ę nie d o k o ń c z o n y m i i n i g d y nie w y d a n y m i s z k i c a m i go tam­ p r a c tego opisy p a ł a c ó w gruzińskiej m u z u ł m a ń s k i c h górali Północnego o parafii rzymskokatolickiej w Strutyńskiego o tematyce kaukaskiej z o s t a ł y z warszawskich antykwariatów, zdążył jedynie Kau­ Tyflisie. W roku a zrobić z nich niezbyt wysta­ później ślad szczegółowe po no­ tatki. J. K . Janczak, ludności opierając się Imperium Rosyjskiego Zakaukaziu cowaniem w końcu na z X I X wieku, językowym i materiałach 1897 г., pisze zajmując wyznaniowym, pierwszego o powszechnego stosunkach się rozmieszczeniem strukturą ludności spisu ludnościowych ludności, według płci na zróżni­ i wieku oraz p o z i o m e m p i ś m i e n n o ś c i w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w tego regionu. Jedno Obrazy skową na Surzyński, rem, z ciekawszych Dagestanu w Dagestanu tym terenie który sposób źródeł Juliana — w latach j a k pisze systematyczny swoje do dziejów Surzyńskiego spostrzeżenia 40-tych autorka — nadkaspijskich obszarów skazanego X I X wieku, przymusową omawia był wyjątkowo i interesujący dotyczące na jednocześnie zachodzących c z n y c h i r ó ż n y c h dziedzin k u l t u r y l u d ó w tego k r a j u . Kaukazu służbę Czesława wnikliwym Kulesza. obserwato­ przedstawił w wówczas — woj­ wydarzeń Obrazach polity­ �249 RECENZJE Mañana Bokeria z Wydziału Meteorologii, K l i m a t o l o g i i i O c e a n o l o g i i sytetu Tbiliskiego zajmuje się z r ó ż n i c o w a n i e m ludowego Wielkiego Kaukazu i przestrzennym t y p ó w jego z a l e ż n o ś c i ą od Uniwer­ budownictwa lokalnych w a r u n k ó w klima­ tycznych. Guiñara sze o roli Laszki miast (Wydz. Geografii o systemie usług Gospodarczej dla ludności Uniwersytetu rolniczej w Tbiliskiego) subtropikalnej pi­ strefie Gruzińskiej SRR. Autorem polskich następnego metod Przemianami go artykułu badawczych Zakaukazia w strukturze zajmują pt. Atrakcyjność jest S t a n i s ł a w turystyczna Gruzji w świetle Liszewski. terytorialnej i branżowej się S t a n i s ł a w P ą c z k a przemysłu włókiennicze­ z Instytutu Geografii U Ł i A l e k s a n ­ der R o n d e l i z W y d z . G e o g r a f i i G o s p o d a r c z e j U n i w e r s y t e t u T b i l i s k i e g o . Nieco w i ę c e j stawionej 225 prac kontaktów i d z i e d z i n a c h . Nie stępnych że nie narodowości między wszech miar wydawnictwa wyznaczonego s i ę jeszcze, s z c z e g ó l n i e w z dziedziny historii, d z i e j ó w a uzupełniana, przez jej autorkę Kaukazu artykuły i poświęconą ona dotyczących Polską w w tych prasie alpinizmowi. gdyby bibliografia i i etnografii recenzje, ta była wydaje zakresu w się na­ bowiem, tematycznego czasopismach okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , stosunków ze­ Zawiera Polsce i kaukaskimi podróżniczą rozszerzana w historii niej w ł ą c z o n e pożyteczną, zeszycie pozycji — kaukaskiego. opublikowanych republikami n a t o m i a s t do zmieniając ostatniej w regionu administracji, poddano l i t e r a t u r ę ze zeszytach nawet prac zostały rzeczą znalazłoby poświęcić Bibliografii gospodarki, współpracy selekcji Byłoby Kotlicką różnych naturalnych, codziennej; chciałbym Joannę autorów warunków oraz miejsca przez sporo polsko-kaukaskich, historii gospodar­ czej, k t ó r e m o g ł y b y s i ę w niej z a w r z e ć . Andrzej A . I . R O B A K I D Z E , Puti Akademija akad. Nauk I. A. Džavachišvili, Profesor w Aleksi cza blisko kierunek A. swoją Robakidze znaleźć w zinów z innymi można wnioskować można ludami Działu parę W i 1983, gg.), im. ss. 158. S R R , od wywiera obszernej publikacji (1922-1982 Etnografii Etnografii Gruzińskiej i organizacyjną główny Kaukazu. również W co Kaukazu ćwierćwie­ istotny wpływ bibliografii poświęconych n u r t jego z a i n t e r e s o w a ń we Powstanie i z „Posłowia", wynikającą z omawianej nie potrzeb pracy prac zagadnieniom j u ż od było tyle p o w r p t e m do dyscypliny, próbą naukowych i organizacyjnych osiągnięć okresie ogromnego terenowych również Tbilisi kierownik etnograficznych. etnografii, ale autora, 60-lecia. dokonały naukową badań dorobku i p o d k r e ś l e n i a niego „Mecniereba", wieloletni etnografii Archeologii dawna kierunku b a d a ń etnicznych i kulturowo-historycznych z w i ą z k ó w zainteresowań jej sovetskoj Istorii, Archeologii i Etnografii A N działalnością zmierzał Institut Izdatielstwo gruzińskich rozwoju gruzińskiej gruzinskoj SSR, Robakidze, Instytucie Historii, na razvitija Gruzinskoj Woźniak tym, zaiste wszystkich jak dzieła. pisze autor, „etnograficzne Przeprowadzono regionach Gruzji setki i Kaukazu, Gru­ zatem, podsumowania w ciągu ostat­ instytucje Gruzji kompleksowych badań zebrano unikalne mate­ riały, opublikowano monografie o d u ż e j d o n i o s ł o ś c i historycznej i teoretycznej, kształcono wysoko kwalifikowane kadry nych. ich Omówić rezultaty zresztą sprawa w o d ó w nie wszystkie kierunki w jednym przyszłości. i stworzono system instytucji b a d a ń etnograficznych w opracowaniu jest oczywiście Prezentowany szkic, k t ó r y jak wcześniejszych Gruzji i niemożliwością wy­ etnograficz­ podsumować — jest to z wymienionych wyżej po­ m o ż e z a w i e r a ć w m i a r ę c h o ć b y p e ł n e j informacji bibliograficznej o do- �250 RECENZJE robku całej dyscypliny, jest tylko próbą prześledzenia najważniejszych p r a c y n a d g ł ó w n y m i p r o b l e m a m i etnografii G r u z j i , z u w z g l ę d n i e n i e m publik autonomicznych i jedynie w n i k ó w , bez j a k i e j k o l w i e k j e d n a k ż e tym aspekcie próby podsumowania oceny, to b o w i e m etapów osiągnięć re­ części należy ich wy­ j u ż do h i s t o r i i etnografii" (s. 157). Tak więc autor, j a k b y u p r z e d z a j ą c tania i uwagi, określa zatem praca A. sześćdziesięciu, kowanym książki py­ c z y m ona jest, a czego w n i e j s z u k a ć n i e n a l e ż y . N i e jest Robakidze co w tematycznie graficznych, stąd zarysem pewnym wszelkie historii stopniu etnografii mógłby i przestrzennie pod a d r e s e m gruzińskiej sugerować obszernym swojej tytuł, omówieniem ostatnich a tylko stanu b a d a ń też charakterystyczny u k ł a d jej treści, k t ó r y lat uporząd­ etno­ postaram się k r ó t ­ ko p r z e d s t a w i ć . W e „ W p r o w a d z e n i u " o m a w i a a u t o r z w i ę ź l e r o z w ó j m y ś l i etnograficznej w zji, szukając n e j (Żywot jej pierwocin już w świętej Szuszaníki najstarszych zabytkach literatury z V w.) i historiografii, u L e o n t i M r o w e l i ( X I w.) i W a c h u s z t i B a g r a t i o n i ( X V I I I w.). N i e c o o b s z e r n i e j pisze o p o c z ą t k a c h nograficznych w X I X wieku, o działalności badań wieku, a następnie nych a etnografii szczególnie p r z e c h o d z i do k w e s t i i k s z t a ł t o w a n i a gruzińskiej jego c z ę ś ć potraktowana szerzej, opracowań w o etnografii języku początków się r a m organizacyj­ po r o k u 1921. S z k o d a , ż e ó w r o z d z i a ł pierwsza, traktująca gdyż et­ I. Czawczawadze, A . Cereteli, T. S a - chokia i innych, roli p e r i o d y k ó w i w y d a w n i c t w s e r y j n y c h k o ń c a X I X i XX Gru­ hagiograficz- wprowadzający, X I X w i e k u , nie została rosyjskim odnoszących się do tego o k r e s u j e s t n i e w i e l e . W r o z d z i a l e p i e r w s z y m o m a w i a autor s t a n b a d a ń n a d k u l t u r ą m a t e r i a l n ą , p r z e ­ de w wszystkim zaś budownictwem drugim — nad g o s p o d a r k ą my u p r a w y roli uprawa winorośli i produkcja transportu i uprawnych, pasterstwo oraz Gruzji, poświęcony jest problematyce specyfice m i g r a c j o m i procesom zatytułowanym rzeniami, „Kultura Parę ograniczając Muzeum się do w rodzinie, górskich górali pozostałościami gruzińskich, folklorem autor m u z e a l n i c t w u omówienia działalności i m . S. D ż a n a s z i a przegląd kultów Gruzi­ następnym, badań nad wie­ przedchrześcijańskich muzycznym (rozdz. V I ) , w Działu for­ regionach Badania kulturowych związków omawiane s ą w rozdziale c z w a r t y m . W doroczną, stron p o ś w i ę c i ł Gruzji społecznego: duchowa", A . Robakidze daje obrzędowością synkretycznymi religiami ludową. współżycia organizacji społecznej etnicznym. n ó w z innymi ludami Kaukazu łowiectwo, syste­ hodowla, Roz­ p r a w a zwyczajowego, i i rzemiosła) trzeci rybołówstwo odzieżą; organizacji pracy, stan z a a w a n s o w a n i a prac nad g r u z i ń s k i m atlasem historyczno-etnograficznym. dział wina, środkami rolnicze, formy i nawadniania, rodzaje roślin mom i i osadnictwem, (narzędzia i Etnograficznego (d. M u z e u m K a u k a s k i e ) . medycyną praktyce jednak Osobny Państwowego rozdział (VII) p o ś w i ę c o n y z o s t a ł b a d a n i o m n a d w s p ó ł c z e s n o ś c i ą : p r o w a d z o n y m od l a t 3 0 - t y c h b a ­ daniom we wsiach kołchozowych, branych, dużych z a k ł a d ó w taisi. Te życia rodzinnego nież ostatnie krótko regionalne zagadnienia a od lat przemysłowych dotyczyły głównie także przemian w wśród Tkibuli, robotników Tbilisi, Telawi dziedzinie i tematyczne teoretyczne T. Ocziauri, (np. terenowych, kultury materialnej, (popularne T. Czikowani, A. Lekiaszwili problematyka które etnograficznej znalazły etnosu), odbicie w problemy wy­ i Ku­ i o r g a n i z a c j i p r a c y . W t y m s a m y m r o z d z i a l e autor o m ó w i ł k w e s t i ę .popularyzacji tematyki todyki b a d a ń 50-tych Cziatury, rów­ monografie i i n n y c h ) oraz metodologií pracach gruzińskich i me­ etnogra­ fów. W dań t r z e c h ostatnich etnograficznych, rozdziałach poprzedzone (VIII, I X , X ) przedstawił zarysem kształtowania autor k t ó r y c h s ą one p r o w a d z o n e , w a u t o n o m i c z n y c h r e p u b l i k a c h A b c h a z j i , łudniowo-Osetyjskim rezultaty się instytucji, w Okręgu Autonomicznym. K a ż d y rozdział ba­ ramach Adżarii i Po- opatrzony jest p r z y - �251 RECENZJE pisami bibliograficznymi graficznych z lat zawierającymi „Materiały - zawarte w miotem historii etnografii też zostać w dyskusji, choć w pełni etnografom, około t y m s z k i c u — pisze s ł o w i u " A . Robakidze — m o g ą periodyzacji łącznie tysiąca tytułów prac etno­ już wcześniej „Po- 1922-1982. w cytowanym wykorzystane Gruzji; zagadnienie do to nie do n i e j d o j r z a ł o " . Ż y c z y ć a b y d y s k u s j a ta nie p r z e d ł u ż a ł a opracowania było podstaw jeszcze zatem należy przed­ gruzińskim s i ę zbytnio, a tak potrzebna historia g r u z i ń s k i e j etnografii d o c z e k a ł a s i ę r y c h ł e g o o p r a c o w a n i a . Andrzej P . W I E S S N E R , Style and Social Information in Kalahari San Woźniak Projectile Points, „ A m e r i c a n A n t i q u i t y " , v o l . 48: 1983, No. 2, s. 253-276. Przyszli dziejopisowie, działający w c z a s a c h , gdy nauka wyleczy się już specjalizacji i r o z k a w a ł k o w y w a n i a , z w r ó c ą z p e w n o ś c i ą u w a g ę na s z c z e g ó l n ą ze dezin­ t e g r a c j ę b a d a ń n a u k o w y c h w X X w . Z a s z ł a ona t a k d a l e k o , ż e n a w e t b a r d z o z b l i ­ ż o n e d z i e d z i n y r z e c z y w i s t o ś c i , j a k te, k t ó r y m i z a j m u j ą s i ę etnografia uznano za światy ekspertów. to całkowicie odrębne, zasługujące na badanie i archeologia, przez inne T e n ostatni p o d z i a ł z a z n a c z y ł s i ę w E u r o p i e t a k j a s k r a w o , ż e już na coś więcej n i ż jedynie w bezmiar niewiedzy piętno czasów, wąskimi, nierozgałęzionymi skłaniających kasty wygląda do w g r y z a n i a s i ę sztolniami; zachodzi podejrzenie, ż e z a w a ż y ł a tu s k a z a m y ś l e n i a E u r o p e j c z y k ó w , k t ó r y c h w y o b r a ź n i a nie m o g ł a kar­ mić myśl s i ę n a co d z i e ń w i d o k a m i ż y c i a bytowanie ludów ludów pierwotnych, p r z y w o d z ą c y m i p r z e s z ł o ś c i , co u t r u d n i a ł o przyjęcie na wniosku, ż e przedmiot etno­ Z j e d n o c z o n y c h , gdzie etno­ g r a f i i i a r c h e o l o g i i to j e d n o i to s a m o . Zupełnie graf często „jego" ludów wającymi •obopólnego w a archeolog obcował do z pierwotnymi z t y m , co studiów dociekania złudzenia mu było wpływ tej sytuacji na i pojawiła odkrywać tej n o w e j a informacja lat nazwę 60-tych wyobraźnię powstała na przykładzie grotów (ethno- (Kobyliński, strzał dla właśnie dziedzinie). D o tego t e ż n u r t u n a l e ż y społeczna oko­ łączyć etnoarcheologii i 70-tych uży­ podczas zbiegiem ambicję etnograficzne, prowizoryczną się na przełomie sytuacji w P o l l y W i e s s n e r Styl ona i mających wyroby plemionami, dane naukowych, archeologiczne S t a n a c h Zjednoczonych. Nosi styni Stanach przypominające Trudno przecenić dziedzina użytku daje p r z e g l ą d np. w s i ę b a d a n i e m k u l t u r y , s t ą d t e ż nie j e s t z a p e w n e nowa archaeology) się identycznych ( T r i g g e r , 1978). że miała zabytki archeologiczne indiańskich, zajmujących liczności, rzecz przedmiotów wykopalisk łudzi inaczej widywał 1981, artykuł San z Pu­ na nu­ Kalahari. Archeolog badający ż ą c e obcowanie szych najdawniejszą przeszłość przodków. S y t u a c j a ta sprzyjała rozpowszechnieniu cheolog s t u d i u j ą c p r z e d m i o t y m o ż e w y p o w i a d a ć dukcji, człowieka skazany jest z niemymi rzeczami, jedynym b e z p o ś r e d n i m ś l a d e m a k t y w n o ś c i n a ­ użytkowaniu, się raczej na niższe tutaj, u t o ż s a m i o n o kształcie, zatem i pośledniejsze archeologię o kilku piętra się mniemania, zaledwie problemach, składających g m a c h u k u l t u r y . W P o l s c e , i nie fowie uwierzyli, że nie konać, że n i e o d w o ł a l n i e terycznych problemów. k i archeologiczne autorytety powtarzały s ą archeologom są skazani na rozstrząsanie co niedosięgal- to t a k d ł u g o , ż e w r e s z c i e potrzebni, a a r c h e o l o g o w i e C z y b a d a n i a etnograficzne przemówiły? tylko z historią kultury materialnej, uznając wszystko b a r d z i e j lotne i n i e n a m a c a l n e (np. k u l t u r a s p o ł e c z n a c z y d u c h o w a ) z a ne d l a tej n a u k i . L i c z n e że a r ­ się tylko o przedmiotach: ich pro­ etnogra­ dali się prze­ jedynie swoich w ł a s n y c h ezo­ s ą w stanie s p r a w i ć , a b y z a b y t ­ N a to p y t a n i e s t a r a s i ę o d p o w i e d z i e ć etnoarcheolo- �252 RECENZJE gia, t e m u wała też zagadnieniu poświęcony jest artykuł Polly Wiessner, która spróbo­ pokazać, j a k w m a ł y c h , niepozornych grocikach strzał odnaleźć m o ż n a macje o organizacji społecznej strzał buszmeńskich, oparte ich w y t w ó r c ó w . Praca drobiazgowej analizie na stanowi studium infor­ stylistyki etnograficznego materiału terenowego. Cóż tąd znaczy w tutaj archeologii słowo głównie stylistyka, styl? R o z w a ż a n i a teoretyczny torem takiego r o z u m o w a n i a : grupy —• z a l e ż n e wszystkie i i jakże można o zbliżonej produkuje się funkcji Ale (kreda, j u ż kolor rysik, z funkcji dowolnie zostaje wybranych od f u n k c j i konwencję i we wzajemnym utrwaloną w kontakcie, przestrzeni i w mówiąc czasie narzuca tylko narzę­ zatem cechą kanałów piszącego dowol­ w y b o r u cechy utrwala obowiązek wśród jej nie­ jedną naślado­ ludzi, k t ó r z y tymi, którzy przepływu bo i inne on społeczeństwo ogólniej, między siecią wymaga futbolowej, m o g ą być wybierane ograniczona; w a n i a . K o n w e n c j a rozprzestrzenia s i ę o c z y w i ś c i e stają będzie dwie przykład: konstrukcji, budowa Czasem jednak d o w o l n o ś ć jako na prosty piłki do­ zwykle kształt ponieważ pędzel), szczegóły społecznie cech podzielić Weźmy o kształcie ołówek, miały biegły podłużny kształt będą miały b ę d ą r o z m a i t e , bo j a k o n i e z a l e ż n e od temat autorów można przedmiotu. długopisów długopisu, nie z ogromnego z b i o r u m o ż l i w o ś c i . zależnej przedmiotu funkcji by nimi p i s a ć ? Podobny funkcjonalną. wkładu każdego od długopisy będą m i a ł y p o d ł u ż n y wrzecionowaty tego i c h f u n k c j a ; nie dzia cechy niezależne n a ten charakter, a myśli pozo­ objęci i n f o r m a c j i , to są zaś ostatnie nie z n a c z y n i c innego j a k s p o ł e c z e ń s t w o . Z a t e m , k o n w e n c j a m a c h a r a k t e r s p o ł e c z n y i o b e j m u j e j e d n o s t k i i g r u p y n a l e ż ą c e do jednego s p o ł e c z e ń s t w a . utrwalonym przez stylistycznych konwencję (etnografom społeczną, znane są niezależnym opisy takich od funkcji, cech na Cechom nadano nazwę przykładzie strojów; por. W o b s t , 1977; B o g a t y r i e w , 1979). Badania cych Polly zatem Wiessner informację zmierzały społeczną) do w odszukania wyrobach San cech z stylistycznych Pustynii (niosą­ Kalaharii. San, d a w n i e j z w a n i B u s z m e n a m i , nie od d z i ś p r z y c i ą g a j ą u w a g ę a n t r o p o l o g ó w , j a k o l u d ż y j ą c y jeszcze do n i e d a w n a w r a m a c h t r a d y c y j n e j i m a ł o z m i e n i o n e j k u l t u r y , p r z e ­ chowującej Nadto tem się w pewnej u części plemion typ szczególnie izolacji na archaiczny, w z b u d z a j ą c y g ó w . O d lat 60-tych systematyczne dycje logów antropologiczne fizycznych, sługujące i Angolu. Jest skupiające to grupa mają n a k o w y m poziomie r o z w o j u które n a temat przedmioty od f u n k c j i , ile m o g ą które pozwalają one myśliwego. stąpił kość, m a j ą badań. rzeczywiście społeczeństw za­ Namibii plemiennych, czasach zmianom, z o s t a ł y Plemiona organizację !Kung, społeczną wy­ G / w i i !Xo żyją i pozostają na ze jed­ technicznego. powinny posiadać cechy nam, że przynajmniej konwencjonalne, cechy stylistyczne grotów o organizacji s p o ł e c z n e j kształt trójkątny miot tak drobny i b ł a h y , ignorowany i mierzą i zupełnie strzał i zbadać S a n . Ł u k i s t r z a ł y to się z drutu żelaznego, który j u ż 20-30 lat od 7 m m nie­ niezależne o d r ó ż n i ć od siebie w y r o b y r ó ż n y c h s p o ł e c z n o ś c i . wykuwa one kilka ekspe­ antropo­ terytoriach Botswany, najnowszych za­ archeolo­ archeologów, epidemiologów; na obejmująca podobną odszukać informować Strzały żyją cech stylistycznych p o k a z u j ą materialne Wiessner p o s t a n o w i ł a San w jako przedmiot i myślistwa, Rozważania Kalaharii. zainteresowanie demografów, psychologów, językowa, t r z y , n a j m n i e j poddane zbieractwa Pustynii badania na pustyni K a l a h a r i i p r o w a d z ą kompleksowych. brane przez a u t o r k ę obszarze szczególne etnografów, językoznawców, na miano z których niegościnnym S a n jest to k u l t u r a ł o w i e c k o - z b i e r a c k a , r e p r e z e n t u j ą c a Polly czy i n a narzędzie temu za­ do 3 c m . C z y p r z e d - d o t ą d nie z a u w a ż a n y przez etno­ g r a f ó w , niesie w sobie j a k ą k o l w i e k w i a d o m o ś ć o k u l t u r z e s p o ł e c z n e j ? Aby dostępną d a ć na to odpowiedź, bezpośredniej autorka opisała o b s e r w a c j i etnograficznej najpierw i znaną organizację San, j u ż b a r d z o dobrze samą dzię- �253 RECENZJE k i w i e l o l e t n i m b a d a n i o m . T a k w i ę c n a p o c z ą t k u z n a l a z ł o s i ę to, co w b a d a n i u a r ­ cheologicznym, sam wychodzącym od przedmiotu, znajduje się na końcu, bo stanowi cel badania. Jak każda hierarchiczny zasadą, organizacja społeczna, szereg agregatów ż e agregaty komórki tworzą populację. niższego tkankę, Podstawową tak i organizacja S a n daje społecznych, poziomu tkanki — komórką ustawionych budują narząd, agregat narządy organizmu w poziomu — się opisać porządku jako określonym wyższego, tak j a k organizm, a organizmy społecznego San jest rodzina. — Kilka r o d z i n , k t ó r e p o z o s t a j ą p r z e z w i ę k s z ą c z ę ś ć r o k u w e w s p ó l n y m k o c z o w n i c z y m obo­ zowisku, tworzy grupę lokalną (autorka u ż y w a nazw band o s ó b . 3-10 g r u p l o k a l n y c h t w o r z ą g r u p ę r e g i o n a l n ą (band spotykają s i ę r a z do r o k u w e w s p ó l n y m dy n a czas p o r y s u c h e j . K i l k a ny towarów cjacji lub ogólnoplemiennych językiem. sieć przepływu zatem 8-60 członkowie obozowisku, z a k ł a d a n y m przy ź r ó d l e plemię, liczące systemem wo­ wymia­ 1500-2000 o s ó b . Ple­ s i ę co p e w i e n czas n a w s p ó l n y c h z b o r a c h z o k a z j i c e r e m o n i i innych odrębnym której grup regionalnych, p o ł ą c z o n y c h i w y m i a n y m a ł ż e ń s k i e j , stanowi miona s p o t y k a j ą i comp), l i c z ą c ą cluster), obrzędów. Kontakty międzyplemienne Każde nie informacji u r y w a się g w a ł t o w n i e oczekiwać, że konwencje wytwórczości z plemion s ą zbyt częste i się intensywne, na granicy plemienia, przedmiotów ini­ posługuje należałoby (styl) ograniczone będą •do o b s z a r ó w m a c i e r z y s t y c h p l e m i o n . Archeolog przedmioty, dobne przystępując którym przedmioty ustalić, które że San potrafią analizy zadawać dzisiejszej do ż y j ą c y c h w y t w ó r c ó w się do próbuje dawnej kultury rozmaite pytania. kultury, może i użytkowników. z cech g r o t ó w strzał z tymi ma pytaniami można biegle r o z p o z n a ć groty w ł a s n e g o kształt odpowiedzi zadziorów, udało się ukształtowanie analizy. Pomiary g r o t ó w zestawić podstawy, gionalnej / X a i / X a i plemienia różnic między ro względem że groty kształtu między dwóch krótką grup że brak grup regionalnych i liczne ne zostały od !Xo i G / w i mniejszymi rozmiarami, natomiast od G'wi na podstawie plemionami zaokrąglenia b o c z n y c h . P o m i a r y i zabiegi łeczeństw plemiennych Mimo kontaktów pełniące S a n posiada międzyplemiennych, często stylistycznych: bocznych należących do funkcję groty w daru w dopie­ „chi-kwa- się znacząco wykaza­ !Kung odróżniały !Xo m o ż n a było podstawy i przebiegu ze grotów wymieniane wymianie się odróżnić że każde formowania których obrzędowej do re­ stylistyczne udowodniły, konwencję drodze różnią ich istotnych się („Studenta" i !Kung groty i grupy jest s t a t y s t y c z n i e różnice San: statystyczne własną starając cechy z o s t a ł y u ż y t e ostrza, u k s z t a ł t o w a n i a krawędzi strzały, cech krawędzi lokalnych Wyraźne po­ także możliwe. listę przebieg pokazały, poszczególnymi się Okazało się, g r u p l o k a l n y c h . R ó ż n i c e te u w i d o c z n i ł y podstawy. martwe p l e m i e n i a i o d r ó ż n i ć j e od obco- g r u p r e g i o n a l n y c h : np. t e s t y s t a t y s t y c z n e drať i wykazały, pod !Kung grotami r ó ż n y c h n a poziomie kilku zwrócić za stylistyczne. o s t r o ś ć , s t o p i e ń s y m e t r i i i k s z t a ł t o s t r z a grotu. T e w ł a ś n i e dalszej sobą badający T a k też zrobiła Polly Wiessner, uznać p l e m i e n n y c h , c h o ć n i e w i e l u u m i a ł o s p r e c y z o w a ć , j a k to jest Analizując przed Etnograf, spo­ strzał. są także Hxaro, każde ze s p o ł e c z e ń s t w utrzymuje w ł a s n y styl produkcji. Badania Polly Wiessner w y r a ź n i e mencie rze społecznej. Ktoś inny badający zostałością po mógłby ten m o ż n a nadzieję, te groty w Buszmenach, potrafiłby n y , jego p r z e s t r z e n n y k s z t a ł t , nych pokazały, że nawet kultury materialnej, j a k grociki strzał, m o ż e k r y ć by z a l e c a ć archeologom że także nie musi w y r z e k a ć archeolog, c z a s a c h , gdy poprawnie odtworzyć a przy bardziej d o k ł a d n e j także zrekonstruować w podział plemion tak s k r o m n y m frag­ się informacja o kultu­ będą one j e d y n ą podział analizie cech stylistycz­ na grupy regionalne. Artykuł chorym na przesadny sceptycyzm; przynosi badający równie drobne ślady s i ę r e k o n s t r u o w a n i a n a tej p o d s t a w i e po­ plemiemien- on kultury materialnej, i n n y c h sfer k u l t u r y . D l a �264 RECENZJE etnografa p ł y n i e s t ą d n a u k a , ż e w i e l k i e z n a c z e n i e d l a kolegi z s ą s i e d n i e g o ka może mieć zajęcie się dziedzinami k u l t u r y , u z n a n y m i od podwór­ dłuższego czasu za nieatrakcyjne i pomijanymi jako j a ł o w e i „nieme". Znakomita na wszelkie rycznej nie Polly Wiessner nie wynikające w dłoni zapytać ma, przez o to pochyla na się archeologa przykład nad jest i b y ć nie przy podobnych organizacji s p o ł e c z n e j . Pozostaje trzymanego może praca trudności może próbach nadal zagadką, uznać wytwórcę przedmiotem, należy które za przedmiotu; często tak ostateczną receptą odtwarzania prahisto­ z cech przedmiotu przejaw stylu; archeolog tajemniczym, tej etnograf możliwości że nawet jego p r z e z n a c z e n i e pozostaje n i e z n a n e . „Scena jest znajoma. Samotny westman na z e w n ą t r z płótnem; słyszy fachowe s p o j r z e n i e i od r a z u r o z p o z n a j e hollywoodzka s z m e r i nagle scena w bok w o z u w b i j a ilustruje marzenie k u ł P o l l y W i e s s n e r . Jego z a k o ń c z e n i e plemię kręgu wozów się strzała. tego, k t ó r y archeologów..." pozostawia — pokrytych Wyciąga ją, rzuca strzelał. T a banalna tak zaczęła swój czytelnika z nadzieją, arty­ że marze­ nie m o ż e s i ę s p e ł n i ć . Literatura B o g a t y r i e w 1979 P. Funkcje tyka K o b y l i ń s k i 1981 stroju kultury na obszarze