https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/894b50d72e98aa030e20842fe528aaef.pdf 468200be92672c75a5077cfb0fa5b82b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1250 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1154 Title A name given to the resource Polskie zainteresowanie ludami Komi w XVI-XIX wieku / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.181-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowski, Władysław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 WŁADYSŁAW BARANOWSKI (Katedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego) POLSKIE ZAINTERESOWANIA L U D A M I K O M I W XVI-XIX WIEKU P ó ł n o c n o - w s c h o d n i obszar europejskiej części Z w i ą z k u Radzieckiego z a m i e s z k i w a n y jest m . i n . przez n a r ó d czy t e ż dwa l u b n a w e t t r z y na­ r o d y K o m i . I c h j ę z y k n a l e ż y do r o d z i n y j ę z y k ó w u r a l s k i c h , a w niej do g r u p y t z w . j ę z y k ó w p e r m s k i c h . Do g r u p y l u d ó w p e r m s k i c h n a l e ż ą K o m i - Z y r i a n i e , K o m i - P e r m i a c y , K o m i - J a z w a ń s c y oraz U d m u r c i , d a w ­ n i e j n a z y w a n i W o t j a k a m i . L u d y te z a m i e s z k i w a ł y o n g i ś g r a n i c z ą c e ze s o b ą tereny. Jednak w c i ą g u d ł u g i c h stuleci na ziemie te k i e r o w a ł a się silna fala kolonizacji rosyjskiej. R o z b i ł a ona k l i n a m i całość obszaru za­ mieszkiwanego n i e g d y ś przez l u d y permskie. S t ą d np. l u d y K o r n i za­ m i e s z k u j ą obecnie t r z y k o m p l e k s y , a w i ę c obszar K o m i j s k i e j A u t o n o ­ micznej Socjalistycznej R e p u b l i k i Radzieckiej ( K o m i - Z y r i a n i e ) , N a r o d o ­ wego O k r ę g u K o m i - P e r m i a c k i e g o ( K o m i - P e r m i a c y ) , a t a k ż e n i e w i e l k i obszar w o k ó ł ź r ó d e ł r z e k i J a z w y na U r a l u ( K p m i - J a z w a ń s c y ) . R ó ż n i c e j ę z y k o w e m i ę d z y l u d n o ś c i ą z a m i e s z k u j ą c ą te t r z y t e r e n y są n i e z b y t d u ­ że. N i e w i e l k i e g r u p y l u d ó w K o m i z a p u ś c i ł y się daleko na t e r e n zachod­ niej S y b e r i i czy .też na p ó ł w y s e p K o l a . Nie w y k a z u j ą one jednak takich r ó ż n i c j ę z y k o w y c h , a i c h d i a l e k t y są z b l i ż o n e do j ę z y k a K o m i - Z y r i a n czy t e ż K o m i - P e r m i a k ó w . O ile k i l k u t y s i ę c z n a grupa K o m i - J a z w a ń s k i c h m i m o r ó ż n i c j ę z y k o w y c h nie w y k a z u j e specjalnych aspiracji, aby uzna­ w a ć i c h za o d r ę b n y n a r ó d , to z a r ó w n o K o m i - Z y r i a n i e , j a k i K o m i - P e r ­ m i a c y u z n a w a n i są za o d r ę b n e n a r o d y . N i e k i e d y jednak, nawet w o f i ­ c j a l n y c h statystykach, z a r ó w n o K o m i - Z y r i a n i e , j a k i K o m i - P e r m i a c y 1 2 1 Por. np. Berücksichtigung M a j š e v, ihrer korni jazyk, 2 S. A . Wiedemann, Dialekte Grammatika Dialektologiěeskaja В u b r i k, J. F. Syktyvkar V . I . Ł у t к i n, Grammatik das komi-permiackogo chrestomatija Grammatika P o p o v, und po literaturnogo der syrjanischen Wotjakischen, jazyka, permskim korni Sprache Petersburg Leningrad jazykam, jazyka, S. 1940; Moskva Leningrad 1884; mit I. I . V. I. Ł y t к i n, 1955, 1949; t. 1; D . V . Sovremennyj 1955, i i n . Komi-jazvinskij Jazvinskie komi, dialekt, M o s k v a 1961. P o r . t e ż V . I . Ł y t к i n , „ S o v e t s k a j a Etnografija", n r 4: 1950, s. 194-195. �182 WŁADYSŁAW B A R A N O W S K I 3 zaliczani s ą do jednej n a r o d o w o ś c i . N a t u r a l n i e w p r z e s z ł o ś c i p o d z i a ł y m i ę d z y K o m i - Z y r i a n i K o m i - P e r m i a k ó w nie w y s t ę p o w a ł y t a k w y r a ź n i e , a wszystkie te l u d y p o d c i ą g a n e b y ł y pod j e d n ą w s p ó l n ą n a z w ę . Z r e s z t ą w e d ł u g o p i n i i w y b i t n e g o w ę g i e r s k i e g o specjalisty z zakresu j ę z y k ó w u r a l s k i c h Petera H a j d u : „ P o m i m o że i s t n i e j ą j ę z y k i l i t e r a c k i e z y r i a ń s k i i p e r m i a c k i , to j e d n a k z j ę z y k o w e g o p u n k t u widzenia nie m o ż e m y i c h u w a ż a ć za o d r ę b n e j ę z y k i . Z j ę z y k o w e g o p u n k t u widzenia w y d a j e się n a j s ł u s z n i e j s z e , j e ż e l i o b y d w a j ę z y k i (wliczając j a z w a ń s k i : t r z y ) b ę d z i e ­ m y u w a ż a ć za t r z y g ł ó w n e d i a l e k t y jednego j ę z y k a " . Natomiast e s t o ń ­ ski uczony V i l l e m Ernizs p i s a ł : „ L i t e r a t u r a z y r i a ń s k a jest dla P e r m i a ków dostępna dzięki bliskiemu p o k r e w i e ń s t w u językowemu, przypomi­ n a j ą c e m u stosunki czeskie i s ł o w a c k i e " . S p r a w a k o l e b k i n a r o d ó w K o m i , a t a k ż e i c h etnogenezy, n a s u w a ł a i w c i ą ż jeszcze nasuwa r ó ż n e w ą t p l i w o ś c i . Obecnie nieliczna l u d n o ś ć K o m i (wg d a n y c h spisowych z 1979 r. b y ł o i c h ł ą c z n i e 478 t y s . ) ż y j e na o l b r z y m i m obszarze. Sama K o m i j s k a A u t o n o m i c z n a Socjalistyczna R e p u b l i k a Radziecka jest w i ę k s z a od P o l s k i i l i c z y o k o ł o 410 tys. k m . N a r o d o w y O k r ę g K o m i - P e r m i a c k i ma p o w i e r z c h n i o k o ł o 22 tys. k m . A wreszcie drobne g r u p y K o r n i są rozrzucone na obszarze l i c z ą c y m jesz­ cze kilkaset t y s i ę c y k m . J u ż w k o ń c u X I V w . prowadzona b y ł a silna akcja chrystianizacyjna w ś r ó d l u d ó w K o r n i . Bardzo d u ż e z a s ł u g i o d e g r a ł t u biskup Stefan t z w . P e r m s k i , uznany p ó ź n i e j przez K o ś c i ó ł p r a w o s ł a w n y za ś w i ę t e g o , k t ó r y u ł o ż y ł dla l u d ó w K o m i specjalny alfabet i p r z y c z y n i ł się do p r z e k ł a d u na ich j ę z y k szeregu t e k s t ó w l i t u r g i c z n y c h . J e d n o c z e ś n i e coraz p o w a ż ­ niejsze r o z m i a r y p r z y b i e r a ł a p o l i t y c z n a ekspansja rosyjska na t a m t e n teren, p o c z ą t k o w o p a ń s t w a Wielkiego N o w o g r o d u , a n a s t ę p n i e M o s k w y . M n i e j w i ę c e j od k o ń c a X V w . obszary te w c h o d z i ł y j u ż w s k ł a d p a ń s t w a 4 5 6 7 2 2 2 * Por. np. Ežegodník 4 P. Hajdu, 6 V. E r n i t a, • Por. пр.: land, Dorpat i dzisiejsza bolso j Narody Polska A. 1848, t. 1; St. podbite 163; V . M . P o d o r o v, j ěnciklopedii uralskie, Reise i ruchy nach Petersburg 1980, dem 1854, ugrofińskie, Nordosten t. 2; północno-wschodniej I. po istorii korni (zyrian t. 1-2; N . N . Č e b о к s a r o v, Etnogenez korni po Etnografija", nr očerk), Moskva 1947; i nižnopečorskich Etničeskaja 1946, I. V . N . В e 1 i с e г, О korni, istorija s. 51-80; N . Šiškin, kraja, N . N . M i k ł u c h n o - M a k ł a j a " , v y p . 25: 1956, s. 82-91; Pečorskogo prosu kraja, S y k t y v k a r 1958; o proischoždenii mirovanie národnosti ' Ežegodník..., národa komi, s. 11. s. 151- Syktyvkar 1933, antropologii, „Sovetskaja (etnografičeskij kul'tury E . A. komi, tenże, S a v e 1 e v a, Moskva 1971, verchnopečorskich Lašuk, Institute Etnografii Očerki Perm' ětničeskoj Vyčegodskaja. s. 131-176; L . P . M o s k v a 1972, s. 238-287 i i n . dawna 1931, Komi-permiaki „Kratkie Soobščenija 19. Russ- Moskwa Warszawa „ S o v e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , nr 1: 1952, s. 60-74; L . P . Pečorskogo 11. europeischen i permiakov), formirovanii s. W a r s z a w a 1938, s. M o s s e g, dannym 1980, 189. des Europy, Oberki 2: Moskva W a r s z a w a 1971, s. a Ugrofinowie Schrenk, a narody sovětsko i jazyki Lašuk, im. istorii К voFor- �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 183 KOMI moskiewskiego. W X V I I stuleciu przez t e r e n y K o m i - P e r m i a k ó w w i ó d ł szlak p r o w a d z ą c y na ś w i e ż o p r z y ł ą c z o n e do Rosji ziemie S y b e r i i . P i e r w s z y m z polskich a u t o r ó w , k t ó r y p i s a ł o l u d a c h K o r n i , b y ł w y ­ b i t n y humanista p o l s k i z p o c z ą t k ó w X V I w., h i s t o r y k , geograf i lekarz, Maciej z Miechowa, z w a n y n a j c z ę ś c i e j M i e c h o w i t ą . W 1517 r. w y d a ł on w K r a k o w i e w j ę z y k u ł a c i ń s k i m k s i ą ż k ę pt. Tractatus de duabus Sarm a t i i s , Asiana et Europiana et de contentas i n eis. Praca ta s p o t k a ł a się z o l b r z y m i m zainteresowaniem i n t e l e k t u a l n y c h sfer zachodu. Przez d ł u ­ g i e też lata b y ł a ona p o d s t a w o w y m ź r ó d ł e m i n f o r m a c j i o wschodniej Europie oraz zachodniej A z j i dla c z y t e l n i k ó w z w i e l u k r a j ó w . D o c z e k a ł a się też na zachodzie, j a k r ó w n i e ż i w Polsce, około d w u d z i e s t u p r z e d r u ­ k ó w l u b t ł u m a c z e ń na j ę z y k niemiecki, holenderski, w ł o s k i i polski. Jak przypuszcza się, M i e c h o w i t a p r z y z b i e r a n i u i n f o r m a c j i o k r a j a c h wschod­ niej E u r o p y i zachodniej A z j i o p i e r a ć się m u s i a ł na relacjach l u d z i , k t ó ­ r z y znali t a m t e n teren, a s z c z e g ó l n i e „ s t a m t ą d p o c h o d z ą c y c h [...] j e ń c ó w wojennych, T a t a r ó w i Moskali niejednokrotnie wysokich r o d ó w " . 