https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2a46d916329d555f8763959850977735.pdf 8b839976b7eb56c647ab86e09db45974 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1253 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1157 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.227-242 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 JUBILEUSZ 50-LECIA P R A C Y PROF. DR. JÓZEFA Staraniem Zarządu G ł ó w n e g o Etnografii Uniwersytetu Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego, Wrocławskiego i P r a c o w n i Polskiego A t l a s u nego I H K M P A N w e W r o c ł a w i u w d n i u 4 m a j a Archeologicznego leuszowa. Składała s i ę ona z dwu i uniwersyteckie miejscowe oraz z lwowskiego gimnazjum, w tytule części, tj. okolicznościowej w k t ó r y c h uczestniczyli: Jubilat z m a ł ż o n k ą a wojewódzkie, także gdzie r o z p o c z y n a ł i ż y j ą c y jeszcze s y n prof. A d a m a F i s c h e r a , uroczystość i z sesji byli po różne środowiska uczniowie studiach Profesora, swoją pracę te słowa, skierowując nau­ nawet zawodową, Władysław. P u n k t u a l n i e o godzinie 11 w i m i e n i u o r g a n i z a t o r ó w u r o c z y s t o ś ć pisząca jubi­ naukowej, i licznie zebrani g o ś c i e p r z y b y l i z c a ­ władze muzealne, Katedry Etnograficz­ 1984 r. w s a l i o d c z y t o w e j M u z e u m we W r o c ł a w i u odbyła się wspomniana łego kraju, reprezentujący kowe NAUKOWEJ GAJKA najpierw powitanie zainaugurowała do J u b i l a t a i jego ż o n y , a po­ t e m do p o z o s t a ł y c h z e b r a n y c h . R ó w n o c z e ś n i e pod a d r e s e m g o ś c i w y r a z i ł a podzięko­ wanie oraz z a i c h osobisty u d z i a ł , k t ó r y m dają dowód sympatii i przyjaźni c u n k u i uznania dla pracy i o s i ą g n i ę ć n a u k o w o - b a d a w c z y c h sposób trud. i uzewnętrzniają Dowodem pamięci gratulacje, k t ó r e specjalnym swoją listem wdzięczność i uznania z kolei zostały dla za jego Profesora odczytane. J M Rektor Uniwersytetu W pedagogiczny są również pierwszym Wrocławskiego, PAN w prof, dr A n n a W a r s z a w i e , prof, dr J ó z e f Burszta Barabás nadesłane dr Soňa w Budapeszcie w Debreczynie, w B r a t y s ł a w i e , prof. B r o m l e j i prof. B r u k Kovačevičova ze i prof. Wydziału Słowackiego Nauk w Atlasu uniwersytetu z Etnograficznego z Akademii stytutu Bałtyckiego w E d y n b u r g u , doc. dr S t a n i s ł a w Gdańsku, prof, Potocki — Nauk Berlinie, z J e r o z o l i m y , prof. R o d e r y k L a n g e z J e r s e y , dr A l e k s a n d e r z Muzeum Narodowego w prof. uniwersytetu Z S R R w M o s k w i e , prof, dr H e r m a n n S t r o b a c h z A k a d e m i i N a u k N R D w prof. D o v N o y Spo­ Poznaniu, w Lublinie, Gunda oraz O l g a G a n c k a j a je dr H e n r y k R a ­ z uniwersytetu Bela życzenia przekazał K u t r z e b a - P o j n a r o w a i prof, dr h a b . Z o f i a S o k o l e w i c z z z uniwersytetu ten wychowawczy rzędzie w W a r s z a w i e , dr J e r z y C i e s z k o w s k i z K a t o l i c k i e g o U n i w e r s y t e t u Jeno i prof, t a j c z a k , a d a l e j prof, dr W i t o l d H e n s e l — od k i e r o w n i c t w a łecznych sza­ Profesora bądź w Fenton dyrektor I n ­ dr W i t o l d D y n o w s k i i R e d a k c j a „Etnografii P o l s k i e j " w W a r s z a w i e , O d d z i a ł y P T L w Z a k o p a n e m i Ł a ń c u c i e , prof, dr T a d e u s z L e w i c k i i prof, dr R o m a n R e i n f u s s oraz doc. Z o f i a G a n s i n i e c z K r a k o w a , Józef Kaźmierczyk i dr J ó z e f Majchrzak z W a r s z a w y , dr L o n g i n M a l i c k i Kalina prof, z G d a ń s k a , dr J a n Piotr Dekowski lub d ł u ż s z y c h wypowiedzi dr J a n u s z K a m o c k i , ciel R e d a k c j i DWOK życzenia i gratulacje z Rybnika, mgr osób. i telegramów, Bukowska-Floreńska z Łodzi, r a d W e g n e r z M i i l h e i m , dr D u š a n D r l j a č a z B e l g r a d u i w i e l e i n n y c h j e s z c z e listów dr I r e n a prof, dr dr J a n K o w a l c z y k Kon­ odczytaniu z Torunia, Wrocławia, dr Po Antonowicz z w formie s k ł a d a l i jeszcze: i m i e n i e m O d d z i a ł u P T L w K r a k o w i e — n a s t ę p n i e dawni uczniowie z Poznania, przedstawiciel g i m n a z j a l n i ze L w o w a , doc. dr hab. B a r b a r a przedstawi­ K U L — doc. dr h a b . H e n r y k Z i ­ m o ń , dr S t a n i s ł a w C h m i e l o w s k i z m u z e u m w L e s z n i e i i n n i . N a s t ę p n i e uroczystość krótszych Bazielich przypomniała prowadząca zebranym zarys działał- �228 KRONIKA ności naukowej i dydaktycznej prof. dr. J ó z e f a Gajka, wyrażając mu przy tym w ł a s n e p o d z i ę k o w a n i e za o p i e k ę n a u k o w ą i z a ż e n o w a n i e , ż e obecnie j a k o k i e r o w n i k Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego zajmuje stanowisko, które przez 14 lat, od 1953 do 1967 г., s p o c z y w a ł o w jego r ę k a c h . Z r e f e r a t u w y n i k a ł o , ż e prof, dr J ó z e f G a j e k s t u d i a z z a k r e s u etnografii Adama Fischera na uniwersytecie im. Jana Kazimierza we Lwowie w 1930 r. i r ó w n o c z e ś n i e p o d j ą ł p r a c ę . N a j p i e r w j a k o n a u c z y c i e l l i t e r a t u r y w gimnazjum we Lwowie, a niedługo potem jako asystent u prof. zakończył polskiej prof. A . F i s c h e r a . wybuchu I I wojny ś w i a t o w e j a n g a ż o w a ł się w pracy Instytutu B a ł t y c k i e g o w ni i Instytutu Pomorzoznawczego łudniowo-Wschodnich we w Lwowie. Toruniu, p r o b l e m ó w etnicznych i n a r o d o w o ś c i o w y c h grafii Kaszub, zakończeniu a pracę działań wojennych niebawem zostaje nadto o d r ę b n ą także w profesorem a na końcu Opublikował też UMCS w się i rozpoczyna Poznaniu, funkcję a w dwa kierownika lata Lublinie. i podejmuje później liczne na Uniwersytet Katedry Etnografii kanem i dziekanem na Wydziale W niedługim badania Ogólnej i we Zaraz też terenowe Wrocławiu. Słowian. czasie na L u - Uniwersytet Tutaj Był również pełnił prodzie­ do o r g a n i z a c j i i r o z b u d o w y studiów etnogra­ ficznych w Polsce. Stopniowo j e d n a k c i ę ż a r swojej energii p r z e n i ó s ł na prace tem i redaktorem metodyki czania mapowania ich z a s i ę g ó w cych z Polską. etnograficznej P T L oraz w Р А Е , k t ó r e g o j e s t t w ó r c ą , a t a k ż e po d z i e ń d z i s i e j s z y . Jego z a i n t e r e s o w a n i a badań, komentowania one także zjawisk z kulturą koncentrują kulturowych grup się oraz pogranicznych etnogenezy, e t n o g r a f i c z n e j orga­ konsultan­ i wokół wyzna­ sąsiadują­ regionalizacji Polski, k a r t o g r a f i i itp. D o p r a c y tej w c i ą g a s w o i c h u c z n i ó w , a t a k ż e s z e r o k i krąg współpracowników nia badawczo-naukowe, gę i obecność nych i i konfrontowania Dotyczą po Filozoficzno-Historycznym. Prof. G a j e k p r z y c z y n i ł się walnie nizacyjne i wydawnicze Po­ zakresu pracę w K U L , b e l s z c z y ź n i e i w R z e s z o w s k i e m . W 1951 r. prof. G a j e k p r z e n i ó s ł s i ę n a w Ziem z wierzeniach ludowych. Jubilat habilituje uniwersytecie Instytucie opracowań oraz k u l t u r y m a t e r i a l n e j P o d o l a i e t n o ­ o kogucie w nadzwyczajnym w kilka Do Gdy­ z terenu c a ł e g o k r a j u . Ponadto jego w y n i k i i doświadcze­ z w ł a s z c z a w r e a l i z a c j i a t l a s u etnograficznego, ś c i ą g a j ą naukowców specjalistycznych wielu krajów europejskich. Wyniki wydawnictwach oraz referuje na uwa­ te p u b l i k u j e w konferencjach i róż­ sympo­ z j a c h p o l s k i c h i z a g r a n i c z n y c h , a ponadto s a m jest i n i c j a t o r e m , w y d a w c ą i r e d a k t o ­ rem wielu wydawnictw i publikacji, z k t ó r y c h na czoło w y s u w a j ą się D W O K Wszystkie Oskara Kolberga), P M E (Prace i M a t e r i a ł y (Dzieła Etnograficzne), A P S L (Atlas Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h ) , „Lud", A r c h i w u m Etnograficzne, „Literatura L u d o w a " i inne. J e s t t a k ż e c z ł o n k i e m p o l s k i c h i z a g r a n i c z n y c h t o w a r z y s t w r a d n a u k o w y c h , np. I H K M P A N , K o m i t e t u Antropologicznego, naukowych oraz Komitetu Slawistycz- nego P A N i n a d a l c z y n n i e u d z i e l a s i ę w ż y c i u n a u k o w y m o r a z k o n t y n u u j e podjęte p r z e z siebie d z i e ł a . W dowód uznania zasług w zakresie Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego norowego członka. Aktu tego prac organizacyjnych i wydawniczych w r ę c