https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/216da2515e3b3f0aaeeb3ef9a00deacb.pdf 51a35af6bfdc0c967e0c1997499620f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1247 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1151 Title A name given to the resource Elementarne składniki kulturowych koncepcji rzeczywistości w symbolice ruchu tanecznego / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.83-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 JOLANTA KOWALSKA (Zakład Etnografii I H K M P A N w Warszawie) ELEMENTARNE SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWISTOŚCI W SYMBOLICE RUCHU TANECZNEGO Część I KULTUROWE KWALIFIKACJE RUCHU A S Y M B O L I K A RUCHU TANECZNEGO A r t y k u ł ten zawiera k o l e j n y f r a g m e n t r o z w a ż a ń d o t y c z ą c y c h t a ń c a j a k o f o r m y przekazu t r e ś c i k u l t u r o w y c h . S z u k a m w n i c h odpowiedzi na pytanie, j a k i e cechy t a ń c a d e c y d u j ą , że m o ż e on p e ł n i ć w k u l t u r z e r o l ę ś r o d k a przekazu *. W a r t y k u l e poprzednim, p o ś w i ę c o n y m k w e s t i i me­ c h a n i z m u i ś r o d k ó w przekazu tanecznego (Kowalska, 1985), w y k a z a ł a m , że j e d n o s t k i elementarne r u c h u , o k r e ś l a n e w kinezyce i k i n e t o g r a f i i m i a ­ n e m k i n e m ó w , nie p o s i a d a j ą znaczenia autonomicznego. Ł ą c z o n e s ą w pewne całości r u c h o w e i p e ł n i ą r o l ę z n a k ó w w rezultacie d o b o r u i k o m ­ pozycji w s z e l k i c h u ż y t y c h e l e m e n t ó w z n a c z ą c y c h t a ń c a , ze w z g l ę d u na w ł a ś c i w ą t y m elementom i i c h z w i ą z k o m , k u l t u r o w ą k o n o t a c j ę . T e m u zagadnieniu: w p ł y w u k u l t u r o w y c h k o n o t a c j i r u c h u na s y m b o l i k ę r u c h u tanecznego i t a ń c a , p o ś w i ę c a m przedstawiane obecnie r o z w a ż a n i a . W pierwszej i c h fazie zadaniem p o d s t a w o w y m b y ł o ustalenie i p r z y ­ j ę c i e jednolitego k r y t e r i u m k w a l i f i k a c j i r u c h u . Jest n i m idea c z ł o w i e k a j a k o t a ń c z ą c e g o c e n t r u m emisji i w a l o r y z a c j i r u c h u . P o w s t a ł a ona w w y n i k u p o ł ą c z e n i a w n i o s k ó w w y p ł y w a j ą c y c h z analizy m i t u o s t w ó r ­ c z y m t a ń c u S i w y - N a t a r a d ż y (Kowalska, 1984), k t ó r y to m i t w całości 1 * Artykuł ten powstał na podstawie jednego z rozdziałów pracy doktorskiej pt. „ T a n i e c j a k o f o r m a p r z e k a z u t r e ś c i k u l t u r o w y c h " p r z y g o t o w y w a n e j p r z e z e m n i e w Zakładzie 1 Etnografii Pokrewna, koncepcja IHKM jakkolwiek człowieka PAN, pod o p i e k ą prof, dr M a r i i skoncentrowana na jako centrum emisji ruchu technicznej Frankowskiej. stronie zagadnienia, l e ż y u podstaw kinetografii, tody zapisu t a ń c a i r u c h u , stworzonej przez Rudolfa L a b a n a . P o r ó w n a j : 1926, 1956; Knust, 1956, 1979. me­ L a b a n, �84 JOLANTA KOWALSKA p r o w a d z o n y c h przeze m n i e prac s p e ł n i ł r o l ę i n s p i r u j ą c ą , a nawet i l u m i n a c y j n ą , ze s t w i e r d z e n i e m Marcela Maussa, iż c i a ł o l u d z k i e jest podsta­ w o w y m n a r z ę d z i e m poznania, j a k i m dysponuje c z ł o w i e k , a t e c h n i k i po­ s ł u g i w a n i a się c i a ł e m są w y r a z e m stosunku c z ł o w i e k a do rzeczywisto­ ści (Mauss, 1977, s. 543) . C z ł o w i e k o tak r o z u m i a n y c h p r e r o g a t y w a c h w t a ń c u (i i n n y c h zachowaniach) operuje r u c h o w y m i s y m b o l a m i odzwier­ c i e d l a j ą c y m i z i n t e r n a l i z o w a n ą przez niego w i e d z ę i k o n c e p c j ę r z e c z y w i ­ stości. Zarazem jest s w o i s t y m c e n t r u m jej poznania, p r z y c z y m n a r z ę ­ dziem poznania jest l u d z k i e ciało . B y w s k a z a ć o g ó l n i e znane w t y m zakresie f a k t y dość w s p o m n i e ć p i e r ­ w o t n e j e d n o s t k i m i a r y i wagi, p r o b i e r z e m k t ó r y c h z r e g u ł y b y ł o w ł a ś ­ nie l u d z k i e ciało, czy rachunek d z i e s i ę t n y —- p o c h o d n ą b u d o w y p i e r w o t ­ nego l i c z y d ł a : l u d z k i c h d ł o n i . W s k a z u j ą c z a ś na b u d o w ę c z ł o w i e k a j a k o na ź r ó d ł o i d e t e r m i n a n t ę jego m o ż l i w o ś c i r u c h o w y c h oraz na ciało l u d z ­ kie jako skondensowany i d e o g r a m o r i e n t a c j i przestrzennej w r a c a m w k r ą g interesujących mnie zagadnień. S u b i e k t y w n y o d b i ó r r z e c z y w i s t o ś c i przez c z ł o w i e k a wyznacza p o d ­ stawowe relacje czasowo-przestrzenne jak: g ó r a — d ó ł , p r z ó d — t y ł , l e w o — prawo, p r z y s z ł y — p r z e s z ł y , t e r a ź n i e j s z y — k t ó r y z d a r z y f ł ] się k i e d y ś i t p . W n a s t ę p s t w i e k u l t u r o w e j o b i e k t y w i z a c j i s t a j ą się one „ p i e r w o t n y m i ce­ g i e ł k a m i " symbolicznych k l a s y f i k a c j i ( M i e l e t y ń s k i , 1981, s. 286). One zdecydowały o strukturze kanonu rzeźbiarskich w y o b r a ż e ń Siwy-Natar a d ż y . D e c y d u j ą t a k ż e o sposobach p o s ł u g i w a n i a się przez l u d z i r u c h e m w t a ń c u i o s t r u k t u r z e t w o r z o n y c h przez n i c h t e k s t ó w tanecznych. W tej części a r t y k u ł u p r z e d s t a w i a m k u l t u r o w ą k l a s y f i k a c j ę r u c h u i jego antytezy, klasyfikacje r u c h u ze w z g l ę d u na jego czasowo-przestrzenny aspekt oraz w p ł y w t y c h k l a s y f i k a c j i na s y m b o l i k ę r u c h u t a ­ necznego, a p o ś r e d n i o t a ń c a . Część n a s t ę p n a p o ś w i ę c o n a b ę d z i e o m ó w i e ­ n i u relacji ł ą c z ą c y c h z w a l o r y z o w a n y r u c h ze z w a l o r y z o w a n y m „ l u d z k i m ś w i a t e m czasu i przestrzeni" (Cassirer, 1977, s. 108) ze w z g l ę d u na w y ­ p ł y w a j ą c e stąd implikacje symboliki tańca. 2 3 2 Waga i dla nowego we wstępie prekursorska kierunku do prac Socjologii rola w zaprezentowanego etnologii, i antropologií, spostrzeżenia podkreślana przez Marcela Claude potwierdzona została w praktyce czej. Z n a l a z ł o to odbicie w p r a c a c h M a r g a r e t M e a d , R u t h B e n e d i c t i C l y d e hohna, k t ó r e poszły kulturowych, Blackinga i oraz w innych, W tej t e ż t r a d y c j i na terenie w prowadzonych Zjednoczonych, dla tego w tomie z a t y t u ł o w a n y m The 8 współcześnie symbolice sytuuje się r o z w i j a j ą c y Stanów Reprezentatywny kierunku rozpoznania psychologicznych motywacji poświęconych kierunku Mary Douglas, posługiwania się określany poszukiwań of the jest Body jako zbiór „antropologia prac a u t y z m u . Zob.: Deikman, Johna ciałem. ciała". ( L o n d o n 1977). leczenia psychiatrycznego, s z c z e g ó l n i e w 1966. Kluckzjawisk opublikowanych K o n s t a t a c j a tego k u l t u r o w o - b i o l o g i c z n e g o f e n o m e n u s t a ł a s i ę i n s p i r a c j ą w a d z e n i a t e r a p i i r u c h o w e j do badaw­ się w ostatnich latach, przede w s z y s t k i m kierunek Anthropology pracach sposobów Maussa Levi-Straussa wpro­ wypadkach �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI I. D Y C H O T O M I A RZECZYWIST. W SYMB. TAÑCA 86 RUCH—BEZRUCH D y c h o t o m i i ruch—bezruch odpowiada para k a t e g o r i i egzystencjalnych: ż y c i e i ś m i e r ć . R u c h jako ś w i a d e c t w o a zarazem s y m b o l ż y c i a i bezruch jako ś w i a d e c t w o i s y m b o l ś m i e r c i . Przekonanie w i ą ż ą c e podstawowe sta­ n y w ł a ś c i w e nie t y l k o k o n d y c j i l u d z k i e j , ale w ogóle p r z y r o d z i e o ż y w i o ­ nej, z i c h z e w n ę t r z n y m i p r z e j a w a m i jest f a k t e m powszechnym. P o r u ­ sza się samoistnie, a w i ę c ż y j e , jest nieruchome, a w i ę c m a r t w e — oto o b o w i ą z u j ą c y w t y m w y p a d k u k a n o n m y ś l e n i a . Przekonanie to jest za­ razem tak g ł ę b o k i e , że wspiera się na n i m z a s a d n o ś ć p r z y p i s y w a n i a zja­ w i s k o m p r z y r o d y n i e o ż y w i o n e j a t r y b u t u życia. Obdarzane b y ł y n i m i na p r z y k ł a d w i a t r , słońce, woda i t p . Co w i ę c e j , są one na tej podstawie antropomorfizowane . R u c h jest p r z y t y m k o j a r z o n y nie t y l k o z ż y c i e m jako stanem m n i e j czy bardziej t r w a ł y m , ale z ż y c i e m jako k a t e g o r i ą o n t o l o g i c z n ą w sensie p e w n e j j a k o ś c i istnienia. Analogicznie, bezruch jest nie t y l k o s y m p t o ­ m e m ś m i e r c i i s y m b o l e m nieistnienia w kategoriach życia ziemskiego , lecz t a k ż e reprezentantem a l t e r n a t y w n e j w stosunku do życia k a t e g o r i i bytu. Przedstawiona logika k o j a r z e ń r u c h u i bezruchu znajduje odzwier­ ciedlenie w w i e l u przekazach m i t y c z n y c h . R u c h w y s t ę p u j e w n i c h wraz z k r e a c j ą życia, p r z y c z y m asocjowany jest z d w o m a znaczeniami, w za­ leżności od f u n k c j i , k t ó r ą p e ł n i w zdarzeniach m i t y c z n y c h . M o ż e to b y ć w i ę c r u c h j a k o p o c z ą t e k kreacji, na p r z y k ł a d : p i e r w s z y r u c h — d r g n i e n i e o ż y w i a j ą c y zgodnie z m i t o l o g i ą h i n d u s k ą m a r t w ą ma­ t e r i ę (Comaraswami, 1964, s. 155), s p i r a l n y r u c h w e w n ą t r z jaja kosmicz­ nego, od k t ó r e g o „ w s z y s t k o się z a c z ę ł o " wedle kosmogonicznych w y o b r a ­ ż e ń D o g o n ó w , czy b i e r n y r u c h dziewicy L u o n n o t a r na falach praocean u , za k t ó r e g o p o ś r e d n i c t w e m u k s z t a ł t o w a n a z o s t a ł a r z e c z y w i s t o ś ć w f i ń 4 5 6 * Przy ten tym niejednokrotnie r y powietrzne p o w s t a j ą Na wszystkie ten na tańczą. Szczególnie skutek t a ń c a niewidocznych dla t e m a t p o r ó w n a j : Mythology 181-183, 286; t. 6, s. 233, 236; M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 5 Races, 1964, Sachs, 1965, dalece, ż e p o s i a d a ć m a Graves, 1967, oczu l u d z k i c h t. 2, s. 193; s. 87, Jung, 1976, 1978, s. 48-58; H u x l e y , Jajo kosmiczne w wirowy t. 4, s. 9, 114, 231. s. 37; Kalewala, 1980, 179, Także: Sam zgodnie z n i e k t ó r y m i wi­ postaci. Ł 11, s. 323. Z o b a c z n a t e m a t b e z r u c h u w p r a k t y k a c h r e l i g i j n y c h : v a n der kreatora atrybut wiatr przeka­ s. 621-623; 1979, s. 430-431. 532-544; e all 1, s. 470-485; z a m i z d o l n o ś ć z a p ł a d n i a n i a . Por.: H a a v i o, of często przekonanie, że t. 7, s. 81; t. 8, s. 70; t. 9, s. 274; a n t r o p o m o r f i z o w a n y j e s t tak s. one p r z y p i s y w a n y jest wiatrowi. Powszechne jest na p r z y k ł a d (Nazwanego taniec s. 61-62, 95-101. Amma s. 137-138. N a temat symboliki L e e u w, bezruchu: 1978b, Douglas, 1977, s. 29-37. mitach D o g o n ó w t w o r z ą cztery p o ł ą c z o n e ramiona boskim wokół garncarzem). własnej osi. Spiralny Za: ruch Griaule, zaś wewnątrz Amrna, jaja Dieterlen, to 1965, �86 JOLANTA KOWALSKA skiej w e r s j i stworzenia ś w i a t a , j a k przedstawia j ą epos Kalewala (Kalewala, 1980, s. 8-10). Z drugiej strony ruch w y s t ę p u j e w mitach kreacyjnych jako działa­ nie t w ó r c z e . S ą n i m m i ę d z y i n n y m i : w y ł o n i e n i e się z Chaosu i taniec E u r y n o m e , m a j ą c y k o n o t a c j ę a k t u s t w ó r c z e g o w pelazgijskim micie k r e a ­ c y j n y m (Graves, 1967, s. 37), potarcie d ł o n i i s p l u n i ę c i e A r u r u , t w o r z ą ­ cej herosa E n k i d u w b a b i l o ń s k i m eposie Gilgamesz (Gilgamesz, 1967, s. 7), r u c h tanecznego k o ł a b o g ó w , k t ó r z y zgodnie z R i g w e d ą w y t a ń ­ c z y l i ś w i a t z C h a o s u , n u r k o w a n i e i w y d o b y c i e z i e m i z dna oceanu przez pomocnika boga w m i t o l o g i i s ł o w i a ń s k i e j (Dragomanov, 1961; T o ­ m i c k i , 1976) czy autokreacyjna penetracja przestrzeni d o k o n y w a n a w m i ­ t o l o g i i I n d i a n Omaha przez bezcielesne dusze i s t n i e ń w p o s z u k i w a n i u miejsca, gdzie m o g ł y b y p r o w a d z i ć c i e l e s n ą e g z y s t e n c j ę (Alexander, 1964, s. 98). Bezruch natomiast w s p ó ł w y s t ę p u j e w m i t o l o g i a c h w r a z z nieistnie­ n i e m l u b zamieraniem ż y c i a . Przede w s z y s t k i m jest stanem p r z e d w s t ę p ­ n y m , p o p r z e d z a j ą c y m k r e a c j ę . Po w t ó r e , jest stanem p o ś r e d n i m , poprze­ d z a j ą c y m re-kreowanie w c y k l i c z n y c h koncepcjach istnienia. P r z y k ł a ­ dem bezruch N o c y B r a h m y w hinduistycznej d o k t r y n i e r e l i g i j n e j . Po trzecie, bezruch w y s t ę p u j e w m i t a c h j a k o efekt d e s t r u k c y j n y c h d z i a ł a ń sił nadprzyrodzonych, k t ó r e z r e g u ł y s t a n o w i ą r e a k c j ę na b ł ę d n e p o s t ę ­ powanie p i e r w s z y c h ł u d z i ; p r z y k ł a d e m k a t a k l i z m kosmiczny w y w o ł a ­ n y bezruchem ciał niebieskich, w m i t o l o g i i C z e j e n n ó w (Alexander, 1964, s. 99-100). Destrukcja b y w a t a k ż e w y n i k i e m sporu m i ę d z y b ó s t w a m i . R e p r e z e n t a t y w n y jest w t y m w y p a d k u j a p o ń s k i m i t o p i e r w s z y m za­ ć m i e n i u S ł o ń c a , s p o w o d o w a n y m u k r y c i e m się o b r a ż o n e g o przez K s i ę ż y c S ł o ń c a w e w n ę t r z u g ó r y ( K o t a ń s k i , 1983, s. 125-127). Jako ś r o d e k u m o ż l i w i a j ą c y p r z e ł a m a n i e owego kryzysowego b e z r u ­ chu ponownie w y s t ę p u j e r u c h . W o b y d w u w s p o m n i a n y c h w y ż e j m i t a c h jest to taniec. W micie C z e j e n n ó w — p o d a r o w a n y l u d z i o m przez r e p r e ­ zentanta sił nadprzyrodzonych G r z m i ą c y P i o r u n , w micie j a p o ń s k i m — w y k o n a n y przez b o g i n i ę A m e - n o u z u m e . 7 8 Ruchowi", k t ó r y zgodnie ze s w ą k u l t u r o w ą k w a l i f i k a c j ą jest symbo­ lem i ś w i a d e c t w e m życia, w przypadku gdy w y s t ę p u j e jako działanie, 7 W ten s p o s ó b zgodnie z m i t o l o g i ą h i n d u s k ą p r z e b i e g a ć m i a ł a p i e r w o t n a cja świata. 