8 9 I n f o r m a c j a o l u d a c h K o m i w t r a k t a c i e M i e c h o w i t y przedstawia się w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b : Oto w rozdziale d r u g i m t r a k t a t u drugiego, k t ó r y nosił n a z w ę „ O k r a i n a c h s c y t y j s k i c h Permie, Baszkirii, J u g r i i i K a r e l i i p o d b i t y c h przez k s i ę c i a moskiewskiego" z n a j d o w a ł się tekst: „Za K s i ę s t w e m Moskiewskim są krainy i ludy m i ę d z y północą a wschodem na k r a ń c u A z j i P ó ł n o c n e j , c z y l i S c y t i i , p o d l e g ł e k s i ę c i u m o s k i e w s k i e m u i podbite p r z e z księcia Iwana-Perm [...] Był to kraj pogański, który dwadzieścia lat t e m u książę m o s k i e w s k i I w a n z m u s i ł do p r z y j ę c i a c h r z t u w e d ł u g o b r z ą d k u r u s k i e g o , c z y l i grec­ kiego. I d a ł w ł a d y k ę , c z y l i b i s k u p a , i m i e n i e m S t e f a n , k t ó r e g o b a r b a r z y ń c y po odej­ ściu księcia obdarli ż y w c e m i znowu ustanowił ze skóry i zamordowali. Książe n o w e g o b i s k u p a , pod którego ukarał ich zwierzchnictwem żyją odtąd powrócił, jak c h r z e ś c i j a n i e w y z n a j ą c y schizmatycki o b r z ą d e k ruski. Inne zaś wymienione poprzed­ nio k r a i n y p o z o s t a j ą n a d a l w p o g a ń s t w i e . C z c z ą s ł o ń c e , k s i ę ż y c , g w i a z d y i z w i e r z ę t a l e ś n e o r a z w s z y s t k o , co n a p o t k a j ą n a drodze, m a j ą w ł a s n e j ę z y k i i d i a l e k t y . W mi permskiej m a j ą w ł a s n y język W tych krainach nie o r z ą , nie s i e j ą , nie chleba, nie u ż y w a j ą p i e n i ę d z y . Ż y w i ą się m i ę s e m z w i e r z ą t l e ś n y c h . M i e s z k a j ą w stych lasach w więc ludzie z wełny. szałasach też są Okrywają leśni się z gałęzi. A i dzicy. ponieważ Są prymitywnie jak te krainy bezrozumne skórami zszywając są pokryte zwierzęta, nie całe mają zie­ mają gę­ lasami, ubrań razem skóry z wilka, je­ l e n i a , n i e d ź w i e d z i a , g r o n o s t a j a , k u n y j a k popadnie. A p o n i e w a ż w i c h z i e m i nie ma ż a d n y c h m i n e r a ł ó w , dlatego j a k o d a n i n ę k s i ę c i u m o s k i e w s k i e m u s k ł a d a j ą nie r a ł y , ale f u t r a z w i e r z ą t l e ś n y c h , k t ó r y c h m a j ą pod d o s t a t k i e m " 1 0 mine­ . 1 W informacjach M i e c h o w i t y o l u d a c h K o m i z n a j d o w a ł y się pewne n i e d o k ł a d n o ś c i . Z t e k s t u w y n i k a ł o , że m ę c z e ń s t w o biskupa Stefana, po8 Maciej Odnośnie 1523. Historyk, 9 tyckiej 1 0 do geograficznej t w ó r c z o ś c i M a c i e j a Miechowita H. geograf, Barycz, i europejskiej, Maciej jako z geograf lekarz, Wstęp, Europy Wschodniej, organizator [w:] nauki, Maciej z W r o c ł a w 1972, s. 15. Miechowa, op. cit., s. 77. z M i e c h o w a por. K . [w:] Maciej Buczek, z Miechowa 1457- W r o c ł a w — W a r s z a w a 1960, s. 75-157. Miechowa, Opis Sarmacji azja­ �184 WŁADYSŁAW BARANOWSKI staci j a k najbardziej autentycznej, n a s t ą p i ł o g d z i e ś w ostatnich latach X V w . W r z e c z y w i s t o ś c i ż y ł on znacznie w c z e ś n i e j — w X I V w . Jed­ n o c z e ś n i e jednak z n a j d o w a ł y się pewne bardzo ciekawe szczegóły, w z u ­ p e ł n o ś c i z a s ł u g u j ą c e na w i a r ę . P i s a ł w i ę c M i e c h o w i t a , że tamtejsza l u d ­ n o ś ć nie z n a ł a p i e n i ę d z y . O t ó ż w a r t o w s p o m n i e ć , że jeszcze w k i l k a w i e ­ k ó w p ó ź n i e j ż y j ą c y w lasach Z y r i a n i e w s w y c h obliczeniach nie u ż y w a l i systemu p i e n i ę ż n e g o , ale s k ó r z w i e r z ą t f u t e r k o w y c h . T r a k t a t M i e c h o w i t y j u ż k i l k a d z i e s i ą t l a t t e m u p r z e t ł u m a c z o n y zo­ s t a ł na j ę z y k r o s y j s k i . Dlatego t e ż w ostatnich czasach n i e k t ó r z y z uczonych radzieckich z a j m u j ą c y s i ę h i s t o r i ą l u b e t n o g r a f i ą l u d ó w K o ­ m i p o w o ł u j ą się na relacje tego polskiego h u m a n i s t y . Natomiast nie zwraca się z u p e ł n i e u w a g i na to, że b y ł a to pierwsza europejska relacja o t y c h ż y j ą c y c h na k r a ń c a c h naszego k o n t y n e n t u ludach, k t ó r a na d ł u g i okres u k s z t a ł t o w a ł a p o g l ą d y o p i n i i zachodniej na k r a j K o m i . Znacznie m n i e j i n f o r m a c j i o l u d a c h K o m i p o d a ł k o r z y s t a j ą c y z r e s z t ą z M i e c h o w i t y autor z p o ł o w y X V I stulecia, M a r c i n B i e l s k i . P i s z ą c o t e ­ renach z a j ę t y c h przez R o s j ę w y m i e n i a ł r ó w n i e ż P e r m . Jak p o d a w a ł , m i e s z k a ń c y t a m t y c h okolic „ j ę z y k s w ó j osobny m i a j ą , w i a r y i pisma n a u c z y ł i c h jeden biskup Stefan, k t ó r e g o ś w i ę c i R u ś " . P o d a w a ł n a s t ę p ­ nie, że m i e s z k a ń c y w n i e w i e l k i m stopniu z a j m u j ą się r o l n i c t w e m , a u t r z y ­ m u j ą się g ł ó w n i e z polowania. W ł a d z o m c a r s k i m t e ż p ł a c i l i d a n i n ę w s k ó ­ rach z w i e r z ę c y c h . Jako pewnego rodzaju c i e k a w o s t k ę w s p o m i n a ł o k o ­ r z y s t a n i u przez n i c h z s a ń z a p r z ę ż o n y c h w psy, a t a k ż e o u ż y w a n i u nart . Drobne i n f o r m a c j e o ludach z a m i e s z k u j ą c y c h okolice P e r m u , a w i ę c prawdopodobnie o ludzie K o m i , p o d a ł W ł o c h p r z e b y w a j ą c y w polskiej s ł u ż b i e w o j s k o w e j , Aleksander G w a g n i n . P i s a ł on m n i e j w i ę c e j to samo, co M i e c h o w i t a i B i e l s k i . P o d a w a ł t e ż t r o c h ę i n f o r m a c j i o z a p r z ę g a n i u do sań r e n ó w i psów, a także o u ż y w a n i u n a r t . W polskim w y d a n i u z 1611 r. b y ł d r z e w o r y t j a d ą c y c h na n a r t a c h Z y r i a n , dość z r e s z t ą sche­ matycznie przedstawionych . W p i e r w s z y c h latach X V I I w . w o j s k a polskie w s p o m a g a j ą c e t z w . D y ­ m i t r ó w S a m o z w a ń c ó w d o c i e r a ł y w g ł ą b p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h ziem n a ­ l e ż ą c y c h do p a ń s t w a rosyjskiego. Prawdopodobnie o d d z i a ł y tzw. L i s o w 1 1 1 2 13 u 1 S 1 R 1 7 1 1 P o r . b i o g r a m : Stefan klopedičeskij 1 4 slovar', Por. пр.: Permskij, [w:] F . G . В г о к g a u z, L A . Ё f r o n, Ěnci- S. P e t e r b u r g 1901, t. 31a, s. 637-638. A . S. Z a b o e v, Drevnij denežnij scot komi, „Sovetskaja Etno­ g r a f í a " , n r 1: 1978, s. 103-109 i i n . I S M. Miechowski], Traktat o dwuch Sarmatijach, perevod S. A . Annin- skogo, M o s k v a — L e n i n g r a d 1936. 1 4 P o r . np. 1 5 M. 1 9 A. G w a g n i n , 1 7 T a m ż e , s. 20. Saveleva, Bielski, op. cit., s. 11 i i n . Kronika Kronika to jest historyja Sarmacjej świata, europskiej, Kraków 1564, s. 434. K r a k ó w 1611, k s . 7, s. 16-17. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 185 KOMI c z y k ó w d o c h o d z i ł y do p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i c h k r a ń c ó w ziem zamieszka­ n y c h przez l u d K o m i . W y m i e n i a n y dalej W ł a d y s ł a w Z a p a ł o w s k i , z e s ł a ­ n y po P o w s t a n i u S t y c z n i o w y m do k r a j u K o m i , w s w y m p a m i ę t n i k u wspominał: „ P o z n a ł e m s i ę z s a d o w n i k a m i i w o l n y m i a ł e m w s t ę p do s t a r y c h a r c h i w ó w . między innymi znalazłem sowczycy a [...] zajrzeli aż ciekawe dokumenty, z k t ó r y c h do n a w e t u k a z a l i s i ę pod Sołwyczegodska, który samym Jareńskiem. mienieniem nazwisk d o w ó d c ó w polskich" 1 8 był dowiedziałem własnością Tam się, że L i - Strogonowych, Opis b y ł bardzo s z c z e g ó ł o w y z wy­ . W a r t o m o ż e d o d a ć , że w 1613 r. niekarne o d d z i a ł y polsko-litewskie zrabowały Wołogdę . Z p e w n o ś c i ą polskich k o n d o t i e r ó w w s ł u ż b i e S a m o z w a ń c ó w specjal­ nie nie z a i n t e r e s o w a ł o z e t k n i ę c i e się z o b c ą i m l u d n o ś c i ą u r a l s k ą . M a r ­ ginesowo m o ż n a j e d n a k w s p o m n i e ć , że w folklorze w i e l u p ó ł n o c n o -wschodnich t e r e n ó w z a m i e s z k i w a n y c h przez l u d n o ś ć r o s y j s k ą p o z o s t a ł y echa w s p o m n i e ń o d z i w n y c h istotach demonicznych, g r o ź n y c h i z ł y c h o l b r z y m a c h , n a z y w a n y c h „ p a n a m i " . W y s u w a n o przypuszczenie, że b y ł y to echa d a w n y c h n a j a z d ó w polskich L i s o w c z y k ó w . Prawdopodobnie j e d ­ nak na u k s z t a ł t o w a n i e się w folklorze r o s y j s k i m t y c h d z i w n y c h postaci n a ł o ż y ł y się z a r ó w n o r e l i k t y u g r o f i ń s k i c h w i e r z e ń demonicznych, w i a r a w d u c h y p r z o d k ó w , j a k r ó w n i e ż (ze w z g l ę d u na z b i e ż n o ś ć nazw) wspo­ m n i e n i a o ł u p i e s k i c h najazdach polskich „ p a n ó w " L i s o w c z y k ó w . Przez t e r e n y zamieszkiwane przez l u d y K o m i j e c h a ł jeniec, w z i ę t y do n i e w o l i podczas w o j e n polsko-rosyjskich z p o ł o w y X V I I w., A d a m K a m i e ń s k i - D ł u ż y k , k t ó r y n a p i s a ł diariusz swego syberyjskiego z e s ł a ­ n i a . Znajduje się w n i m w z m i a n k a o ludach K o r n i : 1 9 2 0 2 1 1 8 Pamiętniki 1913, t. 2, s. и Władysława L. W s z ę d o b y l s k i i[w:] Bukiet 2 0 J. literacki, nach", 2 1 Porzęcki, po [A. P o ł u j a ń s k i ] , Napad „Pany" (notatka K r in ič na ja, etnografii Litwinów 1863-1870, na Wilno miasto historyczno-etnograficzna), Istoriko-ětnografičeskaja relacja o ludach szlaki, z wędrówek na Wołogdę, „Wędrowiec", osno-ua predanij veka. 1972, o [w:] „pa­ w dziedzinie Kamenskij-Dłuzik ščenij, ,[w:] Historia 139-149; A. v kontaktów dziejów polskiej P o 1 e v o j , O prebyvanii pol'skogo sočinenija geologii Vostočnoj i o Sibiři, geografii, Sibiři K u c z y ń s k i , Polacy w w s. 179; tenże, ego dziedzinie dziele pol­ Sybe­ Najstarsza polska orientalistyki, v Rossii Warszawa polski Pierwsza 1972, Kamen- kontaktów s. 82; re­ War­ Adama [w:] Historia i istočniki polsko-radzieckich Pierwszy K u c z y ń s k i , K a ł u ż y ń s k i , z Zabytyj Kamenskogo-Dlužika, Jasiewicz, s. 33-35; A . Szkice P o l e v oj, Adama s. 122-129; Z . s. 116-141; S. Syberię, pervogo O sočinenii „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 12: 1968, t. 3, s. 67-82; В . Р . Adam s. Syberii, Wrocław — avtora sko-rosyjskich XVII „ P o z n a j ś w i a t " , n r 3: 1966, lacja s z a w a 1969, Sibiři E t n o g r a f i j a " , n r 5: 1965, Syberii, ryjskie 1976, roku O d n o ś n i e do r e l a c j i A . D ł u ż y k - K a m i e ń s k i e g o , por.: B . P . „Sovetskája skogo z „ S o v e t s k á j a E t n o g r a f i j a " , n r 1: 1980, s. 117-127. istočnik ska (Płomienia) W a r s z a w a 1851, s. 219-224. 