z o n o następnie Jubilatowi dyplom dokonała prezes Zarządu Głównego, ho­ dr A n n a Ko­ w a l s k a - L e w i c k a , k t ó r a p o p r z e d z i ł a to w y p o w i e d z i ą p r z y p o m i n a j ą c ą d z i a ł a l n o ś ć Pro­ fesora n a tej n i w i e . D a t u j e s i ę ona od 1926 г., lecz dopiero po I I w o j n i e nabrała szerokiego rozmachu i potoczyła się w d z i e l i ł a z J u b i l a t e m jego ż o n a , dr O l g a G a j k o w a , różnych światowej kierunkach. Zasługi k t ó r e j organizatorzy złożyli te rów­ nież gratulacje, p o d z i ę k o w a n i e i bukiet k w i a t ó w . Kwiaty, i drobne u p o m i n k i i k s i ą ż k i w r ę c z a l i z k o l e i z e b r a n i g o ś c i e . G r a t u l a c j o m życzeniom swoje nie było podziękowanie wszystkim do s w o i c h końca. i Zamknęła refleksje mistrzów Czekanowskiego oraz wszystkich odniósł je ostatecznie nie tylko i poprzedników: do wypowiedź Jubilata, organizatorów, prof. A d a m a F i s c h e r a , współpracowników. ale prof. który przede Jana �229 KRONIKA Okolicznościowa część uroczystości rzyskim z toastem na cześć Po p r z e r w i e , o godz. 13,30 naukowa, poświęcona zakończyła się rozpoczęła się problemom kartografii „Prof. dr J ó z e f doc. dr hab. druga część Pokropek „Regiony porządkujący uroczystości, towa­ czyli z Katedry etnograficzne i systematyzujący a w sesja wystą­ k t ó r y w y g ł o s i ł referat na G a j e k — t w ó r c a P o l s k i e g o A t l a s u Etnograficznego". Marian przedstawił spotkaniem etnograficznej. J a k o pierwszy p i ł dr J a n u s z B o h d a n o w i c z , o b e c n y k i e r o w n i k Р А Е , mat miłym Jubilata. Etnografii Uniwersytetu zróżnicowanie kultury Warszawskiego ludowej sposób akademicki pojęcia te­ Następnie w Polsce", z określe­ związane n i e m „ r e g i o n " , k t ó r y ł ą c z y w sobie t r e ś c i geograficzne, h i s t o r y c z n o - a d m i n i s t r a c y j n e , etnograficzne, g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n e ferat dr Soni Kovačevičovej z oraz ś w i a d o m o ś c i o w e . T r z e c i m Słowackiej Akademii Nauk w z kolei b y ł re­ Bratysławie, pt. „ O b l a s t i a regiony S l o v e n s k a n a podklade E t n o g r a f i c k é h o A t l a s u Slovenska". Z u w a ­ gi j e d n a k n a n i e o b e c n o ś ć a u t o r k i , r e f e r a t ten z o s t a ł p r z e t ł u m a c z o n y n a j ę z y k p o l s k i i odczytany przez mgr. A d a m a S z y m a ń s k i e g o z Р А Е . P o k r ó t k i e j p r z e r w i e r e f e r a t y w y g ł o s i l i jeszcze: m g r tedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego a zróżnicowanie kulturowe w świetle Р А Е Mieczysław Trojan z K a ­ omawiający „Pogranicze etniczne i A t l a s der d e u t s c h e n V o l k s k u n d e " , oraz dr Z y g m u n t K ł o d n i c k i , t a k ż e z w r o c ł a w s k i e j K a t e d r y Etnografii, na temat proble­ m ó w typologii w p r a c a c h k a r t o g r a f i c z n y c h . W dyskusji, Gajkowa, doc. dząca część tę jaka następnie dr H e n r y k dr wynikła, głos zabierali: prof. Gajek Z i m o ń z K U L oraz i n n e j e s z c z e osoby, po Anna Kowalska-Lewicka zamknęła sesję i i dr czym Olga prowa­ zakończyła całą uroczystość. Barbara Bazielich K U L T U R A WSI MAZOWSZA I PODLASIA W Z B I O R A C H M U Z E U M R O L N I C T W A IM. K. K L U K A W Ciechanowiec jest m a ł y m , zbawionym ciekawą większego historię. Miłośników wizacją W liczącym przemysłu, szukali oraz nad ok. 4 tys. o d d a l o n y m od jego d z i e j a c h Ciechanowca miasteczka CIECHANOWCU działacze i miasteczkiem, kolejowej, m a j ą c y m istniejącego natchnienia sposobem mieszkańców linii od 1962 inspiracji pokazania do piękna r. Towarzystwa pracy i po­ jednak nad akty­ wszystkiego, co je o d r ó ż n i a od i n n y c h m a ł y c h m i a s t e c z e k n a p o g r a n i c z u M a z o w s z a i P o d l a s i a . Prawa władał miejskie ród Kiszków, uzyskał po Ciechanowiec których do dziś ok. 1429 pozostały r. 1 W ślady XIV-XVI w w. miastem postaci resztki ruin z a m k u nad N u r c e m . W X V I I I w. miasto z n a l a z ł o się w podlaskich dobrach O s s o l i ń ­ skich. Intesywnie rozwijało się, p o w s t a w a ł y nowe budowle, jak barokowy kościół (1736-1739), z e s p ó ł s z p i t a l a i k l a s z t o r u s z a r y t e k . B u d o w l e te z a c h o w a ł y s i ę do d z i ś — kościół w p r a w i e nie zmienionym k s z t a ł c i e , a z e s p ó ł szpitala i klasztoru przebudo­ w a n o (obecnie m i e ś c i s i ę t a m r ó w n i e ż szpital). 1 D a n e d o t y c z ą c e h i s t o r i i C i e c h a n o w c a p o d a j ę za: Z . P i ł a s z e w i с z, Ciecha­ nowiec, woj. łomżyńskie, B i a ł y s t o k 1977 ( S t u d i u m h i s t o r y c z n o - u r b a n i s t y c z n e do p l a ­ n u zagospodarowania przestrzennego w y k o n a n e na zlecenie U r z ę d u W o j e w ó d z k i e g o w Ł o m ż y , W y d z i a ł K u l t u r y i S z t u k i , W o j e w ó d z k i e g o K o n s e r w a t o r a Z a b y t k ó w przez Przedsiębiorstwo P a ń s t w o w e Pracownie Konserwacji Zabytków. Pracownia Doku­ m e n t a c j i N a u k o w o - H i s t o r y c z n e j , mpis., a r c h i w u m M u z e u m R o l n i c t w a i m . K . K l u k a w C i e c h a n o w c u ) ; S. K w i a t k o w s k i , Ciechanowiec, O l s z t y n 1983; Uszyński, 1980. �230 KRONIKA W parafii ciechanowskiej ksiądz Krzysztof 1739 r . w księcia w XVIII K l u k — duchowny w. w okresie i uczony polskiego O ś w i e c e n i a przyrodnik. Urodził s i ę 13 działał września C i e c h a n o w c u w rodzinie a r c h i t e k t a , s p r o w a d z o n e g o t a m z W a r m i i Maksymiliana Ossolińskiego. K l u k kształcił się w j ą c y c h w p r o g r a m i e s z e r o k i w a c h l a r z n a u k p r z y r o d n i c z y c h . W 1770 r . o b j ą ł w Ciechanowcu i poświęcił mineralogią i rolnictwem, Działalność rzystwa ruiny ks. Krzysztofa K l u k a w myśl Realizacji się pracy naukowej. czego r e z u l t a t e m o utworzeniu pomysłu muzeum sprzyjał XIX-wiecznego fakt, pałacu, jest Zajmował się botaniką, 13 t o m ó w dzieł Ciechanowcu podsunęła rolniczego że w i nazwania przed wojną w zoologią, 2 działaczom Towa­ imieniem Kluka. go zachowały posiadaniu jego m u r y zachowały Miłośników Ciechanowca mieszczenia muzealne. cu i gromadzenia się w postanowili muzealiów. na cele m u z e a l n e uzyskało od Prezydium Ministerstwa Kultury go muzeum, netrować pałac Miejskiej Rady Okręgowego muzeum. i gromadzić muzealia w zajęły czął samorzutnie już w terenu początku w lokal przeznaczyć na Białymstoku należało 1963 po muzealiów Od 1 V r. po­ czasowo Towarzystwo byłym kinie, i organizację — obietnicę zgodę społeczne­ pomocy me­ 1963 r . z a c z ę t o s y s t e m a t y c z n i e pe­ u z y s k a n y m n a ten to przede z punktu widzenia U s z y ń s k i . Osoby cel pomieszczeniu. wszystkim: potrzeb lekarz Paweł muzealnych te z r a c j i w y k o n y w a n e g o duży kontakt ze s p o ł e c z e ń s t w e m , a każdą terenu, pozyskiwano dary jako liczne mieszkańców wolną chwilę rozpo­ Ciechanowca. Jako Niewiarowskich, Moczulskich, zawodu poświęcały eksponaty do na muzeum. hi­ miały penetrację W pracy najaktywniejszych n a l e ż y : W . i S. R u t k o w s k i c h , R . i L . Ł u k a s z e w i c z ó w , chórzewskich, i spalony, Towarzystwa l a t a c h p o p r z e d n i c h , oraz n a u c z y c i e l , a z w y k s z t a ł c e n i a storyk sztuki, K a z i m i e r z wielu pałac Narodowej się tym bezpośrednio, penetrację uczestniczyło Członkowie odbudowany, Na i S z t u k i n a gromadzenie Olszewski, który skąd został pomieszczenie. organizowaniu które stanie*. odremontować Zanim inne a od M u z e u m teren Osoby, dobrym O d 1963 r. p r a c e s z ł y w d w ó c h k i e r u n k a c h : o d b u d o w y p a ł a ­ wynająć rytorycznej w dosyć się hrabiowskiej r o d z i n y S t a r z e ń s k i c h . W 1941 r. n a s k u t e k d z i a ł a ń w o j e n n y c h p a ł a c z o s t a ł ale ma­ parafię naukowych . Ciechanowcu-Nowodworach będącego przez szkołach pijarskich, tej 1 wymienić B . i J . S z u l c ó w , rodziny B a - Chochlewów, Ksenię Ostanek, Jana Bondarenko, L e o n a Ś l u s a r s k i e g o , R y s z a r d a K o z a k i e w i c z a i in. Sezon mont w letni budynku terenie, wszystkie dzenia Joanny poświęcono na muzealnego, zbieranie wiosną 1964 rozpoczęto przygotowania eksponaty, i nazwiska na jesienią r. natomiast, przeprowadzono kontynuując do o t w a r c i a m u z e u m . ofiarodawców. 