8 krea­ Hinduistyczna doktryna religijna opiera s i ę na koncepcji zamierania i o d r a ­ d z a n i a s i ę ś w i a t a w c y k l u D n i i N o c y B r a h m y . W czasie N o c y m a t e r i a jest m a r ­ t w a , n i e r u c h o m a . D z i e ń r o z p o c z y n a s i ę od p i e r w s z e g o d r g n i e n i a — r u c h u — M a h a d e v y . Zob.: C o m a r a s v a m i , 1964, s. 155. „ G d y M a h a d e v a b u d z i s i ę z n i e ­ ruchomego milczenia, z a c h w y t u i czyni p i e r w s z y taneczny ruch, drgnienie prze­ n i k a m a r t w ą m a t e r i ę , p r z e p ł y w a j ą przez n i ą fale w i b r a c j i , d ź w i ę k u , b u d z ą c j ą i przenikając pulsującym życiem". �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAÑCA 87 w ł a ś c i w a jest t a k ż e dychotomiczna k w a l i f i k a c j a . M o ż e b y ć on z a r ó w n o działaniem konstrukcyjnym, jak i destrukcyjnym, w konsekwencji zaś d z i a ł a n i e m t r a n s f o r m u j ą c y m . E g z e m p l i f i k a c j i dostarcza taniec S i w y - N a t a r a d ż y . M o ż e b y ć t a k ż e ś r o d k i e m t w o r z e n i a in minus, j a k ma t o m i e j ­ sce w dualistycznych koncepcjach kosmogonicznych, zgodnie z k t ó r y m i w dziele t w o r z e n i a b r a ł o u d z i a ł d w ó c h d e m i u r g ó w . W rezultacie z a ś p o w s t a w a ł a dwoista r z e c z y w i s t o ś ć dobra i zła. Jak w a ż n a jest ta k w a l i f i k a c j a r u c h u w y k a ż ą dalsze r o z w a ż a n i a . W t y m miejscu stwierdzam, że obok d y c h o t o m i i ruch—bezruch denot u j ą c e j p a r y p o j ę ć istnienie—nieistnienie oraz ż y c i e — ś m i e r ć , f u n k c j o n u ­ je para k a t e g o r i i r u c h [ + ] i r u c h [ — ] , w a r t o ś c i u j ą c a r u c h , a w konse­ k w e n c j i d z i a ł a n i a i zachowania ruchowe. D l a m n i e i n t e r e s u j ą c e są prze­ de w s z y s t k i m w y p ł y w a j ą c e s t ą d i m p l i k a c j e k u l t u r o w y c h k w a l i f i k a c j i s t a n ó w r u c h u i bezruchu, a dalej t r e ś c i , k t ó r e m o g ą one w y o b r a ż a ć w tańcu. W p r a k t y c e tanecznej z w i ą z a n e j z o b r z ę d o w o ś c i ą samo pojawienie się t a ń c a stanowi n i e j e d n o k r o t n i e w y r a z t r e ś c i ż y c i e , jego zamarcie z a ś , bezruch, t r e ś c i : nieistnienie, ś m i e r ć , stan p r z e j ś c i o w y . P r z y k ł a d e m — znane z t e r e n u S ł o w i a ń s z c z y z n y oprowadzanie maszkar z w i e r z ę c y c h w okresie G o d ó w . Oprowadzane z w i e r z ę (najczęściej koza l u b t u r , t u ­ r o ń ) , zgodnie z d r a m a t u r g i ą d z i a ł a n i a t a ń c z y , skacze i na wszelkie spo­ soby d o k u m e n t u j e w r u c h u s w ą ż y w o t n o ś ć . W i ą z a n a jest z t y m w r ó ż b a o p o m y ś l n y m p l o n o w a n i u r o ś l i n u p r a w n y c h . W p e w n y m momencie z w i e ­ r z ę „ u m i e r a " , t o jest pada na z i e m i ę i l e ż y b e z ruchu; później „ z m a r t w y c h w s t a j e " i , b y o t y m z a ś w i a d c z y ć , ponownie t a ń c z y i skacze. Podobne f a k t y — ś m i e r c i w y o b r a ż o n e j bezruchem i ż y c i a p o ś w i a d ­ czanego r u c h e m i t a ń c e m — w y s t ę p u j ą w tanecznej p a n t o m i m i e z tere­ n u U k r a i n y , znanej pod n a z w ą kostrubońko, czy w czeskim t a ń c u u m e r lec. „ U m a r ł y m " i n i e r u c h o m y m uczestnikiem d z i a ł a ń jest w n i c h c z ł o ­ w i e k o ż y w i a n y p r z y p o m o c y t a ń c a przez p o z o s t a ł y c h i c h uczest­ n i k ó w , po c z y m — j u ż j a k o „ ż y w y " — w c h o d z i do grona t a ń c z ą c y c h ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 273). A n a l o g i c z n y scenariusz p o r z ą d k u j e d z i a ł a n i a podejmowane w w y p a d ­ k u , g d y jeden z w y k o n a w c ó w „ t a ń c a n i e d ź w i e d z i a " , w y k o n y w a n e g o przez K w a k i u t l ó w podczas i n i c j a c j i m ł o d z i e ń c ó w na c z ł o n k ó w tajnego stowa­ rzyszenia, p o p e ł n i a ł p o m y ł k ę . M u s i a ł on, zgodnie z p r z y j ę t y m r y t u a ł e m , u p a ś ć na z i e m i ę i b y ł symbolicznie r o z r y w a n y przez inne „ n i e d ź w i e ­ dzie", a — j a k stwierdza R u t h Benedict — w czasach odleglejszych za p o d o b n ą p o m y ł k ę r z e c z y w i ś c i e c z e k a ł a ś m i e r ć (Benedict, 1966, s. 260). 9 9 S y m b o l i k a c a ł o ś c i d z i a ł a n i a jest s z e r s z a . W t y m m i e j s c u j e d n a k p o m i j a m w s z e l k i e i n f o r m a c j e poza d a n y m i n a t e m a t r u c h u i b e z r u c h u j a k o ś w i a d e c t w a ż y ­ cia i śmierci. �88 JOLANTA KOWALSKA W t y m k o n t e k ś c i e upadek tancerza na z i e m i ę i zamarcie w bezruchu, podobnie j a k upadek i bezruch „ k o z y " , znaczy ś m i e r ć . O d p o w i e d n i k i znajdziemy w zachowaniach o b r z ę d o w y c h z a w i e r a j ą ­ cych m o t y w w s t r z y m y w a n i a r u c h u , k t ó r y w p r o w a d z a n y jest do c y k l u r u c h u przez samego t a ń c z ą c e g o , b ą d ź m o t y w e l i m i n a c j i r u c h u jedne­ go z c z ł o n k ó w g r u p y jako niezdolnego do t a ń c a (w o d r ó ż n i e n i u od n i e ­ uprawnionego, o c z y m za c h w i l ę ) . P r z y k ł a d e m , notowane na terenie B u ł ­ g a r i i i R u m u n i i taneczne zabiegi lecznicze dokonywane przez kalusarów na c h o r y m , k t ó r y z a p a d ł na t z w . rusalsku bolest' ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 351; Proca-Ciortea, 1978/79; Oprisan 1966). Z a b i e g ó w t y c h d o k o n y ­ wano poza w ł a ś c i w y m t e r e n e m w s i , n a j c z ę ś c i e j na obszarze, gdzie zgod­ nie z w i e r z e n i a m i m i a ł y p r z e b y w a ć r u s a ł k i . Chorego umieszczano w k r ę ­ gu fcaZusarótu-lekarzy, k t ó r z y t a ń c z y l i w o k ó ł niego, p r z e s k a k i w a l i prze­ zeń, p o d r z u c a l i go na derce, aż wreszcie, g d y b y l i bliscy ekstazy, prze­ w o d n i k t a ń c a r o z b i j a ł naczynie z w o d ą s t o j ą c e obok chorego. N a s t ę p o ­ w a ł o po t y m omdlenie jednego l u b nawet k i l k u z t a ń c z ą c y c h t e r a p e u ­ t ó w , natomiast c h o r y — dotychczas z b y t o s ł a b i o n y , b y p o r u s z a ć s i ę sa­ modzielnie — p o d n o s i ł się, b i e g a ł , s k a k a ł . Zgodnie z w i e r z e n i a m i , ż y c i e chorego na rusalsku bolest' s k a ż o n e z o s t a ł o przez k o n t a k t z p o s t a c i ą de­ m o n i c z n ą — r u s a ł k ą . S t ą d b r a ł a s i ę jego choroba. D z i ę k i tanecznemu egzorcyzmowi p o ł ą c z o n e m u z o c z y s z c z a j ą c ą s y m b o l i k ą w o d y , m ó g ł b y ć uleczony i p o w r a c a ł do normalnego życia . 1 0 1 1 1 2 Inaczej sprawa w y g l ą d a w p r z y p a d k u b e z r u c h u spowodowanego o s i ą g ­ n i ę c i e m przez t a ń c z ą c e g o stanu possession ( z a w ł a d n i ę c i e ) , j a k staje się to u d z i a ł e m n i e k t ó r y c h kalusarów. Podobnie, u t r a t a ś w i a d o m o ś c i i bez­ r u c h s t a n o w i ą element c i ą g u z a c h o w a ń i d z i a ł a ń tanecznych szamana, „ k o n i a boga", nestinara czy c z ł o n k a sekty C h ł y s t ó w , na k t ó r e g o z s t ą p i ł duch . Stan t e n we w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h w y p a d k a c h m o ż e b y ć i n t e r ­ p r e t o w a n y j a k o zjawisko psychosomatyczne i t a k i e t e ż jest jego p o d ł o ­ że z p u n k t u widzenia b i o l o g i i i psychologii. W etnologii znana jest k w a 13 1 4 1 0 Do symboliki bezruchu dołącza tu symbolika działania polegającego na s k ł a ­ d a n i u n a z i e m i , w y o b r a ż a j ą c e g o ś m i e r ć i a n t y c y p u j ą c e g o odrodzenie. Zob.: Eliade, 1970, s. 149-153. 1 1 Porównaj bohatera uwagi obrzędów na temat przejścia jest bezruchu panny m ł o d e j . w płaszczyźnie działań Stan śmierci głównego obrzędowych z reguły w i ą z a n y w ł a ś n i e z bezruchem. 