1888, s. 201; N . A . opis Zapałowskiego 224. pol­ t e n ż e, ětnografičeskich soob- etnografii, Wrocław cywilizacyjnym na Syberii �186 WŁADYSŁAW BARANOWSKI „I s t ą d s i ę p o c z y n a P e r m i a , a M o s k w a z o w i e j ą Z y r a n y , k t ó r z y s ą l u d z i e d z i w ­ nego j ę z y k a ; m a j ą w i a r ę r u s k ą , p o w i a d a j ą , ż e i c h c h r z c i ł ś w . S t e f a n . L u d z i e myślni, mianowicie na żmudzki w lasach, na wodzie, strzelcy z ł u k ó w . Język poszedł prze­ trochę [...] L u d z ł y , n i e m i ł o s i e r n y , n a n o c n i g d y n i e p r z y j m i e , a d z i w u j e s i ę c u d z i o z i e m c o m , j a k o w i e l k i e m u d z i w o w i s k u , i d a j ą j a ł m u ż n y , k t o co m o ż e , a и w i ę c e j r y b , bo c h l e b a s a m i m a ł o m a j ą " naj­ . Widocznie w e w s p o m n i e n i a c h wiezionego na S y b e r i ę K a m i e ń s k i e g o D ł u ż y k a n i e u f n i wobec c u d z o z i e m c ó w K o m i nie zapisali się w s p o s ó b z b y t d o b r y . A to, że u r a l s k i j ę z y k tego l u d u w y d a ł m u s i ę podobny do litewskiego, k t ó r e g o z r e s z t ą prawdopodobnie nie z n a ł , nie m o ż e z b y t n i o d z i w i ć . I n n e natomiast i n f o r m a c j e tego polskiego autora o l u d a c h K o ­ m i były najzupełniej prawdziwe. W p o d r ę c z n i k a c h geografii z X V I I I w . z n a j d o w a ł y się n i e k i e d y k r ó t ­ sze l u b d ł u ż s z e w z m i a n k i o k r a j u K o m i , n a z y w a n y m p r z e w a ż n i e k r a ­ j e m p e r m s k i m , i o jego m i e s z k a ń c a c h . N i e p r z y n o s i ł y one jednak z b y t d u ż o i n f o r m a c j i . Nie p o s i a d a ł y t e ż w i ę k s z e j w a r t o ś c i d l a b a d a ń n a d k u l ­ turą tych ludów. W p o c z ą t k a c h X V I I I w . przez ziemie zamieszkane przez l u d K o m i j e c h a ł w z i ę t y do n i e w o l i rosyjskiej w 1707 r. p u ł k o w n i k L u d w i k Sien i c k i . W w y d a n e j p ó ź n i e j w W i l n i e w 1754 r. p r a c y p t . Dokument osobliwego miłosierdzia Boskiego p o d a ł t r o c h ę i n f o r m a c j i o l u d n o ś c i oko-lic, przez k t ó r e p r z e j e ż d ż a ł . O m i e s z k a ń c a c h tamtego k r a j u w s p o m i ­ n a ł , że w i c h wierzeniach bardzo p o w a ż n ą r o l ę o d g r y w a ł k u l t ognia . 2 3 2 4 W X I X w . t e r e n y zamieszkiwane przez l u d y K o m i nie l e ż a ł y j u ż na szlaku, po k t ó r y m w y s y ł a n o naszych z e s ł a ń c ó w na S y b e r i ę . Rzadko t e ż k t ó r y ś z P o l a k ó w s p o t y k a ł się z przedstawicielami t y c h północno-wschodnio-europejskich l u d ó w . M i m o to n i e k t ó r z y z naszych a u t o r ó w podali o n i c h pewne drobne w i a d o m o ś c i . A u t o r k ą , k t ó r a w s w y c h p a m i ę t n i k a c h z a m i e ś c i ł a ciekawe s z c z e g ó ł y o z y r i a ń s k i c h kupcach p r z y b y w a j ą c y c h na j a r m a r k i w osadach p ó ł n o c ­ no-zachodniej Syberii, b y ł a E w a F e l i ń s k a . M ł o d a w d o w a ze ś r o d o 2 5 ад początkach kolonizacji rosyjskiej, „Przegląd H i s t o r y c z n y " , t. 83: 1982, s. 60-62 i in. M A. K a m i e ń s k i - D ł u ż y k , t a . Książka zbiorowa ofiarowana D i a r i u s z więzienia księdzu moskiewskiego, Franciszkowi Bażyńskiemu, [w.] War­ Poznań 1874, Wilno 1754, s. 380. M L. Sienicki, Dokument A. K u c z y ń s k i , osobliwego miłosierdzia Boskiego, s. 7. 2 4 nej relacji tenże, Ludwika Opisanie i ich kul'ture, 2 5 skich Felińska Sibiři obraz „Etnografia XVIII v. Materiały Syberii w świetle P o l s k a " , t. L . Senickogo 14: osiemnastowiecz­ 1970, o sibirskich z. 1, s. 84-85; aborigenach „ S o v e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , n r 1: 1972, s. 32. Odnośnie znad Etnograficzny Sienickiego, do Niemna, Ewa, tej autorki: A . Dniepru [w:] Polski i słownik J e 1 s к i, Dźwiny, Sylwetki Wilno biograficzny, 1906, Kraków zasłużonych s. 4-12; T. niewiast pol­ Tarkowski, 1948, t. 6, s. 407-408. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 187 KOMI w i s k a z i e m i a ń s k i e g o za s w ą d z i a ł a l n o ś ć p a t r i o t y c z n ą z e s ł a n a z o s t a ł a do Berezowa (Bieriozowa) l e ż ą c e g o daleko na p ó ł n o c n o - z a c h o d n i c h k r a ń c a c h S y b e r i i . P i s z ą c o z i m o w y c h j a r m a r k a c h w daleko na p ó ł n o c y l e ż ą c e j p r z y u j ś c i u O b i osadzie Obdorsk, w s p o m i n a ł a r ó w n i e ż F e l i ń s k a o p r z y b y w a ­ j ą c y c h t a m z t e r e n ó w j u ż u w a ż a n y c h za europejskie nad r z e k ą P i e c z o r ą k u p c a c h n a r o d o w o ś c i z y r i a ń s k i e j . „ S ą o n i dobrze zbudowani, o d w a ż n i i p r z e m y ś l n i , m a j ą s w ó j j ę z y k o d r ę b n y , w s z a k ż e dobrze m ó w i ą po r u s ­ k u " . K u p c y ci p r z y b y w a l i do Obdorska saniami z a p r z ę ż o n y m i w r e n y . P r z y w o z i l i g ł ó w n i e takie t o w a r y , j a k m a s ł o , w e ł n i a n e p o ń c z o c h y , po­ s t r o n k i , sieci do ł o w i e n i a r y b , n i c i , p ł ó t n o . O d m i e s z k a ń c ó w t a m t y c h okolic, a w i ę c C h a n t ó w i N i e ń c ó w , o t r z y m y w a l i w zamian f u t r a , r ó ż n e g o r o d z a j u n i e w y p r a w i o n e s k ó r y , np. z r e n ó w , p u c h z d z i k i c h kaczek, k o ­ ści m a m u t ó w . 2 6 Na p r z e ł o m i e 1840 i 1841 r. w y b u c h ł o powstanie biedoty nienieckiej (samojedzkiej). R u c h ten p o z o s t a w a ł pod w o d z ą energicznego i rzutkiego p r z y w ó d c y W a u l i P i e t t o m i n a ( W a w l j o Nieniaga), k t ó r y w i m i e n i u ubo­ g i c h N i e ń c ó w w a l c z y ł z m i e j s c o w y m i bogaczami oraz c a r s k ą a d m i n i ­ stracją . Oddziały powstańcze zagroziły Obdorskowi. W ł a d z o m rosyj­ s k i m u d a ł o się j e d n a k p o d s t ę p e m ś c i ą g n ą ć p r z y w ó d c ę tego powstania do Obdorska i t a m a r e s z t o w a ć . S p o w o d o w a ł o to z a ł a m a n i e się c a ł e g o r u c h u p o w s t a ń c z e g o . W e d ł u g F e l i ń s k i e j w s t ł u m i e n i u jego z n a c z n ą r o l ę ode­ grali przybyli tam Zyrianie („powodzenie w y p r a w y najwięcej przypi­ s u j ą m ę s t w u i p r z e z o r n o ś c i Z i r a n ó w p r z y b y ł y c h na j a r m a r k z g u b e r n i archangielskiej, k t ó r z y g ł ó w n i e d o w o d z i l i w tej m a ł e j k o m p a n i i " ) . Za­ s t a n o w i ć się trzeba, dlaczego Z y r i a n i e tak energicznie w y s t ą p i l i p r z e c i w p o w s t a n i u biedoty N i e ń c ó w . O t ó ż r u c h ten m i a ł zdecydowane oblicze s p o ł e c z n e . W a u l i P i e t t o m i n a w y s t ę p o w a ł przeciw z a m o ż n y m k u p c o m za­ r ó w n o m i e j s c o w y m , j a k i p r z y j e ż d ż a j ą c y m z i n n y c h stron, np. z k r a j u Z y r i a n , na j a r m a r k i w Obdorsku. W i m i ę też wzajemnej s o l i d a r n o ś c i z a m o ż n i k u p c y z y r i a ń s c y u d z i e l i l i a d m i n i s t r a c j i carskiej daleko i d ą c e j pomocy. 2 1 2 8 P i e r w s z y m z P o l a k ó w , k t ó r y p r z e p r o w a d z i ł p o w a ż n i e j s z e studia nad Z y r i a n a m i , b y ł Aleksander P o ł u j a ń s k i (1814-1866). P o c h o d z i ł on z z u ­ b o ż a ł e j r o d z i n y z i e m i a ń s k i e j z W i l e ń s z c z y z n y . Po u k o ń c z e n i u I n s t y t u t u L e ś n e g o w P e t e r s b u r g u przez szereg lat p r a c o w a ł j a k o l e ś n i c z y w g u ­ b e r n i k a z a ń s k i e j i w o ł o g o d z k i e j . P r z e b y w a j ą c na t a m t y m terenie i n t e ­ r e s o w a ł się m i e s z k a j ą c ą t a m l u d n o ś c i ą . Po powrocie z Rosji w 1854 r. o p u b l i k o w a ł w p e r i o d y k u „ B i b l i o t e k a Warszawska" p r a c ę pt. Wspomnie­ nia z podróży nad Wołgą. S k ł a d a ł a się ona z szeregu s z k i c ó w , w k t ó r y c h s e E. Felińska, i Saratowie, 2 7 E . D. Wspomnienia P г о к o f e v a, Nency, s. 613. 