morawsko-słowackim, fw:] Semio­ Warszawa. Z. Badania etnoarcheologiczne 26, ski", t. Trigger ludowego ludowej, z. a nomotetyzacja archeologii, „Archeologia Pol­ 1. В. 1978 Trie Development [w:] T i m e and of the Archaeological Traditions. Essays in Culture in Europe and America, Archaeological Interpretation, New York. Wobst 1977 H. M. Stylistic Behavior and Information Exchange, University of Michigan, M u s e u m of A n t h r o p o l o g y , A n t h r o p o l o g i c a l P a p e r s 61. Wiktor A L B E R T К . B A J B U R I N , Žylišče v slavian, L e n i n g r a d 1983, w y d . „ N a u k a " , ss. obriadach 188. i Steczkowski predstavleniach vostočnych J e s t to p r a c a j e d n e g o z r a d z i e c k i c h s e m i o t y k ó w k u l t u r y p o ś w i ę c o n a — j a k informuje nota r e d a k c y j n a — „ s y m b o l i c z n y m aspektom c h a ł u p y wschodnich S ł o ­ wian" i problemom «oswajania przestrzeni»". C e l e m o m a w i a n e j t u p r a c y , podobnie ki ści, jak i innnych prac radzieckiej k u l t u r y , jest r e k o n s t r u k c j a i n t e r p r e t a c j i ś w i a t a nie zaś tylko odczytywanie symboliki, choć pewnej historycznej jest nierozłącznie to semioty­ społeczno­ związane z p r o c e s e m a n a l i z y . S y m b o l i k a , n a w e t „ m i t y c z n a " , n i e s t a n o w i s a m a przez s i ę ż a d ­ nego w y j a ś n i e n i a , a jej odczytanie nabiera sensu tylko w odniesieniu do semio- t y c z n e j teorii k u l t u r y . Nie miejsce tu na prezentację teorii k u l t u r y , k t ó r a leży u podłoża konkret- �RECENZJE nych analiz semiotycznych. Szkic etnologom z p r a c y Ł o t m a n a tej teorii i Uspieńskiego ( Ł o t m a n , U s p i e n s k i , 1977). P r z y p o m n ę jest zresztą dobrze O semiotycznym znany polskim mechanizmie j e d n a k , ż e : 1) w w . s e m i o t y c z n y kultury mechanizm k u l t u r y n a l e ż y do s f e r y a k s j o l o g i i , n i e — e m p i r i i ; 2) m e c h a n i z m t e n to w ł a ś c i w i e rodzaj systemu cybernetycznego, j a k to o k r e ś l a j ą Rosjanie: mechanizm nia, przechowywania i „ z a p o m i n a n i a " i n f o r m a c j i ; 3) s y s t e m lucji, wskazać a więc ewolucji można i budować historyczne kultury i c h modele; 4) s y s t e m ten ulega odpowiadające ten w y m y ś l o n o gromadze­ stałej różnym ewo­ etapom po to, b y m ó c b a d a ć p r z e z d e d u k c j ę k u l t u r ę k o n k r e t n y c h s p o ł e c z n o ś c i ( k u l t u r a t y c h g r u p to w w . s y s t e m cybernetyczny, analizy opisany z działań przy u ż y c i u grupy nie i s t n i e j e poza u k ł a d e m : powanie postaci w suje zawsze wa stanowi dziczność — komunikacja — kultura semiotycznego). Krótko kulturę, której przekaz odbywa charakterystycznych dla danej istotną otrzymanych w w y n i k u część specjalnej komunikacyjnym, znakowym); społeczeństwo tzw. t r ó j k ą t a czyjąś komunikacji, elementów, o charakterze mówiąc: 5) k u l t u r a (współwystę- bada s i ę i opi­ się za p o ś r e d n i c t w e m społeczności tej k o n c e p c j i ; p r z y j m o w a n e form (nb. t r a n s m i s j a k u l t u r o ­ założenia wykluczają dzie­ kultury). Warto także n a d m i e n i ć , ż e dość k u l t u r y jest koncentrowanie charakterystyczne dla radzieckich zainteresowań semiotyków na badaniu kultur możliwie archaicz­ nych, najczęściej: kultury dawnych S ł o w i a n ( V I - V I I w.?). B a d a n i o m n a d t ą k u l t u r ą (ale n i g d y n a d k u l t u r ą b a r d z i e j z ł o ż o n ą , z w y ż s z y c h „pięter" ewolucji systemu) t a k ż e i przez Bajburina. tacja świata ność służy model Najważniejsze w g generalnej zasady: prostego m e c h a n i z m u informacji, przyjęty c e c h y tego m o d e l u k u l t u r y to: 1) i n t e r p r e ­ k u l t u r a .[+] — a n t y k u l t u r a [—]; s y n o n i m i c z - w s z e l k i c h r e a l i z a c y j n y c h o p o z y c j i : l u d z i e — bogowie, l u d z i e —• demony, lu­ dzie —• z w i e r z ę t a , s w o i — obcy, ż y w i — m a r t w i , d o m — l a s , t e n ś w i a t — t a m t e n świat wy itd.; 2) b r a k świadomości —• p r z y j m o w a n i e z ich desygnatami obrazów konwencjonalności rzeczywistości znaku, a więc za rzeczywistość, itp.; 3) t r a n s m i s j a k u l t u r y (tj. i n t e r p r e t a c j i ś w i a t a ) pomocy wzorcowych obrazów wy — nieprawidłowy k i —• d e m o n i c z n y , świata, formułowanych (tożsamy itd.); 4) w w . w z o r c e — w c e l u delują n a zasadzie one s t y l ż y c i a gralnie grupy n a j c z ę ś c i e j Uspienski, związane przy prawidło­ z k u l t u r a — a n t y k u l t u r a , t j . l u d z k i —• b o s k i , l u d z ­ ludzki — zwierzęcy i publicznie prezentowane (Łotman, sło­ nazw grupy zgodnie z z a s a d ą : i przekazu — m u s z ą b y ć systematycznie guły" — innymi utożsamianie „paradoksu 1977, s. 156); 5) w s z y s t k i e utrwalenia w grupie; m o ­ stanowiącego wymienione cechy są z i n n y m i c e c h a m i t e j k u l t u r y , t a k i m i j a k np. r e l i g i j n o ś ć , re­ inte­ fata­ l i z m , r y t u a l i z m , ezoteryzm, i z o l a c j o n i z m , z a c h o w a w c z o ś ć , s t a t y k a i t p . Model ten j e s t w etnologii s t a w ę wielu prac semiotycznych, utrwaleniu W modelująca typu społecznościach znacznie reguły". nictwa ważniejszą Obrzęd i o"brzędów rola mitu niezbyt rolę za dorocznych; jego świata odgrywał dostępnym łamanie) częstotliwość niu rolę obrzędu w postaci i całej 1979); stanowił on obrazem ś w i a t a , był z tekstu reguły mit i werbalnego) obrzęd. była jako w w . „paradoks grupie systematycznie (często: w powtarzanym rodzinnych w ramach stanowiącej normę" można jeżeli w obrzędzie k u m gwałci tego kręgu stanowiący obowiązek utrwalony. M o d e l u j ą c ą pod­ służącym tabu, „ w ł a s n o ś ć " w ą s k i e g o obrzęd, obrzędów „antynormy przedstawić na przykładzie: grupy, objęty a w i ę c b y ł w p a m i ę c i grupy w y s t a r c z a j ą c o py (Stomma, (w znaczeniu duża (często b y ł tekstem sankcje znany w których wzorcowym i transmisji interpretacji praktyce itp.); polskiej uczest­ (cykliczność społeczności), styl życia gru­ w uproszcze­ k u m ę , to obowią­ zuje ich tabu kazirodztwa. W pracy A . Bajburina m i t c z y o b r z ę d , ale w y t w ó r w roli wzorcowego obrazu ś w i a t a w y s t ę p u j e j e d n a k nie materialny — chałupa. N o ś n i k i e m interpretacji ś w i a t a �256 RECENZJE jest budynek, łupie. Fakt, nie zaś — ż e siedziby to — obrzęd weselny ludzkie p r z e k a z u j ą dajmy na pewne i n f o r m a c j e , b y ł od u w a ż a n y , a symbolika chłopskiej etnografów tacja łeczności; i (Kunicka, semiotyczna polega w na sporządzaniu t y l k o co wyglądać nie istotne, wyjaśniać nie np. n a bo — j a k w i d a ć — w podstawie „prelogiki" jw.). Wyjaśnienia lub może założenia „szczególnej „mitycznego szukać chałupa roli w w y ż e j — interpre­ symboli" badanej jaki s p o s ó b spo­ znaczy tzw. k u l t u r y m a t e r i a l n e j , różnych py­ społecznościach za g r u p ą b a d a n ą , jakości" statusu a priori w zyska wzorcowego może przyjąć wystarczająco rzeczy (Bajburin, nic (po­ gdy etapów można badana odwoła­ jej ewo­ twierdzić, że sło­ semiotyczność, pierwsze: jest przy t y m 1981) i k u l t u r y dla w c z e s n y c h wysoką po (nb. to religijnego formach komunikacji, w y s t ę p u j ą ­ k u l t u r z e ) . W efekcie obrazu ś w i a t a święta człowieka informacji. Pomocne semiotycznego modelu czasu myślenia" jedynie (bo m o w a t u o t a k i e j w ł a ś n i e wiańska w skali s i ę do z a k ł a d a n e g o lucji za­ z w y k l e z a „ n i e s e m i o t y c z n e " , te ostatnie c y c h w b a d a n e j grupie i w p r a w a c h s y s t e m ó w przyjęcie cha­ P a n a B o g a " i z d o l n o ś c i c h a ł u p y do p r z e k a z y w a n i a p e w n y c h t r e ś c i , nie z n a c z y ) czy wody z n a c z y , ale i to b a r d z o r ó ż n i e . S e m i o t y k nie m o ż e b o w i e m , „aksjomatu może „słowników ogóle znaczy. W p r z y p a d k u w y t w o r ó w w naszej w ł a s n e j kulturze u w a ż a n y c h tania są szczególnie w dawna c h a ł u p y b y ł a odczytywana t a k ż e i przez polskich 1979). J e d n a k ż e — o c z y m w s p o m n i a ł a m nie t r z e b a w i e d z i e ć , nie dlaczego przypadkowo by móc grupa wystąpić przestaje jej u ż y w a ć w „ z w y k ł y " s p o s ó b (w k u l t u r z e p r o s t e j o d s t ą p i e n i e od n o r m y jest a u t o m a ­ tycznie i antynormą); wszelkie blicznie w inne po drugie: unormowane prezentowane. gdy te teksty, Warunki z a k a z a c h d n i a codziennego, te spełnia: polskiej dość dobrze od n o r m y b ę d ą , sfery (Kunicka, mityczna opowieść jak często) pu­ obrzędzie, obyczajowości, 1979), j e d n a k ż e 2) o stworzeniu wyrażenia chłopskiej sługiwanie się jakimkolwiek tekstem w interpretacji świata. i chałupa konwenansu. jest w pracy Chału­ w y r a ż a po p r o s t u t ę s a m ą i kształcie By odczytać świata; jest inną t ę t r e ś ć zbyteczne werbalnym, m ó w i ą c y m et­ Bajburina d l a a n a l i z stricte s e m i o t y c z n y c h . pa nie j e s t tu i l u s t r a c j ą do m i t u kosmologicznego, co w podobnie (czy j e j p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w ) znana p r z y b i e r a ona nieco i n n y w y m i a r , t y p o w y mologię, (cyklicznie lub 1) c h a ł u p a nie w y ł ą c z a j ą c Symbolika chałupy w obrzędzie nologii odstępstwa systematycznie o budowie kos­ formą jest po­ Kosmosu, co w i ę c e j : ten tekst w o g ó l e nie m u s i a ł i s t n i e ć w b a d a n e j s p o ł e c z n o ś c i . T o c h a ł u pa-rzecz m i a ł a w niej w a r t o ś ć „ t r a k t a t u " z z a k r e s u c h ł o p s k i e j kosmologii. Odczy­ t a n i a tej t r e ś c i d o k o n u j e s i ę poprzez d r o b i a z g o w ą a n a l i z ę s e r i i „ n i e z w y k ł y c h " sobów czeń, użycia poszczególnych działań, pewne w wyniku których miejsca „święty w kąt" — chałupy tożsamą ze chałupie pewne do t z w . i n w a r i a n t ó w (wewnętrzny strukturą — pozwalają K o s m o s u , ale na takie w ł a ś n i e się jest z bardzo obszernego polisemantyczna; jednocześnie i virolokacja), a Kosmos, więc centrum — gospodarz; szereg człowieka, stości, modeluje wiele koncentrowaniu zainteresowań czy grupy chałupy: na wylocie", ł o ż y s k o — piec, przestrzen­ — (te d ó ł itd.), „niezwykłe" informacji, k t ó ­ np. ł o ż y s k o dziew­ chłopca w „świę­ rzecz jasna — przy dekodyfikacji korzysta Charakterystyczne, że i przez w w . organizację jednocześnie symbolice grupy wiele różnych ludzkich z a c h o w a ń na nawzajem strukturę dodatkowych semantyki r a m a c h dopuszczalnych i są konstrukcji: próg peryferie, góra i człowieka obejmują określenie prezentuje jej otrzymuje się ogólną także materiału). w (przeciwstawiane) spo­ pomiesz­ piec, i z b a —• p i w n i c a , i z b a — s t r y c h itp. c z y n k i z a k o p u j e s i ę p r z y progu, „ a b y b y ł a t y m k ą c i e " , bo to p r z y s z ł y czy wykorzystania jej elementy zewnętrzny, sposoby w y k o r z y s t y w a n i a c h a ł u p y re chałupy kontrastowane czy piec, c e n t r u m i z b y — Po sprowadzeniu ną elementów chałupa w strukturę (z różnych ww. obrzędzie symbolizuje przykładu: aspektów ( p r z y k ł a d o w o — pomijane kosmologicznej — np. rzeczywi­ wyrażanie, przy dzięki �257 RECENZJE tożsamości strukturalnej, d y s t a n s ó w określonych kiej semiotyczności tyzm społecznych, miejsc). T a w i e l o z n a c z n o ś ć kodu w poprzez chałupy zajmowanie potwierdza kulturze archaicznej, determinowanej komunikacyjnego, semiotyczności znacznie w założenie chałupie o jej wyso­ z r e s z t ą przez s y n k r e - wyższej, niż miała by ją s y m b o l i z u j ą c jedynie Kosmos. Chałupa w z a k a z a c h d n i a codziennego, n b . s y m b o l i z u j e człowieka, organizację tynormę", której zwierzęta, demony, grupy, funkcjonuje przynależność bogowie, mityczne konotacje do las, dość wyraźnie antykultury zaświaty (w etc.) b. jest t u ona t a k ż e Kosmos, jako wskazanie na „ a n - szerokim znaczeniu: doskonale obcy, widoczna, nie s ą t r u d n e do s t w i e r d z e n i a ; p r z y k ł a d o w o : a tzw. „nie siedź w do­ m u w c z a p c e j a k Ż y d " , „ n i e p o d m i a t a j ś m i e c i pod piec, bo p r z y j d z i e d z i a d i n a s r a " (wg m a t e r i a ł ó w М О Е 1983 г.). O c z y w i ś c i e dekodyfikacje Bajburina, oparte n a tzw. m o ż l i w i e d ł u g i m t e k ś c i e (tj. w i e l u w a r i a n t a c h p e w n e g o t e k s t u ) , s ą o w i e l e b a r d z i e j s z c z e g ó ł o w e od p o d a n y c h w y ż e j Osobną sprawą jest ilustracji. nazewnictwo o istotnej cesze tej k u l t u r y , j a k ą grywa to ważną skłania grupę Przyjmując w do w kształtowaniu słownictwem; SCS-ie: opaś, z reguły przycieś, w n i o s k i za w y j ą t k o w o mechanizm z ludzkich stwarzania symbolicznych danych leksykalnych, u w a ż a m nie chałupy. Wspomniałam zachowań: związków „zajęczą wbije usak, piec za s z c z e g ó l n i e nazw — się nóż w wargą" nazwy pomiędzy elementów, usak (na m a t e r i a l e drzwi domu r u s k i m jest tu za s z c z e g ó l n ą przyzwoitej rzej bazie z mechanizmem symboliki. Na desygnatami. zasługę Bajburina materiałowej semiotyzacji), marginesie: dane lecz jest wskazanie leksykalne generuje z wspomniany dziecko widoczne). na Oczywiście tego t y p u także nb. B a j b u r i n symboli­ semiotykę okiem widoczna, mechanizm wykorzystywał do r e k o n s t r u k c j i a r c h a i c z n y c h f o r m i i c h z a s i ę g ó w ; wierze­ urodzi s i ę takiej czy innej gołym na analizy m.in. (by o d m i t o l o g i z o w a ć symbolika odna­ p r a c y , oparte a wyciągane doskonale tylko można e l e m e n t y c i a ł a ludzkiego; p r z y k ł a d ó w w p r a c y jest w i ę c e j , j e d n a k ż e nie odczytanie przy ich które c i ę ż a r n e j , to to Od­ nazw się posłużyć itp. F r a g m e n t y desygnatów) w tym przypadku elementy domu s y m b o l i z u j ą ki u w a ż a m mógł interesujące, tożsamość wyżej podobieństwo p r z e k o n u j ą c e . P o d a m tu tylko jeden p r z y k ł a d : (podobieństwo — jeżeli cieś, s ą to już n a z w y z jej desygnatem. model kultury m o ż l i w i e archaicznej, Bajburin archaicznym leźć rolę części jest u t o ż s a m i a n i e narodzin i K. — go­ tejże Moszyński nie k r y j e faktu p o s i ł k o w a n i a s i ę jego d z i e ł e m ( M o s z y ń s k i , 1967). Znaczną część pracy poświęcił Bajburin technologii m a t e r i a ł u — r z e c z j a s n a —• n i e z a d e c y d o w a ł irracjonalne, techniczne — symboliczne; (synkretyzm kodu komunikacyjnego) ska techno-magiczne burin i układem konstrukcji. logią czy za zaledwie więcej jednak z logiką zaznaczyć, rozpoczęte, a w — zgodnie z p r z y j ę t y m J a k sądzę, fakt konstruowania ż e autor uważa pracy o chałupie ten budynku swe nad czy z a k ł a d z i n o w e j na r e k o n s t r u k c j ę (mit przez przede hipotezy, albo kładącego się bydła). Zjawiska m o ż l i w i e archaicznej wizji Ofiary jako „ o d k r y w a n i e świata specjalnych 17 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 te s t w a r z a j ą i zakładzinowe h i e r o f a n i i " czy „ c z e k a n i e rekwizytów o pow­ szansę S ł o w i a n i to w j e j m i t y c z n y m budowlane c h ł o p s k i c h m o t y w a c j i ) , lecz j a k o t w o r z e n i e umieszczanie problemowi, tu o interpretacji ofiary oraz t z w . z n a k a c h dobrego m i e j s c a ( z w ł a s z c z a Welesa-Wołosa?). nie s ą i n t e r p r e t o w a n e (to poziom jego techno­ stawia, jak twierdzi, dość ciekawej interpretacji. M y ś l ę szechnego n a S ł o w i a ń s z c z y ź n i e wymiarze Baj­ odpowiedzi. tylko p r z y k ł a d budowlanej zjawi­ i logiką badania — modelem tylko Nie s p o s ó b z a p r e z e n t o w a ć tu t r e ś c i r o z d z i a ł ó w p o ś w i ę c o n y c h temu wskażę doborze podkreśla w s z y s t k i m p y t a n i a , c h o ć f a k t y c z n i e s ą to albo dobrze u m o t y w o w a n e wyczerpujące Przy podział: racjonalne kulturze archaicznej istniały techno-symboliczne. pracy, zgodnym Należy w budowlanej. automatyczny u Bajburina na boski znak" ich przez g r u p ę b a d a n ą wartości „zalążka" Kosmosu po­ (kul- �258 RECENZJE tury). Nb. ich s y m b o l i k a nie nych: „złocistości" jest o d c z y t y w a n a poprzez p o d o b i e ń s t w o dukata i „złocistości" J a j a Kosmicznego s z y b c i e j „ p o e t y c k i e j " t r a n s f o r m a c j i ) , ale poprzez p o r ó w n y w a n i e ofiary z a k ł a d z i n o w e j wspólnego wsi ofiara n a k ż e bez w i ę k s z e j zakładzinowa: ulega naj­ — d a j m y n a to z „ p i e r e p i e l i c ą " czy „ d z i a d e m " , co p o z w a l a n a o d c z y t a n i e sensu: c h t o n i c z n o ś c i ХГХ -wiecznej cech fizycz­ (to a k u r a t (ziarno, k o ś c i , k a m i e ń zakładzinowa uległa szkody dla jej pierwotnego „ C e l n y k a m i e ń na fundament itp.). O c z y w i ś c i e daleko idącej — ich w kulturze chrystianizacji, jed­ s e n s u , co z i l u s t r u j ę p o l s k ą C h r y s t u s z nieba z e s ł a n y , pieśnią do którego b r z e g i s w e m i c h o d z ą w s z y s t k i e ś c i a n y . . . " ^ ( Ś w i ą t k o w s k i , 1950/51, s. 549). Na zakończenie łeczność Jak w istocie sądzę, dacze kilka Bajburin radzieccy hipotetyczny, struktur o t y m , co który zainteresowania trudno zweryfikować, trwania. To tego synkretycznego w ostatnie okresu powoli systemu efekcie w mem, w y m u s z a j ą o jaką spo­ tu rekonstruowana? archaicznych S ł o w i a n , a i inni ale także i oczywiście trudno jest to ba­ obraz sfalsyfikować. Za­ określenie istnieć jest mianem tzw. trafne: poza i inne, i faktyczne tak b y ł o ( k u l t u ­ „wielojęzyczność"; się wyspecjalizowane o k r e s i e j u ż nie szczególnie każde działanie z „języki", pierwotnego, m. in. techniczne ma techno­ mityczną „ j ę z y k i " , o ile n i e u l e g n ą s y n k r e t y z a c j i z p i e r w o t n y m syste­ na grupie w y p r a c o w a n i e n o w y c h form przekazu. J e d n a k ż e tura Х Г Х - w i e c z n e j w s i — mimo wszystko — jest znacznie bliższa a r c h a i c z n e j (m. i n . s a m a „ignoruje jest etnogenezą; przechodzi n a wydzielają tym s y m b o l i k ę ) ; nb. n o w e tury wątpliwości: tej c z ę ś c i k o d u k o m u n i k a c y j n e g o , k t ó r a b y w a o k r e ś l a n a długiego chłopska logia; budzić odczytanie interpretacji ś w i a t a k u l t u r y c h ł o p s k i e j X I X w., strukturami długiego trwania musiały ra może interpretacja świata poszukuje obrazu ś w i a t a podzielają r a z e m jest to c z ę ś c i o w e a właściwie słów t u chodzi, c z y j a siebie historię"), niż modelowi uważa za niezmienną, izolowaną, dynamicznej, w i e l o j ę z y c z n e j kul­ modelowi „kultury kul­ wyraźnie, amerykań­ skiej" X X w. Literatura B a j b u r i n 1981 Albert K . Semiotičeskij jołogia, K u n i c k a 1979 Ł o t m a n Jurij, 1979 i[w:] Materialnaja kul'tura i mi- przestrzeni domowej według tradycyjnych wyobrażeń ludo­ U s p i e n s k i Borys mechanizmie kultury, [w:] Semiotyka kultury, Warsza­ Kazimierz Kultura Stomma i mitología „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I I I , z. 1. O semiotycznym wa. M o s z y ń s k i 1967 veščej Barbara Organizacja wych, 1977 status Leningrad. ludowa Słowian, t. I , W a r s z a w a . Ludwik Determinanty polskiej kultury ludowej XIX wieku, „Polska Sztuka L u ­ dowa", R . X X X I I I , n r 3. Ś w i ą t k o w s k i 1950/51 Pomoc Henryk sąsiedzka przy budowie, „Prace i Materiały E t n o g r a f i c z n e " , t. VIII-IX. Spis skrótów: МОЕ M i ę d z y u c z e l n i a n y Obóz Etnograficzny SCS język staro-cerkiewno-słowiański Gabriela Augustynowicz �259 RECENZJE I. G E O R G I E V A , Bylgarska narodna mitołogija, wyd. Nauka i ízkustvo, Sofia 1983. W y r ó ż n i o n a w r o k u 1984 n a j w y ż s z ą n a g r o d ą B u ł g a r s k i e j A k a d e m i i N a u k k s i ą ż k a Ivanički Georgievej go omówienia wą Bułgarów. niewątpliwie Bułgarska mitologia najważniejszych A u t o r k a nie rezygnuje kładzie stanowi ze encyklopedyczne­ starań, by rzecz i wady, związane m i e r z o n e g o nie t y l k o j a k o n a u k o w e , obfitości przykładów materiał ducho­ systemowo, ale książki do prezentowany kulturę ująć dzący niemal wyłącznie z wieku X I X i początków X X . T a „materiałowość" zalety, a l e j e d n o c z e ś n i e na próbę się na l u d o w ą pocho­ swoje nacisk ludowa składających źródłowy, ma większy pojęć, z samą koncepcją lecz t a k ż e i p o p u l a r n o n a u k o w e . zaczerpniętych z autentycznej dzieła, W za­ stosunku kultury ludowej komenta­ rze i i n t e r p r e t a c j e a u t o r s k i e n a l e ż y u z n a ć z a b a r d z o o s z c z ę d n e , s z c z e g ó l n i e w p i e r w ­ szej części książki. Stopniowo p e ł n i ą , co o c z y w i s t e , w ich udział zamykającym w tekście narasta, n a j w i ę k s z ą książki, pozwala bowiem czytelnikowi mniej wtajemniczonemu dzę z prezentowanej dziedziny zaś k s i ą ż k ę p o d s u m o w a n i u . J e s t to c e n n a na lekturę aktywną rolę zaleta w teoretyczną i stopniowe wie­ wzbudzanie jego zainteresowania. We „Wstępie" Georgieva w y j a ś n i a , kultury narodowej się miała światopoglądu nych stosunków bułgarskiej Powstanie Bułgarów od klasowych, samorodnej a średniowiecza mitologii u s t r o j u rodowego. N a s t ę p n i e po jako ludowej ludowej dla budowania jako system jednocześnie twórczości omawianej j a k i e znaczenie ideologia l u d o w a dla kształtowania uformowanie się kapitalistycz­ źródło (ludowych wiąże natchnienia pieśni, autorka zestawia m i t o l o g i ę bułgarskiej istotny ze ludową dla bajek, bogatej podań społecznością i religię, w y ż e j itp.). czasów oceniając p i e r w s z ą , ta ś w i a d c z y b o w i e m w e d ł u g n i e j o a k t y w n y m s t o s u n k u c z ł o w i e k a do o t a ­ czającego świata, o próbach duje o pasywnej postawie W tych mitu rozważaniach oraz m i t o l o g i i wotności na terenie opanowania sił w n i m d z i a ł a j ą c y c h , religia zaś decy­ c z ł o w i e k a , uzasadnionej poczuciem bezsilności i strachu. wstępnych poświęca porównawczej Bułgarii autorka i zwraca mitologii nieco uwagę pogańskiej na miejsca fenomen ogólnej teorii szczególnej i jej w s p ó ł i s t n i e n i a z ży­ chrześci­ jańską. Rozdział I — „Kosmos orgieva omówieniu wchodzących Podobnie w i w bułgarskich wierzeniach ludowych" — poświęca wyjaśnieniu skład bułgarskiej semantyki ludowej szeregu kosmologii j a k to c z y n i t a k ż e w r o z d z i a ł a c h przedstawień w następnych, bogatą (bluszcz, jemioła, innosłowiańskiego Zwierzęta wspomniane: motyw j a w o r , d ą b , orzech, potraktowane — dereń, czosnek, drzewa i rośliny nich mi­ w ludowym światopoglądzie, wyprowadzona z głóg, „przeklęte"), (jeleń, orzeł, w i l k , n i e d ź w i e d ź , k o ń , koza, ż m i j a ) . W s k a z a n e jest z w omówione Słońce, Księżyc, Gwiazdy, Ziemia, Drzewo Kosmiczne, Rośliny jabłoń, leszczyna, a jako o d r ę b n y każdego ważności. dokumen­ s z c z e g ó l n i e c h ę t n i e w s k a z u j e p r z y t y m analogie tologii g r e c k i e j oraz w k s i ę g a c h W e d y . W r o z d z i a l e j a k o o d r ę b n e h a s ł a s ą po k o l e i : Niebo, Ge­ przekonań ich hierarchii podając t a c j ę b u ł g a r s k ą , z r e g u ł y s i ę g a t a k ż e d l a p o r ó w n a n i a do m a t e r i a ł u i również niesłowiańskiego, i wierzeń miejsce funkcja, stosunek wobec c z ł o w i e k a i s p o ł e c z n o ś c i ludzkiej. I tak na p r z y k ł a d a u t o r k a zdaje sprawę z ludowej wizji na i z pośredniego księżyca, Niebo, Nieba z perspektywy ziemskiego z antropomorficznych człowieka, i to j e s t r z u t o w a n i a zoomorficznych Kosmosu (świat model ctwie •— d r z e w o k o s m i c z n e ludowym i w funkcji — u k a z u j e poprzez obrzędowej różne (drzewko podziale życia słońca g ó r n y , c z y l i N i e b o — Z i e m i a — Ś w i a t dolny, p o d z i e m n y ) , k o s m i c z n y l u d o w y świata miejsca Ziemi w trójdzielnym wyobrażeń jego w a r i a n t y w weselne czy drzewko zdobni­ „kumo- we"), z a p o z n a j e w r e s z c i e c z y t e l n i k a z b u ł g a r s k ą l u d o w ą s y m b o l i k ą z w i ą z a n ą z w y ­ mienionymi w y ż e j roślinami i zwierzętami. �260 RECENZJE Jako wyodrębniony podrozdział, m e n t ó w i s t o s u n k ó w " , potraktowane garów wełny, czenie w realizującej obrzędach związki weselnych pewnych ele­ jest o m ó w i e n i e roli w kulturze duchowej noszący Buł­ z siłami tytuł: „Mitologizacja chtonicznymi i pogrzebowych, i z płodnością, opozycyjność jej z n a ­ wobec lnu i konopi, u ł a t w i a j ą c y c h ł ą c z n o ś ć ze ś w i a t e m g ó r n y m , d a l e j — m e t a l i ( a p o t r o p e i c z n y c h właści­ w o ś c i ż e l a z a i m i e d z i ) , soli, ognia, w o d y (tu w y r ó ż n i o n e r o d z a j e w o d y w zależności od nabierana w jej mocy magicznej n p . nenačeta milczeniu). W y j a ś n i a n e przy k t ó r y m człowiek jest t a k ż e sam — nietknięta ludowe czy użycie czyni się m i a r ą myłcanata kategorii — czasu i przestrzeni, dla o t a