1 8 N a temat z m a z y i o c z y s z c z e n i a por.: 1978b, s. 392-398; 1 8 Eliade, 1966; v a n der L e e u w, „ P o s s e s s i o n " , c z y l i z a w ł a d n i ę c i e . T e r m i n ten u ż y w a n y j e s t w l i t e r a t u r z e s p e ­ cjalistycznej na określenia wodowane 1 4 Douglas, 1970, s. 61-196. być mają s t a n ó w t r a n s u , k t ó r e — zgodnie zawładnięciem istoty z wierzeniami — ludzkiej przez s i ł y P o r ó w n a j dane z a w a r t e w n a s t ę p u j ą c y c h p r a c a c h : A n g e l o v a , rakov, Eliade, 1947 (na temat 1974 (na t e m a t nestinarów); szamanizmu); Grass, G e 11, 1907, t. 1 (na 1978 (na t e m a t spo­ nadprzyrodzone. temat „koni 1955; S z a- Chłystów); bogów"). �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. ТАЛСА 80 l i f i k a c j a s t a n ó w snu i u t r a t y ś w i a d o m o ś c i , zgodnie z k t ó r ą u w a ż a n e s ą one za stan ś m i e r c i l u b ś m i e r c i c z ę ś c i o w e j powodowanej t y m , że d u c h c z ł o w i e k a opuszcza jego ciało . U w a ż a się, że z duchem w y m i e n i o n y c h postaci dzieje s i ę to samo. Co w i ę c e j , że i c h ciała m a j ą b y ć w e w ł a d a n i u istnienia z r z e c z y w i s t o ś c i pozaludzkiej. M a m y t u , i n n y m i s ł o w y , do c z y ­ nienia n i e t y l k o z bezruchem j a k o s y m b o l e m ś m i e r c i , ale t a k ż e sygna­ ł e m przenikania s i ę d w ó c h sfer r z e c z y w i s t o ś c i : l u d z k i e j i pozaludzkiej. Zgodnie z r e f e r o w a n y m k a n o n e m rozumowania, dla pierwszej z n i c h w i ą ż e się to z r e g u ł y z n e g a c j ą p r z e j a w ó w ż y c i a biologicznego. 1 S F u n k c j o n o w a n i e tej zasady m o ż n a t a k ż e z a o b s e r w o w a ć w d z i a ł a n i a c h nie z a w i e r a j ą c y c h stanu possession, na p r z y k ł a d w weselu z t e r e n u P o l ­ ski. Panna m ł o d a podczas r y t u a ł u oczepin s t a w a ł a s i ę t u p o s t a c i ą c a ł k o ­ wicie b i e r n ą , p o d d a j ą c ą się zabiegom o c z e p i a j ą c y c h j ą c e l e b r a n t ó w , j a k ­ k o l w i e k z a r ó w n o p r z e d oczepinami, j a k i po n i c h b y ł a a k t y w n ą ( i t a ń ­ czącą) u c z e s t n i c z k ą d z i e j ą c y c h się z d a r z e ń . Uzasadnienie zawarte jest w f u n k c j i oczepin. S t a n o w i ą one w weselu ś r o d k o w y t r a n s f o r m a c y j n y człon t r i a d y rites de passage; panna m ł o d a t r w a w ó w c z a s w zawieszeniu p o m i ę d z y d a w n y m i n o w y m stanem egzystencji, w sensie o b r z ę d o w y m „ u m i e r a " dla dawnego swego życia, b y „ u r o d z i ć " się do nowego. W w y p a d k u t a ń c a pojmowanego j a k o s y g n a ł i s y m b o l życia c h a r a k ­ terystyczna jest jego o b e c n o ś ć w o b r z ę d a c h . Zgodnie z d y c h o t o m i ą r u c h — bezruch i k u l t u r o w ą k w a l i f i k a c j ą j e j c z ł o n ó w , pojawienie się t a ń c a w o b ­ r z ę d z i e l u b jego części s t a n o w i p e w n ą c h a r a k t e r y s t y k ę z d a r z e ń o b r z ę ­ d o w y c h , k t ó r y m towarzyszy. N i e decyduje o niej jednak prosta z a l e ż ­ n o ś ć , zgodnie z k t ó r ą , g d y p o j a w i a s i ę taniec (ruch), symbolizowane jest ż y c i e , g d y z a ś b r a k jest t a ń c a (ruchu) symbolizowana jest ś m i e r ć . T a ­ niec w y s t ę p u j e przede w s z y s t k i m w o b r z ę d a c h p r z e j ś c i a , w k t ó r y c h w y ­ o b r a ż a n a i realizowana jest przemiana j a k o ś c i życia. Ł ą c z ą one te dwie kategorie w s p ó j n y m d z i a ł a n i u s y m b o l i z u j ą c y m odrodzenie ż y c i a poprzez ś m i e r ć do n o w e j p r z e w a r t o ś c i o w a n e j p o s t a c i . O b e c n o ś ć t a ń c a w t y c h o b r z ę d a c h ma p r z y t y m charakter s z c z e g ó l n y — preferowanego sposobu poruszania się jego u c z e s t n i k ó w , przede w s z y s t k i m z a ś g ł ó w n y c h boha­ t e r ó w . Taniec s w o j ą o b e c n o ś c i ą symbolizuje w n i c h ż y c i e , i n f o r m u j ą c zarazem o jego zamieraniu i odradzaniu się. 16 J e ż e l i o b r z ę d dotyczy jednostki, j a k na p r z y k ł a d wspomniane wesele ( w polskiej k u l t u r z e l u d o w e j i n i c j u j ą c e d z i e w c z y n ę do r o l i kobiety), p o ­ j a w i e n i e się i n i e o b e c n o ś ć w y k o n y w a n e g o przez n i ą t a ń c a w w a ż n y c h — "Porównaj: v a n der (na t e m a t w y p e ł n i e n i a 1 8 Na podstawie przejściowej cjalne: cepcję życia, i obrzędów Zob.: v a n efekt i życia przejścia Gennep, 1978b, s. 326-386 (na t e m a t konstatacji w y s t ę p o w a n i a stanowiącej śmierci L e e u w, duszy), s. 524-529 bóstwem). przejścia, odrodzonego, przyjętą w w obrzędach którym stany wstępnej, egzysten­ Arnold van Gennep w y p r a c o w a ł religioznawstwie 1960 ( w y d . org. 1909). t r z e c h faz: odpowiadają i antropologii kon­ kulturowej. �90 JOLANTA KOWALSKA w sensie o b r z ę d o w y m •— zachowaniach, z i n t e r p r e t u j e m y jako s y g n a ł y p r z e m i a n y j e j ż y c i a . Zdarzenia u k ł a d a j ą s i ę t u w n a s t ę p u j ą c y ciąg: 1) przed oczepinami — taniec p a n n y m ł o d e j z m ł o d z i e ż ą l u b j e d y n i e z pannami 2) oczepiny — b r a k t a ń c a , eliminacja r u c h u p a n n y m ł o d e j 3) po oczepinach: a) oprowadzanie l u b (plus) taniec p a n n y m ł o d e j z i n i ­ c j u j ą c y m i ( t j . z k o b i e t a m i , ze w s z y s t k i m i z a m ę ż n y m i c z ł o n k a m i g r u ­ p y l u b z m ę ż c z y z n a m i o specjalnych u p r a w n i e n i a c h ) b) „ n i e p r a w i d ł o w y " taniec p a n n y m ł o d e j z panem m ł o d y m c) taniec „ n a p r a w i a j ą c y " z i n i c j u j ą c y m i i p o ś r e d n i k a m i - o b c y m i d) p r a w i d ł o w y taniec z panem m ł o d y m . Zamarcie w bezruchu d e n o t u j ą c e w t y m w y p a d k u ś m i e r ć w katego­ r i a c h k u l t u r o w y c h , w y s t ę p u j ą c w o b r z ę d o w y m p r z e j ś c i u z jednego sta­ n u (bycia p a n n ą ) do drugiego (bycia k o b i e t ą ) , wzbogacone jest o s y m b o ­ l i k ę o b y d w u t y c h s t a n ó w przez o b s a d ę w y k o n a w c z ą . Parma m ł o d a nie t y l k o t a ń c z y p r z e d oczepinami, ale t a ń c z y j e d y n i e z reprezentanta­ m i g r u p y , do k t ó r e j n a l e ż a ł a dotychczas, a w i ę c z p a n n a m i l u b m ł o d z i e ­ żą. Po oczepinach t a ń c z y natomiast z r e p r e z e n t a n t a m i l u b n a w e t wszyst­ k i m i o b e c n y m i na weselu c z ł o n k a m i g r u p y , do k t ó r e j wchodzi, to znaczy z k o b i e t a m i l u b w s z y s t k i m i z a m ę ż n y m i . D w a te t a ń c e s y m b o l i z u j ą za­ t e m u d z i a ł w e w s p ó l n o c i e życia, p o j a w i a j ą c y s i ę z a ś m i ę d z y n i m i bez­ r u c h g ł ó w n e j b o h a t e r k i o b r z ę d u jest w y r a z e m j e j n i e p r z y n a l e ż n o ś c i do ż a d n e j j a k o ś c i życia. P r z y t y m , n i e p r a w i d ł o w o ś ć r u c h u p a n n y m ł o d e j w p i e r w s z y m po przemianie t a ń c u z panem m ł o d y m (oczepiona b o w i e m panna m ł o d a k u ­ leje) n a w i ą z u j e do k w a l i f i k a c j i i m p l i k o w a n y c h przez o p o z y c j ę r u c h [ + ] — r u c h [ — ] . S y t u u j e to k u l e j ą c ą p a n n ę m ł o d ą po stronie [ — ] opozycji, co n i e k i e d y wzmacniane jest z w i e r z ę c ą c h a r a k t e r y s t y k ą j e j n a t u r y po p r z e ­ mianie . 