2 8 z podróży do Syberii, pobytu w Berezowie W i l n o 1852, t. 1, s. 226-227. Felińska, op. cit, s. 335. [w:] Narody Sibiři, Moskva—Leningrad 1956, �188 WŁADYSŁAW BARANOWSKI o p i s y w a ł z a m i e s z k u j ą c e na P o w o ł ż u oraz na ziemiach p ó ł n o c n o - w s c h o d ­ niej Rosji l u d y : K o m i , C z u w a s z ó w , M a r i j c ó w ( C z e r e m i s ó w ) . B y ł a to z r e s z t ą pierwsza p o w a ż n i e j s z a polska praca p o ś w i ę c o n a t y m l u d o m . M a r ­ ginesowo m o ż n a w s p o m n i e ć , że P o ł u j a ń s k i jest a u t o r e m s t u d i ó w z za­ k r e s u l e ś n i c t w a i na t e n temat w y d a ł szereg k s i ą ż e k . I n f o r m a c j e P o ł u j a ń s k i e g o o Z y r i a n a c h s ą pisane w s p o s ó b bardzo n i e r ó w n y . P a m i ę t a ć jednak trzeba, że obserwacje tego autora pochodzi­ ł y prawdopodobnie z k o ń c a l a t t r z y d z i e s t y c h l u b z p o c z ą t k u lat czter­ dziestych X I X w., a o p u b l i k o w a n e z o s t a ł y w 1854 r. B y ł to w i ę c jeszcze okres, k i e d y n a u k a rosyjska w stosunkowo n i e w i e l k i m stopniu z a j m o ­ w a ł a się t y m l u d e m . Nic w i ę c dziwnego, że i n f o r m a c j e P o ł u j a ń s k i e g o o etnogenezie l u d ó w K o m i s ą m a ł o precyzyjne. Natomiast znacznie bar­ dziej w a r t o ś c i o w e b y ł y opisy tego autora d o t y c z ą c e k u l t u r y tego l u d u , w ś r ó d k t ó r e g o p r z e b y w a ł prawdopodobnie przez k i l k a lat. P o ł u j a ń s k i znał język Korni, k t ó r y m jako pracownik służby leśnej m u s i a ł porozu­ m i e w a ć się z m i e j s c o w ą l u d n o ś c i ą . Z n a j o m o ś ć rosyjskiego w w i e l u oko­ licach b y ł a jeszcze w ó w c z a s bardzo m a ł a . W k a ż d y m razie, o c z y m jesz­ cze dalej b ę d z i e mowa, p r z y t a c z a ł on k r ó t k i e t e k s t y w j ę z y k u t a m t e j ­ szej l u d n o ś c i . Bardzo ciekawe są i n f o r m a c j e P o ł u j a ń s k i e g o o k u l t u r z e m a t e r i a l n e j Z y r i a n . P i s a ł t e ż o t a m t e j s z y m m y ś l i s t w i e . Sporo w i a d o m o ś c i p o d a ł o r o l ­ n i c t w i e . Z w r a c a ł u w a g ę , że w w i e l u okolicach stosowana b y ł a p r y m i ­ t y w n a gospodarka ż a r o w a . Do żęcia zboża u ż y w a n o s i e r p ó w , natomiast t r a w ę koszono p r y m i t y w n y m i kosami „ g a r b a t k a m i " l u b „ g a r b u s z k a m i " . M ł o c k a o d b y w a ł a się z i m ą na ś w i e ż y m p o w i e t r z u za p o m o c ą c e p ó w . Z w i e r z ą t gospodarskich l u d n o ś ć tamtejsza t r z y m a ł a stosunkowo niezbyt, d u ż o . Z d r o b i u chowano t y l k o k u r y i to w celu pozyskania j a j , m i ę s a kurzego b o w i e m nie jedzono. P i s a ł r ó w n i e ż o u ż y w a n e j przez t e n l u d odzieży . Znacznie u b o ż s z e b y ł y i n f o r m a c j e P o ł u j a ń s k i e g o o k u l t u r z e s p o ł e c z ­ nej i duchowej tamtejszej l u d n o ś c i . Natomiast p o d a ł on t r o c h ę i n f o r m a c j i h i s t o r y c z n y c h o r e l i g i i d a w n y c h Z y r i a n , o p a l e n i u ciał z m a r ł y c h i t p . * M o ż n a z r e s z t ą p r z y p u s z c z a ć , że b y ł y to raczej i n f o r m a c j e p o c h o d z ą c e z dawniejszej l i t e r a t u r y rosyjskiej. Na zakończenie rozdziału o Zyrianach zamieścił Połujański przetłu­ maczony na p o l s k i tekst d w ó c h piosenek l u d o w y c h , a m i a n o w i c i e P o ­ ż e g n a n i e narzeczonej z dziewictwem oraz Żal po bracie. P r z y t o c z y ł t e ż 2 9 3 0 3 1 3 2 9 A. P o ł u j a ń s k i , Wspomnienia z podróży nad Wołgą, „Biblioteka War­ s z a w s k a " , t. 53: 1854, s. 408-435; t. 56: 1854, s. 240-252. 8 0 A. Ż a b k o - P o t o p o w i c z , t. 110: 1966, n r 5, s. 19-25; S. Aleksander M a c i e j e w s k i , s. 225-246 i i n . 8 1 Połujański, 8 2 Tamże, Wspomnienia..., s. 241-243. s. 246-248. Połujański Szlachetni (1814-1866), pasjonaci, „Sylwan", O l s z t y n 1978,, �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 189 KOMI P o ł u j a ń s k i w t a m t e j s z y m j ę z y k u szereg p r z y s ł ó w , d o d a j ą c do n i c h t ł u ­ maczenie na polski. Wreszcie ciekawe b y ł y z a ł ą c z o n e dwa m a ł e s ł o w ­ n i c z k i , z k t ó r y c h pierwszy z a w i e r a ł 56 n a j c z ę ś c i e j u ż y w a n y c h s ł ó w , a d r u g i 18 l i c z e b n i k ó w . N i e z a l e ż n i e od specjalnego s t u d i u m o Z y r i a n a c h n a p i s a ł P o ł u j a ń s k i jeszcze d r o b n y szkic o m y ś l i w s k i e j d z i a ł a l n o ś c i przedstawicieli tego l u d u . O p i s y w a ł w i ę c t e c h n i k ę p o l o w a ń , u b i ó r m y ś l i w y c h , b u d o w ę specjalnych p o m i e s z c z e ń , w k t ó r y c h się o n i z a t r z y m y w a l i na okres t r w a n i a sezonu ł o w i e c k i e g o podczas z i m y , oraz o d r ę b n y c h p o m i e s z c z e ń do p r z e c h o w y ­ wania u b i t e j z w i e r z y n y , k t ó r a ze w z g l ę d u na d u ż y m r ó z nie u l e g a ł a zepsuciu. W y m i e n i o n y a r t y k u ł P o ł u j a ń s k i e g o o p u b l i k o w a n y z o s t a ł w spe­ c j a l n y m t o m i e l i t e r a c k i c h prac tego autora, w y d a n y m pod pseudonimem L . W s z ę d o b y l s k i e g o . D o ł ą c z o n a do niego z o s t a ł a ciekawa i l u s t r a c j a p r z e d s t a w i a j ą c a z y r i a ń s k i e g o m y ś l i w c a w y r u s z a j ą c e g o z i m ą na w y p r a w ę łowiecką . W połowie X I X w. zbiegły z Syberii zesłaniec, Rufin P i o t r o w s k i , w p r z e b r a n i u p r a w o s ł a w n e g o p ą t n i k a u d a j ą c e g o się do S o ł o w i e c k i e g o M o n a s t y r u , w ę d r o w a ł pieszo przez t e r e n y zamieszkiwane przez P e r m i a k ó w , a n a s t ę p n i e K o m i - Z y r i a n . I n f o r m a c j e jego j e d n a k o t y c h l u d a c h b y ł y d o ś ć powierzchowne. O P e r m i a k a c h p i s a ł , że m ę ż c z y ź n i p r z e w a ż n i e z n a l i „ j a k o t a k o " j ę z y k rosyjski. Natomiast z k o b i e t a m i bardzo t r u d n o się b y ł o p o r o z u m i e ć w t y m j ę z y k u . Natomiast f o r m a l n i e n a l e ż ą c e do p r a w o ­ s ł a w i a m o d l i ł y się po rosyjsku, „ a g d y m z tego p o w o d u z a p y t a ł j e d n ą P e r m i a c z k ę , czy r o z u m i e pacierz, k t ó r y m ó w i ? o d p o w i e d z i a ł a , że wcale nie rozumie, ale j ą tak pop n a u c z y ł , w i ę c potrzeba m ó w i ć " . Z k o l e i p o d a ł P i o t r o w s k i drobne i n f o r m a c j e o kobiecych n a k r y c i a c h g ł o w y . W i n ­ n y m miejscu p r z y t o c z y ł t r o c h ę d a n y c h o Z y r i a n a c h , r ó w n i e ż z r e s z t ą bardzo p o w i e r z c h o w n y c h . Jedynie ciekawa m o g ł a b y ć i n f o r m a c j a o sto­ sowaniu t a m jeszcze n i e k i e d y w p o ł o w i e X I X w . gospodarki w y p a l e n i s k o w o - ż a r o w e j w celu o t r z y m a n i a nowego pola pod z a s i e w . D r o b n e i n f o r m a c j e o K o m i - P e r m i a k a c h p o d a ł z e s ł a n y do s ł u ż b y w o j ­ skowej na S y b e r i i p ó ź n i e j s z y autor licznych prac o Z a b a j k a l u , A g a t o n G i l l e r . Prawdopodobnie s p o t k a ł się on ze z ł y m p r z y j ę c i e m w j a k i e j ś 3 3 3 4 3 S 3 6 3 7 38 3 9 s s Tamże, 8 4 L. racki, s. s. 250-251. W s z ę d o b y l s k i [A. P o ł u j a ń s k i ] , Polowanie Zyrian, [w:] Bukiet lite­ s. 215-217. 8 6 Tamże, 8 6 J. 55-58; W . nad kulturą s. 19-30 8 7 8 8 8 9 Lwów i l u s t r a c j a m i ę d z y s. 214 i 215. S о к u 1 s к i, Rufin Piotrowski Baranowski, ludową Rosji, Znaczenie Acta i jego pamiętniki, opisów Rufina „Sybirak", Piotrowskiego Universitatis Lodzienzis, Ł ó d ź 1978, nr 4: dla 1936, badań s e r i a I , z. 8, i in. R. P i o t r o w s k i , Tamże, Z. Pamiętniki Zygmuntowicz, 1937, z pobytu na Syberii, P o z n a ń 1860, t. 3, s. 86-87. s. 241-243. s. 7-45; W. Agaton Baranowski, Giller w Agatona świetle Cillera akt państw rozważania zaborczych, nad stosun- �190 WŁADYSŁAW B A R A N O W S K I w s i p e r m i a c k i e j i dlatego i n f o r m a c j e jego o t y m ludzie b y ł y w y r a ź n i e n i e c h ę t n e . P o d k r e ś l a ł t e ż b r a k g o ś c i n n o ś c i ze strony P e r m i a k ó w . S ą to jednak p o b i e ż n e w z m i a n k i , nie p r z e d s t a w i a j ą c e w i ę k s z e j w a r t o ś c i . W s z e ś ć d z i e s i ą t y c h latach X I X w . na dalekiej p ó ł n o c y , w m i e j s c o w o ś c i M e z e ń (Miezien) n a d M o r z e m B i a ł y m p r z e b y w a ł z e s ł a n y t a m za d z i a ł a l ­ n o ś ć p o l i t y c z n ą , p ó ź n i e j s z y w y b i t n y d z i a ł a c z p o s t ę p o w y i autor w i e l u prac z zakresu r ó ż n y c h s p e c j a l n o ś c i , B o l e s ł a w L i m a n o w s k i . W 1870 r. pod pseudonimem Janko P ł a k a ń o p u b l i k o w a ł on w t y g o d n i k u „ K ł o s y " a r t y k u ł o t a m t y m terenie. Z n a l a z ł y się w n i m drobne w z m i a n k i o Z y rianach. A u t o r p o d k r e ś l a ł pewne i c h specyficzne cechy, j a k np. „ s ą bar­ dzo czynni, r u c h l i w i , p r z e d s i ę b i o r c z y " i t p . B y ł a to jednak c h a r a k t e r y ­ s t y k a dość p o w i e r z c h o w n a . T r o c h ę d r o b n y c h s z c z e g ó ł ó w o K o m i - P e r m i a k a c h p o d a ł z e s ł a n y na S y b e r i ę Feliks L e w i c k i , k t ó r y po drodze p r z e j e ż d ż a ł przez t e r e n y za­ mieszkane przez ten l u d . Nie p r z e d s t a w i a ł y one jednak w i ę k s z e j w a r t o ś c i dla poruszanej w tej p r a c y t e m a t y k i . N a j p o w a ż n i e j s z a jednak relacja o K o m i - Z y r i a n a c h w y s z ł a spod p i ó r a W ł a d y s ł a w a Z a p a ł o w s k i e g o (1839-1913). P o c h o d z i ł on ze ś r o d o w i s k a zie­ m i a ń s k i e g o . Za u d z i a ł w P o w s t a n i u S t y c z n i o w y m z e s ł a n y z o s t a ł na p r z y ­ musowe osiedlenie w m i e ś c i U s ť - S y s o l s k (obecnie S y k t y w k a r , stolica A u t o n o m i c z n e j Socjalistycznej R e p u b l i k i Radzieckiej K o m i ) , w ó w c z e s n e j g u b e r n i i w o ł o g o d z k i e j . B y ł to c z ł o w i e k o d u ż e j i n t e l i g e n c j i i o szerokich zainteresowaniach, k t ó r y z r e s z t ą po powrocie z z e s ł a n i a p u b l i k o w a ł sze­ reg a r t y k u ł ó w t r e ś c i krajoznawczej, s p o ł e c z n e j , ekonomicznej i rolniczej. P a m i ę t n i k i swe p i s a ł prawdopodobnie c z ę ś c i o w o na w y g n a n i u , k o ń c z y ł z a ś po powrocie do k r a j u . O p u b l i k o w a n e one jednak z o s t a ł y dopiero w 1913 r. Podczas k i l k u l e t n i e g o p o b y t u na terenach zamieszkiwanych przez Z y r i a n Z a p a ł o w s k i dobrze p o z n a ł i c h w a r u n k i ż y c i a i zwyczaje. P a m i ę t n i k i jego p o s i a d a j ą bardzo d u ż ą w a r t o ś ć dla k u l t u r y tego l u d u . W k o ń c u marca 1865 r. Z a p a ł o w s k i p r z y b y ł na teren k r a j u Z y r i a n . Jak p ó ź n i e j p i s a ł w s w y m p a m i ę t n i k u : „ P r z e j e ż d ż a ł e m teraz obok przed­ ostatniego powiatowego miasta J a r e ń s k a i w j e c h a ł e m w k r a j Z y r j a n ó w , k t ó r y c h j ę z y k a r o z u m i e ć nie m o g ł e m , a oni a n i s ł o w a po r o s y j s k u nie u m i e j ą " . P r z e b y w a ł t a m przez cztery i p ó ł r o k u , do g r u d n i a 1869. 