5 działów: Wystawę narzędzia narzędzia obróbki 1964 r. w obecności włókna, ok. 1000 gazynowej zbiorów. Od tego Okręgowego uprawy Krzysztof osób zorganizowano z Muzeum Na wystawie Kluk roli, i sprzęt historia pokazano ich pocho­ przy fachowej w pomocy Białymstoku. gospodarstwa 4 Ciechanowca . Zbiory domowego, Dnia 5 VII dokonano uroczystego o t w a r c i a e k s p o z y c j i czasu rozpoczęto systematyczne re­ poszukiwania k t ó r e z o s t a ł y zebrane, w s k a z u j ą c na m i e j s c o w o ś c i Maciejewskiej, etnografki podzielono eksponatów, udostępnianie ma­ eks­ pozycji z w i e d z a j ą c y m . W 1964 r. o p r ó c z M u z e u m O k r ę g o w e g o w B i a ł y m s t o k u m ł o d e M u z e u m p o z y s k a ł o sobie j e s z c z e jednego o p i e k u n a merytorycznego. Była nim Katedra Etnografii w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o k i e r o w a n a w ó w c z a s przez prof. dr. W i t o l d a Pracownicy łecznym Katedry, w organizatorom tym szczególnie Muzeum 1964 r. s t u d e n c i etnografii doc. fachowych dr M a r i a n porad Pokropek, różnych form udzielali pomocy. odbywali w Muzeum w Ciechanowcu praktyki 2 Brzęk, 1977. ' P i ł a s z e w s k i , op. cit.; Uszyński, 1966. 4 i Uszyński, 1980. Uni­ Dynowskiego. spo­ Od muzealne. �231 KRONIKA Pomagali w naukowym opracowaniu zbiorów, poszukiwali eksponatów w terenie, b r a l i u d z i a ł w k o n s e r w a c j i z b i o r ó w i o p r o w a d z a n i u z w i e d z a j ą c y c h . P o m o c ze s t r o n y Katedry Etnografii kontynuowana była r ó w n i e ż później, kiedy Muzeum upaństwo­ wiono. W 1965 r . t y g o d n i k rolniczy „Nasza Wieś" objął uroczyście patronat nad two­ r z o n y m M u z e u m . W 1966 r . n a w i ą z a n y z o s t a ł k o n t a k t z I N C O , k t ó r e do d z i ś świad­ c z y n a r z e c z M u z e u m d u ż ą pomoc w dziedzinie k o n s e r w a c j i z b i o r ó w . D n i a 23 V I I 1968 r . M i e j s k a R a d a N a r o d o w a o przejęciu placówki Społecznego Muzeum oraz p r z y l e g ł e tereny Mazowsza pałacowo-parkowy został mgr Kazimierz Uszyński. zabytkowym zeum. Pałac Od Towarzystwa otwarto w i nadaniu i P o d l a s i a . Jego s i e d z i b ą m i a ł Ciechanowcu-Nowodworach. Czasowe pomieszczenie czworaku przy ul. P a ł a c o w e j przekazano tomiast w Ciechanowcu podjęła im. K . K l u k a uchwałę mu statusu p a ń s t w o w e j . Obszarem działania Muzeum było w ó w c z a s woj. białostockie zespół w Rolnictwa Miłośników w czerwcu następnych. grudnia 1971 r . P r z e j ę c i e w latach w dwu zespołach w parku przypałacowym. W 1971 r . o p r a c o w a n o z Uszy, X V I I I - w i e c z n y lamus z Rudki, przyszłości biurowe placówki to j e d e n pokój w s ą s i e d z t w i e p r z y s z ł e j siedziby M u ­ Ciechanowca dla Muzeum w k o ń c u być w Kierownikiem przejęto ok. 1200 eksponatów. 1969 r . E k s p o z y c j e m u z e a l n e budynków gospodarczych projekt n a z a b u d o w ę skansenowską D o tego c z a s u przeniesiono w i a t r a k ze w s i N i e m y j e na­ nastąpiło j u ż rnaneż i chatę chłopską ze w s i Ż e r y . P r o j e k t s k a n s e n u o p r a c o w a ł prof. I . T ł o c z e k z W y d z i a ł u A r c h i t e k t u r y Politechniki Warszawskiej przy w s p ó ł u d z i a l e doc. M . P o k r o p k a z Katedry Etno­ g r a f i i U n i w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o . M . P o k r o p e k jest r ó w n i e ż a u t o r e m w y s t a w stałych w pałacu i dworskiej scenariuszy powozowni. O d 1971 r . w C i e c h a n o w c u , a p ó ź n i e j w p o b l i s k i e j R u d c e , o d b y w a ł y s i ę c o r o c z ­ nie ( a ż do 1978 r.) m i ę d z y u c z e l n i a n e jeżdżali w okolice programem wych). w studiów Napisano okolicach Muzeum tym Ciechanowca, (głównie kilkanaście 5 terenie magisterskich Część prowadzili z tych Ponadto badania ramach metodyki prac Ciechanowca, a niektóre Rolnictwa . wersytetu w obozy etnograficzne. aby prowadzić studenci terenowe etnograficznych n a bazie badań materiałów prac — również przy­ przewidziane tereno­ zebranych n a bazie zbiorów prac znajduje s i ę w a r c h i w u m Muzeum. Badania n a również stypendyści zagraniczni K a t e d r y Etnografii Uni­ W a r s z a w s k i e g o . W 1978 r . o d b y ł o s i ę w M u z e u m M i ę d z y n a r o d o w e X S e ­ minarium Ethnologicum, pracownicy i studenci połączone etnografii z badaniami uniwersytetów terenowymi. Wzięli w nim udział z Polski, Czechosłowacji, Jugosła­ w i i , W ę g i e r , D a n i i . W l a t a c h 1980, 1981 i 1984 p r a c o w n i c y i s t u d e n c i K a t e d r y E t n o ­ grafii U W z udziałem etnografów z Macedonii wsiach Piętki i Twarogi zbierając materiały w hallu Pałacu Kazimierzowskiego wystawę prowadzili do p l a n o w a n e j na Uniwersytecie badania terenowe monografii. Warszawskim pt. „ M u z e u m - l a b o r a t o r i u m " . J e j c e l e m b y ł o p r z e d s t a w i e n i e zorganizowano efektów współ­ p r a c y warszawskiej Katedry Etnografii z Muzeum Rolnictwa im. K . K l u k a w chanowcu oraz zaprezentowanie regionu poprzez szereg we W 1979 r . Cie­ eksponatów i zdjęć z róż­ n y c h dziedzin k u l t u r y m a t e r i a l n e j « , Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu jest jednym z dwu muzeów rolnictwa w P o l s c e obok N a r o d o w e g o M u z e u m R o l n i c t w a w S z r e n i a w i e k o ł o P o z n a n i a , p o d l e - 5 A . W o ź n i a k , Współpraca warszawskiej Katedry Etnografii z Muzeum Rol•nictica im. K. Kluka w Ciechanowcu, W a r s z a w a 1979, r ę k o p i s , a r c h i w u m M u z e u m Rolnictwa im. K . K l u k a w Ciechanowcu. « I . G o s z c z y ń s k a , W . K r a s u s k i , P . S t o p n i c k i , Scenariusz wystawy muzeum-laboratorium. Współpraca warszawskiej Katedry Etnografii z Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu, 1979, a r c h i w u m M u z e u m R o l n i c t w a i m . K . K l u k a w Ciechanowcu. �232 KRONIKA g a j ą c e g o M i n i s t e r s t w u R o l n i c t w a ( M u z e u m w C i e c h a n o w c u podlega R e s o r t o w i Kul­ tury i Sztuki). O d 1970 r . w M u z e u m w C i e c h a n o w c u z a t r u d n i a n i s ą etnografowie, absolwenci K a t e d r y E t n o g r a f i i U W . I t a k , w l a t a c h 1970-1974 p r a c o w a ł a t a m m g r W a n d a D o w l a szewicz, w latach 1973-1979 mgr G r a ż y n a Czerwińska, w latach 1974-1979 m g r T o m a s z C z e r w i ń s k i , a od 1980 r. do c h w i l i obecnej — m g r T e r e s a R o m a n o w s k a . Z biegiem lat w M u z e u m z a c z ę t o w y o d r ę b n i a ć budownictwa wiejskiego, zwierząt gospodarskich, poszczególne działy: etnografii, t e c h n i k i r o l n i c z e j , h i s t o r i i u p r a w y r o ś l i n , historii weterynarii, historyczno-artystyczny, g r a f i ą z w i ą z a n e s ą ś c i ś l e d w a d z i a ł y : etnografii hodowli oświatowy. Z i budownictwa wiejskiego, m a z o w i e c k o - p o d l a s k i , o k t ó r y c h t r u d n o jest m ó w i ć oddzielnie, etno­ skansen gdyż większość staw etnograficznych lokuje s i ę w skansenie. R ó w n i e ż w innych d z i a ł a c h wy­ uwzględ­ niane s ą informacje i przedmioty d o t y c z ą c e tradycyjnej i w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y w s i , w t y m przede w s z y s t k i m u p r a w y r o l i i h o d o w l i . Statutowym terenem skie, b i a ł o s t o c k i e , twa działania siedleckie, M u z e u m jest ostrołęckie, obecnie suwalskie 6 województw: i bialsko-podlaskie. te z o s t a ł y w y b r a n e ze w z g l ę d u n a z a i n t e r e s o w a n i e łomżyń­ Wojewódz­ M u z e u m regionem Podlasia i jego p o g r a n i c z e m z M a z o w s z e m . Podlasie zmieniały dowej jest obszarem, k t ó r e g o się niejednokrotnie w granice administracyjne, polityczne ciągu kilkusetletniej P o d l a s i a jest b a r d z o z ł o ż o n y . I s t n i a ł o zykowe, religijne, s p o ł e c z n e kiem krzyżowania tam duże zróżnicowanie i obyczajowo-kulturowe. s i ę d w u sfer historii. Obraz oddziaływań Różnorodność i etniczne, j ę ­ t a jest kulturowych płynących z tam ludność zowszu, pochodzenia jak i n a Podlasiu polsko-mazowieckiego (zwłaszcza zachodnim) zamieszki­ i ruskiego. Z a r ó w n o występowały wyni­ sąsiednich t e r e n ó w , od z a c h o d u i z r u b i e ż y p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j k r a j u . O d w i e k ó w wała etniczne kultury l u ­ na M a ­ duże zgrupowania Z b i o r y d z i a ł u etnografii p o c h o d z ą z t e r e n u P o d l a s i a i z p o g r a n i c z a mazowiecko- szlachty zagrodowej. -podlaskiego. S k a n s