1 7 Podobnie rzecz s i ę ma z o b e c n o ś c i ą t a ń c a w o b r z ę d a c h tak zwanego c y k l u rocznego w polskiej k u l t u r z e l u d o w e j , w k t ó r y c h znajduje o d ­ zwierciedlenie zamieranie i odradzanie się p r z y r o d y , l u d z i i ś w i a t a . T w o ­ r z ą one ciąg: 1) gody — o b e c n o ś ć t a ń c a 2) zapusty — o b e c n o ś ć t a ń c a 3) w i e l k i post, poza d n i e m ś w . J ó z e f a — brak tańca 4) Wielkanoc — o b e c n o ś ć t a ń c a 5) Zielone Ś w i ą t k i — o b e c n o ś ć t a ń c a 1 8 1 7 P a n n a m ł o d a z a c h o w u j e s i ę „ j a k z w i e r z ę " (to j e s t k o p i e , gryzie itp.) i o t r z y ­ m u j e z w i e r z ę c e i m i o n a . K o l b e r g , b r w . , t. 2, s. 70; t. 6, s. 59-60. 1 8 T o jest poza dniem 19 m a r c a . W źródłach nie znalazłam wyjaśnienia tego f a k t u . S ą d z ę , ż e z n a c z ą c a jest z b i e ż n o ś ć d n i a ś w . J ó z e f a z d a t ą w i o s e n n e g o z r ó w n a n i a dnia z n o c ą . Dane, k t ó r y m i w tej k w e s t i i d y s p o n u j ę , s ą j e d n a k zbyt b y w y s u w a ć na ich podstawie j a k i e k o l w i e k dalej i d ą c e przypuszczenia. wyrywkowe, �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 91 6) s o b ó t k i — o b e c n o ś ć t a ń c a 7) o b r z ę d y ż n i w i a r s k i e — o b e c n o ś ć t a ń c a 8) Zaduszki — i n f o r m a c j e sporne 9) okres a d w e n t u — b r a k t a ń c a (zakaz t a ń c z e n i a ) . B i o r ą c pod u w a g ę charakter p o s z c z e g ó l n y c h faz c y k l u o b r z ę d o w e g o oraz p r a w i d ł o w o ś ć , iż taniec pojawia s i ę w t y c h , k t ó r e skoncentrowane s ą na symbolicznej k r e a c j i i t r w a n i u życia, nieobecny jest z a ś w fazach jego zamierania, m o ż n a p o w i e d z i e ć , że taniec w y s t ę p u j e t u w r o l i s y m ­ b o l u życia. M a m y t u t a k ż e do czynienia z o d d z i a ł y w a n i e m za p o ś r e d n i c ­ t w e m owego s y m b o l u ż y c i a na r z e c z y w i s t o ś ć . W t y m w y p a d k u taniec w y s t ę p u j e jako d z i a ł a n i e magiczne m a j ą c e w y m u s i ć , s p r o w o k o w a ć l u b s t y m u l o w a ć pewne zdarzenia. Jest a n t y c y p a c j ą z d a r z e ń p o ż ą d a n y c h : po­ m y ś l n o ś c i c a ł e j g r u p y ( t a ń c e okresu G o d ó w ) , u d a n y c h u r o d z a j ó w , p ł o d ­ ności z w i e r z ą t ( t a ń c e zapustne i s o b ó t k o w e ) , s z c z ę ś l i w e g o z a m ą ż p ó j ś c i a czy o ż e n k u ( t a ń c e d z i e w c z ą t l u b m ł o d z i e ż y okresu z a p u s t ó w , Z i e l o n y c h Ś w i ą t e k , wielkanocne i s o b ó t k o w e ) . P r z y t y m taniec niekoniecznie m u s i , j a k k o l w i e k m o ż e — na p r z y k ł a d w zapustnych t a ń c a c h k o b i e t ,,na l e n " , ,,na k o n o p i e " — w y o b r a ż a ć je '. Do c e l ó w magicznych wystarcza samo użycie tańca w roli symbolu życia. 1 9 20 I n n y m p r z y k ł a d e m w y k o r z y s t a n i a z w i ą z k u symbolicznego: r u c h (ta­ niec) = ż y c i e , bezruch (brak t a ń c a ) = ś m i e r ć , jest p r a w o do u d z i a ł u w t a ń c u . N i e u p r a w n i e n i r ó ż n i ą się od t a ń c z ą c y c h b r a k i e m pewnej ce­ chy, co zarazem odpowiada c h a r a k t e r o w i i c h egzystencji i j e j k u l t u r o w e j k o n o t a c j i . Inaczej m ó w i ą c , ze w z g l ę d u na b r a k tej cechy r e p r e z e n t u j ą inne, obce ( w s z y s t k i m p o z o s t a ł y m ) istnienie. T a k ą p o s t a c i ą jest z n i e r u ­ c h o m i a ł a panna m ł o d a , o k t ó r e j m ó w i ł a m w y ż e j , c h ł o p a k przed „ w y z w o l i n a m i na kosiarza" nie m a j ą c y p r a w a do t a ń c a z d z i e w c z ę t a m i ( B y s t r o ń , 1916; Gloger, 1895; K o l b e r g b r w . , t. 24, cz. 1, s. 212), czy kobieta Bororo, k t ó r e j nie w o l n o w e j ś ć do grona m ę ż c z y z n u o s a b i a j ą c y c h z m a r ­ ł y c h , w t a ń c a c h w y k o n y w a n y c h podczas u r o c z y s t o ś c i pogrzebowych ( L e vi-Strauss, 1960, s. 257). W o s t a t n i m z w y m i e n i o n y c h p r z y k ł a d ó w zakaz d o t y c z y nie t y l k o kobiet, ale t a k ż e m ę ż c z y z n n a l e ż ą c y c h do „ p o ł o w y " zmarłego. O m a w i a n e zagadnienie d o k u m e n t u j ą t a k ż e k a r y g r o ż ą c e za p r ó b y w e j ś c i a do grona t a ń c z ą c y c h t y m , k t ó r z y nie m a j ą do tego p r a w a . Z n a ­ ne z polskiej k u l t u r y l u d o w e j to k a r y ł a g o d n e o charakterze sankcji o ś m i e s z a j ą c y c h czy t o w a r z y s k i c h . A j e d n a k i t u dziewczyna, uparcie o d 1 B Z a r e j e s t r o w a n e z o s t a ł y np. informacje, że o d b y w a j ą s i ę w ó w c z a s t a ń c e belskie" miał (wspominane tańczyć świadczących, diabeł. by tu już wiry powietrzne M o s z y ń s k i , obrzędom zadusznym 1967, t. w 2: okolicy 1, s. 483). cmentarza, Brak w jednak okresu jesiennego t o w a r z y s z y ł y na „dia­ których danych terenie S ł o w i a ń s z c z y z n y t a ń c e s t a n o w i ą c e zrytualizowane działanie ludzkie. 2 0 Mówię K o w a l s k a , o wersji, w 1985. której wysoki podskok symbolizuje wysokość rośliny. �92 JOLANTA KOWALSKA m a w i a j ą c a p r o s z ą c y m j ą do t a ń c a k a w a l e r o m , m o ż e zostać pobita i w y ­ rzucona z pomieszczenia, w k t ó r y m m ł o d z i e ż g r o m a d z i się na t a ń c e . O d m o w ą z a n e g o w a ł a swoje p r a w o do u d z i a ł u w t a ń c u , jest w i ę c e l i m i ­ nowana. Podobnie, do t a ń c a w y k o n y w a n e g o podczas s o b ó t e k nie b y ł y dopuszczane d z i e w c z ę t a , k t ó r e u r o d z i ł y dziecko ze z w i ą z k u p o z a m a ł ż e ń skiego, w w y p a d k u z a ś w e j ś c i a do grona t a ń c z ą c y c h n a r a ż a ł y się na o ś m i e s z e n i e , a t a k ż e i pobicie. D z i a ł o się tak, p o n i e w a ż ze w z g l ę d u na s w o j ą k u l t u r o w ą c h a r a k t e r y s t y k ę , w y n i k a j ą c ą ze z ł a m a n i a przez nie n o r ­ m y społecznej, były „ o b c e " zgodnie z a ś z i n f o r m a c j ą p o d a n ą przez. M o s z y ń s k i e g o wszelka p o s t a ć obca — c z ł o w i e k czy z w i e r z ę — p o j a w i a ­ j ą c a się p r z y o g n i u s o b ó t k o w y m u w a ż a n a b y ł a za „ w c i e l o n ą w i e d ź m ę " . Usuwano j ą w i ę c od u d z i a ł u w o b r z ę d z i e i t a ń c u , j a k r ó w n i e ż starano się p o z b a w i ć j ą z ł o w r o g i e j m o c y . Z d r u g i e j s t r o n y c z ł o w i e k , k t ó r y c h c i a ł b y w z i ą ć u d z i a ł w t a ń c u istot n i e l u d z k i c h czy c h o c i a ż b y z o b a c z y ć go, n a r a ż a się na n i e b e z p i e c z e ń s t w o . R u s a ł k i podobnie j a k p o ł u d n i o w o s ł o w i a ń s k i e w i ł y i niemieckie w i l i d y , z a m ę c z a ł y na ś m i e r ć w t a ń c u m ł o d z i e ń c ó w , k t ó r z y n i e o s t r o ż n i e w e s z l i w i c h k r ą g czy z n a l e ź l i się w i c h p o b l i ż u . M o g ł y t e ż p r z y p r a w i ć s w y c h niefortunnych p a r t n e r ó w w tańcu o obłęd lub dotknąć ich paraliżem ( M o c z y ń s k i , 1967, t . 2: 1, s. 631, 641, 687-691; K o l b e r g , b r w . , t. 7, s. 221). Na terenie P o l s k i znana jest bajka o dziewczynie, k t ó r a t a ń c z y z d i a b ł e m i na koniec jest przez niego u ś m i e r c a n a , oraz historia parobka, k t ó r y 2 1 2 2 2 3 2 4 « M a t e r i a ł y t e r e n o w e Z E I H K M P A N , n r 1861, 1865. 