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 kami społecznymi i kulturą ludową rosyjskiej wsi na Zabajkalu, Zeszyty Naukowe U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o , Ł ó d ź 1975, s e r i a I , z. 111, s. 55-66. 4 0 A. G i l i er, Podróż więźnia etapami do Syberyi w roku 1&54, L i p s k 1866, t. 2, s. 165-166, 177-178. 4 1 J a n k o 4 2 F. L e w i c k i , 4 8 K. skiego 4 4 Płakań, Wybrzeże Niewola. Bartoszewicz, (Płomienia) Tamże, z roku t. 2, s. 166. Urywki Morza Białego, z pamiętnika Przedmowa, [w:] „ K ł o s y " , t. 10: 1879, s. 226. Sybiraka, Pamiętniki 1863-1870, W i l n o 1913, t. 1, s. 5-10. L w ó w 1877, s. 62-63. Władysława Zapałow­ �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 191 KOMI W c i ą g u swego p o b y t u w U s ť - S y s o l s k u n a u c z y ł się. jako tako m ó w i ć po z y r i a ń s k u i m ó g ł się p o r o z u m i e w a ć z przedstawicielami tego n a r o d u nie z n a j ą c y m i j ę z y k a rosyjskiego albo s ł a b o się n i m p o s ł u g u j ą c y m i . Mieszka­ j ą c w domach Z y r i a n dobrze m ó g ł p o z n a ć i c h zwyczaje. Sporo miejsca p o ś w i ę c i ł Z a p a ł o w s k i przedstawieniu n a j w a ż n i e j s z y c h d z i a ł ó w gospodarki l u d ó w K o m i , a m i a n o w i c i e m y ś l i s t w a , r y b o ł ó w s t w a , h o d o w l i i r o l n i c t w a . Jak z a z n a c z a ł , „ g ł ó w n y m z a j ę c i e m Z y r i a n jest — w zimie m y ś l i s t w o , a l a t e m r y b o ł ó w s t w o " . W nadzwyczaj d o k ł a d n y sposób opisywał Zapałowski technikę zyriańskich myśliwych. Najważ­ n i e j s z y m celem i c h p o l o w a ń b y ł y w i e w i ó r k i — popielice, do k t ó r y c h trzeba b y ł o s t r z e l a ć specjalnie p r z y g o t o w y w a n y m i k u l a m i i s t a r a ć się t r a f i ć je w oko, aby nie u m n i e j s z y ć w a r t o ś c i s k ó r k i . Dla celności s t r z a ł u s t r z e l b ę opierano o s p e c j a l n ą p o d p ó r k ę z c i e n k i c h p r ę t ó w . O p r ó c z po­ pielic c e n n ą z d o b y c z ą dla m y ś l i w y c h b y ł y s k ó r k i soboli, l i s ó w l u b roso­ m a k ó w . Na b o b r y i gronostaje zastawiano specjalne ż e l a z n e sidła. Z y r i a ń scy m y ś l i w i p o l o w a l i r ó w n i e ż na dzikie gęsi, kaczki, g ł ó w n i e jednak na ł a b ę d z i e , k t ó r y c h ogromne stada g n i e ź d z i ł y się na bagnach. P u c h ł a b ę ­ dzi s t a n o w i ł t a m w a ż n y p r o d u k t h a n d l u . W bardzo d o k ł a d n y s p o s ó b o p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i t e c h n i k ę polowania na cietrzewie. Do tego rodzaju polowania m y ś l i w i k o r z y s t a l i z pomocy p s ó w . Pies t a k i b y ł „ p o d o b n y do naszych k u n d l i , t y l k o o w i e l e mniejszy". Specjalnie w y s z k o l o n y pies s z u k a ł w lesie c i e t r z e w i : i S „ a z n a l a z ł s z y stado ż e r u j ą c e n a z i e m i , p ł o s z y ; z r y w a s i ę w t e d y c a ł e stado i ob­ s i a d a w i e r z c h o ł k i d r z e w , t a k ż e po k i l k a r a z e m s i a d a n a j e d n e j g a ł ę z i i z a j e d n y m strzałem można kilka zabić. Pies, płoszywszy, w górę i szczeka; cietrzewie całą wtedy podbiega pod drzewo, podnosi łeb u w a g ę z w r a c a j ą w s t r o n ę psa, n i c j u ż n i e w i d z ą c , co s i ę w k o ł o n i c h dzieje. M y ś l i w y p o d s u w a s i ę , z a w s z e j e d n a k n a d z w y c z a j o s t r o ż n i e , i s t r z e l a ; po s t r z a l e stado s i ę z r y w a i n i e d a l e k o z n o w u obsiada drzewa. 4 9 W p a r ę godzin j e d e n m y ś l i w y m o ż e k i l k a n a ś c i e c i e t r z e w i z a b i ć " . T a k j a k u w s z y s t k i c h l u d ó w p ó ł n o c y , za n a j w a ż n i e j s z y w y c z y n m y ś l i ­ wego u w a ż a n o w ś r ó d Z y r i a n zabicie n i e d ź w i e d z i a . S z c z e g ó l n i e m y ś l i w y , k t ó r y w s w y m ż y c i u u ś m i e r c i ł 44 n i e d ź w i e d z i e , „ l i c z b a ta jest u n i c h kabalistyczna — zyskuje uznanie i w gronie m y ś l i w y c h ma głos i p o ­ w a g ę " . Z bardzo d u ż ą d o k ł a d n o ś c i ą o p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i t e c h n i k ę polo­ wania na n i e d ź w i e d z i e . P o d a w a ł z a s ł y s z a n e historie o c i ę ż k i c h zmaga- 4 5 wet Tamże, t. 2, s. 177. I n f o r m a c j e Z a p a ł o w s k i e g o p o k r y w a j ą s i ę , a n i e k i e d y n a ­ rozszerzają wiadomości s e n e v, V e v, Zyrianie Primety 1927, s. 48-51; čalo XX v., i ich i sueverija V. N. Trudy 1958, t. 45, s. 64-91; podawane ochotničie u ochotnikov B e l i с er, Instituía tenże, Očerki M o s k v a 1873, s. 13-58; D . К . zyrian, po Komi, [w:] Narody Z a p a ł o w s к i , op. cit., s. 203. „Ochotnik etnografii Etnografii im. N. s. 413-416 i i n . 4 8 przez i n n y c h a u t o r ó w , por. п р . : F . A . promysly, N. i Pušnik narodov S i b i r i i " , n r 7: Komi XIX Mikłucho-Makłaja, evropejskoj časti Ar­ S o ł o- SSSR, — na­ Leningrad 1964, t. 2, �192 WŁADYSŁAW BARANOWSKI niach, k t ó r e n i e k i e d y z y r i a ń s c y m y ś l i w i m u s i e l i t o c z y ć z p o t ę ż n y m z w i e ­ rzęciem. N i e bez znaczenia m o ż e t u b y ć i to, że n i e d ź w i e d ź u l u d ó w K o m i , podobnie j a k i u w i e l u i n n y c h l u d ó w p ó ł n o c y , z a r ó w n o na terenie A z j i j a k i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j E u r o p y , u c h o d z i ł za zwierza, do k t ó r e g o o d ­ noszono się ze s p e c j a l n ą czcią . Zabijano je, j e d n o c z e ś n i e jednak doko­ n y w a n o o n g i ś pewnego rodzaju przeprosin w stosunku do p o s i a d a j ą c e g o m a g i c z n ą siłę z w i e r z ę c i a . Również dokładnie opisywał Zapałowski organizację zespołów myśliw­ skich z ł o ż o n y c h p r z e w a ż n i e z k i l k u n a s t u l u d z i , k t ó r z y w s p ó l n i e u d a w a l i się z i m ą na w i e l o m i e s i ę c z n e polowanie do daleko n a w e t p o ł o ż o n y c h l a ­ s ó w . Z e s p ó ł t a k i z a b i e r a ł ze sobą odpowiednie zapasy a m u n i c j i , p o ż y w i e ­ nia i w s z y s t k i c h i n n y c h p o t r z e b n y c h i m p r o d u k t ó w . Ze w z g l ę d u na d u ż e ś n i e g i m y ś l i w i zaopatrzeni b y l i w specjalne n a r t y , zabierane zaś z s o b ą zapasy c i ą g n ę l i na saneczkach. W g ł ę b i l a s ó w k a ż d y z e s p ó ł m i a ł p o b u ­ dowane m a ł e p r y m i t y w n e d o m k i , w k t ó r y c h n o c o w a l i i p r z e t r z y m y w a l i zapasy, oraz n i e o d z o w n ą ł a ź n i ę , bez k t ó r e j ludzie tego n a r o d u nie w y ­ o b r a ż a l i sobie egzystencji. N i e k i e d y budowano r ó w n i e ż jeszcze s k ł a d z i k i oraz specjalne pomieszczenia na s k ó r y z a b i t y c h z w i e r z ą t . Z a p a ł o w s k i bardzo d o k ł a d n i e o p i s y w a ł takie m y ś l i w s k i e d o m k i , w k t ó r y c h sam n i e ­ raz p r z e b y w a ł podczas p o l o w a ń : 4 8 4 9 „ K a ż d y artel (zespół) o b o w i ą z a n y n o w e d o m k i , co b a r d z o ł a t w o jest rokrocznie w innym miejscu przychodzi w y k o n a ć , m a j ą c pod ręką pobudować dowolną ilość d r z e w a . P i e c u k ł a d a j ą z k u p y k a m i e n i , s ł u ż y on j e d n o c z e ś n i e za k o m i n do g o t o w a ­ n i a , a gdy p o l e w a j ą go w o d ą , w y t w a r z a s i ę p a r a i z a s t ę p u j e ł a ź n i ę . W y r ą b u j ą l e ń k i e okienko, w 4 7 u Odnośnie inorodcev Obsčestva do Ljubiteli prázdník, n i к o v, Kul't t. 1971, ligioznye grad 1972, ten 14: neolitičeskich s. 7-19; 1950, s. s. 322-344; A . F . s. 63-85; H . J . P a p r o t h, und 4 8 skiej Bdrenfeste Odnośnie J. bei Wierzenia den Vozzrenija Sokolov, Studien tungusischen Znad Morza Białego, i Azji, ludów das Volkem, Okład- „Sovetskája elementów „Etnografia północy, životných XX [w:] veka, Bárenzeremoniell, 1976, Re- Lenin­ svjazannye v religijach, Uppsala Pol­ Warsza­ u ěvenkov, — načale nagidalcev Kul't uber do L a p o ń c z y k ó w p i s a ł o t y m W i t o r t, v XIX VaSrilev, Sibiři, O ícwí'íe medvedija Sibiři medvedija Podobieństwo A n i s i m o w, С i n с i u s, s. 190-200; Z . P . Vostočnoj ma­ smolne Moskovskogo s. 78-104; A . P . Ameryki narodov Kul't Otdeła s. 49-73; V . D . 1848, obszarów V a s i 1 e v i č, i obrjady 150-169; V . I . 1888, Kohutnicki, północnych s. 205-228; G . M . tamże, N . L . G o n d a 11 i, plemen B. cieniuchno wystrugane Etnografičeskogo E t n o g r a f i j a " , n r 4: и u ludów predstavlenija 1971, myslom, Trudy E s t e s t v o z n a n i j a , t. 8, M o s k v a „Sovetskája niedźwiedzia s k a " , t. 9: 1965, wa Sibiři, medvedija Archeołogija", szkła wstawiają tego z a g a d n i e n i a por. п р . : Severozapadnoj Medvežij kultu m i e j s c e s z y b ze s pro- Moskva Bárenjagdrit- s. 11-330 i i n . z e s ł a n y na teren gubernii archangiel- rękopis Biblioteki Zakładu Narodowego i m . O s s o l i ń s k i c h w e W r o c ł a w i u , n r 7246. 