e n obrazuje budownictwo pogranicza Mazowsza i Podlasia. T r a ­ d y c y j n e b u d y n k i m i e s z k a l n e n a P o d l a s i u t w o r z ą pod w z g l ę d e m u k ł a d u dwa typy: a) c h a ł u p y jednotraktowe (przewaga Podlasiu wschodnim, a w skansenie p r z y k ł a d e m łupa z okolic B i e l s k a P o d l a s k i e g o ) ; b) c h a ł u p y tego typu chałup pomieszczeń występuje tego t y p u b u d o w n i c t w a dwutraktowe na jest cha­ ( p r z e w a g a tego typu c h a ł u p w y s t ę p u j e n a Podlasiu zachodnim; w skansenie są p r z y k ł a d y c h a ł u p z okolic Ciechanowca). B u d y n k i dwutraktowe dzielą s i ę z kolei na dwie g r u p y : a) z c e n ­ t r a l n y m u k ł a d e m p o m i e s z c z e ń p r z y k o m i n i e , z s i e n i ą n a r o ż n ą i b) z o s i o w y m dem p o m i e s z c z e ń o t a c z a j ą c y c h komin komorowy, z sienią B u d y n k i i n w e n t a r s k i e n a P o d l a s i u s ą j e d n o t r a k t o w e , dzielone poprzecznie n a m i n a j c z ę ś c i e j n a trzy pomieszczenia z oddzielnymi w e j ś c i a m i . Jedno nie przeznaczone b y ł o n a o g ó ł n a s t a j n i ę , drugie n a o b o r ę pomieszczenie dla ukła­ 7 środkową . ścia­ pomieszcze­ d l a b y d ł a , a trzecie n a d l a ś w i ń . P o n a d t o w m i a r ę potrzeb w y d z i e l a n o w k o m o r a c h z a g r o d y owiec, c i e l ą t l u b d r o b i u . W s k a n s e n i e p r z y k ł a d e m takiego b u d y n k u jest obora ze w s i T y m i a n k i A d a m y u s y t u o w a n a w zagrodzie s z l a c h e c k i e j . Podlaskie kraju. Pomimo nież stodoły Wyróżniają s i ę od tego r o d z a j u b u d y n k ó w funkcją, konstrukcją młóconego sąsieki przeznaczone zboża. Niejednokrotnie w innych i formą i s t n i e n i a oddzielnego s p i c h l e r z y k a n a z i a r n o , s t o d o ł a odgrodzone 7 różnią s i ę one z ł o ż o n ą na przechowywanie regionach architektoniczną. często posiada niewielkich ś c i a n a p o p r z e c z n a dzieli s t o d o ł ę partii na dwie rów­ wynieza- T . C z e r w i ń s k i , Z a g r o d a i zmiany w zakresie j e j funkcji we wsi Piętki od, końca XIX w. do chwili obecnej, 1976 ( m a s z y n o p i s p r a c y m a g i s t e r s k i e j n a p i s a n e j w Katedrze Etnografii U W , archiwum Muzeum Rolnictwa im. K . K l u k a w Ciecha­ nowcu. �233 KRONIKA leżne części posiadające w ł a s n e k l e p i s k a . C z a s a m i z a s t o d o ł ą stoi szopa ochraniająca drewniany kierat. T a k a nie. stodoła Jest to ze wsi stodoła Tymianki z maneżem Dębosze maneżowa znajduje się w usytuowana w skanse­ zagrodzie drobno- szlacheckiej. Uzupełnieniem stodoły s ą spichrze. Podlaskie spichrze gospodarskie t u j ą szereg o d m i a n r ó ż n i ą c y c h s i ę p r o g r a m e m , r o z m i a r a m i , f o r m ą i in. Najliczniejszą grupę stanowią jednokomorowe c h ł o p s k i c h i drobnej szlachty. W gospodarstwach ogół spichrze w i ę k s z e , wielokomorowe. łości techniczne J e d n e i drugie s ł u ż y ł y właścicieli s p i c h r z y jest n i e z w y k l e o w y r a z estetyczny. w gospodarstwach dworskich i plebańskich były n i e w i e l k i e j i l o ś c i z i a r n a oraz do m a g a z y n o w a n i a Wykonanie spichrze reprezen­ architektoniczną pasz t r e ś c i w y c h na krótki staranne, ś w i a d c z ą c e W skansenie na do p r z e c h o w y w a n i a okres. o dużej znajduje się 7 m a ł y c h dba­ spichrzy 0 r ó ż n e j konstrukcji i 2 spichrze dworskie. Na uwagę siedztwie również piwnice ustawione w b u d y n k u mieszkalnego. Piwnice wznoszone były podziemne zasługują ściany wykonane nych bali („krawędziaków") z głazów obrębie narzutowych, a łączonych systemem podwórza w jako ziemianki. nadziemne wieńcowym. — z są­ Miały drewnia­ Taką piwnicę można z o b a c z y ć w s k a n s e n i e w zagrodzie d r o b n o s z l a c h e c k i e j . Skansen mazowiecko-podłaski usytuowany jest w dwu zespołach, umownie z w a n y c h A i B , z n a j d u j ą c y c h s i ę po obu s t r o n a c h p a ł a c u . Z e s p ó ł A m a z a z a d a n i e pokazać z a g r ó d w i e j s k i c h z drugiej p o ł o w y X I X w. 1 p o c z ą t k ó w w i e k u X X z pogranicza Mazowsza i Podlasia. Na e k s p o z y c j ę przekrój społeczny składają się zagrody ustawione wyrobnika złożona w kolejności mówiącej tylko izbę, sień i k o m o r ę ; typowych o z a m o ż n o ś c i gospodarzy: z b u d y n k u mieszkalnego (półtrakt) b) z a g r o d a c h ł o p a m a ł o r o l n e g o a) zagroda posiadającego z ł o ż o n a z domu obory i brogu n a siano; c h a ł u p a d w u t r a k t o w a p o s i a d a i z b ę , a l k i e r z , i z b ę i s i e ń ; c) z a g r o d a d r o b n o s z l a c h e c k a , n a k t ó r ą składa się chałupa, jedną mieszkalnego, dziadków obora i stodoła z m e n a ż e m , spichrz i piwnica. D o m d w u t r a k t o w y posiada izbę, alkierz, p o k ó j i sień. W części A znajduje się także chałupa budownictwa łupa W jednotraktowa, dalszej k o l e j n o ś c i ski, użytkowany wędzarnia częścią posiadająca pod usytuowane niegdyś jako dworska. Oprócz A, w wschodniopodlaska c h a r a k t e r y s t y c z n y dla Podlasia pobliżu dwór myśliwski. pomiędzy dynki komorę, Obok sień, izbę dworku dziedzińcem dworskiej stoją parterowy, trzykomorowy, a drugi p i ę t r o w y , niesione na t e r e n p r z y p a ł a c o w y dachem Jest s ą tu: d w o r e k d r o b n o s z l a c h e c k i i d w ó r tego, powozowni jednym typu białoruskiego północno-wschodniego). pałacu i znajdujące cha­ oborę. ziemiań­ myśliwskiego a stoi omówioną dwa spichrze dworskie — czterokomorowy. i uzupełniające (typ to S ą to o b i e k t y się tam już jeden prze­ dworskie bu­ gospodarcze. W drugim przemysłowe zestaw zeum, typów dwie zespole skansenowskim (B) e k s p o n o w a n e i m i e s z k a l n e . O b i e k t y gospodarcze są to: z e s p ó ł obiekty wyczerpujący i r o z w i ą z a ń k o n s t r u k c y j n y c h s p o t y k a n y c h n a terenie stodoły (o konstrukcji zrębowej obora. O b i e k t a m i p r z e m y s ł o w y m i i ryglowej, gospodarcze, spichrzy działania obijane są: kuźnia, wiatrak-koźlak oraz wodny. Dwa i młyn b u d y n k i m i e s z k a l n e to c h a t y d r o b n o s z l a c h e c k i e ( j e d n a z a g o s p o d a r o w a n a nie, a druga w y k o r z y s t y w a n a jako dom pracy twórczej artystów Mu­ deskami) ekspozycyj­ plastyków). E k s p o z y c j ę s k a n s e n o w s k ą u z u p e ł n i a m a ł a architektura: płoty, studnia, g o ł ę b n i k , zagospodarowanie przyrodnicze o b i e k t ó w skansenowskich. W zbiorach działu etnografii ze względu na profil M u z e u m d o m i n u j ą ekspo­ n a t y m ó w i ą c e o p r a c y r o l n i k a i jego ż y c i u , a w i ę c g ł ó w n i e n a r z ę d z i a r o l n i c z e i s p r z ę ­ 8 ty g o s p o d a r s t w a domowego . 8 С z e r w i ń s к a, 1979; Romanowska, 1982. �234 KRONIKA W grupie e k s p o n a t ó w się: radia, sochy, pługi będących narzędziami roboty tradycyjnej u p r a w y roli kowalskiej i fabryczne, brony laskowe, i ż e l a z n e , w i d ł y , s z p a d l e , m o t y k i , s i e r p y , k o s y , szufle we, n a r z ę d z i a zwierząt (kosy, nie" do u p r a w y z i e m n i a k ó w gospodarskich do przenoszenia przygotowania i wiążą sierpy, p ó ł k o s k i ) , sprzęt do jego się takie siana, narty karmy dla trzody przetwórstwa do w i a n i a z b o ż a , w a ł y i roślin okopowych. eksponaty, sieczkarnie ręczne, tzw. błotne, oraz Z tradycyjnym jak: narzędzia lady, „kluczki" szafliki, siekacze chlewnej, naczynia kołatki znajdują beleczkowe do i palo- chowem do z b i o r u do s i a n a , tłuczki służące przechowywania przywiązywane bydłu traw „rezgi- do szyi, kije i t r ą b y pasterskie, zwane t a m „ l i g a w k a m i " . T r a d y c y j n ą u p r a w ę roli o b r a z u j ą wystawy — w pałacu i w Dodatkowymi łowiectwo można na wystawie skansenu pokazane wystawie plenerowej wiectwem W rolnika na Podlasiu były: r y b o ł ó w s t w o , wiejskie. Część w zgromadzonych dworku myśliwskim. są narzędzia w W j e d n y m ze pszczelarskie, a części A . Nieliczne narzędzi zespół eksponaty uli eksponowany jest na z tradycyjnym ło­ skansenowskich. cieśli, pracy szewca i zgromadzono zobaczyć zespole В tracza, rymarza, wiejskich spichrzy w tokarza, stolarza, bednarza, k o ł o d z i e j a , naczynia d ł u b a n e , w y r o b y i n a r z ę d z i a garncarza, rzemiosł pszczelarstwo, rybackich związane z n a j d u j ą się w magazynach i pomieszczeniach dziedzinie dwie pawilonie. zajęciami i rzemiosła do mleka plecionkarza. nych