2 2 mała Panna, która normę obyczajową, wego. N i e m i a ł a wodu, który urodziła dziecko ale poza s o b ą b y ł zabiegiem ze wypadała inicjacji związku pozamałżeńskiego, z obowiązującego do r o l i kobietę matki: wesela. p u r y f i k a c y j n y m . W sensie Nie nie tylko cyklu szła ła­ obrzędo­ t e ż do kulturowym była wy­ więc po­ s t a c i ą „ o b c ą " , bo n i e z s o c j a l i z o w a n ą . M „Każde obce s t w o r z e n i e ( o c z y w i ś c i e n i e t y l k o s s a k ! ) , z b l i ż a j ą c e s i ę n i e c h c ą c y do c h a t y , obory, ś w i ę t o j a ń s k i e g o ognia itd., j e s t p r z y j m o w a n e z a w c i e l o n ą albo w wiedźmiarza i odpowiednio traktowane: ogniu, c z a r n y m k u r o m p r z y p a l a j ą Moszyński, biety. Anegdota łapy pazury, koty lub wiedźmę palą opustoszałego tych baśni m ó w i domu i po w lesie je etc. p a l ą , i t d . " ude­ 1978b, s. 396. T a pierwsza, wygnana przenocować pierze, o b c i n a j ą obcinają 1967, t. 2: 1, s. 558. P o r . t a k ż e n a t e m a t o c z y s z c z a j ą c e g o s e n s u rzenia w . v a n der L e e u w , 2 4 żabom o mądrej przez m a c o c h ę (lub n a odmówieniu pasierbicy i głupiej n a noc córce pewnej z domu, błądzi i trafia pustkowiu). Dziewczyna postanawia modlitwy s i a d a do przędzenia konopi. O w ko­ do nim północy ( b ą d ź o j e d e n a s t e j w n o c y ) w d o m u z j a w i a s i ę d i a b e ł i p r o s i d z i e w c z y n ę do t a ń c a . T a w y m a w i a się: n a j p i e r w p r a c ą (którą w y k o n u j e za n i ą diabeł), p ó ź n i e j b r a k i e m odpowiedniego s t r o j u i k o n i e c z n o ś c i ą u m y c i a s i ę , p r z y c z y m po k a ż d ą s z t u k ę ż y i k a ż d y p r z e d m i o t p o t r z e b n y do d o k o n a n i a t o a l e t y posyła noszenia wody pieniędzy. d a j e m u d z i u r a w e sito. W r e s z c i e ż ą d a k o a ż do p i a n i a k u r ó w . D i a b e ł w ó w c z a s diabła odzie­ osobno, a T r w a to do wszyst­ znika, a dziewczyna j u ż bezpieczna w r a c a do d o m u m a c o c h y , b u d z ą c z a z d r o ś ć z d o b y t y m i s k a r b a m i . O p o w i a d a macosze, w j a ­ k i s p o s ó b w e s z ł a w i c h p o s i a d a n i e , a ta d e c y d u j e s i ę w y s ł a ć do n a w i e d z o n e g o do­ mu za- własną córkę. Córka macochy jest głupsza od swej przyrodniej siostry, �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAŃCA 93 •chciał z o b a c z y ć d i a b ł a t a ń c z ą c e g o w k a r c z m i e podczas z a p u s t ó w i p r z y ­ p ł a c i ł t o ś m i e r c i ą ( K o s i ń s k i , 1891, s. 48; Zapusty..., 1895, s. 79; Gustawicz, 1900, s. 75). Przedstawione f a k t y w s k a z u j ą , iż n i e z a l e ż n i e o d „ p o ­ chodzenia" u c z e s t n i k ó w t a ń c a , tancerz „ o b c y " u s u w a n y jest od u d z i a ł u w n i m w s p o s ó b m n i e j l u b bardziej drastyczny. D o s k o n a ł y m odwzoro­ waniem tej zasady jest eliminacja p o p e ł n i a j ą c e g o b ł ą d uczestnika, wspo­ mnianego w y ż e j „ t a ń c a n i e d ź w i e d z i a " K w a k i u t l ó w . Grono jego w y k o n a w c ó w b y ł o ściśle ograniczone do osób w y b r a n y c h , jakkolwiek pozostali c z ł o n k o w i e s p o ł e c z n o ś c i b y l i jego uczestnikami. Jed­ nak s ł o w a p i e ś n i ś p i e w a n e j podczas tego t a ń c a d o k u m e n t u j ą w z a j e m n ą • o b c o ś ć t a ń c z ą c y c h i n i e t a ń c z ą c y c h oraz l ę k t y c h ostatnich p r z e d „ n i e ­ dźwiedziem". W t y m k o n t e k ś c i e tancerz p o p e ł n i a j ą c y p o m y ł k ę (symbo­ licznie czy t e ż r z e c z y w i ś c i e zabijany przez p o z o s t a ł y c h w y k o n a w c ó w ) jest w y k l u c z a n y z grona postaci nawzajem i d e n t y c z n y c h , a zarazem o d ­ m i e n n y c h od w s z y s t k i c h p o z o s t a ł y c h , nie n a l e ż ą c y c h do i c h w s p ó l n o t y . M y l ą c s i ę przechodzi do k a t e g o r i i nie m a j ą c y c h p r a w a t a ń c z y ć . C h a r a k ­ terystyczna jest logika z d a r z e ń i o d p o w i a d a j ą c y c h i m s y m b o l i r u c h o ­ w y c h . S ą to kolejno: 1) r u c h j a k o s y m b o l ż y c i a oddawany r u c h e m [ + ] , p r a w i d ł o w y m 2) p o m y ł k a , c z y l i pojawienie s i ę r u c h u [ — ] n i e p r a w i d ł o w e g o , co ozna­ cza z a k ł ó c e n i e z w i ą z k u ł ą c z ą c e g o signifié z signijant, a w rezultacie 3) eliminacja r u c h u —• bezruch jako s y m b o l ś m i e r c i . U d z i a ł w t a ń c u jest w i ę c w t y m w y p a d k u k r y t e r i u m i d e n t y c z n o ś c i t a ń c z ą c y c h , a j e d n o c z e ś n i e p r a w i d ł o w e jego w y k o n a n i e jest w a r u n k i e m sine qua non p r z y n a l e ż n o ś c i do w s p ó l n o t y tanecznej. T e n , k t o go nie spełnia, podobnie j a k panna, k t ó r a — j a k k o l w i e k u p r a w n i o n a — nie chciała w z i ą ć u d z i a ł u w t a ń c u , jest e l i m i n o w a n y . Zgodnie z t ą z a s a d ą m o ż n a z i n t e r p r e t o w a ć f a k t u ś m i e r c a n i a w y k o ­ n a w c y w t a ń c u p a n u j ą c e g o przed p o d d a n y m i , k t ó r e g o opis podaje Ja­ mes G. Frazer . W d a w n y m k r ó l e s t w i e D a h o m e j u p a n u j ą c y b y ł zobo2 S ślepia ją t e ż pragnienie diabeł i z a p r a s z a j ą do t a ń c a , stępnie zdobycia p i ę k n e g o posyła stroju i pieniędzy. go po w s z y s t k i e Kiedy zjawia się przedmioty n a r a z , a n a ­ p r z y j m u j e z a p r o s z e n i e do t a ń c a . T a n i e c t r w a d ł u g o , d z i e w c z y n a j e s t c o r a z b a r d z i e j z m ę c z o n a , p r ó b u j e s i ę w y r w a ć , lecz d a r e m n i e . D i a b e ł t a ń c z y , a n a k o n i e c uśmierca dziewczynę („urywa j e j ł e b " ) , k o r p u s w p y c h a do pieca, g ł o w ę w okno, kontaktują „tamtego a d u s z ę p o r y w a do p i e k ł a . Obydwie bohaterki baśni się z diabłem, reprezentantem ś w i a t a " , w jego n e g a t y w n y m a s p e k c i e . P i e r w s z a u c h o d z i z tego z ż y c i e m , a n a w e t obdarowana. Druga traci stępowaniu polega ż y c i e , a p r z y t y m zostaje p o t ę p i o n a . Różnica n a t y m , ż e „ m ą d r a " p a s i e r b i c a n i e dopuszcza b ł e m , „ g ł u p i a " c ó r k a godzi s i ę n a ń i w c h o d z i w k r ą g r z e c z y w i s t o ś c i gotowana, mawia w żaden modlitwę). K r z y ż a n o w s k i , 2 5 Frazer, sposób nie zabezpieczona Dane za: Kolberg, 1947, t. 2, s. 90-91. 