4 8 kona ra, В e 1 i с e r, v votšebnych Korni..., s. 412-413; V . skazkach korni, S a r a n s k 1972, s. 109-117 i i n . P 1 e š o v s к i j , Medvěd' [w:] Problemy izučenija как proobraz finno-ugorskogo drajol'klo- �POLSKIE deszczułeczki, które ZAINTERESOWANIA dostatecznie przepuszczają LUDAMI 193 KOMI światło. Szyb takich w wielu bar­ и dzo d o m a c h m i e s z k a l n y c h u ż y w a j ą t u po w s i a c h " . Z a p a ł o w s k i o p i s y w a ł zdobycz, k t ó r ą p r z y w o z i l i ze s o b ą w r a c a j ą c y z d ł u g o t r w a ł e g o polowania m y ś l i w i . P o d k r e ś l a ł , że o p r ó c z s k ó r z a b i t y c h z w i e r z ą t k a ż d y m y ś l i w y „ p r z y w o z i z s o b ą na sankach t a k ż e po kilkaset j a r z ą b k ó w ; tutejsze j a r z ą b k i poszukiwane s ą przez petersburskich sma­ k o s z ó w , a smak t e n z a w d z i ę c z a j ą c e d r o w y m orzechom, k t ó r y m i prze­ w a ż n i e się k a r m i ą . K u p c y petersburscy specjalnie t u po j a r z ą b k i p r z y ­ j e ż d ż a j ą " . Ostra p ó ł n o c n o r o s y j s k a zima bez o d w i l ż y p o w o d o w a ł a , że z a m r o ż o n e m i ę s o j a r z ą b k ó w m o g ł o b y ć przechowywane przez d ł u g i e t y ­ godnie. P o d a w a ł t e ż Z a p a ł o w s k i sposoby, d z i ę k i k t ó r y m ( p r z e w a ż n i e n a c i ę c i a na drzewie) m y ś l i w i nie t r a c i l i o r i e n t a c j i w bezkresnych lasach tamtego regionu. R ó w n i e ż bardzo d o k ł a d n e b y ł y opisy Z a p a ł o w s k i e g o d o t y c z ą c e rybołówstwa, k t ó r e odgrywało tak dużą rolę w życiu K o m i . Zwracał on u w a g ę na znaczenie handlowe n i e k t ó r y c h r y b , j a k np. s t e r l e t ó w , „za k t ó r e g o f u n t w P e t e r s b u r g u p ł a c ą 1 r b 50 к о р . , m y z a ś na miejscu za ż y w ą i ś w i e ż ą r y b ę p ł a c i l i ś m y po 10 kop. za f u n t " . Szczupaki uznawa­ ne b y ł y za r y b y m n i e j smaczne i „ u ż y w a n e t y l k o na miejscowe po­ trzeby". Z a p a ł o w s k i z w r a c a ł u w a g ę , że K o m i k a ż d y n i e m a l gatunek r y b ł a p a l i w i n n y s p o s ó b . Najbardziej rozpowszechnionym sposobem b y ł n a s t ę p u ­ jący: 5 1 5 2 5 3 „Przeciągają długą linę brzegu; l i n ę p o d t r z y m u j ą scach do l i n y przez c a ł ą przymocowane i dłuższe sznurki szerokość rzeki i koniec p r z y m o c o w u j ą do na powierzchni wody drewniane p ł y ć w i e ; w kilku m i e j ­ — na całej długości liny, przywieszone są krótkie w k o ń c u z h a c z y k a m i s t a l o w y m i , j a k i c h i u n a s u ż y w a j ą do w ę ­ d e k ; h a c z y k i te s ą r ó ż n e g o k s z t a ł t u i w i e l k o ś c i . R y b a c y n a ł o d z i a c h p ł y w a j ą i c i ą g l e w y c i ą g a j ą w o l n o b a r d z o s z n u r k i , t y m sposobem n a j ł a t w i e j ł o w i ą sterlety, k t ó r e t a k s ą c z u ł e , z w ł a s z c z a w ogonie, ż e n a j m n i e j s z e d r a ś n i ę c i e h a c z y k a z a t r z y m u j e r y b ę n a m i e j s c u , w ten s p o s ó b p o ł ó w n a j w i ę c e j b y w a p o m y ś l n y " u . Do p o ł o w u s z c z u p a k ó w u ż y w a n o m a ł y c h o ł o w i a n y c h r y b e k , z poma­ l o w a n y m i na czerwono skrzelami; pod ogonem k a ż d e j umieszczony b y ł d u ż y s t a l o w y haczyk. 8 0 nów Z a p a ł o w s k i , por. п р . : L . N . tenże, českij Opyt sborník, in ihren izučenija verschiedenen Sovremennoe krestjanskogo žílišča Entwicklungstudien, Z a p a ł o w s k i , 5 2 Odnośnie M t. 2, s. 182. O d n o ś n i e do b u d o w n i c t w a žilišče národa národa komi, S y k t y v k a r 1956, v y p . 3; U . T . S i r e l i u s , s l Komi..., op. cit., 2 e r e b с o v, do problemu por.: s. 416-417. Z a p a ł o w s k i , 13 — E t n o g r a f i a P o l . ЗОЛ Komi-ZyriaM o s k v a 1952; [w:] Istoriko-filologi- Die syrjanische Wohnung H e l s i n k i 1958 i i n . op. cit., t. 2, s. 182. tego si T a m ż e . komi, op. cit., s. 183. Belicer, Očerki..., s. 91-106; tenże, �194 WŁADYSŁAW „Rybak rybką BARANOWSKI s i a d a do m a l e ń k i e j ł o d z i . J e d e n k o n i e c s z n u r k a z a r z u c a z p r z y w i ą z a n ą do w o d y , gdy d r u g i p r z y w i ą z u j e do c z ó ł n a , z a k ł a d a j ą c j e d n o c z e ś n i e s z n u r e k n a ucho — t e r a z z a c z y n a s i l n i e w i o s ł o w a ć , p ł y n ą c rybę porywa i wykręca zdobycz, r y b a k najtrudniejsze nią w różne czuje szarpnięcie sznurka zadanie jest w y c i ą g n ą ć pod w o d ę ; p r ą d w o d y strony, a szczupak ż a r ł o c z n y za uchem, pewny ołowianą rzuca się na jest z dobyc z y. szczupaka na łódź, g d y ż często, jeżeli jest d u ż y — to i ł ó d ź i r y b a k a s z c z u p a k p o c i ą g n ą ć m o ż e do w o d y " к Teraz okaz . O p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i r ó w n i e ż i inne sposoby p o ł o w u r y b stosowane przez K o m i . Tak j a k w i ę k s z o ś ć polskich z e s ł a ń c ó w , r ó w n i e ż i Z a p a ł o w s k i z n u ­ d ó w p o ś w i ę c a ł wiele czasu na m y ś l i s t w o i r y b o ł ó w s t w o . M o ż n a t e ż p r z y ­ p u s z c z a ć , ż e jego informacje z tego zakresu b y ł y d o k ł a d n e . W ż y c i u gospodarczym K o m i d u ż e znaczenie o d g r y w a ł o t a k ż e zbie­ ractwo. Jak p o d k r e ś l a ł Z a p a ł o w s k i , s z c z e g ó l n e znaczenie m i a ł z b i ó r orze­ s z k ó w cedrowych, k t ó r e w y w o ż o n e s t a m t ą d b y ł y na dalekie nawet t e r e ­ n y rosyjskie. Znacznie mniejsze znaczenie m i a ł o u Z y r i a n gospodarstwo r o l n e . Warunki klimatyczne pozwalały korzystać z rolnictwa tylko w południo­ wej części tamtego terenu. C z ę s t o b o w i e m ś n i e g z a s y p y w a ł n i e z ż ę t e jeszcze zboże. R ó w n i e ż u p r a w y z i e m n i a k ó w i k a p u s t y nie o d g r y w a ł y p o w a ż n i e j s z e g o znaczenia. Z a m i ł o w a n y r o l n i k , j a k i m b y ł Z a p a ł o w s k i , w bardzo d o k ł a d n y s p o s ó b o p i s y w a ł r o l n i c t w o tamtego t e r e n u . Szcze­ g ó l n ą u w a g ę z w r a c a ł na sposoby dosuszania z ż ę t e g o zboża, a t a k ż e m ł o c k ę o d b y w a n ą z i m ą na ś w i e ż y m p o w i e t r z u . , , N a j g ł ó w n i e j s z y m bogactwem r o l n i k ó w są ł ą k i " p i s a ł Z a p a ł o w s k i . W d o k ł a d n y s p o s ó b p o d a w a ł on r ó w n i e ż sposoby koszenia, do k t ó r e g o u ż y w a n o p r z e w a ż n i e n i e w i e l k i c h kos w t y p i e „ g a r b a t e k " . Jak p o d k r e ś l a ł Z a p a ł o w s k i , K o m i „są w w y s o k i m stopniu k o n s e r w a t y w n i i za nic w ś w i e ­ cie nie c h c ą z m i e n i ć starego systemu. Nasi p o k a z y w a l i s p o s ó b koszenia, bo p r a g n ę l i p r z y n a j m n i e j w t e n s p o s ó b z a r a b i a ć na u t r z y m a n i e — w y ­ ś m i e w a l i się i nie p o z w o l i l i na ł ą k a c h swoich k o s i ć " . O p i s y w a ł r ó w n i e ż Z a p a ł o w s k i h o d o w l ę Z y r i a n . O p i e r a ł a się ona g ł ó w ­ nie na b y d l e „ n i e d u ż y m i bez r o g ó w " , z b l i ż o n y m częściowo do c h o ł m o gorskiego. Ze w z g l ę d u na obfitość siana oraz dobre ł ą k i , k t ó r e w y k o r z y ­ stywano na pastwiska podczas l e t n i c h m i e s i ę c y , b y ł o ono dobrze u t r z y 5 6 5 7 5 S w Tamże. 5 8 Por. п р . V . A . „Sovetskája kul'tura i byt Odnośnie udorskích К istorii n r 2: komi 1956, v zemledelija s. XVIII 55-75; G. P l u š č e v s k i j , v 40-50-godach XIX v., Socialnoe [w:] Ežegodnik 1961 д., R i g a 1963, s. 390-398. 5 7 Z a p a ł o w s k i , 5 8 Tamże, s. 175. op. cit., s. 174-175. u dřevních L . N. — načale do r o l n i c t w a n a p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h por. п р . : В . revni O b o r i n, Étnografija", XX korni-permiakov, 2 e r e b с o v, v., Chozjajstvo, 1972, s. 34-66. terenach europejskiej części Rosji, i chozjajstvennoe po agrarnoj Moskva razvitie istorii vjatskoj vostočnoj deEvropy �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 195 KOMI T mane i o d z n a c z a ł o się d u ż ą m l e c z n o ś c i ą . K o n i e chowano „ r a s y w iac k i e j " . Ś w i ń Z y r i a n i e „ p r a w i e nie z n a j ą " . Z d r o b i u natomiast „ p r ó c z k u r nic nie h o d u j ą " . S p e c j a l n ą u w a g ę z w r a c a ł Z a p a ł o w s k i na n i e d o z w o l o n ą f o r m a l n i e , ale często s t o s o w a n ą p r y m i t y w n ą g o s p o d a r k ę ż a r o w ą : 5 9 „ S ą tu tak z w a n i trzebiciele l a s ó w , k t ó r y c h r z ą d ś c i g a i p r z e ś l a d u j e . Zbiera s i ę kilku włościan, zagłębiają się hen daleko w dziewicze l a s y , a gdy znajdą w i e d n i ą m i e j s c o w o ś ć — zwykle przy w i ę k s z e j z o d n ó g s p ł a w n e j rzeki — kilka, a często i kilkanaście dziesiatin lasu i z o s t a w i a j ą tak z r ą b a n e odpo­ wyrąbują drzewo przez r o k c a ł y —• n a d r u g ą w i o s n ę , gdy d r z e w o przez z i m ę w y m a r z n i e , a w lecie w y s c h n i e , z a p a l a j ą — p a l i s i ę j a k s i a r k a — i p o ż a r w t e d y o b e j m u j e t y s i ą c e d i e s i a t i n l a s u , bo płomienie przenoszą się z szybkością błyskawicy" e o . Na Wypalonych g r u n t a c h zasiewali Z y r i a n i e ż y t o i „ n i e p r a k t y k o w a n e z b i e r a j ą p l o n y " . M i m o tego, że proceder ten b y ł niedozwolony, ze w z g l ę ­ du na bardzo s ł a b ą k o n t r o l ę o l b r z y m i c h t e r e n ó w przez s ł u ż b ę l e ś n ą , zda­ r z a ł o się, że na w y p a l o n y c h terenach p o w s t a w a ł y całe osady „o k t ó r y c h n i k t p r a w i e nie w i e — dopiero przypadek je o d k r y w a " . Sporo m a t e r i a ł u p o d a ł Z a p a ł o w s k i o d n o ś n i e do p o ż y w i e n i a K o m i . M i e s z k a ł on w domach tej l u d n o ś c i . Bardzo często s t o ł o w a ł się u n i e j . Dobrze m ó g ł w i ę c p o z n a ć t a j n i k i z y r i a ń s k i e j k u c h n i , a że czasu m i a ł bardzo d u ż o , m o ż n a