c z a j ą c e g o go świata i stanowi jego c e n t r u m , czas u j m o w a n y j e s t c y k l i c z n i e , a sposoby p o k o n a n i a g r a n i c y ten — t a m t e n ś w i a t s ą ś c i ś l e z a l e ż n e od c z y n n i k ó w c z a s u i m i e j s c a . W rozdziale mediator świata II, noszącym kosmiczny", Bułgarów tytuł Georgieva „Mitologiczna zajmuje się (i p a r o m a j e j a n a l o g a m i ) , prezentacja jedną tylko uznając żmija. postacią Żmij z jako mitycznego ją za s z c z e g ó l n i e interesującą i c i e k a w i e i l u s t r u j ą c ą m i t y c z n y m o d e l ś w i a t a w r a z z jego k o m p l i k a c j a m i . T e k o m ­ plikacje i niekonsekwencje mitologii różnego bułgarską zaświadczoną Omówione u z n a j e a u t o r k a za r e z u l t a t g e n e t y c z n y c h pochodzenia, są tam w które źródłach kolejno złożyły s i ę ostatecznie XIX- i XX-wiecznych, z wyobrażenia dotyczące: nawarstwień na ludową jakich pochodzenia mitologię korzystała. żmija (różne w e r s j e ) , jego w y g l ą d u , s i e d z i b y oraz p r z y p i s y w a n y c h m u p r z e z l u d f u n k c j i . autorka c a ł k i e m niepotrzebnie niektórych kochanej decyduje się na komentarz z zakresu psychiatrii dla o p i s ó w kontaktu żmija z l u d ź m i ( m y ś l ę tu o t ł u m a c z e n i u motywu w żmiju" jako przechodzi n a s t ę p n i e niektórymi przykładu psychozy z ł a d e m , łamię wąż, w ze żmijem, z a ś i chałę wierzeniach W wionych maniakalno-depresyjnej). do i n n y c h postaci m i t y c z n y c h : lamii cechami zajmujących a raczej p r z e c i w n ą , dostrzegalną ł a t w o w totemu. ich Czasami mitycznych w i chały, istocie spokrewnionych pozycję odmienną, o d m i e n n o ś c i ich funkcji, ł ą c z ą c y c h z c h a o s e m . T u o m ó w i o n y jest t a k ż e , ł ą c z n i e ze o którym zakończeniu jednak autorka odnajduje rozdziału istotach i „za­ Georgieva podsumowuje zestawia jego dawną informacje je z m a t e r i a ł e m rolę żmija żmijem, słowiańskiego bułgarskie o niebułgarskim przedsta­ oraz po­ r z ą d k u j e n a d a w a n e t y m istotom w k u l t u r z e ludowej znaczenia. W kolejnym rozdziale III, zatytułowanym „Między życiem a śmiercią. d i w y , o r i s n i c e , choroby", G e o r g i e v a b i e r z e n a w a r s z t a t i n n e postacie z Samo- mitycznego ś w i a t a B u ł g a r ó w , p r z y c z y m ł ą c z e n i e i c h w j e d n ą g r u p ę nie w y d a j e s i ę w y s t a r c z a ­ j ą c o u z a s a d n i o n e . M i a ł a co do tego w ą t p l i w o ś c i t a k ż e s a m a a u t o r k a , skoro wała w zakończeniu poświęca rozdziału t a m samodiwom, ze które zwyczajowego można podsumowania. porównywać s a ł k a m i c z y b o g i n k a m i , n a co w s k a z u j e i c h z w i ą z e k nie funkcji strażniczek obudowanych ręką w ó d (źródeł ludzką). z naszymi odnotowuje uwagi dziwożonami, r u ­ z naturą, żeńska płeć, n a t u r a l n y c h i czesm, Georgieva zrezygno­ Najwięcej pełnie­ czyli w y p ł y w ó w różne sposoby t a k t u t y c h postaci z l u d ź m i , p o w o ł u j ą c s i ę przy t y m c z ę s t o n a odpowiednie literatury ludowej sumowuje, (pieśni, podania). W i e d z ę podkreślając ich zasadnicze o tych postaciach cechy, wśród nich wody, realizacji kon­ teksty demonicznych związek z pod­ dziką, nie t k n i ę t ą przez c z ł o w i e k a n a t u r ą . Podstawową funkcją istot demonicznych jest o k r e ś l a n i e l o s u ludzkiego. S ą to w i ę c terenie Bułgarii: o r i s n i c i , narečnici, siostry, n i e ś m i e r t e l n e , k t ó r y c h ka zestawia u k a z u j ą c t a k ż e analogie receñid siedziba bardzo bogaty m a t e r i a ł omówionych w następnej czy sudenici. Są znajduje się na k o ń c u źródłowy z terenów to zazwyczaj świata. bułgarskich u i n n y c h S ł o w i a n oraz w mitologii na trzy I tu autor­ i sąsiednich, greckiej, powstrzymuje s i ę j e d n a k od w y c i ą g a n i a z t y c h a n a l o g i i w n i o s k ó w g e n e t y c z n y c h lizy semantycznej. kolejności w i e s z c z k i losu, n o s z ą c e r ó ż n e n a z w y i od g ł ę b s z e j a n a ­ �261 RECENZJE W t y m s a m y m rozdziale Georgieva z a j m u j e się ludowymi personifikacjami cho­ r ó b (bolestí), postępowaniem magicznymi. Zwraca z nimi, ich obłaskawianiem, uwagę inne z w i ą z a n e z kultem n a to, ż e o b r z ę d y z innymi objętymi s ą one karakondžo. t y c h istot przypominają samodiw. W zakończeniu rozdziału zku leczniczymi praktykami dotyczące w omówione tej grupie s ą istoty m i t y c z n e postaciami o bardzo l u ź n y m mitologii bułgarskiej. zwią­ Nazywane S ą to d u c h y p o j a w i a j ą c e s i ę t y l k o r a z w r o k u w c i ą g u 12 d n i od W i g i l i i (Ignatovden) do J o r d á n a (Jordanovden l u b Babinderi), w c i ą g u tzw. po­ g a ń s k i c h , n i e c h r z c z o n y c h l u b d i a b e l s k i c h nocy. A u t o r k a s t w i e r d z a z a n i k a n i e w i a r y w te d u c h y pod k o n i e c w i e k u X I X i k r z y ż o w a n i e z wierzeniami w prawdopodobnie W związanych przejęte z mitologii g r e c k i e j . rozdziale postacie się wierzeń z nimi w a m p i r y i w i l k o ł a k i . P o d e j r z e w a i c h pochodzenie obce, I V „W świecie Georgieva m a r t w y c h . W a m p i r . S t o p a n . N a w y " •— charakteryzuje jako przynależne do świata omawiane „tamtego", a więc do ś w i a t a z m a r ł y c h , p o w r a c a j ą c y c h do ś w i a t a ż y w y c h , p r z y c z y m i t u z a s a d a t a k i e j k l a s y f i k a c j i w y d a j e s i ę d y s k u s y j n a , ze w z g l ę d u ku człowieka opiekuńcza do n i c h — n e g a t y w n a , stopana (gospodarza). na zasadniczą odmienność zagrażająca, w a m p i r ó w i naw, stosun­ a patronalna, Najpierw autorka zajmuje się wampirem, przy­ p o m i n a j ą c jego r ó ż n e d i a l e k t a l n e n a z w y s ł o w i a ń s k i e , w y m i e n i a o k o l i c z n o ś c i i p r z y ­ czyny, dla których wyobrażenia nieboszczyk może się wampirem, najpospolitsze się, Tu na jest t a k ż e w i l k o ł a k niektórych dostrzega możliwość rowników stacią wampirów, wylicza w y m i e n i a wreszcie stosowane przez l u d wobec w a m p i r ó w ś r o d k i zapobiegawcze. rom, wyglądu stać ich cech fizycznych i zachowania omówiony dotyczące (vrkolak) terenach Słowiańszczyzny krzyżowania się wierzeń i czarownice, k t ó r z y w różnych zwierząt j a k o istota i ptaków demoniczna pokrewna identyfikowana z nimi. wampi­ Georgieva o wampirach z wierzeniami w cza­ roli „ ż y w y c h w a m p i r ó w " p o j a w i a j ą s i ę pod (strzygi). P r z y c h y l a s i ę k u tezie słowiańskim o po­ pochodzeniu w i e r z e ń o w a m p i r a c h . Równie przedstawia zane jest dziećmi szczegółowo, choć autorka książki ze zmarłymi n i e t a k obszernie nawy, nie chrzczonymi dziećmi, z a b i t y m i . S ą to i s t o t y s z c z e g ó l n i e położnic (do 40 dni i b y d ł a . O b o k naw, mitologii fikacją morawa porodzie) dla blisko na uboższy których martwo niebezpieczne noworodków, materiał, pochodzenie urodzonymi, dla b r z e m i e n n y c h a także dla związane ze demoniczne śmiercią. Do kobiet, innych będące nich należą ze śmiercią Podobną ma pozycję też s w o j ą z a j m u j e t e ż Nežit węższą personi­ mora — lub polski (Nieżyt), specjalizację ludzi ludowej (w r ó ż n y c h w e r s j a c h t y c h n a z w ) , p r z y c z y m j a k o i c h o d p o w i e d n i k związkiem zwią­ porońcami, w y w o d z i s i ę od z n a c z e n i a „ ś m i e r ć " , w s p o t y k a s i ę jeszcze i n n e postacie względnie wskazuje Georgieva Marzannę. poza i których nazwę bułgarskiej śmierci, po ze w z g l ę d u istoty demoniczne, który personifikuje ból z ę b ó w . N a j w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c o n o w t y m r o z d z i a l e postaci stopana, kuńczego (patrona, zarówno z obiektami jak i natury rosyjskiego domowego). Istnienie tej c z y l i d u c h a opie­ postaci związane ś w i a t a kultury (domami, b u d y n k a m i obejścia (drzewami, źródłami, polami, lasami). Stopan mógł bywa gospodarczego), ukazywać się w r o z m a i t y c h k s z t a ł t a c h , n a j c z ę ś c i e j j e d n a k p r z y b i e r a ł w y g l ą d w ę ż a . Z a b i c i e takiego w ę ż a p o c i ą g a ł o z a s o b ą ś m i e r ć k o g o ś z r o d z i n y tego, co stopana głowy domu. Siedziba opiekuna lokalizowana była do niego wiązano odegrał pod progiem przez komin. W stopana rolę ze i p o m y ś l n o ś ć rodu. regionach przodkiem istotną. W swym rodu, Bułgarii który nowym zabił, najczęściej z. budynkiem lub przy ognisku, a o p u s z c z a ł niektórych zmarłym szczególnie domowego z w i ą z a n e g o w w on d o m i sposób dbał wchodził jednoznaczny przeszłości wcieleniu — mieszkalnym on tegoż o rodu zdrowie �262 RECENZJE Pewne w roli podobieństwa pozytywnej szałych wiążą budynkach. Według złożenia síopano z tałasomem, który mógł występować ( o p i e k u ń c z e j ) , ale t a k ż e negatywnej, s z k o d z ą c e j , np. w Georgievej pojawienie ofiary (ludzkiej lub z a s t ę p c z e j ) jest on z w i e r z e n i a m i o s t r a ż n i k a c h się tałasoma było przy wznoszeniu b u d y n k ó w zakopanych skarbów. opusto­ rezultatem albo Tak więc wiązany o ile i jego f u n k c j e m o g ą b y ć w y j a ś n i a n e k u l t e m p r z o d k ó w , t a t a s o m — nie, ze stopem względu n a o d m i e n n e pochodzenie. B u ł g a r s k i e g o stopana u k a z u j e a u t o r k a n a s z e r o k i m tle p o ­ równawczym, odpowiedniki powołując s i ę n a jego m o ż l i w e rosyjskie, ukraińskie, b i a ł o r u s k i e , a t a k ż e polskie (dziad). Z a k o ń c z e n i e r o z d z i a ł u z m i e r z a do p o d s u m o w a n i a ludowych poglądów Bułgarów na temat duszy i śmierci, a w przedstawionych wierzeniach w s k a z y w a n e s ą ś l a d y a n i m i z m u i totemizmu. O s t a t n i , nie n u m e r o w a n y r o z d z i a ł nosi t y t u ł „ S i a d y mitologii p o g a ń s k i e j w c h r z e ­ ścijańskim kulcie świętych", wymienionych w Jerzego oraz ś w . Modest tytule Welesa a zawiera parę kultów, w (Wołosa) (identyfikowany i zestawień kilku postaci tym: P e r u n a i ś w . Ilii (Eliasza), św. również Vlasa, którego z odpowiednikiem konujące jest umieszczone proces na We koniec mógł „Wnioskach" sformułowanych dokenać tych r o z w a ż a ń kult jakiegoś bóstwa wzajemnych w p ł y w ó w próbuje przebiegać stwierdzenie pogańskiego w sposób na k o ń c u książki rekonstrukcji ludowej mitologii konsekwen­ autorki, że z kultem skomplikowany. wstecz na się głównie siły i możliwości p r z e k a z y w a n y m za p o m o c ą gijnego, z n i s z c z e n i a poprzedniego s i ę do niego. B u ł g a r s k a socjalnego. cjacyjne. W l u d o w a jest rozmaitych k o d ó w : U podstaw omawianej mitologia autorka systemu w i e r z e ń , systemem się uchronić wierność uważa religijnym podstawom przede spełniać lud bułgarski w s z y t k i m te odnaleźć można odkrywa ślady pir). N i e brzmi to Georgieva żmij, ta-kich k u l t ó w własność zastanawia ponieważ się także ogólnosłowiańską nie nad mitologia pod problemami (np. ż m i j - s m o k ludowa Ivanicki względem motywy (m. chleby in. fresk technicznym zdobnicze dokładnie, genezy mogą nadal (wam­ z jakiej opisanej Słowian, obrzędowe, przedstawiający zarazę, także ikonę jako postać (samodiwy), per­ mitologii. Prabułgarów oraz negatywna, jeszcze inne za głowice niszcząca), późniejszą (orisnice). G e o r g i e v e j w y d a n a z o s t a ł a w formie i interesująco z przedmiotów dobranych szereg ilustracji, bar­ zna­ przed­ k u l t u r y materialnej (w t y m s y m ­ k r z y ż a , p t a k a , o r n a m e n t y h a f t u ze s t r o j u lasek pasterskich), p r z y k ł a d y czarownicę n i e w y r a ź n y , a l e za to b a r d z o s u g e s t y w n y m które oko o b w o l u t ą , z a o p a t r z o n a j e s t w bole k o s m i c z n e : s ł o ń c a , k s i ę ż y c a , m o t y w ludowego, choćby współczesności inne z a ś z a m i e r a j ą wiadomo mitologicznych antyczno-słowiańską dzo a t r a k c y j n e j . P o z a p r z y c i ą g a j ą c ą stawiających: światopoglądu, orisnice), i n f i l t r a c j ę mitologii a n t y c z n e j do s ł o w i a ń s k i e j komitych natomiast s y s t e m u m i t ó w . N i e k t ó r e z o m ó w i o n y c h postaci m i t y c z n y c h u w a ż a inne z a k o n t a m i n a c j ę Bułgarska Z a ż y w o t n e we ini­ przed­ jest t a k a ocena. C z y z p e r s p e k t y w y ż y w e j t r a d y c j i u s t n e j ? niej nawarstwienia s y s t e m ó w późnoantycznego za ludowego (samodiwy, przekonująco, spektywy f o r m u ł o w a n a Widzi w światopoglądowym. reli­ obrzędy przed podejrzeniami o f r a g m e n t a r y c z n ą elementy f u n k c j e estetyczne dosto­ polistadialnym, c h r z e ś c i j a ń s k i c h , j a k a n i m i z m , totemizm, s z a m a n i z m oraz k u l t p r z o d k ó w , stara światopo­ chrześcijań­ kulturowego, kalendarzowego, szeregu m i t o l o g e m ó w mitologii podstawie do g l ą d u k s z t a ł t u j ą c e g o s i ę w okresie ś r e d n i o w i e c z a , k i e d y to ś w i a t o p o g l ą d sowywał nie świętego, Georgieva przypomina, że Bułgarów ź r ó d e ł z X I X i p o c z ą t k ó w X X w . R e k o n s t r u k c j a odnosi ski, nie m a j ą c też z g r e c k i m Hermesem), dalej A r t e m i d y i ś w . dokonanych p o r ó w n a ń p o w o d u j ą , że najbardziej prze­ zawsze da s i ę i d e n t y f i k o w a ć a św. bywa Mariny, Dionizosa i ś w . Trifuna. R e z y g n a c j a z solidniejszej analizy i w cji pewna p o w i e r z c h o w n o ś ć panteonu następnie dojącą diabła, o b r a z u j ą c y czumę, św. Krzysztofa z końską inny, ikonograficzne wprawdzie czyli dosyć personifikowaną głową), niektóre rekwizyty obrzędowe �263 RECENZJE <chorągiew weselna). portretowymi gatymi Tego rodzaju ilustracje współczesnych ludowych przypisami, p o w o ł u j ą c y m i się na skie, o charakterze m a t e r i a ł o w y m , p i s a c h t y c h zamieszczono przeplatane informatorów. wykorzystane a także są może b y ć bardzo zdjęciami opatrzona źródła, nie jest tylko ludowej, pomocny obrzędów, świata dla specjalistów, bo­ bułgar­ na odpowiednie opracowania. W przy­ m. in. wiele s t r e s z c z e ń oryginalnych l u d o w y c h i w i e r z e ń . D o ł ą c z o n y indeks w a ż n i e j s z y c h h a s e ł i m o t y w ó w terialnej, medycyny świetnymi Książka opowieści z zakresu kultury m a ­ demonów, a także haseł korzystających z dzieła imiennych, dla potrzeb naukowych. Mimo pewnych tyczności mankamentów : nie dość spójn e wywodu, przejawiających się czasami prezentowanego m a t e r i a ł u , a t a k ż e r ó ż n y c h w chao- wątpliwości co do sposobu i n t e r p r e t a c j i a u t o r k i , c a ł o ś ć n a l e ż y u z n a ć za r z e c z g o d n ą szczególnej uwagi inspirujący i polecenia t a k etnografom, j a k i folklorystom. k r o k w k i e r u n k u p o ż ą d a n e j s y n t e z y l u d o w e j mitologii Stanowi ważny, słowiańskiej. Krzysztof R U D O L P H P E T E R S , Islam History, Uświęcony oni, religijną że w muzułmańską ludy ciągu działalność tureckie i mongolskie w siłą niowieczu nie zbrojną decyzji najeźdźców rodzaj czasem of Jihad in Modern przejścia na mongolskich dzących w samego one w świętej islamu, nieraz na na dysponujące którzy islam tam było podbitym wojny, przykłady w różnych krain średniowieczu liczne n i e r a z bez p o r ó w n a n i a właśnie bowiem lektury Wszystko te po­ przykła­ postępowanie średnio­ przez nich m u z u ł m a ń s k i m jest ze Iranie. skomplikowanym w Europie, interpretacje a także zjawisk przepisy śred­ — i w Polsce, jak sporo kulturowych zacho­ T y m ciekawsza wydaje się zatem praca R . P e ­ wojny m u z u ł m a n ó w i konfrontacji kolonializmu w X I X i X X w. Przede pierwsza część książki, w której wojenno-religijną doktrynę z punktu widzenia poszczególnych szkół Rozmaicie religia poprzez p o s t ę p o w a n i a . W o k ó ł tej d o k t r y n y , p o d o b ­ czyli ś w i ę t e j doktryny z r e a l i a m i europejskiego j a k i przekazami ich nawrócone dotarli. K l a s y c z n y m połączonej narosło opaczne świecie muzułmańskim. warta uważnej tu wy­ Dowo­ dzisiejszych m u z u ł m a n ó w wypracowali w g ł ę b o k i m doktryny dokoła Rzutują się Proroka zaakceptowały głębi Azji, obszarach terytoria z o s t a ł y Wskazuje z g o r ą c o temu przeczy. i na niektórych Rozległe niż muzułmanie, t e r s a n a t e m a t istoty dżihad, zaś Doctrine muzułmanów czasy i m i e j s c e — r e g u l a m i n e m jak i mitów. tylko podboju. misyjną. T y m niemniej przodkowie n a owe The zbrojny podbój łączy się dziś najchętniej na fakt, że w i a r ę dobrowolnej wiecznych wieków się drogą a także tężniejszą dem doktryną islamu. Wielu w s p ó ł c z e s n y c h rozprzestrzeniała Afryki, Colonialism. T h e H a g u e — P a r i s — N e w Y o r k 1979, M o u t o n P u b l i s h e r s . znawcami dzą and Wrocławski interpretowano, posługując tej wszystkim autor analizuje muzułmańskich. się zarówno Koranem, tradycji. jaki wybuchnął w V I I w . m i ę d z y M a h o m e t e m i g r o m a d ą jego z w o l e n n i k ó w , z b i e g ł y c h do zaczęło się od niewielkiego miasta-oazy J a t r i b oraz m i e s z k a ń c a m i k u p i e c k o - p ą t n i c z e j czątku, dość niemrawo, ograniczając n i c z y c h i p o r y w a n i a sobie n a w z a j e m gdzieś pośród konflikt religijnego pustyń nowej, agresywnej i suchych zbrojnego, M e k k i . W o j o w a n o , p r z y n a j m n i e j z po­ się zrazu do tradycyjnych w y p a d ó w stad. P o j e d n e j i po d r u g i e j stronie ciach brały udział grupy koczowniczych miniaturowy konfliktu beduinów liczących na łup. A jednak w i z j o n e r a z jego o j c z y s t y m m i a s t e m , gór Półwyspu p o t ę g i . M i a ł a ona n i e b a w e m rozbój­ w Arabskiego, stał się star­ ten rozgrywany początkiem zawładnąć Afryką Północną i Hisz­ p a n i ą , u p o k o r z y ć B i z a n c j u m i zmiażdżyć sasanidzkich w ł a d c ó w Iranu. K a ż d e z w y - �264 RECENZJE darzeń małej wojny Jatrib-Medyny z Mekką resztę plemion arabskich Mahometowi, użyto tworząc doktrynę Arabów wywodom wysiłek z istniej Petersa, niewiernymi, miejsc ó w termin w temat także muzułmańskie określa celu. A poprzez atakowanie ich, ich j ę z y k u a r a b s k i m i czy p o ś r ó d znaczenia określonego kultu, niszczenie ją na do w a l k i nie u w a ż a j ą wają oznacza zgoda prawo zmierzający podporządkowujących dżihad. Co jednak d o k ł a d n i e mych i serii w a l k , nie t y l k o d o k ł a d n i e z a p a m i ę t a n o , l e c z bożków". słowa „dżihad"? w sposób ten zatem dżihad zagarnianie Lecz niektórzy czyjś może ich Jeżeli intensywny oznaczać własności, z klasyków „walkę burzenie islamu wojną". Natomiast „wojną większą", posiadającą charakter c h w a l e b n i e j s z y , j e s t w a l k a j e d n o s t k i ze z ł e m , ze z ł y m i s k ł o n n o ś c i a m i , a n a w e t b o ż n e studiowanie p r a w a k o r a n i c z n e g o . I n n i jeszcze pisarze m u z u ł m a ń s c y j ą a ż c z t e r y r o d z a j e d ż i h a d : ten, k t ó r y zaangażowany i w prawa, wiodą „wojnę „wojnę języka". C i , którzy ręki". którzy walczą wyrusza „wojnę miecza" na zdobycia łupów lub Natomiast siłą w y m u s z a j ą „wojnę z niewiernymi przeciwko tylko dla złymi zachowanie dobra a okrycia w się sercu kryje sławą czy ataku stawały państwo w y s p u zamieszkane stwo. Ś w i a t jającą plemienne od samego p o c z ą k t u oraz obszar w o j n y (dar na których rządzili m u z u ł m a n i e drugiej — reszta ś w i a t a , mańscy al-harb). każdą czy wyznawcy na dwie przedmio­ enklawy n i e g d y ś n a judaizm lub podzielili prak­ sąsiadów, a na­ o b o j ę t n ą , czy Arabów-politeistów, p r o s t o t ą ludzi wczesnego ś r e d n i o w i e c z a al-islam) Do grupy przez l u d n o ś ć n a w r ó c o n ą bowiem wyłącznie zaspokojania muzułmańskie obszary religii P r o r o k a . I b y ł o r z e c z ą się tacy jednak zaświatach. p i e r w s z y c h w i e k a c h swojego istnienia s t ę p n i e rozszerzano porządku dopiero islamu. Ktokolwiek tycznie w o j n ę u z n a w a ł o za ś w i ę t ą . Uderzano na n i e m u z u ł m a ń s k i c h tem skłonnościami, miecza" p r o w a d z ą niewiernym, pragnienie z e m s t y — n i e c h nie l i c z y n a n a g r o d ę w W z m a g a s i ę ze s w o i m i na­ wyróżnia­ s e r c a " . K t o k o l w i e k poucza i n n y c h o t y m co dobre, a co z ł e . j e s t muzułmanie, chęć ich takiej b y n a j m n i e j z a n a j w a ż n i e j s z ą w obliczu B o g a . P r z e c i w n i e , n a z y ­ „mniejszą prowadzi „wojnę sa­ wierzyć Proroka z rozbra­ c z ę ś c i : obszar i s l a m u Do p i e r w s z e j k a t e g o r i i n a l e ż a ł y i gdzie o b o w i ą z y w a ł y z tym że niektórzy s k ł o n n i byli jeszcze w y r ó ż n i a ć k a t e g o r i ę pół­ chrześcijań­ zasady p r a w a średniowieczni {dar ziemie, koranicznego. myśliciele muzuł­ „ o b s z a r ó w traktatowych", których n i e m u z u ł m a ń s c y m i e s z k a ń c y z a w a r l i traktat z kalifem i płacili m u daninę (haradż) w z a m i a n za pozostawienie ich w spokoju. Wojna z niewiernymi była o b o w i ą z k i e m całej społeczności m u z u ł m a ń s k i e j . Przy­ w ó d c a tej s p o ł e c z n o ś c i , i m a m l u b k a l i f , w i n i e n o g ł a s z a ć z a t e m dżihad co n a j m n i e j raz w roku i k i e r o w a ć ekspedycję oraz piecznym niewiernym. słabość sąsiadom armii — muzułmańskiej przeciwko najbardziej u c i ą ż l i w y m W wyjątkowych lub z ł y stan okolicznościach, dróg w i o d ą c y c h niebez­ takich na terytorium imam miał prawo z ekspedycji z r e z y g n o w a ć . W p r z e c i w i e ń s t w i e do s u n n i t ó w podkreślali kierować szczególnie stanowczo, t y l k o s a m i m a m . A z a t e m ten że prawdziwą dżihad o d ł a m szyicki, który z n i k n ą ł w r o k u 873 i do d z i ś p r z e b y w a w u k r y c i u , mógł w i e r z y , ż e ostatni szyici osobiście z nie u z n a j e od tej jak wroga, imamów daty wojen o c h a r a k t e r z e d ż i h a d , c h o c i a ż u d z i a ł w w a l k a c h o dobro i s l a m u jest d l a n i c h r ó w n i e ważny i obowiązkowy. Ale w K o r a n i e znajdujemy na temat k o n t a k t ó w w i e r n y c h z niewiernymi zaleceń, które otrzymał rokowi właściwie sobie przeczą. W jakoby rozkaz stronienia nakazano prowadzenie jednym miejscu od pogan. z niewiernymi czytamy, W innym dowiadujemy dysput o Bogu że szereg Mahomet się, że Pro­ Prawdziwym. Ani s ł o w a — j a k d o t ą d — o w o j n i e . S y t u a c j a z m i e n i a s i ę po ucieczce M a h o m e t a z M e k ­ k i i osiedleniu s i ę w J a t r i b - M e d y n i e . M e k k a ń c z y c y z a c z y n a j ą n ę k a ć p r z y j a c i ó ł roka. T e n zezwala na zbrojny opór wobec n a p a s t n i k ó w , Pro­ lecz m a to b y ć w y ł ą c z n i e w a l k a w obronie w ł a s n e j . Nie p r o w o k u j c i e w r o g o ś c i — p o u c z a M a h o m e t . Zaprawdę, �265 RECENZJE B ó g k o c h a t y c h , co nie prowokują wrogości! I wreszcie cza", p o c h o d z ą c e j a k o b y z o s t a t n i c h l a t ż y c i a P r o r o k a , wzięli wyraźnie górę. Wysłannik z niewiernymi. Zabijajcie następują „wersety k i e d y to z w o l e n n i c y B o g a w z y w a w n i c h do b e z k o m p r o m i s o w e j bałwochwalców, gdziekolwiek ich znajdziecie, walki chwytajcie i c h , oblegajcie, z a s t a w i a j c i e n a n i c h w s z ę d z i e s i d ł a ! A j e ż e l i s i ę n a w r ó c ą , to ich wolno, którzy gdyż się Ktc Bóg wybacza nawrócą, winien stają brać i współczuje! się udział łeczność muzułmańską. mie­ miecza dla w was dżihad? Równocześnie nietykalni, Każdy, O d uczestnictwa w Mahomet podobnie jeżeli jak niewierni puśćcie ostrzega: ich zaatakowali spo­ w y p r a w a c h zaczepnych zwalniano nie­ l e t n i c h c h ł o p c ó w , p o w o ł u j ą c s i ę n a p r z e k a z T r a d y c j i (hadis), wedle k t ó r e g o Prorok o d p r a w i ł ż ą d n e g o w o j a c z k i czternastolatka. Z u d z i a ł u w w y p r a w i e w y ł ą c z a n o że miejscowego ani ludzi znawcę obłąkanych, prawa, sprawującego ani niewolników. sądy Gdyby b y ł b y n a r a ż o n y na stratę m a j ą t k o w ą . Z tradycji udział w wyprawie swojej ci, mienie. kadiego. niewolnik Nie zabierano zginął, jego tak­ w bój właściciel wiemy, że P r o r o k nie z e z w o l i ł n a żonie, Aiszy, tłumacząc i ż dżtriad d l a k o b i e t polega n a p i e l g r z y m o w a n i u do m i e j s c ś w i ę t y c h . Surowy czasów zakaz zwolennicy zabierania na wojnę fundamentalizmu młodych kobiet muzułmańskiego wypominają tym do z polityków naszych arabskich, k t ó r z y z a c h ę c a j ą d z i ś k o b i e t y do s ł u ż b y w o j s k o w e j . Nie szli na w y p r a w ę że nie mogli niewidomi, a także t y c h , k t ó r y c h nie s t a ć b y ł o a n i n a w ł a s n e g o punek. stałej Nie w zabierano domu także rodzinie n i a n o u d z i a ł u w dżihad młodego czołwieka. przyłączą chorzy i okaleczeni ani chodzić, ani jeździć konno. Z u d z i a ł u w l u d z i ubogich, środków do tego wojnie stopnia, zwalniano dalej wierzchowca, ani na n i e z b ę d n y którzy nie potrafiliby u t r z y m a