z drewnem znajduje się w narzędzia Wystawa pracy rzemiosł wiejskich spichrzu dworskim z Rudki, rzemiosł związa­ związanych ze s k ó r ą ( g a r b a r s t w o , r y m a r s t w o , s z e w s t w o ) — w s p i c h r z u z W y k n a , g a r n c a r s t w a — w spichrzu z D m o c h ó w , plecionkarstwa — w spichrzu z Olszy. N a o d d z i e l n ą wśród rzemiosł wiejskich zasługuje tkactwo. Na Podlasiu prawie każda uwagę wiejska kobieta, z a r ó w n o c h ł o p k a jak i szlachcianka, u m i a ł a s a m a prząść i t k a ć . N a w y s t a ­ wie tkackiej w p a ł a c u , a t a k ż e w magazynach M u z e u m i obiektach znajdują się narzędzia pracy u ż y w a n e p r z ę d z e n i a i tkania. Ponadto li, ręczników, obrusów, dwuosnowowych i można je z Podlasia itp. charakteryzują grupie pościelowe -czarnym i niektóre haftem Wśród można na znajdują pochodzą głównie pierwszej grupie graniczącego było dywanów W skansenowskich, obróbki tylko to w niektóre miejskim, wykonanego z Podlasia się Tkaniny s ą one typu koronka, m e r e ż k a , czasem z a s ł u g u j ą tzw. b r a ń s k i e dywany okolicach Ciechanowca w elementy z szydełkową, o wiele tkaniny pościelowe ubioru materiałów mereżką tkanych bogaciej itp. W ręcznie. Tkaniny czerwonoporównaniu ornamentowane. l u d o w y c h z n a j d u j e s i ę s t r ó j l u d o w y z okolic B i e l s k a P o d l a s k i e g o latach tradycyjnego e l e m e n t y s t r o j u zdobione s ą c h a r a k t e r y s t y c z n y m koronką poście­ północnego znajdują się tkaniny z Podlasia p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o . pierwszej włókna, wielonicielnicowych, z Mazowszem. d y w a n ó w na u w a g ę krzyżykowym, z tkaninami z grupy rach grupy. chodzi o s t r ó j l u d o w y , spotkać wzorowanego drugiej fartuchów, tkackie dwie etapach l i c z n e w y r o b y t k a c k i e w postaci s i ę bardzo s k r o m n y m z d o b n i c t w e m dwuosnowowe. Jeśli stroju na monogram. powojennych W koszul, s p ó d n i c , północno-zachodniego haftowany i zgromadzono Wyroby podzielić na poszczególnych W zbio­ podobny do stroju białoruskiego. Tak -koźlaki ważną w dla rolnictwa dziedzinę, j a k ą skansenie c h o w a n y in situ duje i w filii Muzeum we jest m ł y n a r s t w o , wsi Drewnowo obrazują oraz m ł y n wiatraki wodny n a terenie p a r k u p r z y p a ł a c o w e g o . W e w n ą t r z m ł y n a w o d n e g o się ekspozycja p o ś w i ę c o n a i wag u ż y w a n y c h za­ znaj­ m ł y n a r s t w u . Pokazane są tam różne rodzaje miar przy odmierzaniu ziarna i m ą k i , r ó ż n e rodzaje ż a r e n i s t ę p y do robienia kaszy. Obok m ł y n a r z a n i e z b ę d n y m dla w s i r z e m i e ś l n i k i e m w i e j s k i m b y ł kowal. W s k a n ­ senie z n a j d u j e s i ę k u ź n i a w i e j s k a z p e ł n y m Transport wiejski eksponowany jest wyposażeniem. w powozowni dworskiej. Pokazano tam �235 KRONIKA uprząż i różnego rodzaju pojazdy: wozy gospodarcze i odświętne, sanie robocze ozdoby wnętrz i w y j a z d o w e itp. E k s p o n a t y z dziedziny gospodarstwa domowego, meble ludowe, i w y t w o r y sztuki ludowej w y p o s a ż a j ą w n ę t r z e skansenowskie i z n a j d u j ą się w m a ­ g a z y n a c h M u z e u m . W p r z y g o t o w a n i u jest w y s t a w a s t a ł a d o t y c z ą c a p r z e m i a n w w i e j ­ s k i m gospodarstwie d o m o w y m od X I X w . W c i ą g u 20 lat i s t n i e n i a d z i a ł u etnografii 22 w y s t a w y czasowe. C i e k a w s z e z n i c h to: „ K o w a l s t w o p i ę k n e i u ż y t e c z n e " (1977 г.), „ P l a s t y k a obrzędo­ wa zorganizowano c y k l u z i m o w e g o i w i o s e n n e g o " (1974 г.), „ R y b o ł ó w s t w o d o r z e c z a B u g u i (1977 г.), „ G a r n c a r s t w o „Stroje (1979 podlaskie" i plecionkarstwo (1978 Białostocczyzny г.), „ T r a d y c y j n e г.), „ W a l o r y estetyczne zdobnictwo dawniej wnętrz Narwi" i d z i ś " (1974 г.), chałup podlaskich" t k a n i n p o d l a s k i c h " (1981-1982). N a z a k o ń c z e n i e k i l k a u w a g n a temat r o l i , j a k ą p e ł n i M u z e u m R o l n i c t w a w c h a n o w c u . P r z e d e w s z y s t k i m dba ono o z a c h o w a n i e n u . W dziale etnografii M u z e u m gromadzone kultury w s i i eksponaty s t w u poprzez w y s t a w y z tej dysponuje Cie­ regio­ s ą i n f o r m a c j e o stanie i p r z e m i a n a c h dziedziny. M a t e r i a ł y te u d o s t ę p n i a n e są społeczeń­ i publikacje. Muzeum w Ciechanowcu, w p o r ó w n a n i u z i n ­ n y m i muzeami w Polsce, m a stosunkowo etnografii obrazu k u l t u r y ludowej wnętrzami duże m o ż l i w o ś c i ekspozycyjne, g d y ż skansenowskimi oraz n i e k t ó r y m i salami w dział pałacu i w p r z y p a ł a c o w y c h b u d y n k a c h gospodarczych. E k s p o n o w a n e s ą tam prawie wszyst­ kie dziedziny k u l t u r y ludowej równo p o g r a n i c z a M a z o w s z a i P o d l a s i a . P o k a z a n a jest z a ­ p r a c a r o l n i k a , j a k i jego d o m o w e ż y c i e . E k s p o z y c j a s k a n s e n o w s k a nie m a r t w a . W n ę t r z a s ą t a k w y p o s a ż o n e , a b y s p r a w i a ł y w r a ż e n i e , ż e gospodarze z nich przed c h w i l ą . gospodarcze we przydomowych nia W zależności wnętrzach świętami. W celu niedziele w skansenie, wiejskich dział ożywienia zespołów 1978, by kowalskie, w to w ludowi sprzedają dwa 1981, ramach konkursy 1974 — W odbywają w wymienione tu i spopularyzować muzeach łatwiej), wsi. Wpływają wyroby, współpracy cykliczne: ale również formy nie również się na odbywają z roku się twórcami tkaninę również są występy ludowymi dwuosnowową (od 1975 corocznie 1973 r . — n a w y r o ­ imprezy pracownicy materialną dawne tzw. wnętrz nawiązujące do kolędnicze. działalności tylko zmie­ wykonywane 1979 — • n a t r a d y c y j n e z d o b n i c t w o na pisanki, w t r a d y c j i , np. d o ż y n k i l u b k o n k u r s n a z e s p o ł y Poprzez razy w 1984) oraz k o n k u r s g r y n a l i g a w c e Muzeum prace ogródkach dorocznych zagrodach o d b y ł y się w Muzeum inne konkursy: w podlaskich. przedstawić swoje W rekwizyty związane z tymi są kilka poszczególnych artystycznych. W г.). P o n a d t o odpowiednie ekspozycji organizowane kiedy organizuje <w l a t a c h 1975, chałup chałup i układa prace; t w ó r c y etnografii do 1983 są niektóre m i e s z k a l n y c h i gospodarczych. uprawiane są tradycyjne rośliny. Z okazji świąt się dekoracje w n ę t r z tradycyjne od p o r y r o k u p r e z e n t o w a n e budynków jest wyszli życie stronę duchowe Muzeum ginącej i społeczne poprzez k o n s u l t a c j e , k o n k u r s y i w y s t a w y starają k u l t u r y (o na się co mieszkańców współczesny r o z w ó j k u l t u r y regionu. K a t a l o g i w y s t a w M u z e u m R o l n i c t w a i m . K . K l u k a w Ciechanowcu oraz prace p u b l i k o w a n e przez p r a c o w n i k ó w M u z e u m B r z ę k 1977 G. Krzysztof C z e r w i ń s k a 1979 Stała Kluk, Lublin. G. ekspozycja w Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu, �236 KRONIKA „Rocznik Narodowego Muzeum Rolnictwa w S z r e n i a w i e " , t. 10, Szre­ niawa. K o z ł o w s k i 1982 dla Midura 1981 Muzeum Kwiaty naszego (katalog w Ciechanowcu zawodu, „Życie doniosłym wydarzeniem Weterynaryjne", nr 4. J. wystawy), Ciechanowiec. Rolnictwa... Muzeum Rolnictwa formator), im. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu 1963-1983 (in­ „Problemy spo- Ciechanowiec. R o m a n o w s k a 1978 Weterynarii historiografii F., K u l i k o w s k i Muzeum 1983 J. Otwarcie T. Sztuka ludowa 1979a Sztuka ludowa, 1979b Przemiany Suwalszczyzny (informator), Suwałki. „ W a r m i a i M a z u r y " , n r 8. kulturowe wśród osadników z Wileńszczyzny, łeczno-ekonomiczne Polski Północnej". 1982 Muzeum mator), Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu. Dział etnografii (infor­ Ciechanowiec. T r o p i ł o J. 1982 Pierwsze Muzeum Weterynarii w Polsce zaprasza zwiedzających, „Życie „Medycyna Weteryna­ W e t e r y n a r y j n e " , n r 4. 1982b Otwarcie Muzeum Weterynarii w Ciechanowcu, r y j n a " , n r 11. Tropiło 1982 J., B o n d a r e n k o T y c z y ń s k a - S k r o m n y 1980 J. P r z e w o d n i k po Muzeum P o l s k a wieś U s z y ń s k i Weterynarii, Ciechanowiec. A. drewniana w malarstwie (katalog wystawy), Ciechanowiec. K. 1965 Botanika dla szkół 1966 Otwarcie Społecznego narodowych K. Kluka, Muzeum „ B i o l o g i a w szkole". Rolnictwa im. K. Kluki w Ciechanowcu, „ R o c z n i k B i a ł o s t o c k i " , t. 6, B i a ł y s t o k . 