się d o m y ś l a ć , że nierzadko w niej p r z e b y w a ł . Ra­ z i ł y go s z c z e g ó l n i e sposoby s p o ż y w a n i a r y b na surowo, szeroko rozpo­ wszechnione w ś r ó d l u d n o ś c i S y b e r i i i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j części euro­ pejskiej Rosji. R ó w n i e ż „ Z y r i a n i e j e d z ą s u r o w ą m ą k ę i kasze i g a r ś c i a ­ m i p a k u j ą do ust, a g d y r z e ź n i k sprzedaje m i ę s o i p r z y r ą b a n i u odpa­ d a j ą k a w a ł k i , s k r z ę t n i e je zbiera Z y r i a n i n i surowe ze s m a k i e m spo­ ż y w a " . Z a p a ł o w s k i nie m ó g ł się z r e s z t ą z o r i e n t o w a ć , że b y ł o to spowo­ dowane b r a k i e m p o t r z e b n y c h dla o r g a n i z m u w i t a m i n , k t ó r e p o d ś w i a d o ­ mie w t e n s p o s ó b chciano chociaż w n i e w i e l k i e j ilości z d o b y ć . Z a p a ł o w s k i e g o , j a k i w s z y s t k i c h n i e m a l P o l a k ó w z e s ł a n y c h do U s ť Sysolska, r a z i ł a k u c h n i a z y r i a ń s k a . O p i s u j ą c w i ę c j ą z a z n a c z a ł : 6 1 „W jaki sposób były przygotowane p o t r a w y — to inna kwestia: nieprzyzwy- c z a j o n e m u do z y r i a ń s k i e j k u c h n i w p i e r w s z y c h p o c z ą t k a c h , p r z e j ś ć n i e m o g ł y p r z e z g a r d ł o . N i e m o g ł y b y ć w ż a d e n s p o s ó b s m a c z n e , bo [...] i t u g o t u j ą r a n o n a cały i potrawy stoją w p i e c u . L e c z to j e s z c z e n i e j e d y n y p o w ó d tyt. P o d a j e m i n p . gosposia Zapach, łechcący piróg — cała podniebienie, pobudza r y b a upieczona apetyt — w dzień odbierający drożdżowym odkrywam wierzchnią ape­ cieście. powłokę i cóż z n a j d u j e ? R y b a z u p e ł n i e nieoczyszczona, ani z ł u s k i , a n i z w n ę t r z n o ś c i , i gdym z obrzydzeniem odsunął, gospodyni śmiać się zaczęła twierdząc, że nie znam się na smacznej potrawie i w oczach moich palcami r w a ł a k a w a ł k i r y b y i j a d ł a " » O k o n i a c h tej r a s y por.: M . 1874, t. 3, s. 159-161; tenże, Die Czapski, Ceschichte w y p r z e d r u k , L e i p z i g 1974), s. 656-659. 8 0 Z a p a ł o w s к i , op. cit., s. 170. и Tamże, s. 205-206. es Tamże, s. 222-223. Powszechna des Pierdes, historia Berlin konia, 1876 6 2 . Poznań (fotoofseto- �196 WŁADYSŁAW BARANOWSKI W i n t e r e s u j ą c y s p o s ó b o p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i , j a k to chleb rzadko p o ­ j a w i a ł się w chatach b i e d n y c h Z y r i a n . W s p o m i n a ł r ó w n i e ż o t y m , że w latach g ł o d u , gdy nie b y ł o zboża, Z y r i a n i e ż y w i l i się k o r ą z osiki. „ W y s u s z o n ą k o r ę w ż a r n a c h l u b s t ę p a c h m i e l ą l u b t ł u k ą , p r z e s i e w a j ą —grubsze części s p o ż y w a j ą j a k k a s z ę , m i a ł k ą zaś m i e s z a j ą z ż y t n i ą m ą k ą i w y p i e k a j ą p l a c k i . P r ó b o w a ł e m . T r u d n o jest p r z e ł k n ą ć —- t w a r d e i c i e r p ­ kie" . O p i s y w a ł r ó w n i e ż Z a p a ł o w s k i p r o d u k c j e w y k o n y w a n y c h z brzozowej k o r y r ó ż n e g o rodzaju n a c z y ń k u c h e n n y c h i s ł u ż ą c y c h do „ n o s z e n i a i prze­ w o ż e n i a p ł y n ó w " . Z a z n a c z a ł r ó w n i e ż , że tamtejsze w y r o b y w y w o ż o n e b y ł y t a k ż e do i n n y c h części p a ń s t w a rosyjskiego . Znacznie mniejszy m a t e r i a ł p o d a ł Z a p a ł o w s k i o d n o ś n i e do o d z i e ż y z y r i a ń s k i e j . P r z e w a ż n i e z a z n a c z a ł t y l k o , że przez m i e s i ą c e zimowe wszyscy n i e m a l , chodzili w d ł u g i c h f u t r a c h „ s i e r ś c i ą na w i e r z c h — w t y m s t r o j u r o b i l i w r a ż e n i e s p a c e r u j ą c y c h n i e d ź w i e d z i " . Natomiast m y ­ ś l i w i w y b i e r a j ą c się na polowanie „ u b i e r a j ą się z w y k l e w k r ó t k i e i c i e p ł e odzienie" . W d o k ł a d n y natomiast s p o s ó b o p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i k r ó j z y riańskiego futra: 6 3 M 6 5 6 e 6 7 „ s ą zrobione w formie d ł u g i e j do s a m e j z i e m i nocnej d a m s k i e j k o s z u l i , z k a p t u ­ r e m t a k ż e f u t r z a n y m , a k ł a d z i e s i ę futro p r z e z g ł o w ę . K a p t u r t a k j e s t szczelnie mami. dopasowany do t w a r z y , ż e w i d a ć t y l k o nos i oczy. N a nogi k ł a d ą buty, z w a n e Są one długie z a k o l a n a , podobne do pończoch, a uszyte r e n i f e r o w y c h . J a k futro, t a k i b u t y szyte s ą s u s z o n y m i , n a c e l ten ze tu p i - skóry z nóg przygotowanymi kiszkami z reniferów". W bardzo c i e k a w y s p o s ó b o p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i p r o b l e m y w y m i a n y handlowej w k r a j u Z y r i a n . D a w a ł r ó w n i e ż opis j a r m a r k u , k t ó r y o d b y w a ł się w U s ť - S y s o l s k u „ p r z e z c a ł y listopad". Ze z r o z u m i a ł y c h p r z y c z y n p r z y j e ż d ż a j ą c y na ten j a r m a r k k u p c y z M o s k w y , Petersburga, N i ż n e g o - N o w o g r o d u czy t e ż i n n y c h miast r o s y j s k i c h p r z y w o z i l i r ó ż n e t o w a r y p r z e m y s ł o w e , p r z e w a ż n i e „ w najgorszym g a t u n k u " , k t ó r e c h ę t n i e na­ b y w a ł a miejscowa l u d n o ś ć . „ W zamian ci sami k u p c y w y w o z i l i surowe s k ó r y z r ó ż n e g o g a t u n k u z w i e r z ą t — j a r z ą b k i , r y b y , przede w s z y s t k i m s i o m g ę , jesiotra i sterlety, wszystko to z a m r o ż o n e " . W y w o z i l i t a k ż e ogromne ilości o z o r ó w r e n i f e r o w y c h , k t ó r e m a r y n o w a n e i w ę d z o n e ucho­ d z i ł y za w y b o r n y przysmak. D u ż e w r a ż e n i e na Z a p a ł o w s k i m r o b i ł o targowisko, na k t ó r y m sprze­ dawane b y ł o z a m r o ż o n e m i ę s o : „Środkiem miasta, a nawet ustawionego m i ę s a ; widok ten i dalej, ciągnie grozą, dreszczem e s Z w r a c a n a to u w a g ę В e 1 i с e r, Komi..., 6 4 Z a p a ł o w s к i , op. cit., 5 « Tamże, się przeszło wiorstę i wstrętem przejmuje, gdyż s. 428. s. 177. s. 177. e e O d n o ś n i e do tego p r o b l e m u : В e 1 i с e r, Očerki..., i 7 Z a p a ł o w s k i , op. cit., s. 181. s. 240-284. długi szpaler plac �POLSKIE ZAINTERESOWANIA cały podobny jest do p o b o j o w i s k a , straszna walka, z a k o ń c z o n a trupów na którym odciętym łbem KOMI przed chwilą mordem i niesłychaną s ą w y m o w n y m tego dowodem... wisko mięsa. Zarżnięte LUDAMI bydło 197 odbyć rzezią, a świeża musiała J e s t to j e d n a k n i e p l a c b o j u , lecz obdarte ze s k ó r y i t y l k o w y b e b e s z o n e , i trupimi ślepiami, się krew i tysiące zamrożone, stoi o b c i ę t y c h t a k ż e n o g a c h . W ś r ó d tego s z p a l e r u u w i j a j ą jedno koło targo­ nawet z nie- drugiego na nie- s i ę k u p u j ą c y , p a k u j ą do ust surowe m i ę s o , p r ó b u j ą , czy smaczne. Z m i ę s a tu kupionego r o b i ą zapas p r a w i e n a c a ł y rok". O p i s y w a ł dalej Z a p a ł o w s k i handel r y b a m i , ozorami r e n i f e r ó w , s k ó r a ­ m i i t p . Marginesowo m o ż n a t u d o d a ć , ż e do p a m i ę t n i k ó w Z a p a ł o w s k i e g o d o ł ą c z o n y z o s t a ł dość p r y m i t y w n y r y s u n e k w y k o n a n y w 1865 r. przez innego z z e s ł a ń c ó w , Wincentego S o w i ń s k i e g o , p r z e d s t a w i a j ą c y r y n e k w Usť-Sysolsku . Z p e w n y m zdziwieniem opisywał Zapałowski dużą swobodę seksualną m ł o d z i e ż y z y r i a ń s k i e j . O t ó ż „ k a ż d a dziewczyna u Z y r i a n , u w a ż a n a za n a j p o r z ą d n i e j s z ą , m u s i m i e ć swego n i e o d s t ę p n e g o towarzysza musuka, z k t ó r y m w n a j ś c i ś l e j s z y c h ż y j e stosunkach, t a k j a k m ą ż i ż o n a " . Do o b o w i ą z k ó w m u s u k a n a l e ż a ł o „ s ł u ż y ć , c z u w a ć i b a w i ć w y b r a n ą swego serca". Rodzina dziewczyny, zgodnie z p r z y j ę t y m i na t a m t y m terenie zwyczajami, godziła się na tego rodzaju stosunki i nie p r o t e s t o w a ł a , k i e d y dziewczyna p r z y p r o w a d z i ł a m u s u k a do d o m u na noc. W w y p a d k u zdra­ d y d z i e w c z y n y ojciec j e j p o m a g a ł m u s u k o w i w „ n i e m i ł o s i e r n y m b i c i u " . S t o s u n k i takie p r z e w a ż n i e k o ń c z y ł y się ś l u b e m , „ a l e i w p r z e c i w n y m r a ­ zie, c h o c i a ż o ż e n i się z i n n ą — n i k t tego n i e bierze m u za z ł e " . t Z a p a ł o w s k i d a w a ł r ó w n i e ż dość obszerny opis u r o c z y s t o ś c i ś l u b n e j . M i e s z k a j ą c przez k i l k a l a t w domach Z y r i a n n i e j e d n o k r o t n i e b y w a ł za­ praszany na wesela. U r o c z y s t o ś c i te znacznie r ó ż n i ł y s i ę od t y c h , z j a k i ­ m i s p o t y k a ł się Zapałowski u słowiańskich n a r o d ó w . Z a r ó w n o w przed­ d z i e ń , j a k i w sam d z i e ń ś l u b u o d b y w a ł o się uroczyste ż e g n a n i e dziew­ c z y n y z r o d z i n ą , d o m e m czy n a w e t z w i e r z ę t a m i gospodarskimi. C a ł a o k r y t a p ł a c h t ą dziewczyna m u s i a ł a straszliwie r o z p a c z a ć i j a k n a j g ł o ś n i e j l a m e n t o w a ć , u d e r z a j ą c się j e d n o c z e ś n i e z c a ł y c h sił po kolanach. N a j ­ częściej j e d n a k b y ł o to t y l k o udawanie rozpaczy. O d b y w a ł y s i ę t e ż t a ­ j e m n e spotkania kobiet, p r z y k t ó r y c h „ ż a d e n m ę ż c z y z n a , n a w e t ojciec, obecnym b y ć n i e m o ż e " . Jak p o i n f o r m o w a n o Z a p a ł o w s k i e g o , „ p a n n i e m ł o d e j w y k ł a d a n e s ą p o g l ą d o w o wszystkie o b o w i ą z k i ż o n y " . e s 6 9 7 0 Z a