n i a n a czas s w o j e j ekwi­ zapewnić nieobecności. pozo­ Zabra­ s y n o m s t a r y c h r o d z i c ó w , c a ł k o w i c i e u z a l e ż n i o n y c h od o p i e k i I wreszcie sprawa dłużników: wymagano s i ę do z b r o j n e j w y p r a w y , p r z e d s t a w i l i z e z w o l e n i e od nich, by od s w o i c h zanim wierzycieli. N a w y p a d e k , g d y b y polegli, p o w i n n i p o z o s t a w i ć w d o m u r o d z a j k a u c j i . Dżihad obowiązywała w i e r n y c h n a w e t w ó w c z a s , gdy b y ł a o g ł a s z a n a p r z e z i m a ­ m a , k t ó r y c i e s z y ł s i ę o p i n i ą c z ł o w i e k a z ł e g o i grzesznego, g d y ż s a m o było Świętej go przedsięwzięcie świątobliwe. rozprawy z niewiernymi pouczenia nieprzyjaciół, ż e oto nie armia wolno było muzułmanów rozpoczynać bez wyrusza w uprzednie­ bój przeciwko n í m z p r z y c z y n n a t u r y religijnej, a nie np. k i e r u j ą c s i ę c h ę c i ą g r a b i e ż y . P r o r o k z a ­ lecał, ażeby najpierw zaproponować poganom p r z e j ś c i e n a i s l a m . G d y b y s i ę zgo­ dzili, t r z e b a i m p o w i e d z i e ć , b y p r z e n i e ś l i s i ę n a t e r y t o r i u m k o n t r o l o w a n e zułmanów. W wypadku gdyby owi nawróceni na islam wojownicy przez m u ­ nie chcieli o p u s z c z a ć s w o i c h siedzib, n a l e ż y i c h ostrzec, ż e n a t y m m a t e r i a l n i e s t r a c ą . P o t r a k t o ­ wani zostaną bowiem tylko jako beduini-sojusznicy i wspólnota wiernych podzieli się z nimi tylko t y m ł u p e m , k t ó r y z d o b ę d ą w e w s p ó l n e j bitwie. A l e m o ż e s i ę zda­ r z y ć , że niewierni nie z e c h c ą p r z e j ś ć n a islam. M u z u ł m a n i e w i n n i ich w e z w a ć wtedy do p ł a c e n i a p o d a t k u p o g ł ó w n e g o . B y ł o b y odmo­ to o z n a k ą , ż e s i ę p o d d a j ą . W o b e c w y p ł a c e n i a p o d a t k u n a l e ż y r u s z y ć w b ó j . W ó d z w y p r a w y dżihad z przyczyn taktycznych zrezygnować z uprzednich apeli mógł naturalnie i religijnych negocjacji. G d y j e d n a k j u ż p r o p o z y c j e p o s t a w i ł , w t e d y n i e w i e r n i m i e l i p r a w o z a ż ą d a ć od niego dodatkowych informacji, takich jak szczegóły religii islamu lub w y s o k o ś ć podatku pogłównego. W s z e l k i e sposoby w a l k i b y ł y Mahometa używała pod dozwolone ł ą c z n i e murami al-Taifa. b r o ń palną. Nie wszyscy uczeni w piśmie z katapultami, których Rozszerzono to zezwolenie armia później zalecali stosowanie takich ś r o d k ó w i na to­ t a l n e j z a g ł a d y , j a k z a t r u w a n i e w o d y p i t n e j czy z a t a p i a n i e m i a s t w o d a m i r z e k . N i e chodziło jednak o w z g l ę d y h u m a n i t a r n e , lecz o p r o s t ą k a l k u l a c j ę , w w y n i k u k t ó r e j �266 RECENZJE można było więcej stracić bo w s z y s c y w r o g o w i e trzymani w w niewoli kosztowne Mając na muzułmanie. odszkodowania, na tym niż zyskać. Po zwycięstwie nie było jeńców, polegli. C o gorsza, w o b l e g a n y m m i e ś c i e mogli z n a j d o w a ć s i ę uwadze Tych śmierć wypłacane branie j e ń c ó w , wikłała zwycięskie rodzinom niewinnie powszechnie wojska islamu uśmierconych. nakazywano oszczędzanie nie­ l e t n i c h i kobiet, c h y b a ż e w z i ę ł y u d z i a ł w b i t w i e . N i e b y ł o n a t o m i a s t zgody co tego, czy m o r d o w a ć obłąkanych, mnichów, nieuleczalnie do chorych, kalekich, niewi­ domych, a t a k ż e r o l n i k ó w i s ł u ż b ę d o m o w ą . S z c z e g ó l n i e c i e k a w y m o ż e b y ć dla nas passus dotyczący rolników, istoty z n a t u r y j a k o b y r z e c z y w y ł ą c z o n e z konfliktu, nieodpowiedzialne, a p o ż y t e c z n e zarazem! T y c h w r o g ó w , k t ó r y c h n i e w o l n o z a b i j a ć , n a l e ż y w z i ą ć do n i e w o l i , c h o c i a ż wszystkich. Jeśli niektórych będzie z nich miał suwa się w tym jeńców wróg nie zechce p o ż y t k u —- n i e c h i d ą w o l n o ! d a l e j : skoro wódz decyduje wykupić, nie a muzułmanin nie J e d n a ze s z k ó ł k o r a n i c z n y c h p o ­ się na zwolnienie starców i mni­ c h ó w , to t r z e b a i m d a ć n a d r o g ę ż y w n o ś ć i p r z y o d z i e w e k . Majątek przytacza wroga s t a w a ł wypowiedzi się naturalnie w ł a s n o ś c i ą przedstawicieli r ó ż n y c h gminy szkół, muzułmańskiej. którzy zgodni są Peters co do n i e c z n o ś c i niszczenia b u d y n k ó w zdobywanych miast. Z t y m że, j a k wiadomo, bowie wcale burzycielską nie odznaczali pasją się zdobywców. w trakcie Wiemy swoich z szeregu zułmańskich, że zdobywcy arabscy częstokroć podbojów publikacji na ko­ Ara­ jakąś szczególnie temat miast mu­ o p a n o w y w a l i miasto i u ż y t k o w a l i je w jego d a w n y m k s z t a ł c i e . C z y j e d n a k w m y ś l d o k t r y n y w o j e n n e j n a l e ż a ł o niszczyć z a s i e w y i gaje owocowe, z a b i j a ć b y d ł o n a p a s t w i s k a c h ? C y t u j e s i ę dzieje podboju Syrii przez Abu wierni zawładną Bakra, który takich praktyk zabraniał, gdyż miał nadzieję, tą k r a i n ą . T a k t y k ę spalonej ziemi n a l e ż a ł o s t o s o w a ć tylko że wtedy, gdy m u z u ł m a n i e cofali s i ę . W zasadzie u c i e c z k a z p o l a b i t w y b y ł a s u r o w o w z b r o n i o n a , c h y b a ż e manewr lem. nie taktyczny. Wolno Niektórzy wolno teoretycy nigdy ustąpić było cofać s i ę przed liczebnie górującym stanowiła nieprzyjacie­ ś w i ę t e j w o j n y dowodzili, ż e 1 2 - t y s i ę c z n e j a r m i i z pola walki, gdyż takiej potęgi wiernych zwolenników Proroka nie p o k o n a n i k t n a ś w i e c i e . I n n i j e d n a k d o r a d z a l i , b y i m a m w y c o f a ł s i ę po p r o s t u w t e d y , gdy z g ó r y jest p e w i e n , ż e m u z u ł m a n i e Sporo d y s k u s j i w z b u d z a ł spośród niewiernych. Mahometa przekaz, wiercę. wspierał wedle Przytaczano oddział którego przegrają... problem ewentualnych Żydów Prorok przykład z plemienia odprawił sojuszników rekrutujących bitwy pod Kajnuka, oferującego W k o n k l u z j i doradzano k o r z y s t a ć Hunain, ale swe gdzie zarazem zbrojne się armię cytowano usługi z pomocy niewiernych tylko w inno­ służbach pomocniczych, a w i ę c z r z e m i e ś l n i k ó w i m a r y n a r z y w s p i e r a j ą c y c h a r m i ę . No i wte­ d y t y l k o , gdy s a m i pomoc z a o f e r u j ą . Otoczone przez innowiercze kraje państwo muzułmańskie sobie n a l i k w i d a c j ę h a n d l u z c u d z o z i e m c a m i . D o k t r y n a dżihad sprzedaży niewiernym takich towarów, które mogłyby ich nie mogło wszelako wzmocnić pozwolić zabraniała militarnie: n i e w o l n i k ó w , w i e l b ł ą d ó w i k o n i oraz o r ę ż a . B e z o k u p u t a k ż e m o ż n a b y ł o zwalniać jeńców jako niezdolnych do prokreacji, a więc bezwartościowych dla wroga, to mnichów i starców. O b s z e r n i e d y s k u t o w a n y m p r o b l e m e m b y ł t a k z w a n y aman, rowe lub indywidualne, zawieszenie dajbija. zawieszenia w przez muzułmanów czyli poręczenie zbio­ niewiernym. Z a modelowe b r o n i u z n a n o u k ł a d z a w a r t y przez M a h o m e t a z M e k k a ń c z y k a m i w H u - O zerwaniu zawieszenia broni d e c y d o w a ł a taktyczny ich udzielane gminy muzułmańskiej. broni, a uprzednio spokoju, m u s i a ł Gdy jednak otrzymał n i e u c z c i w o ś ć w r o g a albo imam decydował od n i e w i e r n y c h d a n i n ę przed r o z p o c z ę c i e m interes się na za pozostawienie działań wojennych daninę zerwanie zwrócić! �267 RECENZJE Ś w i ę t a w o j n a nie m o g ł a t r w a ć w i e c z n i e . M i a ł a d o p r o w a d z i ć do s y t u a c j i , w r e j a t a k o w a n i n i e w i e r n i albo d e c y d o w a l i ny muzułmanów n a p r a w a c h c z ł o n k ó w , albo s k i e j . S t a w a l i s i ę z a t e m dimmi, płacą im nymi drugiej pogłówne, dimmi przed wierców Ale napadem otrzymywali swoją wiarę, wyznawcy wrogów dżihad i bezprawiem jednak tylko Europie. W ewolucję islamu drugiej części s i ę pod po p r o s t u p a d ł a kruszyła ofiarą nie mają presją swojaków. Status mozaiści jasna książki Są podda­ bronić swoich poddańczy i wyznawcy naginano Peters do omawia wojny religijnej w europejskiego europejskiej muzułmań­ muzułmanów, manifestują. obowiązek gmi­ inno­ religii Z a ­ miecz. rzecz swojej się doktryna, k t ó r ą s i ę opiece aktualnych sposób wojowania" różne m i e w a ł doktryny m u z u ł m a ń s k i e j znalazły jej chrześcijanie, niejednokrotnie podobnie j a k i „ c h r z e ś c i j a ń s k i ale Proroka r a t u s t r y . D l a o p o r n y c h pogan p o z o s t a w a ł Zasady też poddawali n i e w i e r n y m i , k t ó r z y ż y j ą pod w ł a d z ą zachowują kategorii. któ­ s i ę n a p r z y j ę c i e i s l a m u i w e j ś c i e do na potrzeb, oblicza w wielu c z a s a c h , gdy w i e l k i e imperializmu. Część zaczęto imperia z nich ekspansji kolonialnej. Pod naporem wypracowywać dawnej przykładach zresztą wydarzeń przecież niespełna w 200 lat po w ę d r ó w c e M a h o m e t a do M e d y n y . Pierwszą mańskich czasów zrozumiałą i powstania reakcją pod średniowiecznej na inwazje europejskie tradycyjnymi hasłami ekspansji islam nieraz był opór dżihad, już ludów kończące bywał w muzuł­ się klęską. defensywie gorycz p o r a ż e k , takich j a k utrata P ó ł w y s p u Iberyjskiego i Sycylii. Teraz, w XIX-wiecznego imperializmu europejskiego, przypomniano ceniu, by m u z u ł m a n i e masowo emigrowali z opanowanych rów na sąsiednie uszczuplą terytoria zasoby bezbożnego pozostające gospodarcze systemu. Hasła wroga, do tej pod a sztandarami także masowej nie będą wędrówki w sobie o znał obliczu starym zale­ przez n i e w i e r n y c h Proroka. W Od i obsza­ ten sposób pod władzą musieli żyć pewnej chwili nawet — j a k d o w o d z i P e t e r s —• z a n i e p o k o i ł y k o l o n i z a t o r ó w f r a n c u s k i c h w A f r y c e P ó ł n o c n e j , którym zaczęły się w y l u d n i a ć w i e k u l u d n o ś ć opanowanej części kraju, rządzonej i poszczególny d y s t r y k t y . W l a t a c h 30-tych p r z e z n i c h A l g i e r i i m a s o w o p r z e c h o d z i ł a do przez A b d a l - Q a d i r a . jak zwrócili s i ę do o ś r o d k ó w p r a w a k o r a n i c z n e g o opowiedziały francuski gubernator Zarówno manów, s i ę , czy m u z u ł m a n i e wiernych krajów. A dalej, czy przeciwko Europejczykom „obszarów wojny". dzieli wykrętnie, i winni na czy bojąc przez przywódca wolnych Europejczyków w E g i p c i e i M e k c e , b y te tych obszarach tereny się narazić skolonizowane omawianej sułtanowi zatem, że m u z u ł m a n i e prowadzić znalazły książki uczeni w i jego a k t u a l n y m publicznie przez świętą się Dalej z Hiszpanii i Sycylii, szeroko prostu w y p ę d z o n o . Na omawiali przyczyny d a j ą c do w kategorii odpowie­ sprzymierzeńcom z b r o j n e j w a l k i dżihad kora­ „obszarem emigracji w y z n a w c ó w zrozumienia, że m u z u ł m a n ó w temat k o n i e c z n o ś c i władzy o b s e r w o w a ć zasady p r a w a masowej nie­ wojnę piśmie nicznego. T r u d n o w t a k i m b o w i e m r a z i e n a z w a ć s k o l o n i z o w a n ą A l g i e r i ę Proroka Algierii nie m u s z ą e m i g r o w a ć spod F r a n c u z ó w , j a k d ł u g o m o g ą pod i c h p a n o w a n i e m wojny". muzuł­ części m u s z ą e m i g r o w a ć ze s k o l o n i z o w a n y c h Zdaniem autora europejskim. Tłumaczyli zajętej ubiegłego niepodległej religii stamtąd ulemowie po woleli s i ę nie w y p o w i a d a ć l u b t ł u m a c z y l i , ż e t a k a e w e n t u a l n o ś ć nie m o ż e w c h o d z i ć w r a ­ chubę, Nie Peters w ponieważ inaczej dowodzi, szczególny Odsunięci wością od jako wiadomo, potoczyły że muzułmanie się sposób godził dawna w przegraliby opanowanych przez k o l o n i z a t o r ó w w interesy dotychczasowych r y c z ą popieranie sprawy że wprowadzony tę w o j n ę wyższych przywilejów klasa w ł a d c ó w , przez warstw politycznych, jako języka Anglików muzułmanów traktowani arystokraci m u z u ł m a ń s c y angielszczyzny pewno. brytyjskich nowy przez A n g l i k ó w p e w n y c h kategorii l u d n o ś c i m a ń s k i e j . Wprowadzenie na Indiach. porządek indyjskich. z podejrzli­ obserwowali hinduskiej, z go­ niemuzuł- u r z ę d o w e g o w miejsce języka �268 RECENZJE dworskiego Wielkich M o g o ł ó w stawało się dodatkową kracji muzułmańskiej, a zarazem furtką i urzędników klasami skłonnych do teraz w współpracy arystokracji muzułmańskich indyjskich rękodzielników, notabli imporcie i ich którzy dworów, własnych do k a r i e r y dla dumnej Europejczykami. Wraz Indii gorycz od p o k o l e ń tym wyrobów z barierą dla hinduskich bardziej przepełniała pracowali na że z najwyższymi serca potrzeby kolonizatorzy do I n d i i , co p o d c i n a ł o byli korzenie arysto­ businessmenów całej sfery ubożejących zainteresowani miejscowego rze­ m i o s ł a . Angielskie ustawy o w ł a d a n i u z i e m i ą b u r z y ł y dotychczasowy p o r z ą d e k sprzy­ jający interesom duskim szlachty kapitalistom muzułmańskiej. rolnym, którzy u z a l e ż n i o n e od siebie bezwzględniej c h ł o p s t w o . N i c dziwnego, Europejczycy i ich hinduscy s ł u d z y powstania Zarazem otwierały jeszcze pod h a s ł a m i dżihad pole działania zaczynali że i chłop m u z u ł m a ń s k i wierzył, iż są przyczynami wszelkich nieszczęść. zostały s t ł u m i o n e . Nie hin­ wyzyskiwać Pierwsze miał charakteru m u z u ł m a ń ­ skiej ś w i ę t e j w o j n y s ł y n n y bunt sipaj ó w z p o ł o w y X I X w. B r a l i w n i m u d z i a ł z a ­ r ó w n o wyznawcy hinduizmu, jak i islamu i bezpośrednia przyczyna wybuchu c h a r a k t e r r e l i g i j n y , l e c z p r z e c i e ż nie b y ł a to k l a s y c z n a dżihad. mieniu buntu gdyby Brytyjczycy nadal wyłącznie właśnie w w postępowali muzułmanach pierwszym rzędzie tak — wedle i n d y j s k i c h dostrzegali otaczał miała A j e d n a k po słów Petersa stłu­ — jak zarzewie n i e p o k o j ó w . kordon nieufności ze s t r o n y Ich kolonizatorów. W ó w c z a s to p o ś r ó d o ś w i e c o n y c h w a r s t w m u z u ł m a ń s k i c h r o d z i s i ę c h ę ć p r z e k o n a n i a A n g l i k ó w , ż e s ą w b ł ę d z i e . P o j a w i a j ą s i ę uczone t r a k t a t y , k t ó r y c h a u t o r z y d o w o d z ą , ż e z p u n k t u w i d z e n i a d o k t r y n y dżihad nie jest w s k a z a n e , ale n a w e t powstanie m u z u ł m a n ó w w I n d i a c h nie tylko byłoby wykroczeniem mu. C z y bowiem Brytyjczycy zabraniają gijnych? C z y b u r z ą meczety? przeciwko p r a w u koraniczne- muzułmanom Czy zabraniają życia wedle ich zasad reli­ p i e l g r z y m e k ? S k o r o nie, to w takim r a z i e pozostaje k w e s t i a o t w a r t a , k t o m i a n o w i c i e k r a j e m r z ą d z i . L e c z j e ż e l i n i e w i e r n i rządzą w sposób „rozejmu", dla m u z u ł m a n ó w znanego i u ś w i ę c o n e g o k o r z y s t n y , to ten u k ł a d j u ż od p o c z ą t k ó w wchodzi istnienia w kategorię islamu. Nie wolno go z r y w a ć . P o w s t a n i e m u z u ł m a n ó w p r z e c i w k o w ł a d z y k o l o n i a l n e j w I n d i a c h b y ł o b y zatem nawet bezbożnym buntem. Co przeciwko Anglikom, wszczynanego ligijnym m u z u ł m a n ó w więcej, w wypadku przez k o g o k o l w i e k jakiegokolwiek w Indiach, buntu obowiązkiem re­ j e s t s t a n ą ć w obronie w ł a d z y , g d y ż i s l a m n i e p o z w a l a b u n ­ t o w a ć się przeciwko sprawiedliwemu w ł a d c y . C a ł y ten w y w ó d miał przy okazji zachęcić m u z u ł m a n ó w cia s i ę n i e c h ę c i w z g l ę d e m nizatorów, warstwę rów t a k j a k to coraz to czynili skwapliwie lepiej i przedsiębiorców. odwrócenia sytuowanych Dodajmy sytuacji w i n d y j s k i c h do wyzby­ c y w i l i z a c j i Z a c h o d u , a z a r a z e m do u c z e n i a s i ę od od liczni n i e m u z u ł m a ń s c y urzędników siebie, kolo­ Hindusi, tworząc kolonialnych, k u p c ó w , bankie­ że b y ć m o ż e owe próby całkowitego stosunkach z kolonizatorami l e g ł y u p o c z ą t k ó w dzisiejszego Pakistanu. Wspomniane nie powiodły Peters poprzednio s i ę nie dowodzi, tylko próby powstania z uwagi że muzułmańskie pod na w y r a ź n ą szczepy sztandarem przewagę algierskie dżihad militarną wcale w Algierii Francuzów. nie p r a g n ę ł y w pełni p o d p o r z ą d k o w a ć s i ę w o d z o w i p o w s t a n i a , k t ó r y u s i ł o w a ł o d g r y w a ć r o l ę i m a m a i po­ bierać daniny. Podobnie i w Libii w ł o s k i m i nie z a w s z e u z y s k i w a ł y ośrodki muzułmańskiej k t ó r a od d a w n a c z e r p a ł a z y s k i z p o ś r e d n i c t w a t r z e m k r a j u . Z d a n i e m P e t e r s a dżihad z Włochami, ponieważ od w a l k i z kolonizatorami poparcie ze s t r o n y t u b y l c z e j l u d n o ś c i dawna nadbrzeżnej, m i ę d z y obcymi n a j e ź d ź c a m i a wnę­ l i b i j s k a m i a ł a dlatego p e w n e s u k c e s y w w a l c e akcję przejęły w swoje ręce ośrodki religijne sekty Senussich. W oporze p r z e c i w k o k o l o n i z a t o r o m niejednokrotnie pojawiał się u l u d ó w mu­ z u ł m a ń s k i c h element mesjanistyczny. T u i tam wierzono, że n a z i e m i ę zstąpił słaniec wiem B o g a , mahdi, tryumfy prorok, k t ó r y bezbożnych poprowadzi w i e r n y c h w cudzoziemców tłumaczono bój zwycięski. sobie o d s t ę p s t w e m wy­ Albo­ wyznaw- �269 RECENZJE ców P r o r o k a od i d e a ł ó w zułmańscy i ich „Turkami" rozgorzało „Mahdi" sudański proponując religijnych. K o l a b o r u j ą c y urzędnicy w to Pod XIX-wiecznym uwierzył w i m sojusze apostaci. z Europejczykami władcy takim hasłem Sudanie powstanie s w o j ą rolę imama. P i s y w a ł lub poddanie walki z mu­ bezbożnymi Muhammada Ahmada. do o ś c i e n n y c h władców, Zabraniał swoim pod­ d a n y m p i e l g r z y m e k do M e k k i , t w i e r d z ą c , ż e j e s t o p a n o w a n a przez h e r e t y k ó w . Ota­ c z a j ą c y go ś w i a t m u z u ł m a ń s k i e j s i ę jego z w i e r z c h n o ś c i . ortodoksji o g ł o s i ł natomiast mahdiego z Chartumu samozwańcem i odszczepieńcem. Jeszcze ministra bardziej n i e f o r t u n n ą wojny, Ahmada próbą wieku pozbyć się kurateli brytyjskiej. egipskich użycia al-Urabiego, do u z n a n i a dżihad idei dżihad próbującego w Niepowodzenia wyłącznie za w o j n ę była latach akcja egipskiego 80-tych ubiegłego skłoniły p ó ź n i e j s z y c h pisarzy obronną. W przyszłości jakiekol­ wiek ruchy antykolonialne w tym k r a j u m i a ł y j u ż charakter typowo nacjonalistycz­ ny. W czasie I w o j n y ś w i a t o w e j nie p o w i o d ł a s i ę z u p e ł n i e a k c j a s u ł t a n a k t ó r y jako kalif powiedzieli nych o g ł o s i ł dżihad ani m u z u ł m a n i e Afryki i Bliskiego tureckiego, przeciw aliantom. N a apele W i e l k i e j P o r t y nie z B a ł k a n ó w , ani wyznawcy islamu z k r a j ó w Wschodu. Sułtan nie znalazł poparcia nawet od­ kolonial­ w Mekce, a e m i r H i d ż a s u w y s t ą p i ł p r z e c i w k o jego r e g u l a r n y m w o j s k o m . Do nie serii n i e p o w o d z e ń wymienione przez Amanullaha, który związanych Petersa wyobrażał z ogłaszaniem poczynania dżihad w ekscentrycznego sobie, ż e po detronizacji X X w. władcy dodajmy Afganistanu, ostatniego z s u ł t a n ó w tu­ r e c k i c h m a szanse z o s t a ć k a l i f e m w s z y s t k i c h m u z u ł m a n ó w . W się okresie międzywojennym przed podnoszeniem żydowską Arabowie sztandaru i wobec dwuznacznej dżihad palestyńscy w obliczu przez d ł u g i zagrożenia polityki B r y t y j c z y k ó w . czas wzdragali przez kolonizację Ich przywódcy, wywodzący s i ę z w y k s z t a ł c o n y c h i z a m o ż n y c h sfer m i e j s k i c h , n i e c h c i e l i a n t a g o n i z o w a ć świętą w o j n ą A r a b ó w - c h r z e ś c i j a n , k t ó r y c h w Palestynie m i e s z k a ł o m n ó s t w o i k t ó r z y mieli i m p o n u j ą c y udział w ruchu nacjonalistycznym. U l e g a ł o fascynacji ś w i ę t ą w o j n ą jak pisze Peters — ubogie, arabskie chłopstwo Palestyny. Do ostatnich c z a s ó w P a l e s t y ń c z y c y w o l e l i t r z y m a ć s i ę z d a l a od k l a s y c z n e j , d o k t r y n a l n e j dżihad, d o w o d z ą c , ż e to r a c z e j s k r a j n e k o ł a ligijnym syjonistów — niemal wojny izraelskich kierują się re­ zacietrzewieniem. Peters twierdzi, że p o w t a r z a j ą c e s i ę apele w świecie arabskim wzywające do ś w i ę t e j w o j n y przeciwko imperializmowi czy t e ż syjonizmowi m a j ą charakter b a r ­ dziej sloganowy n i ż doktrynalny. W y c h o d z ą podchwytywane mas m u z u ł m a ń s k i c h . T r w a bowiem u l e m ó w , lecz s ą c h ę t n i e z a c i e k ł y konflikt f u n d a m e n t a l i s t ó w skich z tymi grupami zeuropeizowanych się apostazję lub religijną niejednokrotnie one z k r ę g ó w przez p o l i t y k ó w a r a b s k i c h j a k o p o p a r c i e i c h s t a n o w i s k a w polityków świata oczach muzułmań­ islamu, k t ó r y m zarzuca obojętność. Średniowieczne hasła świętej wojny są w i ę c narzędziem w wewnętrznych rozgrywkach świata muzułmańskiego. P r a c a P e t e r s a , a c z k o l w i e k nieco p r z e s t a r z a ł a pod w z g l ę d e m a n a l i z p o l i t y c z n y c h n a j n o w s z e j h i s t o r i i B l i s k i e g o W s c h o d u , j e s t d z i e ł e m d a j ą c y m w g l ą d w ten muzułmańskiej doktryny średniowiecznej, który ulegał w tologizacji i demonizacji w szczególnym F. EICKELMAN, mi- Europie. Leszek D. fragment stopniu The Middle East. An Anthropological Dzięgiel Approach, Engle- w o o d C l i f f s , N e w Y o r k 1981. PROBA SYNTEZY KULTUR AFRYKI PÓŁNOCNEJ I BLISKIEGO WSCHODU K u l t u r y m u z u ł m a ń s k i e B l i s k i e g o W s c h o d u i A f r y k i P ó ł n o c n e j to z a r a z e m w d z i ę c z n y i t r u d n y t e m a t d l a w y k ł a d o w c ó w k u r s u etnografii p o w s z e c h n e j , r e a l i z o ­ wanego n a uniwersytetach. W d z i ę c z n y , p o n i e w a ż w okresie p o w o j e n n y m etnogra- �270 RECENZJE fowie polscy najczęściej odwiedzali właśnie te obszary pozaeuropejskie. g d y ż p r z y p o z o r a c h j e d n o l i t o ś c i , j a k i e s t w a r z a i s l a m , s ą to k r a j e wane kulturowo, posiadające różnorodność ugruntowaną m i , s i ę g a j ą c y m i n i e r a z i t y s i ę c y lat. S z c z e g ó ł o w e gólnych regionów graficznym. trafiały się artykuły zróżnico­ tradycjami cywilizacyjny­ opracowania w s p ó ł c z e s n e tego o b s z a r u s ą n a d e r r z a d k i e w Częściej Trudny,, bardzo naszym traktujące problemach. Z u p e ł n i e brak natomiast o p r a c o w a ń poszcze­ piśmiennictwe wyrywkowo o etno­ wybranych ogólnych. M u z u ł m a ń s k a A f r y k a P ó ł n o c n a oraz B l i s k i W s c h ó d s ą o b s z a r a m i , k t ó r e w graficznej z dydaktyce uniwersyteckiej przyczyn politycznych, zarówno gospodarczych chrześcijaństwa, pulsy. T a m z n a j d o w a ł y zasługują i na poczesne historycznych. miejsce. O b s z a r ten j a k i islamu. Obie cywilizacje c z e r p a ł y się ich w s p ó l n e korzenie. R y w a l i z a c j a etno­ Wynika był stąd Europy to kolebką swoje im­ z Orientem z a b a r w i ł a historię znacznych połaci A z j i i Afryki. Uczeni europejscy niejednokrotnie podejmowali wania kultur muzułmańskich przedsięwzięć bywały Afryki Północnej próby syntetycznego i Bliskiego j e d n a k d a l e k i e od z a d o w a l a j ą c y c h . podsumo­ Wschodu. Efekty Im więcej tych narasta opra­ c o w a ń s z c z e g ó ł o w y c h , tym trudniej z d e c y d o w a ć się na u o g ó l n i e n i a dotyczące obsza­ r ó w od a f r y k a ń s k i c h w y b r z e ż y A t l a n t y k u po g r a n i c ę z a c h o d n i ą P a k i s t a n u . N a i w n e i pochopne u s i ł o w a n i a generalizowania dla w c z e s n y c h , X I X - w i e c z n y c h wym" z j a w i s k k u l t u r o w y c h tak charakterystyczne uczonych, u s t ę p o w a ł y później p o g l ą d o m o „ m o z a i k o ­ c h a r a k t e r z e tego o b s z a r u , m i m o k r ó l u j ą c e j i te p o g l ą d y n i e s a t y s f a k c j o n o w a ł y kapitulacji naukowej wobec skomplikowanego łowie naszego s t u l e c i a wiedzy ponownie etnograficznej na n i m religii uniwersalnej. A l e czytelnika, g d y ż w ł a ś c i w i e b y ł y tylko rodzajem zatem z j a w i s k a kulturowego. W drugiej po­ podjęto i antropologicznej wysiłki n a temat usystematyzowania społeczeństw skich i bliskowschodnich, m a j ą c nadzieję, że tym razem przynajmniej w dziedzinach k u l t u r y m o ż n a b ę d z i e o d n a l e ź ć w s p ó l n y mianownik. W do opasłego, napisanego skomplikowanym stylem stanu północnoafrykań- i zawierającego niektórych przeciwieństwie mnóstwo szcze­ 1 g ó ł ó w d z i e ł a C . A . O . V a n N i e u w e n h u i j z e , k s i ą ż k a D a l e F . E i c k e l m a n a jest z w i ę z ł a i d o ś ć b e z p r e t e n s j o n a l n a . A u t o r , profesor antropologii społecznej z New York versity, n a z y w a ją raczej rodzajem wprowadzenia w zagadnienia P i e r w o t n i e b y ł to c y k l w y k ł a d ó w , j a k i e E i c k e l m a n