1969 Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu, „Rocznik Narodowego „Rocznik Narodowego M u z e u m R o l n i c t w a w S z r e n i a w i e " , t. 1, S z r e n i a w a . 1970 Krzysztof Kluk — życie i działalność naukowa, M u z e u m R o l n i c t w a w S z r e n i a w i e " , t. 2, S z r e n i a w a . 1973 Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu (informator), Ciecha­ nowiec. 1976 Skansen mazowiecko-podlaski w Ciechanowcu, Materiały Muzeum Budow­ n i c t w a L u d o w e g o w S a n o k u , z. 22, S a n o k . 1978 Formy społecznego zagospodarowania zabytkowych Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w 1979a Ekspozycja skansenowska chanowcu, [w:] Muzea 1979b P l e n e r wiejski 1980 przy Muzeum skansenowskie młynów Rolnictwa w Polsce, i wiatraków, S a n o k u , z. 24, S a n o k . im. K. Kluka w Cie­ Poznań. 77, C i e c h a n o w i e c . M u z e u m R o l n i c t w a im. K. Kluka w Ciechanowcu (informator), Ciecha­ nowiec. W a l u c h T. 1981a Wytwórnia maszyn rolniczych Rocznik Narodowego 1981b Muzeum Rolnictwa (informator), firmy Bachórzewskich Muzeum Rolnictwa w im. K. Kluka w Ciechanowcu, S z r e n i a w i e , t. 12, S z r e n i a w a . w Ciechanowcu. Dział techniki rolniczej Ciechanowiec. Teresa Romanowska �237 KRONIKA W Y J A Z D DO INDII STUDENTÓW UNIWERSYTETU 14 m a r c a 1984 r . w y r u s z y ł a ETNOGRAFII WARSZAWSKIEGO do I n d i i g r u p a s t u d e n t ó w t o r a r o c z n y m okresie p r z y g o t o w a ń u d a ł o s i ę d o p r o w a d z i ć etnografii U W . Po do r e a l i z a c j i pół­ zamierzenia, będącego niemal całkowicie wynikiem w y t r w a ł o ś c i i pracy kilkorga s t u d e n t ó w dzia­ ł a j ą c y c h w ramach K o ł a Naukowego Etnografów przy Katedrze Etnologii i A n t r o ­ pologii K u l t u r o w e j U n i w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o . P o m y s ł w y p r a w y do I n d i i , w y p r a w y o c h a r a k t e r z e ć w i c z e n i o w y m badawczym, powstał ówczesnego na przełomie I I I i I V roku. lata i I c h zainteresowania ze s t u d i a m i , j a k i p r y w a t n e — w i ą z a ł y kultur i Azji grudniu przygotowania r. grupa głównie osób 1982 r. w ś r ó d naukowe — bardziej n i ż grupy zarówno studentów te się z Azją, a ściślej z różnymi subkontynentu działająca w ramach indyjskiego. koła s a m y c h siebie ramach przygotowań na spotkanie nawiązane W listopadzie naukowego rozpoczęła z ludźmi i tamtejszą zostały kontakty związane aspektami do r e a l i z a c j i w y j a z d u t e r e n o w e g o do I n d i i , p o c z y n a j ą c od niego p r z y g o t o w a n i a W — Południowej 1982 jesieni z odpowied­ kulturą. Instytutem Orientali- styki U W , z a r ó w n o dla u z y s k a n i a specjalistycznej pomocy w przygotowywaniu pro­ j e k t u w y j a z d u , j a k i p o g ł ę b i e n i a w i a d o m o ś c i przez u c z e s t n i c z e n i e kur­ sowych dla s t u d e n t ó w indologii. Dzięki w zajęciach pomocy k i e r o w n i k a Z a k ł a d u Środkowego W s c h o d u , M . K . B y r s k i e g o , oraz A . K a r p a — p r a c o w n i k a t e g o ż z a k ł a d u (a p ó ź n i e j także tów uczestnika w y p r a w y ) , zorganizowany etnografii przygotowujących został specjalny c y k l zajęć dla s i ę do w y j a z d u — w y k ł a d ó w m a t y c e : W p r o w a d z e n i e do k u l t u r y I n d i i , E l e m e n t y geografii studen­ o następującej i historii Indii, te­ System kastowy, Proces sanskrytyzacji, Systemy religijne Indii, Sztuka i architektura. Nie­ które z tych święconymi charakter wykładów były drobiazgowym miały obejmowały np. zajęcia również wielokrotnymi dociekaniom naukę dotyczące podstaw i wielogodzinnymi nad prezentowanymi ikonografii języka spotkaniami, po­ zagadnieniami; hinduistycznej. h i n d i oraz s t a ł e taki Przygotowania uczestnictwo w wy­ b r a n y c h z a j ę c i a c h z z a k r e s u indologii i h i s t o r i i s z t u k i . Równolegle uściślany b y ł program pobytu i prac w I n d i a c h oraz prowadzone u c i ą ż l i w e , lecz n i e s t e t y k o n i e c z n e p r a c e o r g a n i z a c y j n e . c z e r w c u 1983 r . — W po z a k o ń c z e n i u roku akademickiego p o c z ą t k u lutego 1984 — w czasie p r z e r w y s e m e s t r a l n e j i po r a z d r u g i wyjazdu), zorganizowane z o s t a ł y kilkudniowe w y j a z d y u c z e s t n i k ó w wyprawy poza Warszawę. W obu p r z y p a d k a c h k o r z y s t a l i ś m y przygotowywanej z pomocy Wydziału •Geografii i S t u d i ó w R e g i o n a l n y c h U W , k t ó r y u d o s t ę p n i ł n a m do t y c h s p o t k a ń ją stację badawczą możliwości w zarówno Murzynowie nad Wisłą, mieszkalne, salą w y k ł a d o w ą z odpowiednim zroczy. Pierwsza z tych sesji b a r d z o dobrze j a k — co b y ł o zestawem ogromnie wyposażoną, ważne — dysponowania u r z ą d z e ń do w y ś w i e t l a n i a f i l m ó w i p r z e ­ obejmowała wykłady nt. s z t u k i i r e l i g i i I n d i i Ambasady Indyjskiej w szawie). indologów prowadzone były swo­ dającą p r z e g l ą d y f i l m ó w i przezroczy (w c z ę ś c i z filmoteki Wykłady na (na m i e s i ą c p r z e d t e r m i n e m głównie przez z UW — w oraz War­ tym t a k ż e w y k ł a d o w c ó w z Indii zatrudnionych w Polsce. P r ó c z nich w spotkaniach tych uczestniczyła grupa p r z e b y w a j ą c y c h wówczas w Polsce H i n d u s ó w oraz p r a c o w n i c y W y d z i a ł u G e o g r a f i i i S t u d i ó w R e g i o n a l n y c h U W . D r u g i z w y j a z d ó w do M u r z y n o w a o d b y w a ł się prawie wyłącznie w gram p r a c y •— w s p ó l n e j przez poszczególnych w związku uczestników z nimi. Na składało się Program praktyczne naszego pobytu graficznej i filmowej gronie u c z e s t n i k ó w w y p r a w y . O m a w i a n y b y ł p r o ­ i indywidualnej drugi ich pobyt doskonalenie zakładał — konieczne, w tematy w Indiach, Murzynowie umiejętności bowiem dyskutowano badawcze stałe i oprócz prezentowane referaty przygotowane wykładów fotografowania prowadzenie i i dyskusji filmowania. dokumentacji naszym zdaniem, d o p e ł n i e n i e foto­ obserwacji i roz- �238 KRONIKA mów. W ciągu nt. fotografii półtorarocznych dokumentalnej j ę t n o ś ć fotografowania). ną część w Murzynowie i przygotowań miejsce spotkania przebiegało Realizowanie pod umiejętnościach. okiem Materiały zapisów te — s t a n o w i ć m i a ł a istot­ filmowych specjalisty, i człowieka założyliśmy szkoleniowe g r u p y p o s i a d a ł a uir.ie- P o p r a w n a d o k u m e n t a c j a fotograficzna zbierania m a t e r i a ł ó w . znanych miały ( n i e z a l e ż n i e od tego, ż e p o ł o w a fotograficznych o — po dużej praktyce wywołaniu i opra­ cowaniu, dostarczą n a m informacji o b ł ę d a c h w ł a s n y c h i p o m o g ą zarazem p o p r a w i ć jakość przyszłej pracy. Trudno byłoby towywanie nych względów zdecydował zidentyfikowaniu zarówno i przy jak wielki był w k ł a d Jacka zasad s i ę z niego z r e z y g n o w a ć . warsztatu programu dokumentacji Wkrótce po pobytu, dokumentacyjnego filmowej, grupy, jakie w y m o g i w i n n a s p e ł n i a ć powrocie z który — czyk, D a g n o s ł a w zaważyło w przygo­ on pomagał to jednak chwili pomagał naszej był tym wiedzy, specjalistą, uświadomić sobie Murzynowa nastąpił ( l e k a r z w y p r a w y , student specjalistyczne przygotowanie w a K a r p (opiekun naukowy, jak który członkom wyjazd. Wyprawa Instytucie składała Jolanta Adamiak, Maryla Magdalena V I roku medycyny, Medycyny indolog, który Złocka przeszedł Tropikalnej w pracownik się Dawid- Gdańsku), Zakładu Środkowego W s c h o d u U W ) i L e c h M r ó z ( o p i e k u n n a u k o w y i k i e r o w n i k w y p r a w y , etnograf, cownik K a t e d r y Etnologii i Antropologii nym składzie, tecznie nie K u l t u r o w e j U W ) . W pierwotnie oprócz wymienionego już Jacka troje s t u d e n t ó w : A n n a weszli w Olędzkiego, znajdowało się grupy wyjeżdżającej —• g ł ó w n i e z przyczyn - z d r o w o t n y c h . I c h p o m o c jeszcze n a l o t n i s k u i po odlocie g r u p y , p r z y ostatnich spraw pra­ planowa­ jeszcze Kardasz, Dorota Pacewicz, M i c h a ł Pacewicz. J e d n a k ż e skład finansowych na nam fotografia. Demski, Jacek K u ś m i e r z , Mateusz Wierciński, oraz A n d r z e j L e d e r Artur Nie pogłębianiu to z 9 o s ó b . U c z e s t n i k a m i b y l i s t u d e n c i etnografii: także Olędzkiego s i ę z c a ł ą g r u p ą i j e j p r a c a m i : do ostatniej opracowywaniu doskonaleniu uczył powiedzieć, g r u p y do w