p a ł o w s k i z w r a c a ł u w a g ę na w y j ą t k o w ą u c z c i w o ś ć Z y r i a n . N i e u ż y ­ w a l i o n i z u p e ł n i e z a m k ó w do d r z w i , a g d y „ r o d z i n a opuszcza d o m , i d ą c do lasu l u b w pole do roboty, stawia w e d r z w i a c h m i o t ł ę — jest to znak, •» Tamże, m ki..., Tamże, s. 214-215. s. 229. O d n o ś n i e do m a ł ż e ń s t w a K o m i - Z y r i a n s. 303-313; F . V . P l e s o v s k i j , Svaďba 7 0 Z a p a ł o w s к i , op. cit., s. 222-223. národa por.: В e 1 i с e r, komi, Syktyvkar Očer- 1968 i i n . �198 WŁADYSŁAW BARANOWSKI że nie ma nikogo i w t e d y nawet ż e b r a k nie o ś m i e l i się w e j ś ć do mieszka­ nia" W y m i e n i a n y autor p o d a ł sporo w i a d o m o ś c i o dawnej r e l i g i i l u d u K o ­ m i . M o ż n a m i e ć jednak pewne obawy, że b y ł y to informacje p o c h o d z ą c e z l i t e r a t u r y d o t y c z ą c e j tego obszaru. P i s z ą c jednak o ofiarach s k ł a d a n y c h dawnym bóstwom nadmieniał: 7 2 „ O k o ł o r z e k i P i e c z o r y —• p o m i m o ż e j u ż d a w n o Z y r i a n i e p r z y j ę l i w i a r ę jańską, składają i d z i ś jeszcze c z e ś ć s w y m d a w n y m b ó s t w o m g a n a m i , m i m o to, nym że c h o d z ą do świadkiem, jak w bydlę, które cerkwi, chrześci­ zasadzie są a t y c h jest tu b a r d z o m a ł o . B y ł e m wielu miejscowościach w przed n a b o ż e ń s t w e m i w święto przyprowadzają b y w a zabijane — p o ł o w ę d r u g ą z a ś p o ł o w ę g o t u j ą i po n a b o ż e ń s t w i e oddają na po­ naocz­ na ofiarę c e r k i e w —- 7 spożywają" *. 7 i L u d y K o m i p o s i a d a j ą bardzo bogaty f o l k l o r . S z c z e g ó l n i e n a d z w y ­ czaj bogaty b y ł zestaw z y r i a ń s k i c h bajek, a j e d n o c z e ś n i e bardzo w y s o k i ich a r t y s t y c z n y poziom. Na nieszczęście Z a p a ł o w s k i z u p e ł n i e tego nie d o s t r z e g a ł i pisał: „ N i e w i e m , czy i s t n i e j e j a k i i n n y n a r ó d , k t ó r y by nie p o s i a d a ł ż a d n y c h historycznych, lub a jakich żadnych podań, uroczystości śpiewający prawie nawet usłyszysz jej nie pieśni tu piosenki, rozumieją, po w y s ł u ż e n i u s ł u ż b y z w o j s k a " 7 5 ludowych, uczą to jeżeli melodia się jej od i zaś w słowa żołnierzy, tradycji czasie są świąt rosyjskie, powracających . O t ó ż bezsprzecznie b y ł y to s ą d y n a j z u p e ł n i e j m y l n e , w y p ł y w a j ą c e prawdopodobnie ze s ł a b e j z n a j o m o ś c i j ę z y k a komijskiego, a j e d y n i e t y l k o podpatrzenia typowego zjawiska dla życia k u l t u r a l n e g o tamtego l u d u , silnej recepcji rosyjskich p i e ś n i l u d o w y c h . Z p e w n o ś c i ą nie wszystkie s p o s t r z e ż e n i a Z a p a ł o w s k i e g o d o t y c z ą c e k u l t u r y l u d o w e j Z y r i a n b y ł y s ł u s z n e i w n i k l i w e . W a r t o jednak p o d k r e ­ ślić, że dobrze o r i e n t o w a ł się on w ż y c i u tamtego ś r o d o w i s k a . Jego t e ż p a m i ę t n i k i s t a n o w i ą c e ciekawe ź r ó d ł o dla s ł a b o u w z g l ę d n i a n e j w cudzo­ ziemskich relacjach p r o b l e m a t y k i k u l t u r y tamtego p ó ł n o c n e g o l u d u , p r a ­ wie z u p e ł n i e odizolowanego od i n n y c h europejskich n a r o d ó w , k t ó r y m do­ piero od k o ń c a X I X stulecia z a j ę ł a się nauka fińska . 7 6 7 3 Tamże, 7 2 Odnośnie u zyrian, 1910, s. 230. do s. 49-62; J . V . lenie, Syktyvkar 7 8 problemu Gagarin, 1971; tenże, Z a p a ł o w s к i, op. cit., 7 4 klor tego por.: Odnośnie do Syktyvkar 1958; Religioznye A. Istorija i sovetskij), A. E . M i к u š e v, Komi literatura i narodnaja ćeskie formy komi fol'klora, Leningrad komi, Storožev, animizma i ich komi, 20: preodo- Moskva 1973; Komi-permjackij po istorii tvorčestvo poezija, naroda Syktyvkar V. komi 1978. komi, 1961; fol'literatury, Syktyvkar tenże, P o m e r a n č e v a, „ S o v e t s k a j a Etnografija", 7 5 Z a p a ł o w s к i, op. cit., s. 7 6 Por. пр.: O s t - p e r m i s c / i e Sprachstudien, G e n e t z, ASSR naroda 1948; Očerki Pesennoe Komi A. Pereźitki R u s s k o g o S e v e r a " , nr w i ateizma Т. V . Kudymkar tenże, repertuare pereźitki religii 1956; v ustnom S о г о к i n, Izučenija s. 172-173. tego p r o b l e m u por.: (dorevoljucionnyj skazka P. „Izvestija Archangel'skogo O b š č e s t v a EpiRusskaja nr 6: 1979, s. 32-44 i i n . 177. Helsingfors 1897 i in. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 199 KOMI O K o m i - Z y r i a n a c h m i e s z k a j ą c y c h j u ż na w s c h ó d od U r a l u , a t a k ż e o p r z y b y w a j ą c y c h na t a m t e n teren z y r i a ń s k i c h kupcach sporo m a t e r i a ł u p o d a ł autor polskiego pochodzenia, ale p i s z ą c y po rosyjsku i p r a w d o p o ­ dobnie j u ż w znacznym stopniu z r u s y f i k o w a n y , Aleksander D u n i n - H o r k a w i c z , t w ó r c a fundamentalnej p r a c y o p ó ł n o c n e j części dawnej g u ­ b e r n i tobolskiej . Z n a j z u p e ł n i e j z r o z u m i a ł y c h p r z y c z y n polskie relacje o l u d a c h K o r n i nie b y ł y zbyt liczne. Rzadko k i e d y b y ł to t e r e n z s y ł k i dla polskich dzia­ ł a c z y politycznych. N i e w i e l k a też b y ł a liczba P o l a k ó w , k t ó r z y by się osiedlali na s t a ł e l u b chociaż przez p e w i e n czas p r z e b y w a l i na t a m t y c h ziemiach. W e d ł u g oficjalnych d a n y c h spisu l u d n o ś c i z 1897 r. na terenie całej g u b e r n i w o ł o g o d z k i e j , w k t ó r e j z n a j d o w a ł a się p r z e w a ż a j ą c a część dzisiejszego k r a j u K o r n i , p r z e b y w a ł o t y l k o 353 P o l a k ó w , k t ó r z y stano­ w i l i zaledwie 0,1 °/o l u d n o ś c i . M i m o to polskich relacji o ludach K o m i nie b y ł o zbyt m a ł o , a n i e ­ k t ó r e z n i c h s t a ł y na bardzo w y s o k i m poziomie. P o m i j a j ą c informacje M i e c h o w i t y , jedne z n a j w c z e ś n i e j s z y c h o t y c h ludach, s p e c j a l n ą u w a g ę trzeba z w r ó c i ć na relacje P o ł u j a ń s k i e g o i Z a p a ł o w s k i e g o . P i e r w s z y z t y c h a u t o r ó w p o d a ł d u ż o i to j a k na owe czasy ( p o ł o w a X I X w.) c i e k a w y c h w i a d o m o ś c i o K o m i - Z y r i a n a c h . Jeszcze w y ż e j p o s t a w i ć trzeba pisane z bardzo d u ż ą z n a j o m o ś c i ą tamtego t e r e n u i jego m i e s z k a ń c ó w r e l a c j ę Z a p a ł o w s k i e g o . Z p e w n o ś c i ą b y ł a to jedna z najobszerniejszych i n a j ­ głębiej ujętych informacji o wielu działach k u l t u r y ludowej K o m i - Z y r i a n z lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h X I X stulecia. K o n f r o n t u j ą c informacje podane przez t y c h polskich a u t o r ó w z X I X - w i e c z n y m i m a t e r i a ł a m i r o s y j s k i m i czy n a w e t ze znacznie p ó ź n i e j s z ą l i ­ t e r a t u r ą e t n o g r a f i c z n ą trzeba s t w i e r d z i ć , że i c h relacje b y ł y j a k n a j ­ bardziej w i e r n e i rzetelne, s z c z e g ó l n i e o d n o ś n i e do k u l t u r y materialnej K o m i . Szkoda, że ani dawniejsza etnografia z c z a s ó w carskich, ani w s p ó ł ­ czesna radziecka nie z w r ó c i ł y u w a g i na te tak bardzo cenne polskie źródła. 7 7 7 S 7 9 7 7 V. I. v oblasti V a s i 1 e v, etnografii -Makłaja, Leningrad 7 8 A. A. I. P. Obskogo P ř i b y l ' s k i j , Dejatel'nost' Severa, A. A. Dunin-Gorkavíéa T r u d y Institute Etnografii im. N. N. Mikłucho- 1982, t. 110, s. 141-146. D u n i n - G o r k a v i č , Tobol'skij Sever, S. P e t e r b u r g 1904, t. 1; To­ bolsk 1910, t. 2; T o b o l s k 1911, t. 3. 7 9 Z. Ł u k a w s k i , Ludność polska w Rosji 1863-1914, Wrocław 1978, s. 73. �200 WŁADYSŁAW BARANOWSKI В л а д и с л а в Барановски ЗАИНТЕРЕСОВАННОСТЬ ПОЛЯКОВ НАРОДАМИ КОМИ В X V I - X I X ВВ. Резюме Т е р р и т о р и и , заселенные н а р о д а м и К о м и (Коми-Зыряне, К о м и - П е р м я к и , К о м и над рекой Я з в о й ) , р а с п о л о ж е н н ы е в с е в е р о в о с т о ч н о й части европейской Р о с с и и , редко п о с е ­ щались и н о с т р а н ц а м и . Однако интересные сведения, к а с а ю щ и е с я этих н а р о д н о с т е й , с о о б щ и л польский г е о г р а ф , первой половины X V I века, М а ц е й и з М е х о в а . Его и н ф о р м а ц и и п о д т в е р ­ д и л и а в т о р ы в т о р о й половины X V I века, М а р ц и н Бельски и А л е к с а н д р Гвагнин. В с е р е д и н е X V I I века через вышеупомянутые территории п р о е з ж а л польский пленный А д а м К а м е н ь с к и -Длужик: к о т о р ы й в с в о и х в о с п о м и н а н и я х также с о о б щ и л интересные данные. В н а ч а л е X V I I I века на т о й ж е территории пребывал Лудвик Сеницки, к о т о р ы й в с в о и х в о с п о м и ­ наниях с о о б щ а л также н е к о т о р ы е д а н н ы е о н а р о д а х К о м и . В середине X I X века п о д р о б н о писал о К о м и - З ы р я н а х А л е к с а н д р Полуяньски, к о т о р ы й р а б о т а л лесничим в тех краях. О н знал язык Коми-Зырян и с у м е л навязать с н и м и б о л е е близкий контакт. Н о с а м ы е п о ­ д р о б н ы е сведения о К о м и с о д е р ж а т воспоминания поляка Владыслава Запаловского, к о т о р ы й б ы л с о с л а н туда з а участие в восстании 1863 г. П р о ж и в несколько л е т с р е д и К о м и - З ы р я н , о н х о р о ш о изучил и х культуру. О н а р о д а х К о м и писало также несколько других польских авторов: Эва Фелиньска, Р у ф и н Петровски, А г а т о н Гиллер, Болеслав Л и м а н о в с к и . В о б щ е м польские авторы XVI- X I X вв. оставили б о л ь ш о й , касающийся н а р о д о в К о м и м а т е р и а л , к о т о р ы й д о сих п о р почти с о в с е м не использован в науке. Перевод: Наталя Стасиньска �