skiej, z m y ś l ą z a r ó w n o tykę antropologiczną, w y g ł o s i ł w telewizji amerykań­ o słuchaczu zaawansowanym, wprowadzonym w problema­ jak i o tym, który Zastrzega się, że ś w i a d o m i e nie u s i ł o w a ł wystąpień rzecz telewizyjnych bardzo o b s z e r n ą do p o g ł ę b i a n i a w formie stwem literaturą swoich Normalnie — jasna dopiero podejmuje studia nad — następnie nad zagadnieniem, zatem każdy bibliograficznych tego r o d z a j u p r a k t y k i i kulturą. „ u p r z y s t ę p n i a ć " swojego w y k ł a d u . przeredagował i przedmiotu. I d e ą E i c k e l m a n a jest z a c h ę c e n i e studiów syntetycznej. A przypisów Uni­ bliskowschodnie. rozdział autor uzupełniany odnośników wydawnicze które oraz książki jest w komentarzy raczej z a c i e m n i a j ą Serię uzupełnił czytelnika prezentuje tekście mnó­ dodatkowych. odbiór wykładu i d z i ś c o r a z c z ę ś c i e j d o m i n u j e t e n d e n c j a do p r z e r z u c a n i a s p i s u w y k o r z y s t a n e j ratury n a s a m koniec dzieła. T u jednak w ł a ś n i e system, j a k i z a s t o s o w a ł lite­ Eickelman, p r z y c z y n i a s i ę do tego, b y t e k s t s t a w a ł s i ę b a r d z i e j z r o z u m i a ł y . W ł a ś c i w i e p r z y p i s y tworzą wraz z zasadniczą argumentacją wet pogląd, przed że nieraz obecność zarzutem spłycającego integralną całość. Można piśmiennictwa uogólnienia. zaryzykować naukowego ratuje zasadniczy na­ tekst D l a polskiego c z y t e l n i k a rzecz j a s n a te k i l k a d z i e s i ą t p o z y c j i b i b l i o g r a f i c z n y c h , j a k i e autor z a l e c a do p r z e c z y t a n i a , to k s i ą ż k i i artykuły 1 taking najczęściej zupełnie niedostępne, C . A . O. V a n N i e u w e n h u i j z e , and Interpretation, L e i d e n 1971. z uwagi Sociology na brak of the bieżących Middle East. zakupów A Stock­ �271 RECENZJE literatury etnograficznej czy przynajmniej w i a d o m o ś ć dawniczym, traktującej Jak wielu rozumiał światową niegdyś te p r a k t y k i i termin nas wy­ również geograficzny przez literaturę dla czy i n n e j p o z y c j i n a u k o w e j n a b i e ż ą c y m r y n k u Zachodu. Eickelman „Middle na Termin lecz ich mieszka na co będzie nieprecyzyjny, przyjęty Afrykę już Północną, przez chociaż zgodzie z a r ó w n o z g e o g r a f i ą , uwagę, że niepodobna t y c h jako g ł ó w n e g o skupiska m u z u ł m a n ó w w faktycznie n a j w i ę c e j i wstępie, nader dziś świadomie zwraca niemniej W s c h o d z i e , jest n a d e r c e n n a . sztabowców, są bynajmniej w Równocześnie Tym ustala East". Obejmuje nim t e r m i n o l o g i c z n e nie zdrowym rozsądkiem. i brytyjskich naukową. obszarów traktować z o Afryce Północnej i Bliskim poprzedników, przez wymyślony socjologicznej o tej wschodnich krańcach l u b w r ę c z poza jego o b r ę b e m , n a P ó ł w y s p i e I n d y j s k i m skali ś w i a t o w e j , g d y ż omawianego i w terytorium Indonezji. A m e r y k a ń s k i profesor, m a j ą c y za s o b ą b a d a n i a p r o w a d z o n e w M a r o k u , a i w O m a n i e , nie ogranicza się jednak wcale z autopsji. U s i ł u j e uwzględnić zawsze udaje mu się czytelnikowi turowych. zdaniem to jakiegoś Przyznaje, są w i trzeba kłady, a uczciwie równomiernie najbardziej te reprezentatywne potem k s i ą ż k ę . do Fakt do i te problematyce piśmiennictwa bliskowschodniej badań naukowego obszarów dotyczącego prowadzonych na np. opisu Afganistanu znajdował się przecież u s t ó p Atlasu. Maroka c j a w ł a d z tego k r a j u po współczesne za do od Suezu. jest lekkie zwichrowanie proporcji w nader niewątpliwie bliższa, a piśmiennictwo Wykorzystanie skromne, wy­ nie muzułmańskiej pe­ orienta­ ułatwiały r o z w a ż a ń oraz uczonym uogólnień, w A f g a n i s t a n i e . D l a c z y t e l n i k a polskiego opisach E i c k e l m a n a może dodatkowym walorem książki, gdyż problematyka W y ż y n y niekąd wy­ wyraźnie, w argumentacji naukowej dalekosiężnych s i ę g a j ą c y c h n i e m a l ż e do P r z e ł ę c z y K h y b e r to mieć swoje k o l o n i a l n y c h oraz p r o z a c h o d n i a uzyskaniu niepodległości jego Można Natomiast systematyczna francuska czasów badania i s t w a r z a ł y bazę kul­ które Maroku zawsze w y d a j e się uzasadniona, jako że punkt ciężkości cywilizacji netracja etnograficzna zjawisk faktów, w Nie obiecuje nie c z u j e s i ę zbyt p e w n i e wschód rywkowe. Przewaga Magrebu, a szczególnie Maroka, nie nie z jakiego b u d o w a ł o d b i ł s i ę n a c a ł y m dziele. W i d a ć c h w i l a m i , ż e E i c k e l m a n w Eickelman zespoły jemu obszary. opisywanego fenomenu. doboru t w o r z y w a , długich że także znanych i inne geograficznie źródła dla krajów także przyznać, rozłożonego że w y k o r z y s t y w a ł jednak chwilami zastrzeżenia wyłącznie swoich r o z w a ż a n i a c h jak właśnie naukowe dotyczące Azji być nawet Irańskiej czasem jest n a m Środkowej czy po­ Afgani­ s t a n u z n a j d u j e s i ę w z a s i ę g u n a s z y c h bibliotek. Eickelman, jących przypuszczalnie pracownikach nauki, z myślą niemal o amerykańskich wyłącznie przedmiotu, mimo iż p o d k r e ś l a , że p o s ł u g u j e r o d ó w . Nawet francuskie publikacje, tak połaci się Afryki Północnej, przekładów wymieniane angielskich. p r z e z niego p i ś m i e n n i c t w i e syjskich na temat Azji obszerne, w s p ó ł c z e s n e się t a k ż e studentach i początku­ z anglosaskiej piśmiennictwem literatury innych z d a w a ł o b y się podstawowe dla są Daremnie korzystał rzadko. G ł ó w n i e natomiast zaś te, szukalibyśmy które w doczekały przytaczanym d a w n i e j s z y m czy w s p ó ł c z e s n y m j a k i c h k o l w i e k prac Środkowej czy Wyżyny Irańskiej. Ba, ignoruje Dupree, na temat Afganistanu*. M o ż n a ro­ zupełnie i wielokrotnie w y d a w a n e k o m p e n d i u m swojego rodaka, s t o r y k a i antropologa, L o u i s a na­ znacznych mieć hi­ zatem n i e k i e d y w ą t p l i w o ś c i co do r e p r e z e n t a t y w n e g o c h a r a k t e r u p r z y t a c z a n e j l i t e r a t u r y . Część pierwsza, w s t ę p n a , dawnych, XIX-wiecznych nej ma e k s p e d y c j i B o n a p a r t e g o do 2 przedstawiać w i z j e badanego obszaru w oczach p o d r ó ż n i k ó w i u c z o n y c h e u r o p e j s k i c h , p o c z y n a j ą c od s ł y n ­ Egiptu. Kreśląc sylwetki takich badaczy, jak Bur- L. Dupree, Afganistan, P r i n c e t o n , N . J . , 1973, l u b t y m b a r d z i e j p r a c a z b i o r o w a pod r e d a k c j ą L . D u p r e e i L. Albert, Afganistan in the 70s, New Y o r k 1974. �272 RECENZJE ton, B u r c h a r d t c z y L a n e , sposób tem. oddaje W atmosferę istocie jednak i Arabii. Zupełnie S m i t h czy Hurgronje, autor i kierunki jego tu brak sądzi, że w ówczesnych zainteresowań obraca głównie wstęp się wystarczający naukowych wokół Afryki Orien­ Północnej charakterystycznej aury eksploracji imperialnych zwią­ zanych z w y ś c i g i e m w g ł ą b A z j i , o w ą w i e l k ą grą, k t ó r a w t y m s a m y m okresie motorem kiego ekspedycji Stepu angielskich i rosyjskich na obszary W y ż y n y i Hindukuszu. Dla Eickelmana „Middle E a s t " tak była Irańskiej, Wiel­ naprawdę ciągnie s i ę od M a r a k e s z u i F e z u po K a i r i M e k k ę . N i e z n a j d z i e m y u niego a n i s ł o w a 0 niemieckich 1 związanej Dalsza próbach penetracji politycznej z nimi koniunkturze badawczej część wywodów i podróżniczej dla uczonych cesarskich Amerykanina, poświęcona badawczych funkcjonalistów na Bliskim Bliskiego Niemiec. k r y t y c z n e j ocenie Może n a j k l a r o w n i e j s z a jest Carletona Coona, oferująca zaiki". Poddając usiłuje wprost ma w temu niej w w krytyce badania przedstawiać jednak w polemizuje tej części miejsce sposób roboczych bliskowschodnie cała uczonymi prze­ przykłada­ niefortunnej uogólnień epok m i n i o n y c h kierunków pośredni z różnymi pracy krytyka chociażby głównych poczynań Wschodzie, staje s i ę c h w i l a m i m a ł o k o n u j ą c a , g d y ż autor p o s ł u g u j e się chyba dość przypadkowo dobranymi mi. syntezy wizję „mo­ Eickelman eksploracji współczesnej. reszta książki. i ich poglądami, Autor np. Wschodu nie Służyć niejednokrotnie jakie zawarli w przyta­ czanych przez A m e r y k a n i n a a r t y k u ł a c h i obszerniejszych studiach. Stara się u w z g l ę d ­ nić także prace w s p ó ł c z e s n y c h antropologów i etnografów bliskowschodnich. c z ę ś c i e j s ą to D i b a ń c z y c y i T u r c y , a l e t a k ż e c z a s e m n a u k o w c y i z r a e l s c y , się grupami czyłbym nej — Żydów-imigrantów owo co z Afryki zwracanie uwagi p r a w d a jeszcze Północnej. Do zasług na fakt, ż e dziś B l i s k i W s c h ó d nielicznej — grupy k u l t u r y tego r e g i o n u nie z a w s z e p o k r y w a j ą antropologów, Eickelmana doczekał których się z wywodami Naj­ zajmujący zali­ się w ł a s ­ poglądy uczonych na euroamery- kańskich. Część pierwszą, czownictwa. epokach wskazuje, tylko fragment mograficznie tworzą się przedmiotem ny wstępną, kończy Autor próbuje ludności r o z d z i a ł na temat pasterskiego pasterscy stanowili Bliskiego Wschodu i A f r y k i w nomadyzm Al-Murra w pasterski Orientu, tak omawianymi Arabii w buduje w sposób dyskret­ jak zresztą polemikę z będzie przykła­ poglądami tych a n t r o p o l o g ó w , k t ó r z y w sposób przesadny zwrócili u w a g ę na acefaliczne, méntame wśród Afryki systemy polityczne, opisane Czarnej, a potem m a j ą c e nowania godnością dających społeczności osławionej pasterzy. szczegółowo Bliskiego zasady r ó w n o ś c i Wschodu. Polemizuje także funkcjo­ z że zarówno przesadnie rozbudowane r ó w n o ś ć s p o ł e c z n a , to e l e m e n t y ideologii r a c z e j n i ż codziennej pasterskich n o m a d ó w pewnych elementów rodzimej w Bliskiego Wschodu. Uczony spotyka których interesie kultury, bynajmniej bywa nie tak ba­ genealogie, j a k i domniemana z tymi ludźmi, wiary­ społecznej, jaką głosiło wielu uczonych tyki życiowej renie n a j c z ę ś c i e j seg­ społeczności j a k o b y s t a ć s i ę k l u c z e m do z r o z u m i e n i a pasterskich Dowodzi, najpierw de­ stawali swojej książce. Wokół Saudyjskej ko- odległych Północnej. Dziś fascynacji c a ł y c h p o k o l e ń uczonych. E i c k e l m a n odmitologizować plemienia nawet j e j m a r g i n e s . A j e d n a k oni to, a nie l u d n o ś ć o s i a d ł a , to r o b i ł i z i n n y m i z a g a d n i e n i a m i dowego obszerny że nomadzi podkreślanie istotnych prak­ się w te­ ważności dla innych współplemieńców. C z ę ś ć d r u g a m a b y ć i n t e r p r e t a c j ą s t a n u obecnego k u l t u r o m a w i a n y c h o r a z p r ó b ą s p o j r z e n i a n a te k u l t u r y o c z a m i i c h s p o ł e c z e ń s t w . E i c k e l m a n p o r u s z a t e m a t ideologii p r a k t y c z n y c h , a w ł a ś c i w i e obszarów ponownie światopoglądów społecznych tak g ł ę b o k o z a k o r z e n i o n y c h , ż e n i e r a z n i e u ś w i a d a m i a n y c h sobie w s z c z e g ó ł a c h . R z e c z y , k t ó r e w d a n e j k u l t u r z e s ą „ o c z y w i s t e " do tego s t o p n i a , ż e s i ę o n i c h n i e m ó w i , s t a j ą s i ę dziś przedmiotem b a d a ń antropologa t a k ż e i n a B l i s k i m Wschodzie. Szczególnie, �273 RECENZJE ż e te ideologie p r a k t y c z n e u l e g a j ą z d a n i e m a m e r y k a ń s k i e g o p r o f e s o r a o w i e l e niej ś w i a d o m y m manipulacjom, w y n i k a j ą c y m n y c h czy nawet s p o ł e c z n y c h . E i c k e l m a n z przemian politycznych, w r a c a do z a g a d n i e n i a u s t r o j u plemiennego, t y m razem najpierw na przykładzie częściowo dziś już osiadłej społeczności skiej Bni Bataw przynależności z Maroka, do falicznego a potem B e d u i n ó w poszczególnych pasowo-obozowych trud­ ekonomicz­ członów Cyrenajki. plemiennych, Dowodzi, paster­ poczucie czy w s p ó l n o t wy- u l e g a ł o przemianom w c i ą g u d z i e j ó w . W y k a z u j e , ż e teoria ace- ustroju segmentarnego, z a k ł a d a j ą c a rodów że idealną równowagę między poszcze­ g ó l n y m i r o d a m i , n i e jest i n i g d y nie b y ł a w t y m w z g l ę d z i e p r a w d z i w a . D a j e t a k ż e p r z y k ł a d y d o w o d z ą c e , że faktycznie p o k r e w i e ń s t w o i powinowactwo poprzez kobie­ ty m a u l u d ó w A f r y k i P ó ł n o c n e j w a ż n e z n a c z e n i e , n a w e t w b r e w t e m u , co n i e k i e d y opowiadano badaczom rozdziałach wactwem Eickelman czy p o k r e w i e ń s t w e m rodzinnych nością układów. rodzinną regiem europejskim słynnego ze o w z Afryki wzajemną Bliskim przynależ­ Posługuje się sze­ zna­ Sharqawa wywodzącej wynikającym z fizycznej i współpracujących. z przedmieść W s c h o d z i e do s c h e m a t ó w od p o z a ­ lojalność Bejrutu się bliskości P r z y t a c z a opisy są­ m i a s t a , badanego oraz T u r c j i E i c k e l m a n przestrzega przed p r z y r ó w n y w a n i e m t e r m i n ó w p o k r e w i e ń s t w a na powino­ zależności o b r ę b i e zwartej dzielnicy m a r o k a ń s k i e g o Clifforda Geertza i r o z w a ż a n i a dalszych P ó ł n o c n e j , przede w s z y s t k i m ze wspólnoty mieszkających W do c z y n i e n i a z się w Pisze zatem o w s p ó l n o c i e poczuciu sobą siedzkiej^ w s p ó ł p r a c y przez fikcyjnym, zmieniającym zaczerpniętych marabuta, g r u p l u d z i , stale koczowniczych. mamy t a m , gdzie g r a n i c z y ona z m i s t y f i k a c j ą . nego sobie n a j l e p i e j M a r o k a . od obozowiskach P o prostu w y p a d a t ł u m a c z y ć nawet przykładów, w twierdzi, że niejednokrotnie pojmowania p o k r e w i e ń s t w a i Iranu. używanych rodzinnego typo­ w y c h dla k u l t u r y e u r o a m e r y k a ń s k i e j . Wielu uczonych — mimo woli p o s ł u g u j ą c się własną zach tradycją k u l t u r o w ą — nadmiernie a k c e n t o w a ł o rodzinnych na Bliskim schematy Eickelman szego stopnia, rodzinnych „dobrej nie u Wschodzie dowodzi, ż e owe nieraz przedstawiane mieszkańców zawsze s i ę przestrzega. Naczelną małżeństwa niemal Wschodu, się chętnie c z y n n i k biologiczny w Afryce Północnej. Zwalczając słynne jako Bliskiego rodziny", o k t ó r y m i w bowiem między kuzynami pierw­ reguła w stanowią opowiada kojarzeniu raczej obcym zasadą wię­ utarte związków szacowny b a d a c z o m , lecz jest takie ideał którego kojarzenie mał­ ż e ń s t w , b y obie s t r o n y n a t y m z y s k i w a ł y j a k n a j w i ę c e j . A m o g ą to b y ć r o d y w c a l e ze s o b ą n i e z w i ą z a n e w ę z ł a m i k r w i . A u t o r stale p r z e s t r z e g a z a t e m p r z e d p r z y j m o ­ waniem dosłownym Bliski Wschód rodowych tego, i wskazuje na istotne b y ł o co etnografowi. podkreślanie informatorzy Przy miejscowi mówią przybywającemu tej o k a z j i p o n o w n i e w r a c a do t e m a t u ich z m i e n n o ś ć związków w krwi zależności od p o t r z e b na genealogii grupy. Niegdyś z jednym przodkiem, a później dorabia s i ę o d p o w i e d n i ą g e n e a l o g i ę , która zaczyna ludzi ł ą c z y ć z przodkiem innym. U z a s a d ­ nieniem do lojalności wzajemnego politycznej uważanym pokrewieństwa. za n a j w ł a ś c i w s z e Obsadzanie stanowisk w jest przyznawanie s i ę administracji i systemie politycznym nie zawsze m u s i m i e ć pejoratywne zabarwienie nepotyzmu, j a k i e ż y w i europejski obserwator. turowymi. Co n a j w y ż e j , Takie praktyki pewne grupy godzą się z miejscowymi i wspólnoty mogą tradycjami kul­ zazdrościć innym, lepiej ulokowanym w krajobrazie politycznym k r a j u ich pozycji. G d y same d o c h o d z ą znaczenia i w ł a d z y , p o w t a r z a j ą identyczny schemat obsadzania kluczowych do stano­ wisk swojakami. Wyrażanie się osobowości jednostki demonstruje Eickelman ciekawie w spo­ s o b a c h n a d a w a n i a i m i o n i i c h l i c z n y c h —• w p o r ó w n a n i u z e u r o p e j s k i m o b y c z a j e m w s p ó ł c z e s n y m — k o m b i n a c j a c h . Do n i e z b y t n a t o m i a s t z a l i c z y ł b y m te, k t ó r e t r a k t u j ą sam przyznaje, że temat 18 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 o sytuacji kobiety ó w nie b y ł we udanych f r a g m e n t ó w książki i życiu seksualnym. Amerykanin właściwy sposób badany, a stosunkowo �274 RECENZJE n a j l e p s z ą p u b l i k a c j ą jest z b i o r o w a p r a c a pod r e d a k c j ą L . B e c k i N . K e d d i e , k t ó r e j jednak w swoich rozważaniach przez niego d o ś ć z r e s z t ą moseksualistów w dziwaczne O m a n i e , to jako przejaw formy doczekało się poważniejszych n a ten czej z e s t a w y dziennego. temat temat nie w y k r a c z a j ą rzystnie w y r ó ż n i a s i ę ten zawsze kulturowej opracowań. w pominiemy Wikan i mało rezultacie Także sądy rozdziału, w muzułmańskich i nie i co­ gospodar­ obiegowe. W ś r ó d nich ko­ a u t o r za V a n e s s a M a h e r w y z y s k u e k o n o m i c z n e g o kobiet z n i e k t ó r y c h systemu modernizacja musi łączyć się z e m a n c y p a c j ą nie należy niż fakty z życia społecznego którym m i a r ę w k r a c z a n i a na B l i s k i W s c h ó d ho­ życie i tutaj uczeni u z y s k a l i r a ­ statusu u E i c k e l m a n a poza statusu odkrywcze: niepodobna obyczajowej się przytaczane na temat społecznościach W zmieniającego fragment zwraca u w a g ę na zwiększenie społecznych w Jeżeli s ą proste jakichkolwiek uogólnień. na 8 spekulacje Unni i n f o r m a c j i o c h a r a k t e r z e ideologii Wnioski czego kobiet uwzględnia jego k o n k l u z j e seksualne tworzyć nie kobiet. warstw kapitalistycznego. Głosząca hasła Nie socja­ l i s t y c z n e A l g i e r i a po u z y s k a n i u n i e p o d l e g ł o ś c i — j a k w s k a z u j e E i c k e l m a n — szybkowycofała się z obietnic czynionych S z k o d a , ż e autor n i e u s t o s u n k o w a ł kobietom w okresie s i ę do s y t u a c j i w e walk z kolonizatorami. współczesnym Iranie i dość d w u l i c o w e j ideologii f u n d a m e n t a l i z m u w t y m w z g l ę d z i e . Bardzo c i e k a w ą p o r c j ę informacji uzyskuje z kolei czytelnik w rozdziale o f o r ­ mach przynależności etnicznej specyfiki bliskowschodniego i kulturowej na przykładzie Libanu. przenikania się religii i etnizmu Zrozumienie można osiągnąć naj­ lepiej n a p r z y k ł a d a c h g r y s i ł w t a k i m m a ł y m , z r ó ż n i c o w a n y m k r a j u . Jeszcze chyba ciekawsze problemy porusza E i c k e l m a n w rozdziale poświęconym w s p ó ł c z e s n e m u ś w i a t o p o g l ą d o w i . Zastrzegając się, że z r ó ż n i c o w a n y charakter kultur Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu s t a r a s i ę j e d n a k autor z a p r o p o n o w a ć skłania do ostrożności w uogólnieniach, pewne generalia zaobserwowane przez siebie w M a r o k u , przez G i l s e n a n a w L i b a n i e , S a l i r n a w I r a k u p o ł u d n i o w y m o r a z B e e m a n a i Billa gląd co z w Iranie. antropolog wcale nie Maroka częściej przychodzi autor niekoniecznie Przytacza na w s t ę p i e musi analizuje uwagę obserwować łatwo przybyszom pojęcia muszą pokrywać „woli L . Fallersa, niż działać, z iż b a d a j ą c y raczej słuchać Zachodu. Z kolei Bożej", „rozumu" i na światopo­ niż mówić,, przykładach „powinności", które s i ę z t y m , co z w y k l i ś m y r o z u m i e ć pod t y m i termi­ n a m i w n a s z y m k r ę g u k u l t u r o w y m . S t a r a s i ę u d o w a d n i a ć , ż e w o l a B o g a nie z m u s z a muzułmanina do biernego f a t a l i z m u , lecz z a c h ę c a go do w y w a l c z e n i a sobie w ł a s n e j - niszy ż y c i o w e j w ś w i e c i e , k t ó r y A l l a h z a p r o g r a m o w a ł trastów materialnych. Windując po p r o s t u s p e ł n i a w o l ę nym s i ę po w duchu n i e r ó w n o ś c i i k o n ­ drabinie s p o ł e c z n e j pobożny muzułmanin Bożą. Rozum i nakaz kierowania się nim w życiu o d b i e g a j ą od e u r o p e j s k i e j z a c h ę t y do p o j m o w a n i a codzien­ zjawisk abstrakcyjnych. T o r a c z e j p o c h w a ł a z a r a d n o ś c i , skutecznego d z i a ł a n i a i p a n o w a n i a n a d i m p u l s a m i u c z u ć . Wreszcie u k ł a d y wzajemnych powinności to dziedzina l u d z k i c h . K a ż d y n i e m a l j e s t od k o g o ś u z a l e ż n i o n y tronem. Dąży więc do stopniowego r o z l u ź n i a n i a patrona, a w z m a c n i a s w o j ą w ł a s n ą p o z y c j ę Ten wiecznie zmieniający form u m o ż l i w i a j ą c y c h się świat więzów lizowanie częścia strzegły 8 między­ zależności wobec obcego sił i uzależnień tworzy szereg i c h r o n i ą c y c h i c h od u s t a w i c z n y c h frontacji. T u autor za G l i s e n a n e m przytacza usankcjonowane świadome stosunkach patronacką. układów ludziom w s p ó ł ż y c i e gry w i staje s i ę d l a k o g o ś innego p a ­ i p r z y j ę t e przez ogół zaciemnianie prawdy. Koloryzowanie lub minima­ f a k t ó w . T a m , gdzie n a g a r z e c z y w i s t o ś ć z m u s z a ł a b y obie s t r o n y do krwawej, wyniszczającej pewnych L . Beck M a s s . , 1979. faktów, i N . waśni, poróżnione grupy ludzi udają, l u b ż e i c h w e r s j a jest n i e p e w n a . Keddie [red.] Women in the kon­ k ł a m s t w o lub raczej Prostolinijnych, Muslim World, rozpo- ż e nie do­ agre- Cambridge, �275 RECENZJE sywnych się zwolenników nazywać siły i p r y n c y p i ó w szaleńcami. Sława zasadza s i ę bardziej na za w s z e l k ą świętobliwych powszechnej wierze cenę zwaśnione mężów w i uczonych dokonywane w strony godzą piśmie także przez nich cuda, n i ż na precyzyjnie badanych faktach. Prawda nych zatem, której konsekwencjach, domyśla ażeby się każdy, ją głośno i może zawsze b y ć zbyt nazywać groźna po w społecz­ imieniu. Ł ą c z y się z t y m e t y k i e t a . R z ą d z i ć n i ą w i n i e n r o z u m , a nie u c z u c i a . S z c z e r o ś ć w m o w i e i c z y ­ nie człowiek szych. W niu i rozumny, życiu własnych poglądów, zdobywaniu wszędzie wydaje obyty, publicznym wykształcony, zalecana jest nie angażowaniu coraz silniejszej Mahomet bliższy ideałowi b y ł ostatnim chęcią zmienienia na zmieniające muzułmanina świata Przedstawiając zachować od sufich i „wysłańców szczegóły niezliczonych życia grup dla k r ę g u polegająca pochopnym w najbliż­ na ukrywa­ niepewne trzeźwo rozumujący układy i się konstelacje polityczne nawiedzonego reformatora prorokiem. Dodajmy, że r ó w n i e ż w y j ą t k o w e , a . n i e codzienna, zalecana tworzeniu się pozycji. Opanowany, „ d o j ś c i e " bez w z g l ę d u się potrafi samodyscyplina, islam zna mający człowiek świata. nawiedzonych B o ż y c h " , lecz s ą to r a c z e j z j a w i s k a praktyka. publicznego działających Bliskiego nieformalnie, dobniej ś w i a d o m i e cofa s i ę p r z e d p o s t a w i e n i e m Wschodu, polegające Eickelman na najprawdopo­ k r o p k i n a d „i". T e g o t y p u z j a w i s k a s p o ł e c z n e , stare j a k ś w i a t , w y s t ę p u j ą p r z e c i e ż w s z ę d z i e t a m , gdzie s y s t e m y władzy były m u z u ł m a ń s k i c h , lecz nie t y l k o . I n n a sprawa, że despotyczne. stare obszary Także i w cywilizacyjne w nieformalnych k r ę g ó w zwrócenie uwagi krajach na rodzaju Iranu popierających ten rozwinęły do perfekcji się n a w z a j e m ludzi. Z a s ł u g ą nurt badań prowadzonych na Bliskim d o t ą d w y r a ż a ł s i ę albo n a i w n y m u t y s k i w a n i e m n a „ o r i e n t a l n ą systemy E i c k e l m a n a jest Wschodzie, który dwulicowość", albo też b y ł cdrzucany jako „ e u r o p o c e n t r y c z n y szowinizm kulturowy". Roli społecznej i politycznej owych rozlicznych grup nieformalnych w daw­ n y c h i w s p ó ł c z e s n y c h k r a j a c h m u z u ł m a ń s k i c h opisywanego obszaru p o ś w i ę c i ł E i c k e l ­ m a n sporo m i e j s c a r ó w n i e ż i w t r z e c i e j c z ę ś c i k s i ą ż k i d o t y c z ą c e j i s l a m u i r e a l i z a c j i jego z a s a d w dobie obecnej, a t a k ż e jego n u r t o w i u n i w e r s a l i s t y c z n e m u , nemu oraz l u d o w e m u , szczeniu l o k a l n e m u . A u t o r nie z g a d z a islamu" lokalnymi radiowy" czy „islam kultami. Skłania telewizyjny", się z poglądami s i ę do lansowany dziś poglądu, w ż e to niektórych ortodoksyj­ o „zanieczy­ raczej krajach „islam muzuł­ m a ń s k i c h , jest w s p ó ł c z e s n ą p r ó b ą zaproponowania takiej w e r s j i religii, k t ó r ą głoszą sfery i n t e l e k t u a l n e , n a c j o n a l i s t y c z n e , c z a s e m z a ś k r ę g i f u n d a m e n t a l i s t y c z n y c h uczo­ nych w piśmie. Próby dawniej. Po prostu „ o c z y s z c z a n i a " z d a r z a ł y s i ę w tej r e l i g i i n i e j e d n o k r o t n i e nie wszystkim dopowiadała identyczna forma już przeżywania islamu. Omówienia kolejne nich p i ę t n o popularnego c h ę c i ć do w ł a s n y c h gólnie rozdziałek szyityzmu, a l e w i t ó w i sufizmu są dość p o b i e ż n e wykładu telewizyjnego. s t u d i ó w przedmiotu niż dać i n f o r m a c j ę w p r o w a d z a j ą c ą . o alewitach zawiera rozbrajające obszerniej p i s a ł w swoim 4 naiwności . się przy