y j a z d u . Z a p r o s z o n y do w s p ó ł u c z e s t n i c t w a w w y j e ź d z i e z r ó ż ­ była bardzo ważna; zwłaszcza osta­ losowo- załatwianiu pomoc Anny K a r - d a s z - D e m s k i e j , c a ł y czas u c z e s t n i c z ą c e j w p r a c a c h p r z y g o t o w a w c z y c h . Celem podstawowym pobytu w Indiach były prace ćwiczeniowo-badawcze w miejscach pielgrzymkowych Indii P ó ł n o c n y c h . G ł ó w n i e na przykładzie Rishikesh, leżącego nad Gangesem i przez cały rok licznie o d w i e d z a n e g o przez przybyszów z c a ł y c h niemal Indii. W t y m hinduistycznym centrum religijnym cały r e s o w a ł y nas takie tematy, terialne atrybuty czas inte­ jak: podział przestrzeni miejsca pielgrzymkowego, ma­ miejsca świętego (ofiary, wota), droga pielgrzyma w rola rzeki w przestrzeni miejsca ś w i ę t e g o , architektura ś w i ą t y n n a i jej h a r m o n i a , i n s t y t u c j a sadhu, bezdomnych Rishikesh, zewnętrzna w ę d r o w c ó w u w a ż a n y c h za ludzi świętych, oraz s y n k r e t y z m r e l i g i j n y ś i w a i c k o - w i s z n u i c k i . Naszą ekspedycję to pobyt w rozpoczęliśmy Delhi. Mając 14 m a r c a na uwadze 1984 r. P i e r w s z y przyszłe prowadzenie etap, badań w 10-dniowy, miejscowości pielgrzymkowej Rishikesh, s t a n o w i ą c e j kompleks ś w i ą t y ń hinduistycznych, się w Delhi o b s e r w a c j ą ś w i ą t y ń i z a c h o w a ń wiernych w ś w i ą t y n i a c h . my w ten s p o s ó b opis i d o k u m e n t a c j ę fotograficzną s k i c h , w i s z n u i c k i c h i ś i w a i c k i c h oraz s i k h i j s k i c h , wybranych mandirów zaś stanowi kościół chrześcijański przejął o d r ę b n y , nie w ł ą c z o n y i włączył się, choćby możliwość porównań w miejscową kulturę ethos. T a k w e s t i a i refleksji dotyczących P o p r z y b y c i u do R i s h i k e s h p i e r w s z e powierzchow­ elementy k u l t u r y Indii, w a ł a n a m s i ę istotna ze w z g l ę d u n a c a ł o k s z t a ł t n a s z y c h s t u d i ó w , n a religioznawcze, dżinij- muzułmańskich i chrześcijańskich. W t y m ostatnim p r z y p a d k u c h o d z i ł o n a m o zorientowanie ne, n a ile zajęliśmy Sporządziliś­ 10 dni p r z e z n a c z o n o gruntu na ile wyda­ zainteresowania europejskiego. na rekonesans, któ­ rego c e l e m b y ł a w e r y f i k a c j a n a s z y c h , p r z y g o t o w a n y c h w k r a j u p l a n ó w b a d a w c z y c h . �239 KRONIKA Zasadniczym sposobem zdobywania towarzyszenie grupom pielgrzymów ofiar, wysłuchiwania nauk z pielgrzymami i służbą Wstępny polegające okres przede i w informacji w była świątyniach, aśramach, w obserwacja w czasie których uczestnicząca składania prowadziliśmy rozmowy aśramową. obserwacji wszystkim spowodował modyfikacje w programie na uściśleniu i zawężeniu tematów w a n i u takich, k t ó r y c h realizacja w y k r a c z a ł a poza n a s z e badawczym, bądź możliwości wyelimino­ lub nie w y d a ­ w a ł a n a m s i ę i n t e r e s u j ą c a w konfrontacji z r z e c z y w i s t o ś c i ą . Ostatecznie następujące dział; tematy: p r z e s t r z e ń wnętrze świątyń śiwaicko-wisznuicki sażenia wnętrz (plany świątynnych tego i z a c h o w a n i a Rishikesh jako miejsca i szczegółowe (zaznaczający c z c i b ó s t w a — pudża, — modłów, opisy) się wyraźnie przy podjęliśmy pielgrzymkowego oraz i jej po­ synkretyzm religijny opisie i a n a l i z o w a n i u oraz z a w a r t y c h w nich symboli); ś w i ą t y n n a wota i i c h znaczenie; pielgrzymów wypo­ ofiara k u rola r z e k i w p r z e s t r z e n i m i e j s c a nad ś w i ę t ą rzeką — Gangesem; geografia n a m i e j s c ś w i ę t y c h ; p r z e j a w y k u l t u poza ś w i ą t y n i ą — p r z y d r o ż n e świę­ mitycz­ ołtarze, drzewa, kamienie. P o d c z a s p i ę c i o t y g o d n i o w e g o p o b y t u w R i s h i k e s h p r o w a d z i l i ś m y liczne i wywiady dotyczące realizowanych ł o ż y l i ś m y na obserwacje ków tematów. Główny nacisk w naszej notowane n a b i e ż ą c o , n a opracowywanie oraz n a d o k u m e n t a c j ę fotograficzną i filmową. Praca rozmowy p r a c y po­ planów i ta m o g ł a rysun­ być wykony­ w a n a jedynie dzięki kontaktom z w ł a d z a m i ś w i ą t y ń i a ś r a m ó w , z przedstawicielami o r g a n i z a c j i z r z e s z a j ą c y c h sadhu, z licznie p r z y b y w a j ą c y m i mymi pobliżu sadhu, mieszkającymi w aśramów bądź pielgrzymami w jaskiniach oraz z s a ­ otaczających nas g ó r . Rishikesh stanowi najważniejszy zespół świątyń hinduistycznych w drodze k u m i e j s c o m p i e l g r z y m k o w y m H i m a l a j ó w . W p o ł ą c z e n i u z l e ż ą c y m n i e opodal, w odle­ g ł o ś c i ok. 25 k m n a p o ł u d n i e , t a k ż e n a d G a n g e s e m — H a r d w a r e m (gdzie z n a j d u j e się n a j w a ż n i e j s z a przywiezionych świątynia pełniający się zespół odczytania funkcji znanie Hardwaru które G a n g i oraz m i e j s c a k r e m a c j i przez p i e l g r z y m ó w pielgrzymkowy. D l a uzyskania właściwej pielgrzymkę biorącą położonych początek w ściśle perspektywy, i znaczenia Rishikesh, w y d a ł o s i ę n a m zasadne oraz m i e j s c p i e l g r z y m k o w y c h zamykają b ą d ź w r z u c a n i a do r z e k i p r o c h ó w bliskich), Rishikesh stanowi i konieczne w Himalajach. do­ dla po­ Miejsc, Hardwarze i prowadzącą przez Rishikesh. Kolejny więc etap w y j a z d u do I n d i i to m i e s i ę c z n y pobyt w trzech ważnych m i e j s c a c h p i e l g r z y m k o w y c h H i m a l a j ó w — t a k w a ż n y c h , ż e dotarcie do n i c h cza pielgrzyma z grzechów soko położone wiec Gaumukh, także składa spod k t ó r e g o w Do miejsc tych B a d r i n a t h , K e d a r n a t h oraz wypływa modlitwach i z którego i bierze ceremoniach należą oczysz­ dość Gangotri początek świątynnych, i wy­ lodo­ Ganges. T a m prowadziliśmy o b s e r w o w a l i ś m y z a c h o w a n i a w i e r n y c h i s t a r a l i ś m y s i ę r e j e s t r o w a ć to, c o s i ę n a obraz m i e j s c a dokumentację fotograficzną, wiązuje najcięższych. (3,5-4 t y s . m n.p.m.) uczestniczyliśmy rozmowy, nawet zakaz świętego i pielgrzymki. Nieprzerwanie fotografowania wnętrz świątyń i jedynie k i l k a k r o t n i e , po staraniach, u d a ł o s i ę n a m u z y s k a ć pozwolenie n a przekroczenie k a l i ś m y m. i n . z e z w o l e n i e n a zapis f i l m o w y wieczornych obrzędów gromadziliśmy c h o ć nie z a w s z e b y ł o to m o ż l i w e , g d y ż w I n d i a c h obo­ k u czci b ó s t w a w i dokładną dokumentację Neelkanth długich tego z a k a z u — świątyni (uzys­ fotograficzną leżącej nie opo­ dal Rishikesh). Lodowiec poznanych G a u m u k h ze ź r ó d ł e m przez grupę Gangesu, w Himalajach, ostatnie z p i e l g r z y m k o w y c h zamknął okres pracy w Indiach. miejsc Pozosta­ ła j u ż t y l k o droga do D e l h i i p o w r ó t do P o l s k i . Znacznej części prac towarzyszył poznany przez n a s w D e l h i socjolog, dokto- �240 KRONIKA rant z Uniwersytetu Delhijskiego. Ponieważ jego praca dotyczy Polski, kontakt z n a m i b y ł d l a niego w a ż n y , a d l a n a s jego p o m o c b a r d z o istotna. K h a l i d spędził z nami większość czasu w Rishikesh, a następnie towarzyszył Tyabji nam faktyczny członek grupy w H i m a l a j a c h i w Delhi, w dniach p o p r z e d z a j ą c y c h jako powrót do P o l s k i . O k a z a ł s i ę ś w i e t n y m t o w a r z y s z e m , a p o m o c jego w i e l o k r o t n i e b y ł a bar­ dzo p o t r z e b n a . Po trzech m i e s i ą c a c h rządkowania obserwacji, tacja dać plan (8 m m ) nie własną mogła i jego w dwóch prawy. oraz w y w i a d y . N a l e ż y z grupy dla p r a c o w n i k ó w dla Sekcji Indologii zainteresowanych to przez równo dalsze czasie dokumen­ czarnobiałych), zapis filmy. Dał bezpośrednie i studentów przeżycie, o c z e k i w a ń wobec poznawanego tematów związanych miejsce były w czasie sześć prowadzonych pierwsze publiczne Wschodu tematów: wy­ spotkań przez wystąpie­ K a t e d r y Etnologii i Antropologii Środkowego kra­ z Indiami aktualnie przez c z ł o n k ó w przedstawiane w ramach zajęć (wykładów) z Zakładu oraz d l a Kultu­ wszystkich t u r y s t y k a r e l i g i j n a , droga świątynny. prace i n a j b l i ż s z e opracowywanie by po­ miejsca ś w i ę t e g o , kult drzew, a ś r a m y i ś w i ą t y n i e Rishikesh, prowadzone literaturę, w wybranych świątyń, podjęcie osób. Zaprezentowano — ofiarny o b r z ę d Aktualnie dii i 20 g r u d n i a 1984 r . m i a ł o p i e l g r z y m a , topografia pudża jest