1890, cz. 2, s. 123. (zwróćmy uwagę, b r w . , t. 8, s. 154-156; w ich po­ do t a ń c a z dia­ [—] n i e p r z y ­ że pasierbica od­ t. 21, s. 190-191; �94 JOLANTA KOWALSKA w i ą z a n y , b y raz do r o k u , w okresie ś w i ę t a z b i o r ó w , w y k o n a ć w obecno­ ści poddanych taniec, w czasie k t ó r e g o d ź w i g a ł w o r e k z z i e m i ą . J e ż e l i nie m ó g ł go w y k o n a ć , b y ł u s u w a n y od w ł a d z y ; m ó g ł b y ć t e ż j e d n a k za­ b i t y . S e m a n t y k a tego swoistego egzaminu wsparta jest na symbolicznej opozycji r u c h [ + ] — r u c h [ — ] i p o g ł ę b i o n a o k u l t u r o w ą w a l o r y z a c j ę p o ­ staci t a ń c z ą c e g o ( p a n u j ą c y jest z r e g u ł y reprezentantem sił w y ż s z y c h ) , czasu ( n a j w a ż n i e j s z e ś w i ę t o z b i o r ó w ) , o k o l i c z n o ś c i (taniec w y k o n y w a n y jest przed p o d d a n y m i , p r z y c z y m tancerz d ź w i g a w o r e k w y p e ł n i o n y zie­ m i ą ) . Dane te p o z w a l a j ą z r o z u m i e ć , dlaczego b ł ę d n e — a raczej w t y m w y p a d k u n i e d o s k o n a ł e — w y k o n a n i e t a ń c a jest t a k w a ż n e , j a k r ó w n i e ż dlaczego ten, k t ó r y m u nie p o d o ł a ł w s p o s ó b zgodny z p r z y j ę t y m o b y ­ czajem, m o ż e z o s t a ć u ś m i e r c o n y . W ł a d c a n i e z d o l n y do w y k o n a n i a t a ń c a , k t ó r y go o b o w i ą z u j e , dokumentuje, iż nie jest j u ż t y m , k i m b y ł w ó w c z a s , g d y w y k o n a n i e tego t a ń c a nie p r z e k r a c z a ł o jego m o ż l i w o ś c i . Inaczej m ó ­ w i ą c : nie jest j u ż w ł a d c ą , „ p o m a z a ń c e m b o ż y m " . Jest w i ę c detronizowany. Na całość zawartego w t y m t a ń c u przekazu s k ł a d a się t a k ż e aspekt s p o ł e c z n y . T r e ś ć : „ o t o u d o w a d n i a m swe p r a w o do sprawowania w ł a d z y t a ń c z ą c tak, j a k jest to ode m n i e w y m a g a n e " . Z d r u g i e j s t r o n y (ze s t r o ­ n y odbiorcy) t r e ś ć : „ o t o z d o l n y jest w y k o n a ć przed n a m i taniec d ź w i g a ­ j ą c ciężar. Jest w i ę c z d o l n y do s p r a w o w a n i a w ł a d z y " . O g r a n i c z a j ą c j e d ­ n a k rozumowanie do tej t y l k o p ł a s z c z y z n y i n t e r p r e t a c j i nie z d o ł a l i b y ś m y p r z e k r o c z y ć b a r i e r y naszego w ł a s n e g o systemu pojęć, k t ó r y n a r z u c i ł b y k w a l i f i k a c j ę tego t a ń c a j a k o d z i a ł a n i a dziwacznego l u b egzotycznego. Zagadnienie p r a w i d ł o w o ś c i i n i e p r a w i d ł o w o ś c i r u c h u w y p ł y n ę ł o r ó w ­ n i e ż w z w i ą z k u z u w a g a m i na temat o b e c n o ś c i t a ń c a w o b r z ę d z i e w e ­ s e l n y m z t e r e n u Polski. W t a m t y m jednak w y p a d k u przebieg z d a r z e ń i u ż y t e symbole b y ł y odmienne od opisanych. Bezruch poprzedza w n i m r u c h n i e p r a w i d ł o w y , b y w k o ń c o w e j fazie p r z e j ś ć w r u c h p r a w i d ł o w y . R ó ż n i c a jest ewidentna. W o m ó w i o n y c h w y ż e j p r z y k ł a d a c h z w i ą z e k zna­ c z ą c e g o ze znaczonym z a k ł ó c a n y b y ł — jeżeli w ogóle m i a ł o to miejsce — niecelowo. Natomiast w weselnych t a ń c a c h p a n n y m ł o d e j jest on e l i m i ­ n o w a n y na rzecz innego p o r z ą d k u symbolicznego: bezruchu o z n a c z a j ą ­ cego ś m i e r ć , a n a s t ę p n i e r e k o n s t r u o w a n y w k o l e j n y c h fazach „ n a p r a w i a ­ n i a " i „ s p r a w d z a n i a " p a n n y m ł o d e j przez i n i c j u j ą c y c h i c e l e b r a n t ó w - o b cych, niejako n a u k i r u c h u p r a w i d ł o w e g o . Przedstawione r o z w a ż a n i a d o t y c z ą c e s y m b o l i k i d y c h o t o m i i ruch—bez­ r u c h w t a ń c u p r o w a d z ą do stwierdzenia, że dychotomia ta — w y o b r a ­ ż a n a w p r z e d s t a w i o n y c h t u sytuacjach t a n e c z n y m r u c h e m p r a w i d ł o w y m i n i e p r a w i d ł o w y m — w y k o r z y s t y w a n a jest j a k o s y m b o l i c z n y reprezen­ t a n t t r e ś c i : s w ó j , niezmieniony, k u l t u r o w y , l u d z k i w sensie d o d a t n i m , po przeciwnej z a ś stronie opozycji: obcy, zmieniony, n i e l u d z k i , a k u ł t u rowy. Stwierdzam ponadto, że na podstawowym schemacie dychotomii �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 95 ruch—bezruch n a d b u d o w y w a n y jest szereg par p o j ę ć a n t o m i m i c z n y c h : ż y c i e — ś m i e r ć , ż y c i e — n i e życie, ż y c i e — i n n e ż y c i e i t p . Operowanie j e j s k ł a d n i k a m i , a w i ę c r u c h e m i bezruchem, w p e w n y c h c i ą g a c h tanecznych u m o ż l i w i a reprezentowanie p o w y ż s z y c h t r e ś c i , a zarazem e l e m e n t ó w dua­ listycznej w i z j i r z e c z y w i s t o ś c i . II. C Z A S O W O - P R Z E S T R Z E N N Y A S P E K T RUCHU. R U C H SYMBOLIZUJĄCY ORGANIZACJĘ I PENETRACJĘ RZECZYWISTOŚCI W r o z w a ż a n i a c h p o ś w i ę c o n y c h ś r o d k o m i m e c h a n i z m o w i przekazu tanecznego ( K o w a l s k a , 1985) p o s ł u ż y ł a m się p r z y k ł a d e m t a ń c a „ n a u r o ­ dzaju". M ó w i ł a m t a m m . i n . o c a ł o ś c i o w y m znaczeniu s k o k u j a k o s y m ­ bolu jedności ruchu wstępującego i zstępującego, połączonych w cało­ ści d z i a ł a n i a , z n a c z ą c y c h w n i e k t ó r y c h kontekstach o b r z ę d o w y c h „ a r c h e ­ t y p w ę d r ó w k i ż y c i o d a j n e j m o c y " . W w y p a d k u s k o k u zachodzi eksploata­ cja przestrzeni w osi g ó r a — d ó ł o k r e ś l a j ą c a sens tej całości r u c h o w e j . W d r u g i e j odmianie f o r m a l n e j t a ń c a „ n a u r o d z a j " w y s t ę p u j ą o b r o t y w o ­ k ó ł w ł a s n e j osi w y k o n y w a n e przez t a n c e r k i j e d n o c z e ś n i e z r u c h e m po obwodzie k o ł a , c z y l i r u c h y e k s p l o r u j ą c e p r z e s t r z e ń w p ł a s z c z y ź n i e h o ­ r y z o n t a l n e j . Ze w z g l ę d u na s y m b o l i c z n ą o d p o w i e d n i o ś ć r u c h u p r a w o s k r ę t n e g o z „ d o g ó r y " i l e w o s k r ę t n e g o z „ d o d o ł u " , z i n t e r p r e t o w a ł a m je t a k ż e j a k o r u c h y s k ł a d a j ą c e się na całość d z i a ł a n i a o znaczeniu t a k i m , j a k o k r e ś l o n e w y ż e j w odniesieniu do skoku. P o j a w i ł y się t u t r z y oznaczniki: skok, r u c h t a ń c z ą c e g o w o k ó ł w ł a s n e j osi oraz f i g u r a przestrzenna wyznaczana przez r u c h w o k ó ł pewnego cen­ t r u m — k o ł o . Ze w z g l ę d u na s p o s ó b , w j a k i c z ł o w i e k p r z y i c h pomocy w y p e ł n i a p r z e s t r z e ń j u ż w tej c h w i l i , u p r a w n i o n e b ę d z i e z a ł o ż e n i e u n i ­ w e r s a l i z m u z w i ą z k u semazjologicznego ł ą c z ą c e g o je z k a t e g o r i ą „ c e n ­ t r u m " i i m p l i k o w a n y m i przez n i ą t r e ś c i a m i s z c z e g ó ł o w y m i . 1. B U D O W A C E N T R A L N E G O P O R Z Ą D K U R Z E C Z Y W I S T O Ś C I I K O M U N I K A C J A PRZEZ „CENTRALNE OTWARCIE" Najbardziej w y r a z i s t ą e g z e m p l i f i k a c j ę w y s u n i ę t e g o przypuszczenia s t a n o w i ą mistyczne p o d r ó ż e taneczne p r z e n o s z ą c e t a ń c z ą c e g o w i n n y w y ­ m i a r r z e c z y w i s t o ś c i . W ś r ó d n i c h z a ś na p i e r w s z y m miejscu w y m i e n i ć n a l e ż y t a ń c e s z a m a ń s k i e w y o b r a ż a j ą c e p o d r ó ż w z a ś w i a t y , budowane z t a k i c h e l e m e n t ó w , j a k s k o k i i r ó ż n e o d m i a n y r u c h u obrotowego: w o ­ k ó ł w ł a s n e j osi, d o o k o ł a ogniska, chorego poddawanego zabiegom lecz­ n i c z y m i t p . M i r cea Eliade w y k a z u j e , że szaman na m o c y p r z y p i s y w a n y c h m u specjalnych u p r a w n i e ń z d o l n y jest p r z e k r a c z a ć — j a k to o k r e ś l a — „ c e n t r a l n e o t w a r c i e " (Eliade, 1974, s. 165). Przedstawione przez niego 2 6 u W z a ś w i a t y , to j e s t nie tylko do g ó r y , lecz i w dół. „Biali" szamani p r a w o w ę d r o w a ć w o b y d w u k i e r u n k a c h . „ C z a r n i " j e d y n i e do d o ł u . mieli �96 JOLANTA KOWALSKA opisy s e a n s ó w s z a m a ń s k i c h d o k u m e n t u j ą , że otwarcie to jest nie t y l k o symbolicznie przekraczane, ale t a k ż e tworzone za p o m o c ą t a ń c a nieod­ miennie p o w t a r z a j ą c e g o r