omawianiu marabutyzmu, z k t ó r y m Eickelman roku i o którym i ciąży Szcze­ Inaczej rzecz ma zetknął się osobiście w M a ­ dziele n a t e m a t islamu marokańskiego. T u j e d n a k autor, p r z y p o r ó w n a n i a c h m a r a b u t y z m u z c h r z e ś c i j a ń s k i m k u l t e m 4 na Zdolne są raczej z a c i e k a w i ć i z a ­ świę- N a str. 221 s w o j e j p r a c y E i c k e l m a n o g r a n i c z a s i ę do f r a g m e n t a r y c z n e g o i r a ­ czej p l o t k a r s k i e g o o p i s u p i ó r a N u r Y a l m a n a , t u r e c k i e g o antropologa, k t ó r y u s i ł o ­ w a ł p r o w a d z i ć b a d a n i a w z a p a d ł e j w i o s c e a l e w i c k i e j . Istota d o k t r y n y r e l i g i j n e j i p r a k t y k tego o d ł a m u m u z u ł m a n ó w , do k t ó r y c h n a l e ż y m. i n . elita w ł a d z y w S y r i i z j e j p r e z y d e n t e m , o g r a n i c z o n a t u z o s t a ł a do s k a n d a l i z u j ą c y c h p o g ł o s e k , j a k o b y s e k c i a r z e u p r a w i a l i co r o k u z b i o r o w e orgie r e l i g i j n e , nie m u s i e l i s i ę codziennie modlić, a hołd swemu zwierzchnikowi duchowemu składali pełzając na czworakach. �276 HECENZJE t y c h , w y d a j e s i ę nie p o s i a d a ć n i e z b ę d n y c h w i a d o m o ś c i z z a k r e s u c h r y s t i a n i z m u oraz ludowych form religijnych, znanych do dziś w Europie. uczeni sami w y r o ś l i z j u d e o - c h r z e ś c i j a ń s k i e j cywilizacji, jętni, natrafiają na trudności interpretacyjne w zach religii innej na skutek b r a k u korzysta w najlepszym razie Zdarza się czasami, że lecz z a r a z e m r e l i g i j n i e obo­ d o k o n y w a n y c h p r z e z siebie anali­ punktu odniesienia. N a j c z ę ś c i e j w ó w c z a s z mglistych w s p o m n i e ń , jakie wyniósł z badacz dzieciństwa z e l e m e n t a r n e j k a t e c h e z y w szkole p o d s t a w o w e j , z a p o m n i a n e j p ó ź n i e j i o d r z u c o n e j . Nieostrożność się ofiarą Eickelmana własnej w tym niewiedzy, względzie rodzi mimowolne bezkrytycznie cytując podejrzenia, iż wywody innego stał autora za­ chodniego. O w i e l e c i e k a w s z e j e s t w k a ż d y m r a z i e jego o m ó w i e n i e r o l i u l e m ó w , w piśmie, Ale jaką także wsze z odgrywali ich roli w koranicznej pośredników dyplomatycznym między oświacie i koranicznych pospólstwem kunsztem ludzi, którym a nie władzami, wolno uczonych uniwersytetach. było odgrywanej za­ narazić ani się na zarzut buntu, ani konformizmu. Rozdział poświęcony wyrywkowych grupującego wuje się jak np. p r z e m i a n o m i s l a m u d a j e co struktura współczesnego zeuropeizowane powierzchownie w a r s t w y poważnie środków współczesnym przykładów, do masowego i współczesnego szereg egipskiego, ś r e d n i e , l e c z nie ustosunko­ fenomenu fundamentalizmu k o r z y s t a j ą c e g o przekazu prawda bractwa aparatu z nowoczesnych technicznego władzy. Ta c z ę ś c , podobnie j a k i p o z o s t a ł e , po p r z e c z y t a n i u p o z o s t a w i a j ą n i e d o s y t , g d y ż r o s z c z ą c sobie p r e t e n s j e do p r ó b y s y n t e t y c z n e g o w p r o w a d z e n i a w p o z o s t a j ą t y l k o z b i o r e m p r o b l e m ó w , l u ź n o ze s o b ą zagadnienie, w rezultacie powiązanych. Ostatnia, czwarta c z ę ś ć traktuje o zmianach politycznych i gospodarczych, k t ó ­ re w p ł y w a j ą Najpierw się na na sposób życia Eickelman tym się miastami, obszarze b ł y s k a w i c z n i e zacyjnymi, jakie długotrwałe samorządu mieszkańców Afryki Północnej zajmuje w Europa przeżywała poszukiwania na — — porównaniu jak i Bliskiego wykazuje Wschodzie Wschodu. — rozrastają z podobnymi procesami w wieku X I X . Dalej Amerykanin miejskiego i m i e s z c z a ń s k i e j zdaniem Eickelmana które analogicznych z europejskimi autonomii w z g l ę d e m dyskusje zakończył kierunek władzy. urbani­ przedstawia instytucji Te jałowe pidusa, k t ó r y p o s t a n o w i ł z w r ó c i ć u w a g ę na i n n ą z u p e ł n i e c e c h ę miasta muzułmań­ skiego s p r z e d o k r e s u k o l o n i a l n e g o . M i a ł a n i ą b y ć o g ó l n a z a s a d a f a k t y c z n e j acz usankcjonowanej, z u p e ł n i e nieformalnej interakcji darczych i politycznych, nieformalnych usiłuje ciskiem wydzielić na z ugrupowań pewne specyficzną którymi bardzo więc jaw musiał się liczyć. i przy tej okazji. cechy przestrzeni w miast dawnego formie strefy nych. Nie przecież w i a d o m o , czy Efektywność Dalej na akurat obszarach dla autor islamu z islamu analiza miast m a r o k a ń s k i c h lub pół- materia­ P ó ł n o c n e j , tak cywilizacji na­ publicznej, s z c z e g ó l n i e rozdziale daje się o d c z u ć brak z Mezopotamii, I r a n u i A z j i Ś r o d k o w e j . Miasta A f r y k i autorowi, p o w s t a w a ł y nie r ó ż n y c h g r u p r e l i g i j n y c h , gospo­ ciągle na elementarne organizację prywatnej i prywatnej. W tym łów władca wychodzi — r e p r e z e n t o w a n y przez I . L a - bliskie prowincjonal­ tunezyjskich jest tu n a j b a r d z i e j u z a s a d n i o n a . W omówieniu miast „ m e d i n y " , a u t o r nie dzie tu t y l k o opis z j a w i s k a burzenia mediny kolonialnych, dobudowywanych do starej, tradycyjnej w y s z e d ł poza o g ó l n i e z n a n e t w i e r d z e n i a i p e w n ą n o w o ś c i ą o p a n o w y w a n i a m e d i n y przez b i e d o t ę w i e j s k ą , nieśmiałych prób u z n a n i a s t a r y c h ś r ó d m i e ś ć za c z ę ś ć s p u ś c i z n y n a r o d o w e j dopiero w 20 l a t po odej­ ściu przez r z ą d y kolonizatorów. Tunezji, lecz m o ż e Opisany państw tu niepodległych, proces przebiegał i n a c z e j nieco r z e c z s i ę miała a w w wreszcie bę­ zamiarów ten sposób w Maroku czy wielu innych krajach muzuł­ P i s z ą c o m i a s t a c h w s p ó ł c z e s n y c h autor t r z y m a s i ę z n o w u p r z y k ł a d ó w z Maroka, mańskich? �277 RECENZJE a także korzysta z wypowiedzi Bejrutu. Zastanawia rodzinne i rodowe, sowej. Korzysta raźne się, na w z pewnych układach u m k n ę ł y jakby uwagi Przechodząc w autora K h u r i , b a d a j ą c e g o miastach p o l e g a j ą c e na patronacie także analogie libańskiego ile bliskowschodnich analiz miejskich z T u r c j i „rodziny-mafii", jakie kla­ zachodniej. D o ś ć nasuwają się tu wy­ czytelnikowi, Eickelmana. do a n a l i z y p a ń s t w tycznym pojmowaniem potem t o n ą c e j układy i klienteli, u s t ę p u j ą ś w i a d o m o ś c i muzułmańskich ery przedkolonialnej szej p o l i t y k i k o l o n i z a t o r ó w n a B l i s k i m W s c h o d z i e E i c k e l m a n a przedmieścia tradycyjne i później­ polemizuje ze s c h e m a ­ Orientu jako obszaru k u l t u r y statycznej, n i e g d y ś w s p a n i a ł e j , coraz g ł ę b i e j w bagnie despotycznej stagnacji „sułtanizmu". Do­ w o d z i , ż e n a u k a e u r o p e j s k a p r z e z c a ł e p o k o l e n i a p o z o s t a w a ł a pod w p ł y w i e m mistycznej u teorii schyłku chylących delowe „państwo wstrząsów świat, na pewne wreszcie teorię 200 lat wypadnie sił nader g r o ź n y m , a nawet ne nie a b s o r b u j ą by sobie stanowi ten głębszego przecież witalnych, wcześniej żyjącego na dziejach otomańskie, prawidłowości na skutki infiltracji koniecznością muzułmańskich r i a l n e m u . T o samo w o Chalduna, swoją sprostać świat zwycięskim mo­ przemiany, reakcji na arenę ż e nie dla badacza muzułmański wy­ politycz­ bliskowschodnią. upadku wykazały te pań­ naciskowi impe­ historii kultury. A l b o ­ potrafił Takie i przyczyn europejskiemu konkurentem. wobec gospodarczej analizowania zauważyć, zagadkę sam za poczyna­ o w y c h c z a s ó w , n a gospodarcze p r z y c z y ­ n a d ł u g o p r z e d m i l i t a r n y m jego w e j ś c i e m wystarczających wiem Ibn on uznali Europejczycy imperium ten pospólstwa, się z postulowaną mocarstw pisarza m u z u ł m a n ó w h i s z p a ń s k i c h . Natomiast świecia muzułmańskim nękających nej 7achodu stwa w gniewu Godząc sułtańskie" przez Hiszpanii. Oparł w. Zdaniem E i c k e l m a n a z u p e ł n i e nie zwracano uwagi na jakie zachodziły buchów sprecyzowanej muzułmańskiej się k u upadkowi w ł a d z t w j ą c od X V I I ny władzy, istnienia pesy­ b y ć dla problemy Europy historiozoficz­ j u ż j e d n a k naszego A m e r y k a n i n a . W c z y m b o w i e m tkwiła przy­ czyna późniejszej słabości jednych a siły drugich? Eickelman przykładzie biazgowe lecz kolejno które pielęgnowanie dernizację przykład kreśli Maroka, faktycznie kolonialnych, rodzimych" m i a ł o marokańskiego. niejako i tu rządów b y ć dla F r a n c u z ó w „tradycji społeczeństwa załatwi systemy miało problem Być faktycznie może się tak głównie wzorcową. sądził, dla opisywanych różnorodnie, na Dro­ wstrzymywać Amerykanin polityki kolonialnej sytuacja przedstawiała znowu posiadłością mo­ że ten obszarów, ż e opis systeznu p r o t e k t o r a t u n a d M a r o k i e m schodzi do r o l i p r z y k ł a d u j e d n o s t k o w e g o . Pisząc o Amerykanin takich krajach niepodległych, stara się przypuszczalnie szarów Bliskiego Wschodu Wiemy to niego. T y m b a r d z i e j n a t o m i a s t w i bez każdym z krajów i Afryki jak Północnej czy bez r z ą d ó w problemu znanej dotąd Oman, że panorama jest bogata i t r u d n a do niewiele wnoszą j u n t y szanse integracji naftowej do w o j s k o w e j n a bezpieczne p r z e t r w a n i e . ma i faktyczne i Izrael, ob­ uogólnień. jego u w a g i , mozaiki etniczno-religijnej prosperity. W Somalii dyktatury, ale W żyjącej będą to koncesje n a rzecz miejscowego Omanie od próby z h a s ł a m i socjalizmu naukowego wzorowanego na sztywnych Północnej Somalia niepodległych bo d o t y c z ą i n n y c h z a g a d n i e ń . W T u r c j i j e s t to s p r a w a ideologii nowoczesnego p a ń s t w a , k t ó r a nie z m u s z a ł a b y łaby Turcja, udowodnić, dawa­ rzecz niedawna doty­ w integracji koncepcjach z obyczaju. W Korei Izraelu t k w i ć w znalezieniu nowoczesnej formy integracji Ż y d ó w z E u r o p y nie Koranu i z sedno krajów pozaeuropejskich. W rezultacie widzimy, że w s p ó l n ą t r o s k ą w y d a j e się dla B l i s k i e ­ go Wschodu skrajny sprawa integracji obywatelskiej, zakładając, że nie przesłania e g o i z m a k t u a l n i e r z ą d z ą c y c h elit p o l i t y c z n y c h , dla k t ó r y c h j e d y n y m jej celem jest utrzymywanie się jak najdłużej przy w ł a d z y . Kończąc swój szkic panoramy bliskowschodniej Eickelman zajmuje się wy- �278 RECENZJE branymi wydają problemami współczesnymi się wspólne dla r ó ż n y c h Bliskiego państw Wschodu i Afryki tego o b s z a r u , m i m o Północnej, dzielących które je syste­ m ó w . A w i ę c przede w s z y s t k i m p u ł a p k i polityki rozwojowej. M a s o w a o ś w i a t a i do­ stęp do w y ż s z y c h uczelni niają różnice. Tylko zamiast s z k o ł a c h czy uniwersytetach, dynie najzamożniejsi ciom zapewnić jącego i pracę nieoficjalnie nowych wyniku nędza zawodzie, miejsc wymienia przez p o l i t y k ó w , charakteryzować koniunktura naftowa ną i w których Reasumując tur dlatego w ł a ś n i e Bliskiego stworzyła nie, wypadnie mało miewamy b y ć one spraw związanych sadne zaufanie stety przez pokładane pryzmat ka. Mimo woli przesuwa całościowych, i politycz­ że książka wojną. Eickelma­ nie t y l k o n a t e m a t monografię. wykładów obrazów. Nawet co n a j m n i e j a pra­ i wy­ konstrukcję jako wstęp, sygnalizujące kul­ Na telewizyjnych styl g a w ę d z i a r s k i , wprowadze­ większą ilość obszarami. I n n y m brakiem jest chyba prze­ przez a u t o r a w jego z n a j o m o ś ć obszaru właściwie i azjatyckich, k t ó ­ gospodarczą powiedzieć, autorowi zwarte, z tymi rozległymi Nieraz w jej że Eickelman a m b i c j i elit, a n a w e t na kanwie problemowych bardziej jedynym świadczące, że j e s t do k r y t y k o w a n i a n i ż c h w a l e n i a . B y ć ujęć narzuciły rządowy zaplanowaną jest przykłady wygodniej jest n a p i s a ć fakt, ż e p o w s t a ł a raczej serię mogłyby aparat gdy p a ń s t w o szansę przerostem dzie­ kraju rozwija­ dla rzesz n ę d z a r z y . nieoczekiwaną omówienie mogi tego r o d z a j u w y s t ą p i e ń prezentującą rozwojową, tych k r a j ó w afrykańskich Wschodu. N i e w ą t p l i w i e cy E i c k e l m a n a c i ą ż y Rozbudowywany Szkoda natomiast, n a , j a k w i ę k s z o ś ć p r ó b syntez, ł a t w i e j s z a może wykształconym gospodarka przytacza także „oil-boom" zaowocował niniejsze swoim gdy s ł a b a jest b ł o g o s ł a w i e ń s t w e m wzmac­ przeludnionych i urządzeń badawczych. J e ­ mogą pracy. Autor tych ludzi s i ę p o g ł ę b i a . z u p e ł n i e nie usiłuje nieraz j e j trzy rodzaje: e n d e m i c z n ą , i tak z w a n ą inwestycji. m o d e r n i z a c j a nie z a w s z e do l a b o r a t o r i ó w wpływowi w zdobytym dysponentem nowych rym dostępu korupcję. Eickelman społeczeństwo stać na opłacanie korepetycji w najbardziej s i ę nie s t w a r z a ułatwia demokratyzować najbogatszych marginalnego on geograficzny dla Bliskiego tematu, widzianego Wschodu, punkt ciężkości swoich to j e s t nie­ Maro­ rozważań, c z y m z r e s z t ą nie z d o ł a ł o s i ę u s t r z e c w i e l u i n n y c h u c z o n y c h , o m a w i a j ą c y c h przed wybra­ 5 ne r e g i o n y ś w i a t a . Za niewątpliwe osiągnięcie należy uważać połączenie zasadniczego k ł a d u z n a j n o w s z ą l i t e r a t u r ą przedmiotu, chociaż jej d o b ó r w y d a j e ny. Ważnym nów stwierdzeniem kulturowych autora poszczególnych s t o r y c z n e j , a dopiero p ó ź n i e j nianiu raczej „ p o d o b i e ń s t w łeczeństwa pasterskich strukcji dogłębnego bliskowschodnich ich p o r ó w n y w a n i e z rzeczywistością. raźnie zmieniającego tychczasowe Wreszcie teorie celem rozmijania Ciekawa wyjaśnienia się owych jest p r ó b a względności porządku badania fenome­ perspektywie z innymi, przy hi­ uwzględ­ schematu „spo­ konstruk­ funkcjonowania społeczno­ sztywnych, gabinetowych rehabilitacji pojęcia odsuwanej kon­ wspólnoty te­ na plan dal­ genealogii i i c h u m o w n e g o c h a r a k t e r u oraz do­ przynależności społecznego zwrócenie wy­ wobec sztucznych pasterskich, d ł u g o przez uczonych s i ę poczucia odważne i w r o d z i n n y c h " , a nie z g ó r y narzuconego wobec szy. Z a s y g n a l i z o w a n i e 5 ostrożne przez a n t r o p o l o g ó w oraz rytorialnej u n o m a d ó w wy. konieczność Orientu". I n n y m o s i ą g n i ę c i e m jest dystans cji budowanych ści jest krajów toku s i ę jednostron­ uwagi rodowej Bliskiego pozwala Wschodu na tę grupę z spojrzeć n a do­ innej perspekty­ prac etnograficznych, które T a k i m k l a s y c z n y m p r z y k ł a d e m m o g ą tu b y ć dwaj a m e r y k a ń s c y antropolo­ dzy, J o e l M a r t i n H a l p e r n i D a v i d A . K i d e c k e l , k t ó r z y n a p i s a l i d o ś ć obszerne s t u ­ d i u m n a t e m a t antropologii i etnografii u p r a w i a n e j w E u r o p i e W s c h o d n i e j „ o d G d a ń s k a po T i r a n ę " , p o s ł u g u j ą c s i ę n i e m a l w y ł ą c z n i e p i ś m i e n n i c t w e m a n g l o j ę z y c z ­ n y m i w ł a s n y m i o b s e r w a c j a m i z e b r a n y m i w J u g o s ł a w i i i R u m u n i i . J . M . H a 1p e r n, D . A . K i d e c k e l , Anthropology of Eastern Europe, „ A n n u a l R e v i e w of Anthropology", 12: 1983, s. 377-402. �279 RECENZJE a n a l i z u j ą zasady „sztuki ki życia" milionów mieszkańców Bliskiego Wschodu i P ó ł n o c n e j , s t a n o w i ą u E i c k e l m a n a element s t y m u l u j ą c y Afry­ do d a l s z y c h b a d a ń . P o ­ l i t y k a b r a k u z a u f a n i a czy „ e t o s n i e p e w n o ś c i " to s p r a w y , k t ó r e w y p u n k t o w u j e tor w wielu miejscach, kreśląc obraz struktur nieformalnych, a stałych au­ i sku­ tecznych zarazem. Trudno dostępna w Polsce książka E i c k e l m a n a otwiera naszemu czytelniko- w i - s p e c j a l i ś c i e ś w i a t l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u w p r a k t y c e d l a niego n i e d o s t ę p n y i ob­ szary przemyśleń, wych. o których Omawiana książka mało jest wiadomo jest f o r m ą zwięzłej w naszych środowiskach orientacji w s i ę i pisze o B l i s k i m W s c h o d z i e i A f r y c e P ó ł n o c n e j w środowiskach riałów badacza polskiego. Jest też n a p r a w d ę d y d a k t y c z n y c h do w y k ł a d ó w bezcennym z etnografii mówi antropologów i e t n o g r a f ó w . I jako taka jest n i e z b ę d n ą l e k t u r ą dla zainteresowanego nieniami nauko­ t y m , co n o w e g o tymi zagad­ uzupełnieniem powszechnej, jeśli mate­ traktować się j ą b ę d z i e z d y s t a n s e m i j a k o f a k t y c z n y w s t ę p do d a l s z y c h d o c i e k a ń . Leszek F R A N C I S Z E K K O T U L A , U źródeł, Dzięgiel R z e s z ó w 1983, K A W . K s i ą ż k a ta n i e j e s t p r a c ą w sensie ś c i s ł y m n a u k o w ą . A u t o r p r ó b u j e d a ć w odpowiedź cześnie pracy jący na pytanie o źródła przedstawia coś w w terenie (wśród literatury ludowej, ustnej rodzaju sumy Podgórzan, swoich i p i s a n e j , lecz doświadczeń, Rzeszowiaków zdobytych i Laskowiaków), niej jedno­ podczas oraz obejmu­ k i l k a d z i e s i ą t l a t obraz r o z w o j u s w o i c h z a i n t e r e s o w a ń n a u k o w y c h i o g ó l n i e drogi ż y c i o w e j . Ponadto k r e ś l i k i l k a p o r t r e t ó w c h a r a k t e r y s t y c z n y c h b o h a t e r ó w nej tradycji ludowej regionu Polski południowo-wschodniej, a także — ust­ prezentuje sylwetki ludowych gawędziarzy, znanych mu osobiście: Józefa Rysia z Łąki i rzeź­ biarza Władysława Chajca z Kamienicy. Chociaż swobodnej literackiej g a w ę d y , pierwszą, obejmującą gą teoretyczną całość utrzymana jest w m o ż n a w niej w y o d r ę b n i ć osobiste w s p o m n i e n i a i d o ś w i a d c z e n i a oraz w a r s t w ę „opisową", zawierającą formie z grubsza trzy w a r s t w y : badawcze autora, d r u ­ m a t e r i a ł folklorystyczny, b ę ­ d ą c y po trosze i l u s t r a c j ą t e o r e t y c z n y c h w y w o d ó w , a w c z ę ś c i p e ł n i ą c y f u n k c j ę dziej s a m o i s t n ą , jak w rozdziałach poświęconych Władysławowi Chajcowi bar­ i Józe­ fowi Rysiowi. Umyślnie ka Kotuli kową użyłem sformułowania „warstwy", a nie „części". K s i ą ż k a j e s t przede w s z y s t k i m g a w ę d ą , r e p o r t a ż e m , raczej w ostatniej kolejności i trudno autobiografią, doszukiwać się w Francisz­ a pracą niej ścisłej nau­ orga­ n i z a c j i w y w o d u . Osobiste w s p o m n i e n i a a u t o r a s ą t k a n k ą , k t ó r a p r z e n i k a c a ł e ło i nadaje m u ton — w ł a ś n i e gawędy, i c h tle s n u j e on r o z w a ż a n i a t e o r e t y c z n e rze w ludowej, reportażu, autobiografii — dzie­ i dopiero na na temat roli folkloru s ł o w n e g o w k u l t u ­ jego c h a r a k t e r u , p r z e m i a n , j a k i m nich F r a n c i s z e k K o t u l a n a badania terenowe; ulega. Największy nacisk kładzie badania jednak, k t ó r e są li tylko a n k i e t o w y m z b i e r a n i e m i n f o r m a c j i , m a j ą d l a niego n i e w i e l k ą w a r t o ś ć . B a d a c z , j a k twierdzi odkryć autor, powinien współżyć z badanymi istotne f u n k c j e f o l k l o r u , a n i e w a n i u ze s w o i m i r e s p o n d e n t a m i rystycznych wątków i może stwierdzić, sposób myślenia, który nia w e d ł u g Franciszka obrazowego, zuje badacza na snucie co pozwala bliskim o n d o t r z e ć do ź r ó d e ł p o s z c z e g ó l n y c h jakim •musi w l u d o w y społecznościami, t y l k o jego t r e ś ć . J e d y n i e w ulegały decyduje przekształceniom. mu obco­ folklo­ Wgłębić się o c h a r a k t e r z e f o l k l o r u —• m y ś l e ­ Kotuli. P o d e j ś c i e bardziej powierzchowne trudno s p r a w d z a l n y c h spekulacji, o d l e g ł y c h od istoty ska­ po­ znawanych zjawisk. W o k ó ł osi, j a k ą s ą t a k p o j m o w a n e badania terenowe, grupują się przekonania �280 RECENZJE teoretyczne a u t o r a . I c h p o d s t a w o w ą , eklektyzm. Autor w rozdziale rzucającą intuicyj­ wobec z metodą Bronisława fenomenologiczną, Malinowskiego. w jest s p o s ó b do s t r u k t u r a l n e j t e o r i i m i t u , k t ó r ą , u z n a j ą c n i e o d z o w n o ś ć p o z n a n i a winowactwie folklorze" n a w i ą z u j e oczy c e c h ą literacki łączyć w się natychmiast w swoisty, nego — p r ó b u j e j a k b y „Mity przy jednoczesnym Eklektyzm ten jest dużym po­ man­ k a m e n t e m k s i ą ż k i — e l e m e n t y p r z e c i w s t a w n y c h p r z e c i e ż teorii nie w i ą ż ą s i ę u F r a n ­ ciszka Kotuli w spójną metodę badawczą. m e n t u , s ą n i e p o t r z e b n y m d o d a t k i e m do wadzenia b a d a ń terenowych. Na pozwala usprawiedliwić W zasadzie p e ł n i ą słusznych szczęście forma, w ostatecznie t a k i e jedynie uwag dotyczących jakiej'praca podejście. W rolę orna­ sposobu została pro­ napisana, pracy aspirującej do nau­ k o w e j ś c i s ł o ś c i b y ł o b y ono b a r d z o i s t o t n ą w a d ą . Franciszek tradycjom Kotula był badaczem n a l e ż ą c y m XIX-wiecznej etnografii polskiej, do formacji intelektualnej badaczem — amatorem się przede w s z y s t k i m g r o m a d z e n i e m z a b y t k ó w nie s ł o w n e g o . Z d o r o b k u n o w o c z e s n e j etnologii k o r z y s t a ł o tyle, o ile rzeczywistości naukowej, w której biania wał się zaś w jej istotną stawianych się obracał, jednakże problematykę przez — współczesne Najbardziej w a r t o ś c i o w a w folkloru, w przejmował kierunki związku z tym bliskiej zajmującym jego p r z y p a d k u bez była głów­ częścią poważniejszego raczej język, etnologiczne nie pytań wgłę­ podejmo­ badawczych. w y d a j e mi się w a r s t w a opisowa. Adre­ s a t e m k s i ą ż k i j e s t c h y b a p r z e d e w s z y s t k i m c z y t e l n i k —• n i e s p e c j a l i s t a , w i ę c w przypadku brak zytywną. Rysia, usystematyzowania Bardzo interesujące wzbogacone spełnić jak ich zwłaszcza opowieściami. najprędzej m a w i a za t y m są materiału -— p r ó b k a i gawędziarski styl portrety W ł a d y s ł a w a Postulat wydania zaprezentowana przez ich jest cechą Chajca i dorobku Franciszka należałoby Franciszka Kotuli 80-letniego ( d z i ś j u ż nie źródła tury pisanej w y n i k a swego r o d z a j u t e s t a m e n t e m n a u k o w y m życiu widziałem, ustnej, czego w z faktu, że ma jak ona określonych warunkach) można pracy w w jest on s w o j ą k s i ą ż k ę , j a k nim doświadczyłem, tego pisze, do jakich d o s z e d ł e m " (s. 183). P i s z ą c j ą m i a ł n a c e l u p o k a z a n i e , gdzie z n a j d u j ą literatury ludowej tak t a k ą (w Pieniążek R z e s z ó w 1983, K A W . ż y j ą c e g o ) etnografa. T r a k t u j e „ j a k o p r z e k a z tego, co w wniosków prze­ zdecydowanie. F R A N C I S Z E K K O T U L A , V źródeł, praca po­ Józefa Kotulę Wojciech Ta tym jeszcze i n n y sposób: „Chcę i pisanej. W ł ą c z e n i e swoje źródła w do folkloru literaturze ustnej i ją traktować. Autor formułuje przedstawić pojęcie literatury cel się litera­ jako swojej ludowej, czyli p e w n y m sensie a b s t r a k t ; o p a r t y j e d n a k n a c z y m ś b a r d z o k o n k r e t n y m , r e a l n y m " (s. 30). Po takim przedstawieniu „folklor". Kotula nakże nie c z y n i to, ustosunkowuje odsyłając czytelnika go geneza raczej do celu się do Słownika folkloru, pracy podając można definicję nich, ani folkloru przyczyna oczekiwać zdefiniowania terminu za S o k o ł o w e m i K r z y ż a n o w s k i m , t e ż nie próbuje polskiego zaistnienia dać własnej (Warszawa takiego 1965). zjawiska, jak jed­ definicji, Interesuje literatura l u d o w a . Z j e d n e j s t r o n y m a m y s p e c y f i c z n y typ m y ś l e n i a , w y s t ę p u j ą c y u l u d z i t w o ­ rzących folklor, który myślenia pojęciowego), podejście do To jest, nie jakieś a raczej go czynników dążenie była, Kotula z drugiej otaczającego tylko tych d w ó c h go nazywa zaś świata, myśleniem strony — nacechowane pozwala nam natury motorem obrazowym właściwe praktycyzmem. postawić estetycznej powstania czy (w przeżycia określanej jako od wiejskiemu Połączenie problem plastyki potrzeba plastyki odróżnieniu człowiekowi już ludowej. artystyczne­ ludowa, ale �281 RECENZJE konieczność. która Tak było zaczęła w przypadku Rozalii rzeźbić dla swojego Kuźniar syna, albowiem mogła zabawić głodne i zziębnięte ze w s i S o n i n a k o ł o b y ł to jedyny Łańcuta, sposób, w jaki dziecko. P o d o b n a j e s t t a k ż e h i s t o r i a i n n e j r z e ź - b i a r k i — J u l i i H e p n a r ; ona r ó w n i e ż z a c z ę ł a r z e ź b i ć z k o n i e c z n o ś c i . Niewątpliwie c i e k a w a jest t e ż p r ó b a przekazywania informacji w nizmy rządzące powstawaniem cyjnej kulturze ludowej dycyjnych przekazów kodowane tradycji odpowiedzi mitów, albowiem jest m i t . W e d ł u g dochowało na pytanie: ludowej? P. K o t u l a Kotuli jaki jest stara się odkryć nośnikiem informacji „wszystko to, s i ę do n a s z y c h c z a s ó w , co w proces mecha­ w trady­ formie w specyficzny tra­ sposób za­ w w y o b r a