tematów z naszej Katedry, do dokonanych d o d a ć , ż e k o n t a k t z I n d i a m i d a ł to, czego i własnych opracowanych się: zapisy i negatywów pracach magisterskich przygotowywanych Olędzkiego. rowej, do P o l s k i i p r z y s t ą p i ł a składają wnętrz dyskusje siebie kultury. Potwierdzeniem Niektóre Jacka i opisy diapozytywowych lektura, w y k ł a d y , ze s t u d e n t a m i nie (300 t a ś m refleksję, określenie ju grupa p o w r ó c i ł a materiału, na który Rishikesh, plany fotograficzna filmowy pobytu przywiezionego pełniej zajęć w plany uczestników przywiezionych materiałów, przedstawić Katedrze, w wych, w trakcie organizowanej tematy, czasie nad wyprawy uzupełnianie którymi wystąpień w do I n ­ wiedzy po­ pracowaliśmy, za­ towarzystwach nauko­ p r z e z nas n a U n i w e r s y t e c i e w y s t a w y , j a k i w staci a r t y k u ł ó w do c z a s o p i s m a „ O r i e n t " (a t a k ż e i i n n y c h p e r i o d y k ó w ) oraz w cach magisterskich. M a m y n a d z i e j ę Koło Naukowe Etnografów zrealizować to n i e tylko po­ pra­ j e do c z e r w c a 1985 r. grupa, k t ó r a była w Indiach. Mniej w i ę c e j p ó ł r o k u p ó ź n i e j w s t o s u n k u do p r a c g r u p y i n d y j s k i e j r o z p o c z ę ł y s i ę p r z y ­ gotowania studenckiego gotowaniach dując rozpoczęli 6-7-miesięczny „Etnografii" znajdzie i p r a c o w i t y m pobycie. w y j a z d u do A f r y k i . P o j e s z c z e b a r d z i e j u c i ą ż l i w y c h oni swoją pobyt się ich na wyprawę tym U f a m y , ż e te początku kontynencie. informacja i ż b y przez kolejne lata p a n o w a ł w po — grudnia Zapewne miejmy w 1984 następnym nadzieję d w a w y j a z d y nie w y c z e r p i ą — przy­ г., p r z e w i ­ tomie pomyślnym aż tak inwencji, zastój. Wolimy raczej przypuszczać, że r o z p o c z n ą j a k i ś n o w y okres p r a c y K a t e d r y i s t u d i u j ą c y c h t a m m ł o d y c h l u d z i . Obie wyprawy są p o m y s ł e m i wynikiem zabiegów przede wszystkim studen­ t ó w . T r z e b a j e d n a k p o w i e d z i e ć , ż e bez ogromnej p o m o c y w ł a d z U n i w e r s y t e t u , w ł a d z naszego W y d z i a ł u , cy władz k i e r o w n i k a naszej legów kładów Wydziału z obu t y c h p l a c ó w e k Przemysłu -Zagranicznych: Geografii i S t u d i ó w Katedry i kierownika Zakładu oraz bez pomo­ Wschodu, ko­ pomocy w i e l u instytucji (Mazowieckich Z a ­ Owocowo-Warzywnego „Inter R e g i o n a l n y c h , bez Środkowego w Tarczynie, Fragrances", „Landmark", Przedsiębiorstw „Converta", zorganizowanie w y j a z d u b y ł o b y zapewne n i e m o ż l i w e „Savitor", Polonijno„Introl"), i ż a d n e p o d z i ę k o w a n i a nie s ą w stanie w y r a z i ć n a s z e j w d z i ę c z n o ś c i . Lech Mróz, Magdalena Złocka �241 KRONIKA FESTIWAL CYGAŃSKI W CHANDIGARH W grudniu 1973 r . o t w a r t y Studies. Inicjatorem powstania plomata, lingwista, został w (INDIE) C h a n d i g a r h I n d i a n Institute Instytutu b y ł Weer badacz k u l t u r y C y g a n ó w Rajendra Rishi, w Europie i Azji. of Romani indyjski dy­ Istniejący j u ż po­ n a d 20 l a t I n s t y t u t w s w e j d z i a ł a l n o ś c i z a k ł a d a n a s t ę p u j ą c e cele: — potrzymywanie kontaktów między Romami żyjącymi w różnych częściach ta w n o w o c z e s n y m — inicjowanie, popieranie, ułatwianie badań nad językiem przydzielenie w t y m celu s t y p e n d i ó w odpowiednim festiwali kulturalnych, i kulturą Romów oraz osobom; — zaznajamianie R o m ó w z k u l t u r a l n y m dziedzictwem — organizowanie świa­ społeczeństwie; Indii; konferencji, seminariów, lektoratów na t e m a t k u l t u r y i j ę z y k a R o m ó w d l a lepszego i c h z r o z u m i e n i a oraz n a w i ą z a n i a p r z y ­ jaźni między Romami i innymi ludźmi na świecie. Te wielkie cele r e a l i z o w a n e s ą p r z e z grono o s ó b s k u p i o n y c h w o k ó ł dyrektora I n s t y t u t u , k t ó r y m od p o c z ą t k u j e s t W . R . R i s h i i w k t ó r e g o p r y w a t n y m d o m u m a siedzibę sytetu Instytut. Osoby Pendżabskiego, wych pracowników, czerpie daży poza z publikowania wydawnictw publikuje te to r o z m a i c i n a u k o w c y , oraz s y m p a t y c y artykuły dyrektorem, który reklam oraz Romów. Uniwer­ Środki i prywatnych. Instytutu, a także teksty etato­ na działalność od 1974 r. p ó ł r o c z n i k u , państwowych z działalności miejscowego jest e m e r y t e m . w wydawanym dotacji głównie I n s t y t u t nie m a w z a s a d z i e ze Półrocznik naukowe sprze­ „Roma" i popularne n a t e m a t k u l t u r y , h i s t o r i i i j ę z y k a R o m ó w n a ś w i e c i e . W 1983 r . u k a z a ł s i ę 2 z e ­ szyt 7 voluminu. Cyganów conych Instytut prowadzi na całym kulturze indyjską świecie, Romów, genezę jest szeroką akcję popularyzacji wiedzy współorganizatorem usiłuje uświadomić tego l u d u i w a l c z y światowych światowemu na forum ruchowi parlamentu n a temat imprez poświę­ cygańskiemu indyjskiego o uznanie R o m ó w za e m i g r a n t ó w i n d y j s k i c h ż y j ą c y c h w rozproszeniu. W 1976 r . o d b y ł s i ę w C h a n d i g a r h I Ś w i a t o w y F e s t i w a l R o m ó w , n a k t ó r y z j e ­ c h a ł o blisko kusje 60 C y g a n ó w z kilku n a temat w s p ó ł c z e s n e j krajów. II Międzynarodowy Festiwal R o m ó w nie ok. 70 C y g a n ó w Norwegia, Józef w z 10 k r a j ó w — prezes T a r n o w i e , oraz A d a m twórca muzealnej kolekcji zespoły artystyczne interesujący czownicy (znani Cygańskiego cyganologicznej. Indii, wyróżniająca liczba Muzeum W czasie g r u p y kobiet Lobana), wisiorków się zwłaszcza ozdób żyją itp. B a n j a r a kobiet. w formie Okręgowego w miejscowe, Banjarów. n a terenie zachowuje bardzo W stroju naszyjników, tradycyjny k o c z o w n i k a m i , w ę d r u j ą c y m i ze s k r o m n y m i n w e n t a r z e m z Polski: Tarnowie, trwania festiwalu z plemienia którzy strojem metalowych dys­ Kulturalno-oświatowego wystąpiły z w obyczaj, są liczbie n a terenie tym uwagę bransolet, których S ą to k o ­ Indii ok. 20 m i l i o n ó w . J e s t to j e d n a z n a j b a r w n i e j s z y c h g r u p e t n o g r a f i c z n y c h ogromna i Jugosławia, się 2 delegatów Hiszpanii i S z w e c j i oraz był występ artystyczne jej rozwoju. Francja, Hiszpania, Stowarzyszenia Bartosz — dyrektor t e ż pod n a z w ą w o d b y ł s i ę w d n . 29-30 X I 1983 r . W g r o ­ Szwajcaria) znalazło z Jugosławii, zwłaszcza się występy i tendencji (Belgia, Dania, Polska, R F N , Szwecja, Kamiński Odbyły kultury R o m ó w zwraca dzwoniących pernamentnymi tradycyjnymi, wielkimi wo­ zami o d w u kołach. Jeden Romów. się dzień spotkania Głównie niemożność porozumienia czyli bowiem Kalo z Hiszpanii, a także mie poświęcony mówiono zarówno szczątkowej. Kalo b y ł seminarium o języku, przy różnych grup Romowie z Europy Romowie absolutnie fińscy. na temat j ę z y k a pierwszorzędną cygańskich. i kultury sprawą W seminarium okazała uczestni­ Ś r o d k o w e j , j a k t e ż Sinti z R F N oraz C i ostatni tego j ę z y k a m o ś ć p r z y n a l e ż n o ś c i do l u d n o ś c i c y g a ń s k i e j . 16 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 czym znają nie z n a j ą , język choć romani w zachowują for­ świado­ �242 KRONIKA Postanowiono byłoby w powołać pierwszym n i c t w a technicznego, ką formę języka komisję rzędzie d/s języka spróbowanie romani, której ustalenia zasady zasadniczym celem współczesnego słow­ politycznego etc. Z c z a s e m , b y ć m o ż e , u d a s i ę w y p r a c o w a ć r o m a n i , k t ó r y m o ż n a b y u z n a ć z a r o d z a j sztucznego j ę z y k a , ta­ słu­ ż ą c e g o w charakterze j ę z y k a kongresowego. Ważnym z politycznych względów wydarzeniem było spotkanie delegatów fe­ s t i w a l u z p r e m i e r e m I n d i i , I n d i r ą G a n d h i . S p o t k a n i e to m i a ł o p o d k r e ś l i ć f a k t p r z y ­ należności Cyganów do w s p ó l n o t y r a s p e c j a l n y postulat, w i n d y j s k i c h oraz w ł ą c z e n i e wo uprawnionego narodów Indii. Wystosowany języka kultur, Instytut Romani w z i ą ł wersytecie w za do premie­ emigrantów r o m a n i do k o n s t y t u c j i I n d i i j a k o j ę z y k a urzędo­ do u ż y w a n i a p u b l i c z n i e . Dla podkreślenia łączności z Romani Europy nia został k t ó r y m wnioskuje się o uznanie C y g a n ó w Chandigarh studiów n a siebie i dążności zobowiązanie co r o k u 2 s t u d e n t ó w do w z a j e m n e g o sfinansowania cygańskich pozna­ na z Europy. Adam Bartosz uni­ �