ź n i ludzkiej, m a charakter mitu. M a ł o , m u s i n i m b y ć , inaczej z e s c h ł o b y n i c z y m j e s i e n n y l i ś ć i r o z t a r ł o s i ę w p r o c h . M i t to jest krew, która długo może psychologiczna zachować zakonserwowana w i t a l n e s i ł y " (s. 63). W m i c i e i n t e r e s u j e s t r o n a jego p o w s t a w a n i a , a nie s a m a jego istota. T r a k t u j e Kotulę on mit j a k o z j a w i s k o psychologiczne, k t ó r e j e s t w d a n e j r z e c z y w i s t o ś c i , t u i t e r a z , a z k t ó ­ rego ludzie życie nie wspomnienia mentowaną przez zdają z ukrycia i sobie dlatego z dzieciństwa prawdą ludzką sprawy. pozostaje Jest czymś na niezauważony. o swoich rodzinnych podobieństwo Autor serca, porównując stronach tworzy zasłyszane z historycznie udoku­ u k a z u j e proces p r z e k s z t a ł c a n i a k o n k r e t n y c h w y d a r z e ń w wyobraźnię. J u ż samo porównanie daje nam obraz zmian, mity jakim u l e g a r z e c z y w i s t o ś ć s t a j ą c s i ę m i t e m . N a b a d a n y c h przez K o t u l ę t e r e n a c h w okresie okupacji hitlerowskiej działał się ogromną popularnością wśród skiej ekspedycji stał zefa" s z y b k o trwałby w o miejscowej pseudonimie Dlaczego? jednakże „Józef". Cieszył on l u d n o ś c i , a po z l i k w i d o w a n i u g e s t a p o w ­ s i ę swego r o d z a j u h e r o s e m zapomniano. micie, partyzant mitycznym. Po wojnie Prawdopodobnie jego p r z e ż y c i e , a więc gdyby „Józef" „mit J ó ­ zginął, pewnego rodzaju prze­ normalność, s p r a w i ł o , że zapomniano o nim. Zatrzymując na się nad współczesną niezmienność form w ciągłości sytuacją w folklorze Kotula l i t e r a t u r z e u s t n e j . J e s t to proces tych form następuje zwraca uwagę ciekawy, jako że przy z m i a n a t r e ś c i . Z j a w i s k o to m a s w o j ą logiczną pod­ s t a w ę , g d y ż zmiany, jakie z a s z ł y n a w s i polskiej w ostatnim p ó ł w i e c z u , n i e u c h r o n ­ nie m u s i a ł y wpłynąć n a t r e ś ć l i t e r a t u r y l u d o w e j . N o r m a l n e j e s t to, ż e ś p i e w a n i e o r z ą d c y , p a n u itd., a o P G R - a c h , w y c h o d ź c t w i e stwie itp. J e s z c z e i n n y m a s p e k t e m jednego z rozdziałów, wieczność problem na przykładzie z y w a ć relacja: zmieniły wrócono Poczęto [...] «paragraf» lach i odcinkach życia pozwalający — na krytykę. w oczach tak s p o ł e c z n e g o , społeczne. Znikł lecz ten obowią­ indywidualny pana. M i n ę ł o wiele konwencja została. I z miejsca kodeks społeczeństwa j a k i rodzinnego, J u ż nie indywidualnie, czyli przez b e z p o ś r e d n i o sumienie tytuł przedstawia gospodarz — p a r o b e k itp., w t y m sensie, ż e p o d ­ społeczno-gospodarczego, winowajców się pijań­ jest, p a r a f r a z u j ą c dalszych konsekwencji k r y t y k o w a ć się realia życia krytykować problemu konwencji. F . Kotula w i e ń c o w i n . Podczas tych uroczystości p r z e s t a w a ł a pan — poddany, d a n y m ó g ł bez j a k i c h ś poruszanego pewnych ze w s i l u d z i m ł o d y c h , — na a nawet pokrzywdzonego, oskarżyciel — tym lat, „Przy­ poszerzono. różnych po­ towarzyskiego. ale stawała j a k b y przez się społecz­ n o ś ć — reprezentowana zazwyczaj przez m ł o d z i e ż , j a k o element ś m i e l s z y , bardziej o d w a ż n y , b u n t o w n i c z y " (s. 82). Rozważania ostatnio — smyk nad błądząc jaszczurki w mitem po kończy Kotula d z i s i e j s z y m lesie, zeschłym listowiu, smutnym akcentem: j u ż a n i r a z nie nie zainteresował „Godzinami przestraszył dorodny mnie — nagły zaskroniec, ani w z d r y g n ę ł a m n i e r d z a w a p l a m a ż m i i ... n i e r o z b a w i ł oczu w i d o k m o t y l a czy w a ż k i . Tak z r o b i ł c z ł o w i e k . I gdzie t u m i e j s c e n a m i t y , m o g ą c e monolity, rozpłomieniać czarnych pereł jakimi wyobraźnię, by t w o r z y ł y w r o d z i ć t w a r d s z e od s t a l i sobie d z i e ł a k a r m i o n o m n i e i m o j e pokolenie" sztuki na kształt (s. 77). T a g o r z k a r e - �282 RECENZJE fleksja nie jest w y j ą t k i e m w omawianej pracy. Kotula ludzi z tymi nielicznymi j u ż „ w i e k o w y m i " strzega j a k bardzo j e s t e ś m y radio, t e l e w i z j ę , natury — zawody chciałby ubodzy. sportowe, powiedzieć porównując osobami, k t ó r e Nasza w y o b r a ź n i a widowiska autor U — od terenie, jest c i ą g l e niszczona itd. O d e s z l i ś m y źródef współczesnych spotykał w j u ż zbyt swoich do­ przez daleko korzeni, i od tak jak r o ś l i n a z uszkodzonymi korzeniami zaczynamy powoli u s y c h a ć . Przegląd problemów czyć zasygnalizowaniem w naszej mowie, omawianych w recenzowanej pracy chciałabym d w ó c h t e m a t ó w : J e d e n z n i c h to, j a k ż e c z ę s t o powiedzonka. Użyte w ściśle określonej zakoń­ występujące sytuacji, z racji swej m o ż e t r a f n o ś c i , m o ż e d o s a d n o ś c i , s ą s t o s o w a n e przez s p o ł e c z n o ś ć w z u p e ł n i e i n n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h j a k o ... w ł a ś n i e , j a k o co? M o ż e j a k o e l e m e n t h u m o r y s t y c z n y ? dla podkreślenia jedności pytanie, t y m niemniej wiska, przeglądając zdarzeń? F . Kotula czytelnik m o ż e przytoczone w Drugi problem ostatni swej od to temat prezentuje dawna pozostaje one w sferze Józefa mogą osobowości twórczych Józef R y ś , muzykant — samouk, wędziarz, „należy ty, bez podniety etnografów, Czytając w nie tylko postaci cytowane dzięki wiejski karykaturzysta i wreszcie ankiet czy k o n k u r s ó w . przez K o t u l ę iż b y ł to c z ł o w i e k fol­ z Łąki, do t y c h n i e l i c z n y c h c h ł o p ó w , k t ó r z y r o z p o c z ę l i p i s a ć bez w ale Chajca. Ten d z i a ł a l n o ś c i r z e ź b i a r s k i e j , lecz t a k ż e b a r w n y m o p o w i e ś c i o m . J ó z e f właściwie opowiadanie to tego z j a ­ używane. z Łąki i Władysława zainteresowań na żyć krótko, i jak są później niewątpliwie postacie: Może odpowiedzi się nad mechanizmem „Powiedzonka powstają wielkich dwie daje j e d n a k ż e zastanowić rozdziale wiecznie" o p o w i e ś c i , w j a k i s p o s ó b klorze. K o t u l a nie to ga­ zachę­ T o p r a w d z i w y p i s a r z " (s. 145). pt. „ S a n t a L u c i j a " trzeba przyznać, (niestety, j u ż n i e ż y j e ) o k r y t y c z n y m z m y ś l e p o s t r z e g a n i a i po­ c z u c i a h u m o r u ( p r z e r y s o w a n i e postaci c z y s y t u a c j i ) . O p o w i a d a n i a J ó z e f a R y s i a od­ bijają, mówiąc słowami Kotuli, obraz podrzeszowskiej brzeg s t a w u odbija s i ę w l e k u t e ń k o f a l u j ą c e j Zarówno Józef w podsumowaniu z Łąki, jak i omawianej wsi, jak bujnie porosły wodzie. Władysław Chajec nieprzypadkowo znaleźli k s i ą ż k i . S ą oni po p r o s t u t w ó r c a m i m i t ó w . T o l u d z i o m t a k i m j a k oni m a m y t a k bogaty f o l k l o r . T o s ą w ł a ś n i e owe poszukiwane ź r ó d ł a , a l b o w i e m ź r ó d ł o u F . K o t u l i to C z ł o w i e k . T a f a s c y n a c j a c z ł o w i e k i e m wia, nia że Kotula tak chętnie do b a d a ń terenowych: terenowe — w i ę c u źródła — nad k u l t u r ą l u d o w ą p o l e g a j ą n a w y w i a d a c h z osobami że potrafią ta wraca wspomnieniami starszymi, w s k a z a n y m i przez o p i n i ę uzyskać przede danej rzetelne nie z dystansem. i pełne użytku" mija się zupełnie informacje nie m o ż n a p o d c h o d z i ć Konieczne jest w s p ó ł ż y c i e z badaną spra­ „Bada­ wszystkim miejscowości, c o ś p r z e k a z a ć w t a k i czy i n n y s p o s ó b " (s. 64). T r a k t o w a n i e j a k o „ p r z e d m i o t u jednorazowego responden­ z celem b a d a ń . do s w e j p r a c y w kulturą. się dzięki „Jeśli By tere­ dzieła Mali­ n o w s k i e g o p o s i a d a j ą w y j ą t k o w ą w a g ę — pisze a u t o r — to nie dlatego, ż e b y ł s u ­ miennym niem a badaczem kultur pierwotnych, współżyciem jest ale niejaka różnica. że z nimi współżył. Właśnie ta r ó ż n i c a A między bada­ wyciska piętno na p r a c a c h t a k d o k u m e n t a c y j n y c h , j a k i n a u k o w y c h " (s. 177). N i e w ą t p l i w y m w a l o r e m tej k s i ą ż k i d l a j e d n y c h , „ z a d r ą w s e r c u " ( j a k b y d z i a ł K o t u l a ) d l a d r u g i c h , pozostaje na żywym, nieraz „Z k i m p r z e s t a j e s z , potocznym j e j s t y l . J e s t to n i e j a k o g a w ę d a językiem, pełna t a k i m s i ę stajesz. Powiedz wiem k i m jesteś — m ó w i ą dosadnych powie­ przedstawio­ określeń i zwrotów. m i z k i m przebywasz, a j a ci d w a stare p r z y s ł o w i a b ę d ą c e c z ą s t k ą l u d o w e j O d k ą d p r z e s i a d ł e m s i ę «na konisia», zwanego folklorem s ł o w n y m po­ mądrości. [...], m ó j s t y l s t a ł s i ę j a k n a j b a r d z i e j g a w ę d z i a r s k i — z w i e r z a s i ę a u t o r — czy m o ż n a się temu dzi­ w i ć ? " (s. 183). C h y b a nie. T y m b a r d z i e j i ż p i s z ą c t ę k s i ą ż k ę m i a ł n a d z i e j ę , ż e „ t r a ­ fi do r ą k l u d z i n i e z a w s z e u m i e j ą c y c h m y ś l e ć a b s t r a k c y j n i e " . �283 RECENZJE W y k a z w a ż n i e j s z y c h prac F . Kotuli 1. Chłopi bronili 2. Folklor słowny się sami. Reportaż osobliwy historyczny, R z e s z ó w Lasowiaków, Rzeszowiaków 1982, K A W , ss. i Pogórzan, 182 Lublin 1969, W ý d . L u b e l s k i e , ss. 248 3. H e j leluja, czyli o wygasających starodawnych pieśniach kolędniczych w Rze- szowsfciem, W a r s z a w a 1970, L u d . S p ó ł d ź . W y d . , ss. 569 4. Materiały do dziejów garncarstwa z terenu województwa rzeszowskiego, Rze­ s z ó w 1956, M u z e u m w R z e s z o w i e , ss. 117 5. Miasteczko grafii, 6. na Opowieści zęgę, przykładzie Głogowa Małopolskiego i jego sąsiadów. Próba bio­ zauroczonego ła- R z e s z ó w 1981, T o w . N a u k o w e w R z e s z o w i e , ss. 233 ziemi z dorzecza górnej Wisłoki i Wisłoka przez R z e s z ó w , M u z e u m O k r ę g o w e 1975, ss. 251 7. Po rzeszowskim pogórzu błądząc. Reportaż historyczny, Kraków 1974, Wyd. L i t e r a c k i e , ss. 349 8. Rozmowy ze skorupami storyczno-społecznej, 9. Strój łańcucki, czy rzecz o plastyce garncarskiej i jej wymowie hi­ ludowych, cz. 5: M a ł o p o l s k a , z. 5, ludowych, cz. 5: M a ł o p o l s k a , z. 13, R z e s z ó w 1969, M u z e u m O k r ę g o w e , ss. 219 [w:J Atlas polskich strojów W r o c ł a w 1955, ss. 65 10. Strój rzeszowski, [w:] Atlas polskich strojów L u b l i n 1951, ss. 45 11. U źródeł, R z e s z ó w 1983, K A W , ss. 183 12. Z sandomierskiej puszczy. Gawędy kulturowo-obyczajowe, Kraków 1962, W y d . L i t e r a c k i e , ss. 264 13. Znaki przeszłości, W a r s z a w a 1976, L u d . S p ó ł d ź . W y d . , ss. 113. Urszula ALEKSANDER BŁACHOWSKI, Nie w y c h , W a r s z a w a 1983, L S W , ss. 170. A. Błachowski gionów Polski, jest etnografem poznał twórców tylko chlebem... Raszkiewicz Portrety twórców ludo­ ( i historykiem sztuki, zna z autopsji wiele ludowych bezpośrednio, nawiązał z nimi re­ długo­ t r w a ł y k o n t a k t i w tej r o z p r a w i e chce p o k a z a ć c z y t e l n i k o m s w o j ą z n a j o m o ś ć p r z e d ­ miotu i racje. Jest z a a n g a ż o w a n y emocjonalnie w to, o c z y m pisze. J e g o n i e j e s t „ p i s a n a n a z a m ó w i e n i e " — jest p o l e m i c z n ą stawia się obiegowym sądom na temat współczesnej, jej wartości i oddźwięku Pragnieniem współczesnej Aleksandra twórczości „indywidualnych kłady uwarunkowań, biorców. jęcia i a przede postaw, W c e l u lepszego p o r o z u m i e n i a terminy"), dalej jest mniej pragnień swoją i w kulturze działy o niektórych k i e r u j e do aspektów dostrzeganych dokonań się z czytelnikiem z podstawowymi następują jej miejsca wskazanie wszystkim idei, (s. 6). P r a c ę część teoretyczną, zaznajamiającą ludowej, książka autora. P r z e c i w ­ społecznego. Błachowskiego ludowej, wybranych artystów" sztuki wypowiedzią spraw poprzez szerokiego na początku przy­ kręgu t e r m i n a m i i p o j ę c i a m i (pt. tematyce bardziej od­ umieszcza szczegółowej, „Po­ jak: „ R z e ź b a ludowa dzisiaj", „ N a w i e d z e n i " , „ D w i e artystki". W t y m s a m y m celu w s z e l ­ kie cytaty z d z i e ł i n n y c h a u t o r ó w podaje w o r y g i n a l n e j formie. C h c e b y ć j a k n a j ­ b a r d z i e j o b i e k t y w n y w p r z e d s t a w i e n i u swego s t a n o w i s k a . W części wstępnej, plitza z a m i e s z c z o n ą Mówi ona w odautorskiej, „o infantylizmie s k i m " (s. 81). A . B ł a c h o w s k i jest komentarzem i cytuje a r t y k u l e Infantylizm przejawów wypowiedź i dziecinność folkloru we Krzysztofa Teodora współczesnym p o l e m i z u j e z t r e ś c i ą tego felietonu; polemiką z tym sposobem Toe- ( „ K u l t u r a " , 1 V I 1975 г.). myślenia. Nie ruchu amator­ c a ł a jego książka wnikając głębiej �284 w RECENZJE t r e ś ć tej p o l e m i k i , p o z w o l ę sobie z a u w a ż y ć , ż e o d p o w i e d ź A . M a c h o w s k i e g o słowa К. T . T o e p l i t z a n i e u d e r z a w samo sedno poruszonego p r o b l e m u , lecz się z nim mija, biorąc ścią teoretyczną. A. czących się w o k ó ł ry ludowej. Jest za p r z y k ł a d Błachowski podstawowych przeciwny t y w n e j , j a k o dalekiego autorytety włącza się uznanych t w ó r c ó w do ciągle pojęć i terminów pojmowaniu autor określa kimi i ma szanse swoje istnienia kultury ludowej stanowisko posługuje się w w także w Czę­ dyskusji, to­ sztuki ludowej, a także kultu­ jako subkultury prymi­ reprodukcją. Dla kultura ludowa, sztuka ludowa ma p e ł n e prawo obywatelstwa czesnego ż y c i a ludowych. trwających echa k u l t u r y w y ż s z e j , jako k u l t u r y niesamodzielnej d a t k u nie i s t n i e j ą c e j poza m u z e a m i i c e p e l i o w s k ą na tr.ichę przyszłości. s p r a w a c h terminologii tekście. U w a ż a , że „sztuka ludu w i w do­ Błachowskiego w warunkach współ­ W części teoretycznej i wykładnię pojęć, znaczeniu sztuki ja­ tworzo­ n e j przez m i e s z k a ń c ó w w s i w y ł ą c z n i e d l a siebie s t a n o w i r o z d z i a ł z a m k n i ę t y " i ~ . 12). Ostatnie wytwory do niej należące powstały w latach (polemizując z p o g l ą d e m , że sztuka ludowa w ł a ś c i w i e naturalnym kach, go p r a w e m rozwoju sztuki jest posiada kręgu określone społecznego artystyczne, cechy jest to, treściowe niejako światopoglądowe od 40 naszego że powstaje i formalne, z góry skazany zamkniętego wieku. Dalej j u ż nie istnieje) twierdz:, iż a „w określonych twórca na należący uzależnienia środowiska warun­ do dane­ ekonomiczne, odbiorców", tj. wsi (s. 12-13). Kryteriów, jakie rządziły dawną s z t u k ą l u d o w ą , nie n a l e ż y p o w s t a j ą c y c h w s p ó ł c z e ś n i e . O k r e ś l e n i e z a ś cech i zdefiniowanie dzin dawnej sienia sztuki ludowej m o ż e stać się modelem do z j a w i s k od n i e j p o c h o d n y c h . „współczesna daleko dową umowności. tradycyjną jako kategorią różnych związków zastanawia Przyjmując, się nad doborem adekwatnych ludowej) twierdzi, że aby wiedzę w r ę c z wymogiem go wsi tacza się z odnie­ terminem niego n i e p r e c y z y j n y i o p i e r a s i ę n a a kulturą obecną wsi — o dzieło dziele i nazw i terminów. (dotyczącymi móc uznać opanowuje o artyście. umiejętność Pisze: nadawania (s. 28). A b y u n i k n ą ć pojęcia twórcy trzy r ó w n o l e g l e owocem jej się wska­ sztuki za ludowe Kierując należy równocześnie „Ta wiedza o twórcy ludowego. funkcjonujące swoim pracom S a m jednak nie punkty uważa definiuje widzenia na ten go, pracy twórczej ludu wiejskiego: ludowa cech za lu- słuszne lecz problem. sztuka dziś kulturowe­ zewnętrznych tego t y p u n i e p o r o z u m i e ń brać jest przy­ Następnie r o z r ó ż n i a i c h a r a k t e r y z u j e w y b r a n e p o j ę c i a , o d n o s z ą c e s i ę do s z t u k i l u d o w e j cej lu­ mimo zasad klasyfikacji dzieł k a t e g o r y c z n y m , g d y ż c o r a z w i ę c e j l u d z i spoza k r ę g u dowopodobnych" zdefiniowanie płaszczyzną nie zgadza z t r a d y c j ą i ż y w o t n o ś c i ą r e l i k t o w y c h f o r m i e l e m e n t ó w " (s. 25), prof. K s a w e r e g o P i w o c k i e g o uwagę dzieł dzie­ że „istnieje granica m i ę d z y kulturą historyczną zówkami pod stosować i właściwą A. Błachowski s z t u k a l u d o w a " . J e s t on w e d ł u g posuniętej do poszczególnych tradycyjna, będą­ ludowa sztuka w stylu tradycyjnym, ludowa sztuka nietradycyjna. Z powyższymi trzema p o j ę c i a m i wiąże termin twórcy ludowego. D l a z j a w i s k artystycznych m i e s z c z ą c y c h się w nurcie kultury w s p ó ł c z e s n e j i posiadających ne c e c h y u z a l e ż n i o n e od i s t n i e n i a s z t u k i l u d o w e j i k t ó r y c h t w ó r c a m i odpowiadające k r y t e r i u m t w ó r c y ludowego proponuje wa i praktyka pseudoludowa. Nie będę Wspomnę w tylko, tym że miejscu terminu p e j o r a t y w n y m , lecz na kręgiem społeczeństwa W rozdziale określenie „Rzeźba jaką co autor neoludowa" twórczości rozumie nie praktyka pod stosuje pełnowartościowej, tymi on w neoludopojęciami. znaczeniu powstającej poza wiejskiego. k i e g o r y s u historycznego nie t e m a t y k ą , omawiała, „plastyka terminy: pew­ s ą osoby n i e ludowa dzisiaj" A . B ł a c h o w s k i po przedstawieniu krót­ rozwoju zainteresowania rzeźbą l u d o w ą zajmuje się g ł ó w ­ p o r u s z a obecna rzeźba ludowa. Jego zdaniem w rzeźbie ludo- �285 RECENZJE w e j d o m i n u j e w d a l s z y m c i ą g u t e m a t y k a r e l i g i j n a . J e s t to t e m a t y k a b a r d z i e j turalna" i bliższa ludowym twórcom, gdyż w y n i k a ze ś w i a t o p o g l ą d u „na­ ukształtowa­ nego p r z e z w i a r ę k a t o l i c k ą . D l a p r z y k ł a d u p r z y t a c z a t w ó r c ó w tego t y p u p r a c , j a k : Józef Lurka, Władysław Chajec czy Wojciech Oleksy. Jednocześnie tego, ż e w s z y s t k i e r z e ź b y o t e m a t y c e powołuje datu;.e do na życia duży l a t a 40- i Mówiąc o wewnętrznej a także zatem nowe zmianę spojrzenie miasta na przyczynie na w ł a s n ą w dwie ma twórczość się myśli rozwój do po zainteresowaniu sakralizacją ludowego, n a s t ą p i ł a „czego podjęciu jawiają rów zainteresowanie nowej nych, Zwraca wśród z tematyką uwagę, i że w których to główne pracy i życia z Nieszawy, na już wcześniejsze losy prace. Dla Draka wyraźnie kraju" zajęły ludowi i k r ó l ó w . Do prze­ pionie­ z a l i c z a : L e o n a K u d ł ę ze Ś w i e r ż y Wojciecha tego t y p u r z e ź b a c h wrażliwość miejsce twórcy dziejami narodu, postaciami w o d z ó w Centkowskiego patriotyzm myślący świeckich, tematyki w rzeźbie B ł a c h o w s k i Jana wyraz tematów pracy. R ó w n o l e g l e tworzyć sztuki wewnętrzna 1945 r . na Zaczęli że się wszystko, przedstawienia twórczości. społecznej, d u s z a z a p r a g n i e " (s. 41). R ó w n i e ż n o b i l i t a c j a p r a c y , z w ł a s z c z a f i z y c z n e j , po zaważyła swojej świeckiej zewnętrzną. świadomości Z c h w i l ą nobilitowania, a nawet p e w n ą samoocenie i swych dzieł. Podkreśla, s i ę dopiero miana t w ó r c y świadom tematyki wewnętrzną ludowych zrodziło jest z potrzeby s e r c a , n i e k t ó r e Pojawienie przyczyny: na twórców i powszechnego ustalenia przemiana powstają „świątki". i tu widzi stosunku sztuką ludową. ludowej popyt 50- kultowej Wierzbna i daje s i ę o d c z u ć (s. 46), k t ó r y m niego z współcześni „spontaniczny niejednokrotnie twórcy ludowi i c z u j ą c y k a t e g o r i a m i naszego c z a s u " (s. 47). I c h d z i e ł a , Gór­ innych. dawały to: „ludzie c h o ć nie sięgają „ w y ż y n sztuki", nie s ą tak n a i w n e , j a k je w i d z ą uczeni, lecz u j a w n i a j ą g ł ę b i ę szy ludzkiej i w y r a ż a j ą idee f u n d a m e n t a l n e . w a r t o ś ć sztuki ludowej, a j e d n o c z e ś n i e Czynnik na zewnętrzny przyśpieszający konkursy wej", bie o tematach: oraz wspomina ludowej" traktować czy autora, du­ stanowi zmianę tematyki r z e ź b s p r o w a d z a do roli konkursy i wszelkie formy działalności a d ­ omawia prace t w ó r c ó w ludowych Kopernik" i „Wielcy Polacy w nadesłane rzeźbie ludo­ o innych konkursach, jak: „ L u d o w e Wojsko Polskie w „Rodzina na równi szeroko „Mikołaj według narodowej. katalizatora, k t ó r y m b y ł y organizowane ministracyjnej. A. Błachowski To właśnie, wiejska". Jest z twórczością zdania, że sztukę spontaniczną, „formę konkursową rzeź­ należy konkursu" zaś uważa ,,za s t y m u l u j ą c ą poziom, i n t e l i g e n c j ę i o r y g i n a l n o ś ć " (s. 61). W rozdziale Seweryn, małych „Nawiedzeni" stereotypowemu rozmiarów, ludowych. rozdziale Na monumentalne potwierdzenie twórczością ter monumentalny s i ę , podobnie że wytwory jak zajętego się z w ł a s n e j niegdyś sztuki ludowej rozmiary zaś przekraczają słuszności rozwijającą mogą Tadeusz b y ć tylko możliwości stanowiska zajmuje twórców się w inicjatywy i posiadającej trzech t w ó r c ó w o charakterze przestrzennym. Z a przykład ludowych: Juliana Brzozowskiego ze służą powodu mu Sromowa, Jana n a s i e w i c z a spod K i e l c i S z c z e p a n a M u c h y z okolic S i e r a d z a . I c h t w ó r c z o ś ć integralną. „Polega ona przede wszystkim na tym, że działa Pisze, we że własnej ich współczesnej, zagrodzie, działalność gdyż nie pomimo, a więc we mieści się że spełniają własnym w by uznać nazywa ideą stałej wiejskim środowisku" dotychczasowych warunki, syl­ Ber- monumentalnością d z i e ł , w i e l k i m p o t o k i e m r ó ż n o r o d n y c h t e m a t ó w oraz k o n s e k w e n t n ą pozycji tym charak­ n i e t y l k o ze w z g l ę d u n a w y m i a r y d z i e ł , a l e r ó w n i e ż z nowego p r z e d s i ę w z i ę c i a wetki przeciwstawia poglądowi, eks­ (s. 66). kategoriach sztuki ich za t w ó r c ó w lu­ d o w y c h , a f o r m a i c h r z e ź b m i e ś c i s i ę w r a m a c h s t y l u ludowego, to ś w i e c k a t r e ś ć — jaką przedstawiają — przekracza ustalone kanony. Polemizując z Aleksandrem J a c k o w s k i m twierdzi, że tacy j a k Brzozowski, Bernasiewicz „bliżsi są kulturze l u ­ dowej poprzez s w ó j , w p e ł n i świadomy z nią związek niż »samorodni«, jak Mika �286 i RECENZJE Gawlowa, którzy przeciwny, by wać (s. nowe tylko bezwolnie wegetują się nimi opiekować, ale nie definicje artysty ostatnim rozdziale B ł a c h o w s k i 103). W ludowego n a j e j m a r g i n e s i e " (s. 102). N i e jest przekonany, czy n a l e ż y w tradycyjnym rozumieniu omawia dwie sylwetki jest „preparo­ tego słowa" twórczyń ludo­ w y c h : C z e s ł a w y K o n o p k ó w n y — w y c i n a n k a r k i z Puszczy Zielonej, i Dominiki B u janowskiej z W ę g r o w a dwuosnowowych. Nie t y l k o m ó w i , j a k i co r o b i ł y , j a k p r z e b i e g a ł a i c h droga r o z w o j u a r t y s t y c z n e g o , lecz jego u w a g ę inny — twórczyni tematycznych dywanów z a p r z ą t a g ł ó w n i e ś w i a t o p o g l ą d a r t y s t e k , dlaczego t w o r z ą w t a k i , a nie sposób, co w a r u n k o w a ł o ewolucję ich indywidualnego stylu? Poza tym do­ kumentuje, na czym p o l e g a ł ich w k ł a d w p o l s k ą i ś w i a t o w ą s z t u k ę l u d o w ą . Wszyst­ kie s y l w e t k i u k a z u j e w r ó ż n y m o ś w i e t l e n i u , z w i e l u stron, z w ł a s z c z a z a ś analizuje ich psychikę, światopogląd, rozwój wewnętrzny łalność artystyczną dzieła wa chce d o w i e ś ć , że sztuka ludowa w od tej i wpływ tych czynników t w ó r c ó w . Poprzez takie spojrzenie na t w ó r c ó w dobie obecnej nie j e s t m n i e j dawnej, t r a d y c y j n e j , że posiada w a r t o ś c i , k t ó r e na dzia­ ludowych i ich wartościo­ ją nadal czynią godną nobilitacji. Omawiając tę książkę wspomnę również o jej walorach poznawczych r a c k i c h . N i e j e s t to p r a c a o b s z e r n a , ale w s p o s ó b ż y w y i p r z e k o n u j ą c y czytelnika w przedstawić problemy sztuki strony głównego te pory przemilczane, b ą d ź nie poezji ludowej jeszcze ludowej. Autor przedmiotu do k o ń c a zaangażowany swych p r o b l e m , ż e nie lite­ emocjonalnie dociekań, które omówione. Przytaczając bardziej p o d k r e ś l a i wprowadza były krótkie tylko umie do tej fragmenty samym chlebem ż y j ą w s p ó ł c z e ś n i t w ó r c y l u d o w i , ż e n i e t w o r z ą t y l k o po to, b y z d o b y ć p o k l a s k b ą d ź rentę twórczą, przekonać, j a k to chce w i d z i e ć że sztuka ludowa w i e l u z n a w c ó w , m. in. К . Т. żyje i przejawia się w Toeplitz. Zdołał najbardziej nieoczekiwanych f o r m a c h , i t y l k o od z n a w c ó w p r o b l e m u z a l e ż y , c z y b ę d z i e s i ę ona j a w i ł a j a k o z r o ­ z u m i a ł y przejaw k u l t u r y duchowej śmiecona" się spoza wadza przeróżnymi kręgu wsi. czytelnika w cytatów i wyjaśnień s p o ł e c z e ń s t w a w i e j s k i e g o , c z y t e ż zostanie, przejawami Również c o r a z to działalności sposób amatorskiej, ludzi przedstawienia bardziej z a w i ł e materiału problemy stopniowo sztuki ludowej. wpro­ Wielkość czyni tekst w p e ł n i z r o z u m i a ł y m i u d o k u m e n t o w a n y m . ka A. Błachowskiego „za­ wywodzących Książ­ m o ż e b u d z i ć k o n t r o w e r s j e , ale to t y l k o ś w i a d c z y ć b ę d z i e na jej k o r z y ś ć . Hanna ANNA Rynu, S Z Y F E R , Społeczność O l s z t y n 1982, Ośrodek i kultura Badań małego miasta. Studium Reszka na przykładzie Naukowych im. W. K ę t r z y ń s k i e g o w Olszty­ nie, ss. 152. Praca dań w w A n n y S z y f e r jest pierwszą zamierzonych przez O ś r o d e k Olsztynie. Badania te monografią Badań miałyby rozwoju i perspektywach m a ł y c h na małego miasteczka Naukowych im. Wojciecha celu odnalezienie miasteczek, mimo pewnych różnic w z cyklu ba­ Kętrzyńskiego prawidłowości pełnionych przez nie f u n k c j i , r ó ż n y c h d o ś w i a d c z e ń h i s t o r y c z n y c h i s p o ł e c z n y c h . O k a z a ł o s i ę , i ż i s t o t ­ nym problemem steczek. R y n jest jest znalezienie pierwszym z wspólnego czterech A u t o r k a w y s u w a przypuszczenie, że m a ł e dać metodami mianownika w Jednak na względu wiele mia­ Północnej. miasto m o ż n a — a nawet n a l e ż y — b a ­ miasteczkami prowadzone w Polski e t n o g r a f i c z n y m i , a p r a c a j e j m a b y ć tego d o w o d e m . badania nad m a ł y m i ze kulturze m a ł y c h w y b r a n y c h miasteczek podobieństw Dotychczasowe b y ł y przez g e o g r a f ó w i małego miasteczka do nim tradycyjnej kultury, autorka podejmuje się „ u d o w o d n i e n i a socjologów. wsi, istnieniu tezy o p r z y d a t - �287 RECENZJE ności warsztatu (s. 9). W książce p o d a n a jest d e f i n i c j a m a ł e g o m i a s t a oraz k l a s y f i k a c j e t y p ó w m a ł y c h m i a s t , etnograficznego do b a d a ń będące propozycją Szyfer samej nad m a ł y m a u t o r k i oraz i n n y c h b a d a c z y , n p . A . K ł o s k o w s k i e j . A n n a d o k o n a ł a tej k l a s y f i k a c j i b i o r ą c pod u w a g ę k r y t e r i a turę społeczno-zawodową, nie m i a s t e c z k a a także jest „ a n a l i z o w a n i e przemian historyczne, migracyjne, s t r u k ­ pochodzenie r e g i o n a l n e i o d l e g ł o ś c i "od d u ż y c h o ś r o d k ó w liczba nowych miastem" poprzez interakcji niosących ludności, przemysłowych. zależności: liczba n o w y c h nowe wzory funkcjonowa­ Jej zamierzeniem ról społecznych zachowania — m o ż l i w o ś c i — zmian" (s. 96). Do g ł ó w n y c h z a ł o ż e ń m e t o d o l o g i c z n y c h p r a c y n a l e ż y z a l i c z y ć : 1) t r a k t o w a n i e m a ł e g o m i a s t e c z k a j a k o s p o ł e c z n o ś c i l o k a l n e j ; 2) określenie kultury tradycyjnej w y w o d z ą c e j się z kultury wsi jako charaktery­ stycznej dla s p o ł e c z n o ś c i m a ł e g o miasta; 3) analizowanie kultury m a ł e g o miasta i jej p r z e o b r a ż e ń n a tle p r o c e s ó w makro- społecznych kraju. Ważnym pytaniem badawczym jest s t w i e r d z e n i e , czy m a ł e miasteczko stanowi etap p o ś r e d n i m i ę d z y miastem a w s i ą . C h ę ć zastosowania jest dzięki m e t o d y etnograficznej w badaniach nad R y n e m d r u g i e m u z a ł o ż e n i u . A u t o r k a opisuje zrozumiała przeobrażenia kultury tradycyjnej w m i a s t e c z k u i g m i n i e R y n , z czego w y n i k a , ż e w p ł y w o k o l i c z n o ś c i w s i n a miasteczka jest urządzenie mieszkań, wierzenia olbrzymi. Elementy kultury przygotowywanie posiłków, i wiedza ludowa, w niewielkim Niewątpliwie w propagowaniu nie należy materialnej lekceważyć także stopniu małego kulturę miasteczka, obrzędowość np. tradycyjna, r ó ż n i ą s i ę od w i e j s k i c h . wpływu dużego miasta, radia i telewizji w s z e l k i c h z m i a n k u l t u r o w y c h , a l e dotyczy to t a k ż e z m i a n n a w s i . Autorka kreśli rys historyczny R y n u od p o c z ą t k u jego p o w s t a n i a b y ł on s i e d z i b ą k o m t u r ó w k r z y ż a c k i c h , m. i n . K o n r a d a w X I V w., k i e d y W a l l e n r o d a , a ż po c h a r a k ­ t e r y s t y k ę m i a s t a po I I w o j n i e ś w i a t o w e j . Ź r ó d ł a , z k t ó r y c h k o r z y s t a , to a k t a m i e j ­ skie, g ł ó w n i e sprawozdania burmistrzów, wspomnienia że sprawozdania blemów różnych współczesnych i pamiętniki prywatne, i gospodarczych. zastosowano kwestionariusze r z y s t a n o je g ł ó w n i e w ny instytucji społecznych pro­ pomocnicze. Wyko­ pracach nad instytucjami i organizacjami m a j ą c y m i wyraź­ w p ł y w na społeczność małomiasteczkową i ankiety tak­ Do badania i jej przeobrażenia, a także nad ota­ c z a j ą c y m R y n terenem wiejskim. Badaniom podlega także funkcjonowanie społeczności lokalnej Rynu i cechy c h a r a k t e r y s t y c z n e k u l t u r y jego m i e s z k a ń c ó w (w t y m : g r u p r e g i o n a l n y c h i k a t e g o r i i społeczno-zawodowych), i styczności chowań kulturowych, stawienia kulturą tradycyjną że „ w z r o s t wybranych a cech społeczności sąsiedztwo, koleżeństwo, przemiany statystyczne, wniosku, analiza międzyludzkie, tabele i rysunki. Przy interakcjami wzorów rozpatrywaniu społecznymi i zanik lub A. (kontakty opis r ó ż n y c h kultury tradycyjnej. Pomocnicze i rolami nowych lokalnej autorytety), okazały zależności Szyfer przekształcenie się za­ ze­ między dochodzi starych, do trady­ cyjnych, z w i ę k s z a się w m i a r ę wzrostu r u c h l i w o ś c i s p o ł e c z n e j , wzrost nowych ról — poprzez u c z e s t n i c t w o w instytucjach, organizacjach s p o ł e c z n y c h i politycznych oraz c z ę s t o w m i e j s c a c h p r a c y " (s. 110). Autorka cyjna, stwierdza, ale ulega steczko m o ż e b y ć b a d a n e fer nie stosuje że w małym miasteczku istnieje jeszcze kultura trady­ ona s t o p n i o w e m u z a n i k o w i . M o ż n a s i ę w i ę c z g o d z i ć , ż e m a ł e metodami etnograficznymi. metod etnograficznych. mia­ J e d n a k w k s i ą ż c e tej A . S z y ­ Z e b r a n y przez n i ą m a t e r i a ł jest etnograficz­ n y , ale m e t o d a w y d a j e s i ę b y ć s o c j o l o g i c z n ą — b a d a n e s ą tu g ł ó w n i e s t r u k t u r y s p o ­ łeczeństwa, układy międzyludzkie. Rozpatrując różnice społeczno-zawodowe, spędzania wolnego czasu, w i ę z i trzy na problem socjologicznie. społeczne Praca w małym A . Szyfer miasteczku jest c z ę ś c i ą sposób i wsi autorka większej całości. pa­ Do- �288 RECENZJE piero p o r ó w n u j ą c można monografię będzie wyciągnąć pytania — turowe czy m e n t a l n o ś ć mimo Rynu z monografiami ogólniejsze mieszkańców zasadniczych różnic trzech p o z o s t a ł y c h wnioski i odnaleźć małych miasteczek, wynikających miasteczek na postawione ich zachowania z innej historii, funkcji, m o g ą b y ć podobne; c z y m y ś l e n i e m a ł o m i a s t e c z k o w e n o ś c i w i e j s k i e j i m i e j s k i e j ; czy m a ł e odpowiedź miasteczko j e s t i n n e od m y ś l e n i a jest j e d n o s t k ą kul­ migracji społecz­ synkretyczna, czy posiada w ł a s n e , indywidualne cechy? Justyna MARGUERITE ghanistan et Suchy REUT, l'artisanat i ciepły de La soie en la soie klimat Afganistan. a Her&t, L'élevage de Jasionowska ver a soie én Af­ W i e s b a d e n 1983, ss. 167, r y c . 90. południowo-zachodniej części Afganistanu pozwalał na u p r a w ę d r z e w m o r w o w y c h i h o d o w l ę j e d w a b n i k ó w . U p r a w i a n o j ą od 419 г., a w i ę c wcześniej się aniżeli w rozwinąć i wyrobem Europie. ją na nowo. Hodowla ta u p a d ł a Omawiana książka tkanin jedwabnych w Afganistanie cennego s u r o w c a i r o z w ó j jedwabnictwa w XVII zajmuje w . i po 1921 się hodowlą r. s t a r a n o jedwabników w l a t a c h 1920-1970. P r o d u k c j a tego dawały zatrudnienie typu chałupniczego ubogim w a r s t w o m l u d n o ś c i . H o d o w l a j e d w a b n i k ó w z w i ą z a n a b y ł a z o a z a m i , w któ­ rych gdyż rosły hodowany resująca drzewa morwowe. jedwabnik była ma natomiast Odbywała s i ę ona tak, j a k w podobne w y m a g a n i a . obróbka Pod innych krajach, względem technicznym inte­ s u r o w c a a ż do w y r o b u t k a n i n . P r z e w i j a n e z k o ­ k o n ó w n i c i p r z ę d z o n o r ę c z n i e , j a k k o l w i e k f i l a t o r i a do p r z e w i j a n i a i s k r ę c a n i a wabnych nici wynaleziono we dużymi maszynami włókienniczymi sowano w Europie tylko do poruszanymi siłą wody. odpadkowego gorszej j a k o ś c i . J e d n a k ż e w A f g a n i s t a n i e jeszcze w X X w. i farbowano w W poddawano jedwabiu i Przędzenie uzyskiwano nim przędzeniu. Następnie sto­ przędzę po r ę c z n y m p r z e w i n i ę c i u n i c i z je r ę c z n e m u one ręczne kokonów przędzę bielono motkach. dalszej części pracy autorka u k a z u j e k r o s n a przystosowane najprostszym tem jed­ W ł o s z e c h j u ż w X I I I w., a nieco p ó ź n i e j b y ł y splotem geometrycznym, płóciennym. inne Niektóre farbowano na wyroby osnowie zdobiono techniką drukowano. Jedynie przy tkaniu wzorzystych t u r b a n ó w lub krosien o czterech nicielnicach. barwnikami roślinnymi. Stosowano Przędzę więc lub technikę p ó ź n e g o ś r e d n i o w i e c z a . R o b o t n i c y p r a c o w a l i po w a n o i m t a k ż e p r a c ę do d o m u s y s t e m e m w wreszcie dodatkowych farbowano używaną ornamen­ ikatu, inne używano tkaniny t y l k o do t k a n i a prostym w lic kadziach Europie w okresie części w rodzaju manufaktur; nakładczym. Pracowano zwykle na da­ świe­ ż y m powietrzu. Praca oparta z o s t a ł a n a etnograficznych badaniach terenowych, na oficjalnych s t a t y s t y k a c h i i n n y c h o p r a c o w a n i a c h . U k a z u j e ona n a j r o z m a i t s z e proste nia techniczne stosowane' przy wyrobie różnego rodzaju niewielkich w a b n y c h , j a k chustki, t u r b a n y i sztuki przeznaczone wab nie użytku. był luksusowym surowcem. W y d a j e s i ę , ż e jego j a k o ś ć rodowych r y n k a c h zbytu. J e d n a k ż e czony miejscowej dla z powodu nej i w ma ludności ostrzejszego rozwiązaniach znaczenie luksusowych spodarczej i w społecznej służył ubogich on wywóz niego także do sąsiednich jedwabników. przynosi zarazem wiele rzemieślników Jed­ wyroby codziennego międzyna­ włókienniczy krajów nie przezna­ mogących O p r a c o w a n i e tak jedwabniczej światowego jed­ lub ręczniki. konkurencji na za s u r o w i e c produkcji jedwabnictwa Książka z nie w y t r z y m y w a ł a klimatu hodować technicznych historii wyrobów. i na Szyto na odzież rozwiąza­ tkanin zajętej zasługuje głównie informacji o Afganistanu. Dzielili tradycyj­ na uwagę ośrodkami sytuacji się oni go­ na �289 RECENZJE prządków, zakładaczy o s n o w y i t k a c z y oraz f a r b i a r z y . samodzielnie, jednak w i ę k s z o ś ć b y ł a u z a l e ż n i o n a nistanie, podobnie j a k w Nepalu czy Niektórzy z nich pracowali od k a p i t a ł u k u p i e c k i e g o . W Tybecie, dawne techniki Afga­ włókiennicze i for­ m y o r g a n i z a c j i p r a c y m o ż n a b y ł o b a d a ć jeszcze w n a s z y m s t u l e c i u . Irena HELGĘ und GERNDT, Arbeiten, Kultur ais Forschungsfeld. Uber Turnan volkskiindliches Venken M ü n c h e n 1981, ss. 243, r y c . 6. Autorka n a l e ż y do m ł o d s z e g o p o k o l e n i a e t n o g r a f ó w n i e m i e c k i c h ( u r . 1939) i j e s t profesorem w Monachium. W omawianej książce przedstawia ona krytykę dotych­ czasowych m e t o d b a d a n i a z a r ó w n o z j a w i s k k u l t u r y m a t e r i a l n e j , j a k d u c h o w e j i spo­ łecznej. Badania kontynuować te w przyniosły formie duży źródeł dorobek wywołanych drukowany badaniami i niełatwo terenowymi. ponuje ujęcie r z e c z y w i s t o ś c i społecznej w system z n a k ó w , aby było przedstawić w uproszczonym zapisie. W tycznie w y n i k i prac m a t e r i a ł o w y c h . i dlatego ją t u sygnalizuję. W Próba ten ta pierwszej części pracy autorka zajmuje europejskiej etnografii. Rozgranicza sposób sposób się na obecnie wyniki badań można zasługuje je Autorka by ukazać dyskusyjne synte­ omówienie dorobkiem poszczególnych szkół miejskiego opisy życia i wiejskiego, rzeczywistych p r o c e s ó w s p o ł e c z n y c h wsi i relacje ludowe o nich. K r y t y c y z m sunku z do jasno wyników badań stawianymi etnograficznych postulatami nie zawsze ł ą c z y badawczymi. Mniej rozdział o zagadnieniach ź r ó d ł o z n a w c z y c h . A u t o r k a wiadań ludowych, Bawarii ukazuje nariuszu badawczym Najpierw różnych też należy omawia zająć n y c h z n a k ó w i te źródeł kolejność się b e z p o ś r e d n i ą przedstawić w wania zjawisk z zakresu k u l t u r y W dalszych częściach gadnień jako wskaźnik procesów w jako procesów wskaźnik już jął się funkcje stroju się f u n k c j a m i na 3 XX w. nej przez e t n o g r a f k ę tycznie rzeczywistością, ująć mebel wiejskiej. do obszarze P o l s k i . systemu 1 z RFN w sto­ jaśniejszy Na jest przykładzie podanym wiedzy ją w kwestio­ o kulturze. system to p r o w a d z i ć ustalo­ do kodo­ obszarze wydaje kulturowa omówię 1 P. wiejskiej podobnej się p o ż y t e c z n e . O t ó ż a u t o r k a w ujęciu E. ubiór ubiorów Bogatyriew 2 też zreferowanie funkcjo­ opisów morawskosłowackim . 4 Cassirera . w R. Kantor pocz. opracowa­ odnosi się Rozważa za­ ukazał XIX i próby za­ ubiór l i t e r a t u r ę . R. B á r t h e s mody . społeczności i n i e c o szerzej kodowania bogatą wybranych życiu ludzi morza, wartość Zagadnienia tradycyjnej symbolicznego jako współczesnej na Dlatego pieśń w Przykładowo względnie systemu ludowego odzienia wsi. W a u t o r k a p r z e c h o d z i do r o z w a ż a n i a kulturowych. semantyczną życia porządku. Ma i w omówieniu ludowej. kulturowych, społeczności z wiejskich. tym analizy p o d a ń i opo­ źródeł określonym nieraz poruszane i p o s i a d a j ą analizą wcześniej zajął pracy szkicowy rozpatrywania e t n o g r a f i c z n y c h . S ą to t a k i e t e m a t y , j a k nowanie prawa były uroczystości się w podaje swe ikonograficznych dokumentację pro­ można ubiór kry­ jako R. В a r t h e s, Systéme de la Mode, P a r i s 1967; I . T u r n a u , Analiza se­ mantyczna systemu mody według Rolanda Barthes'a, „ I n f o r m a t o r Centralnego B i u ­ r a W z o r n i c t w a P r z e m y s ł u L e k k i e g o " , R. 15: 1974, n r 3 (91), s. 14-20. P. B o g a t y r i e w , Funkcje stroju ludowego na obszarze morawskosłowa­ ckim, [ w : ] Semiotyka kultury ludowej, W a r s z a w a 1975, s. 26-96 ( I w y d . 1937). * R. K a n t o r , Ubiór — strój — kostium. Funkcje odzienia w tradycyjnej społeczności wiejskiej w XIX i w początkach XX wieku na obszarze Polski, Kra­ k ó w 1982. E. C a s s i r e r , Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, W a r s z a w a 1971. 2 4 19 — E t n o g r a f i a Pol. 30/1 �290 RECENZJE j e d e n ze w s k a ź n i k ó w system kultury mniej t r w a ł y aniżeli w i e r z e ń , a bardziej t r w a ł y przykładem różnorodności dy u ż y t k o w a n i a aniżeli znaków w społeczności wiejskiej księstw n i e m i e c k i c h od X V I I miejskich. Podkreśla w y c h ze w z g l ę d u na zagadnień wędrówek i mu wiele nie ich f u n k c j o n a l n o ś ć ujawniają autorki i opisów s i ę zbyt jej znaczną w tu przykła­ pracy r o l n i k ó w nie w przekonująca. dla z różnych Jednakże dawać i się j a s n y i nie pożywienia. z kodo­ c z ę ś c i R F N . O m a w i a n a tu próba podkreślić ogromną zróżnicowanych podstawy erudycję chronologicznie do u j m o w a n i a t y c h D E S JOURNÉES 1979. W y d . p r z e z M o n i q u e du kodo­ poświęcono infor­ znaków. V É T E M E N T E T S O C I É T É S 1. A C T E S d'Ethnologie XVIII system Ireno toires Dotyka niemieckich w funkcje mebli i należy szczegółowych czy m e b l i , co m o g ł o b y macji w u p o r z ą d k o w a n y system 2 E T 3 MARS odzieżo­ pasterzy. autorki. Natomiast wydaje wcześniej rozwiązań czy czy społeczności występujących się pewnych erudycję cech u b i o r ó w na przykładach poszanowanie odzieży dobrym c z ę ś c i p r a c y a u t o r k a p o w r a c a do swego p r o g r a m u b a d a ń ich w y n i k ó w wydaje czy jest Podano form u b i o r ó w w . pod w p ł y w e m m i e j s c a . W podobny s p o s ó b z a n a l i z o w a n o ostatniej waniem różnych ponadto u t r z y m y w a n i e tych z r ó ż n i c o w a n y c h W wiejskiej. p o s z c z e g ó l n y c h form odzieży w krajach X I X w . O p i s y te wania z jego w y p o s a ż e n i e m Dlatego u b i ó r i n n y c h u b i o r ó w i ich b a r w przez przedstawicieli r ó ż n y c h płci grup w i e k u . A u t o r k a u k a z u j e u ż y t k o w a n i e mód dom pożywienie. Museum Turnau DE RENCONTRE DES de F o n t a n a s i Y v e s D e l a p o r t e . National d'Histoire Naturelle. Sociétés Laborades amis du M u s é e de l ' H o m m e , P a r i s 1981, s. 370, r y c . 57. Omawiany spotkaniu się ubiorem. spotkania twórców nad tom zawiera wszystkich niemal Olbrzymią historyków, specjalistów zasługą mody o zbyt nicze z różnym zagadnienia dopracowane. nie w Paryżu zajmujących doprowadzenie W rezultacie w kostiumem wiele ustalenia tej tea­ przez opracowań gdy zasad­ h i s t o r i i k o n s u m p c j i s ą stale konferencji — Badania innych ośrodkach powstaje do i plastyków p r z y c z y n k a r s k i m c h a r a k t e r z e , podczas pierwsze spotkania m a j ą tak duże jest i egzotycznym, s ą prowadzone ubioru j a k o jednej z dziedzin Dlatego pierwszym sztuki, e t n o g r a f ó w europejskim mody wykształceniem. jeśli konferencji historyków historycznym, ludowym szczegółowym, na dziedzin wiedzy z F r a n c j i i A l g e r i i —• r a z e m 64 u c z e s t n i k ó w . tralnym i kreacjami współczesnej specjalistów wygłoszonych z różnych organizatorów archeologów, współczesnej ubiorem 26 r e f e r a t ó w zapowiadającej nie­ dalsze znaczenie. Po wprowadzeniu J e a n G u i a r í a , Y v e s Delaporte u k a z a ł interdyscyplinarny c h a ­ rakter badań nad antropologią nie odzieży. Poruszył odzieży jako znaku wyróżniającego p o d k r e ś l a j ą c , ż e n i e j e s t to r e g u ł ą . W o s o b n y m nocnej części Laponii on t a k m o d n e obecnie jednostkę w tradycyjnych r e f e r a c i e u k a z a ł on u b i o r y w j a k o s t o p i e ń z e r o w y z n a k u . L a p o ń c z y c y m a j ą podobny d l a m ę ż c z y z n , kobiet i s t a r s z y c h dzieci, a w s z e l k i e w y r ó ż n i a n i e s i ę pod t y m d e m jest p o t ę p i a n e s p o ł e c z n i e j a k o obca m e n t a l n o ś c i tego s p o ł e c z e ń s t w a Referaty zostały u p o r z ą d k o w a n e materiał, techniki zagadnie­ społeczeństwach i środowisko, w cztery grupy tematyczne: historia u b i o r ó w i wreszcie moda i pół­ ubiór wzglę­ ostentacja. tradycja, ubiór jako znak spo­ ł e c z n y . W p i e r w s z e j grupie r e f e r a t ó w o m ó w i o n o z a p o ż y c z e n i a w t r a d y c y j n y c h u b i o ­ rach H. Lapończyków i Kabylów Balfet). Z a p o ż y c z e n i a z europejskich sprzed k i l k u d z i e s i ę c i u rozwiązań laty krawieckich są traktowane jako (M. Roué, elementy t r a d y c y j n e g o u b i o r u t y c h s p o ł e c z n o ś c i . Y . D e s l a n d r e s i B . de R o s e l l e u k a z a l i r ó ż n e zapożyczenia paryskich projektantów mody, np. wpływ ubiorów azjatyckich na �291 RECENZJE kreacje Paul Poiret. J . P i t t - R i v e r s d a ł z n a k o m i t ą wego". N o w y typ u b i o r u z a w s z e trudnościami mu i spotykał znaków definicją się z krytyką. Dowodziło czy c a ł e g o kodu b r a ń jest t a k ż e o d m o w ą „nieporządku t o r o w a ł sobie d r o g ę z w i ę k s z y m i odzieżowego, przyjęcia który lub to n i e z n a j o m o ś c i odzieżo­ mniejszymi nowego syste­ u l e g a ł zmianie. Stosowanie prze­ nowego k o d u . P o k a ż d e j grupie r e f e r a t ó w dru­ kowano także najważniejsze wypowiedzi z dyskusji. Druga grupa r e f e r a t ó w różnymi typami odzieży stanowi w y n i k wieloletnich prowadzonych zeum Człowieka. H . Balfet ukazała nych sztuk wyrobów pionowego w różne i poruszyła podobny temat poncha kroju krosna, w Mu­ s z y t y c h ze s p e c j a l n i e tka­ użytkowanych w różnych prostych r o z w i ą z a ń czy poprzecznego. ubiorze nad paryskiego kilkadziesiąt podłużnego koszul badawczej typy u b i o r ó w poziomego okresach historycznych. F . Cousin z e s t a w i ł a w i e c k i c h dla u b i o r ó w k r o j u badań porównawczych atmosferze ludowym M . de różnych kra­ Fontaněs krajów eu­ ropejskich. Wreszcie D. C h a m p a u l t i E . G h e r a r d i - D o r s t p o r u s z y ł y zagadnienie ubio­ r u c z y jego b r a k u w strefie t r o p i k a l n e j . W grupie macje ną referatów o ubiorze wyobrażeń rem w dotyczących historii ubioru F . Piponnier zachodnioeuropejskiej, Desmet-Gregoire podróżników cnej krój omówiła i hiszpańskiej, a później w Algerii i i XVIII z plemienia s u k i e n kobiet z n a j w y ż s z e j Malesi. D w u c z ę ś c i o w e na specjalnych wzorzystymi ten r ó ż n i s i ę od d o ś ć j e d n o l i t y c h r o z w i ą z a ń k o s t i u m o l o g i c z n y c h kańskich B. i zapewne Dupaigne ukazał w p ł y w Czwarta py porte ukazał ubiór głowy kraju stały jako w mężatek w wyznawców Centralnej. mazdeizmu w da), krojów płaszczy w łecznego. różnych impuls Nie można grup do zero. Trzy B . Dupaigne T . Battesti Indiach. Inne rozważań nad inwazji referaty zajął ukazała różnych różne regionach te­ wieśniaczek zo­ się wysokimi nakryciami dały społeczne także ubiorów ubio­ przyczynki do pasów (L. Sea- ludowych Rumunii u b i o r u j a k o z n a k u spo­ pierwszego etnografowie znaczeniem do g r u ­ Y . Dela- społecznego. Y . znaczenie określenia wyników bał­ tureckiej. przedstawiają przez m ę ż c z y z n i k o b i e t y wnieśli Ubiór 2. p o ł o w i e X I X w . zróżnicowania referaty teoretycznych Najwięcej szelkach reszty k r a j ó w sprzed francuskich w dać uogólniające przeceniać na J a k już wspomniano, H i s z p a n i i ( J . F r i b o u r g ) czy specjalistów. dalszych grupie. kobiet o p i s ó w u b i o r ó w ludowych, j a k noszonych (D. P o p ) . M . L o u y s p r ó b o w a ł a półno­ galonami. fryzury i czepki r u m u ń s k i c h przez C . Neamtu. Azji tej dobry p r z y k ł a d i X I X w. R ó ż n e szcze­ części ubioru jako oznaki p r z y n a l e ż n o ś c i znak zawsze się nakryciami głowy XVIII średniowiecza europejskich w Japonii w dotyczyła lapoński stanowiące zilustrowane głowy rów w okresu i miejsca właściciela Broutin zajęła go z ubiorów grupa r e f e r a t ó w społecznej nakrycia pochodzi H. dziełach ukazała górskiej s u k n i e ze s p ó d n i c a m i krosienkach modzie Tunezji. w. w e u r o p e j s k i c h po t y m k r a j u . W r e s z c i e M . de F o n t a n ě s wykonanymi się ubio­ średniowiecznej opisy u b i o r ó w t u r e c k i c h z X V I I czarnych w e ł n i a n y c h Albanii zdobiono włoskiej infor­ ikonograficz­ u b i o r ó w n a t a p i s e r i a c h z l a t 1665-1678, a J . J o u i n z a j ę ł a z s z y w a n y m z tkanin w r ó ż n y c h b a r w a c h (miparti) w gólny omówiła inwentarzach ruchomości. M . Jarry dała analizę spotkania i zapewne społecznym różnych oni tak dadzą form ubioru w p o s z c z e g ó l n y c h k r a j a c h i regionach. Irena LUDVIK BARAN, JITKA STAŇKOVÁ, Lidové kroje Slovácka, Turnau Praha 1982, s. 84, r y c . 77 ( w t y m 71 b a r w n y c h ) . Książka od ta u k a z u j e s t r o j e l u d o w e południowego wschodu W t y m n i e w i e l k i m regionie ze z części Słowacją, a od południowych południowego Moraw zachodu graniczących z w X V I I I i X I X w . u k s z t a ł t o w a ł o s i ę 28 t y p ó w Austrią. strojów �292 RECENZJE ludowych i 27 czesności. Część turalnymi regionu. 1900. sel, z nich Zachowały dożynek, Jest głowy, ten on jest one Strój oznakę bardzo stale i pozycji ta typów. Ukazuje jest to syjskim, haftów, społecznej, grupy wieku, święta czy tego s t r o j u . ona M o ż e on jednocześnie życie płci, stanu uroczystości, do doskonała pozycja eksportowa z wsi album stroju, przynosi lecz t a k ż e czy pod wiele informacji za nakryć Strój względem odmienne na za­ Odmienne co ukazującym dzień. różne wa­ odtwarzania poszczególnych jego w Moraw, czterech coroczne sprawia, językach: „ W s t ę p i e " zarazem ukazano s ł o w n i c z e k b l i s k o 90 t e r m i n ó w . nawcze dla historii u b i o r ó w l u d o w y c h we­ nie piór). cywilnego i in. albumem objaśnieniami We on spodni, wstążek opisywanego regionu niemieckim, angielskim i francuskim. świąt, poszczególnych rękawów, koronek, społecznego służyć wsi (krój czy wesela i sceny z codziennego życia. Z n a k o m i t y p o z i o m zdjęć tylko historię wy szczegółach kul­ 1886- latach lokalnych regionu współ­ w opisane z okazji do ośrodkami się starannie i s ł u ż y mieszkańców jest zarazem doskonale w y d a n y m rianty regionalne zwyczaje, starannie używane zróżnicowania jego w a r i a n t y nosi się w r ó ż n e Książka w typ przekształceniami najważniejszymi przechowuje wyróżniającą chustek, z pierwszy świąteczne ludowy oznaką z pewnymi związana poraz zróżnicowany wiązania jeszcze możności jest się j a k o u b i o r y festiwali. sposób przetrwać strojów Zostały p r z e b r a n i e , lecz za wsi. zdołało z tych etnograficznych krajów środkowej mających Tak więc nie luksuso­ znaczenie porów­ Europy. Irena że ro­ Turnau �