y s u n e k k o ł a . Powtarza się t a k ż e m o t y w w z n o ­ szenia się do g ó r y , oddawany w r u c h u przez s k o k i i z w i e l o k r o t n i e n i e o b i e g ó w ogniska. Szaman O r o c z ó w na p r z y k ł a d o k r ą ż a ł je w t a ń c u dziew i ę c i o k r o t n i e „ p o k o n u j ą c " w t e n s p o s ó b 9 p i ę t e r p r o w a d z ą c y c h do nieba (Eliade, 1974, s. 244-245). Szaman b u r i a c k i w s k a k i w a ł na kolejne stopnie w y o b r a ż e n i a drzewa życia, a n a s t ę p n i e u d e r z a j ą c o z i e m i ę b ę b n e m „ p r z e ­ b i j a ł " coraz w y ż s z e poziomy kosmicznego u n i w e r s u m (Eliade, 1974, s. 194195). Szaman k e c k i w y k o n y w a ł w t a ń c u skoki d o o k o ł a ogniska p o ł ą c z o ­ ne z jednoczesnymi o b r o t a m i c a ł e g o ciała, p r z y c z y m k i e r u n e k o b y d w u o b r o t ó w b y ł p r a w o s k r ę t n y , a w i ę c „ d o g ó r y " (Eliade, 1974, s. 225-226). Te same ruchowe oznaczniki p o j a w i a j ą się jako symbole p o d r ó ż y sza­ m a ń s k i c h w z a ś w i a t y w pozaazjatyckich odmianach szamanizmu. W ś r ó d o p i s y w a n y c h przez Eliadego znamienna jest choreografia t a ń c ó w w y k o ­ n y w a n y c h przez m ł o d z i e ń c ó w K a r i b a (Wenezuela) i n i c j o w a n y c h na sza­ m a n ó w (Eliade, 1974, s. 128-130). S w o j ą p i e r w s z ą p o d r ó ż do „ g ó r n e g o ś w i a t a " o d b y w a l i t a ń c z ą c w koło, p r z y c z y m t r z y m a l i się l i n y zwieszo­ nej ze szczytu d o m u o b r z ę d o w e g o . Symbolizowana b y ł a w t e n s p o s ó b i c h wspinaczka po „ s p i r a l n e j d r a b i n i e " i w ę d r ó w k a przez kolejne p i ę t r a nieba . I n n y w a r i a n t mistycznej p o d r ó ż y tanecznej r e p r e z e n t u j ą t a ń c e w i r u ­ j ą c y c h derwiszy, na k t ó r e t a k ż e s k ł a d a j ą się o b r o t y i r u c h po obwodzie k o ł a . Zgodnie z opisem p o z o s t a w i o n y m przez C u r t a Sachsa w zasadni­ czej fazie t a ń c a — w i r o w a n i u — b r a ł o u d z i a ł 11 u c z e s t n i k ó w . F o r m o ­ w a l i oni d w a k o ł a : w e w n ę t r z n e s k ł a d a j ą c e się z 4 osób i z e w n ę t r z n e z 6, po c z y m rozpoczynali w i r o w a n i e w o k ó ł w ł a s n e j osi. P o m i ę d z y k o ­ ł a m i , w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m , p r z e m i e s z c z a ł się p o w o l i p r z e w o d 2 7 2 8 2 9 3 0 2 7 Rekwizyt w postaci W fazie liny w y s t ę p u j e także w „zwykłych" podróżach szamań­ skich. 2 8 ostatniej Umieszczani inicjacji byli na platformie rozkręcając się w p r a w i a ł y adepci odbywali zawieszonej ją w ruch na „wędrówkę" czterech w i r o w y . N a temat w inny skręconych sposób. linach, interpretacji tych które tańców por. rozdz. 4. 2 9 wacji Opis pozostawiony tańca wirujących przez Sachsa p o w s t a ł derwiszy poczynionych w rezultacie przez wielokrotnych Sachsa w Kairze obser­ w latach 1930-1932. M Całość działania z derwiszy z n a j d u j ą c e g o tancerzy. Do zycję i recytacja s i ę poza k r ę g i e m recytującego na kuczną 13 c z ł o n k ó w runku rozpoczynała dołączał flecista, a następnie stopniowo i n t e n s y f i k u j ą c y bractwa w s t a w a ł o przeciwnym ruchowi i utworzywszy wskazówek dawane p o k ł o n y i p o k ł o n przewodnikowi modlitw z Koranu przez 17 s i e d z ą c y c h w t y m czasie poruszenia siedzący, zmieniający ciała. dalszym W k o ł o s z ł o po jego o b w o d z i e w zegara. F a z ę tańca. jednego nieruchomo tę kończyły wzajemnie po­ ciągu kie­ od­ �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 97 3 1 n i k t a ń c a . Sachs przypisuje t e m u t a ń c o w i znaczenie astronomiczne, w i d z ą c w n i m odwzorowanie r u c h u słońca, k s i ę ż y c a i gwiazd. Podobnie o d c z y t u j ą go n i e k t ó r z y badacze w s p ó ł c z e ś n i , m i n . A l l a n D a n i e l o u (1975, s. 14). W m o i m przekonaniu nie jest to interpretacja p e ł n a . Podstaw d e k o d y f i k a c j i s y m b o l i k i tego t a ń c a s z u k a ć n a l e ż y w d o k t r y ­ nie sufizmu (mistycznego p r ą d u w islamie, k s z t a ł t u j ą c e g o się p o c z y n a j ą c od V I I I w . n.e.), w ramach k t ó r e g o p o c z y n a j ą c od X w . n.e. p o w s t a w a ł y b r a c t w a sufich, p o p u l a r n i e i d e n t y f i k o w a n e z b r a c t w a m i w i r u j ą c y c h der­ wiszy, j a k k o l w i e k nie są one identyczne. Celem, j a k i s t a w i a l i sobie w y ­ znawcy sufizmu, b y ł o „ p o g ł ę b i e n i e w i a r y i poznanie p r a w d y absolutnej przez i n t u i c j ę , zjednoczenie się z Bogiem przez e k s t a z ę i m i ł o ś ć " (Bie­ l a w s k i , 1980, s. 164). W p r a k t y k a c h r e l i g i j n y c h taniec — obok m e d y t a ­ c j i , m o d l i t w i ś r o d k ó w halucynogennych w y w o ł u j ą c y c h sztuczne p o d ­ niecenie i stany w i z y j n e — b y ł j e d n y m ze s p o s o b ó w , k t ó r e m i a ł y do t e ­ go celu p r o w a d z i ć . W i r u j ą c y derwisze p r e f e r o w a l i ś r o d k i taneczne. N a l e ż y r o z r ó ż n i ć d w a aspekty o b e c n o ś c i w i c h t a ń c a c h r u c h u w i r o ­ wego. Po pierwsze jest on t u ś r o d k i e m „ d e a u t o m a t y z a c j i d o ś w i a d c z e n i a " , c z y l i zachwiania z w y k ł e g o sposobu o d b i o r u r z e c z y w i s t o ś c i przez c z ł o ­ w i e k a (Deikman, 1966). Po w t ó r e m e t o d ą symbolicznej penetracji prze­ s t r z e n i (analogicznie do „ s p i r a l n e j d r a b i n y " K a r i b ó w ) i j e j p o r z ą d k o w a ­ nia w relacji do c e n t r u m . Ciekawego potwierdzenia z w i ą z k u i c h d z i a ł a ń z i d e ą c e n t r u m dostarcza s y m b o l i k a liczb w k o m p o n o w a n y c h w rozmiesz­ czenie t a ń c z ą c y c h . Jedynka, solista i p r z e w o d n i k t a ń c a , p o s i a d a j ą c y — j a k wierzono — s z c z e g ó l n y dar Boga i u d z i e l a j ą c y p o z o s t a ł y m uczestnikom t a ń c a przed jego r o z p o c z ę c i e m swojego rodzaju b ł o g o s ł a w i e ń s t w a , oznacza w islamie Boga. Cyfra 4, k o ł o w e w n ę t r z n e , to 4 elementy ś w i a t a : woda, ziemia, o g i e ń i powietrze. P i ę ć , k o ł o w e w n ę t r z n e i solista, odpowiada ilości f u n ­ d a m e n t a l n y c h d o g m a t ó w w i a r y . Na c y f r ę 6, k o ł o z e w n ę t r z n e , s k ł a d a się kombinacja 2 + 4. P i e r w s z e m u j e j c z ł o n o w i odpowiada zdanie z K o r a n u : „ w s z y s t k o z o s t a ł o stworzone w d w ó c h rodzajach", d r u g i e m u z a ś p o n o w ­ nie s y m b o l i k a czterech e l e m e n t ó w ś w i a t a . M o ż l i w a jest t a k ż e w t y m w y p a d k u kombinacja 1 + 5, to jest B ó g oraz fundamentalne dogmaty 3 2 8 1 N a u c z y c i e l n a z w a n y szajch 1 Iranie), baraka. dzaju Warto już który miał posiadać Przed rozpoczęciem błogosławieństwa. w tym wirowanie zgromadzenia, miejscu nie l u b pir szczególne (ta d r u g a n a z w a u ż y w a n a błogosławieństwo wirowania udzielał Składali wspomnieć przynosiło mu pokłon o analogii rezultatu w Boga on c z ł o n k o m i przyjmowali w postaci rytuale była w — Turcji duchowy bractwa swojego r o ­ od niego Chłystów. zstąpienia dar pocałunek. Gdy Boga, ci z k t ó r z y p o c z u w a l i s i ę do j a k i e j ś w i n y , podchodzili trwające członków do s t e r n i k a i wy­ z n a w s z y s w ó j grzech p r z y j m o w a l i od niego o c z y s z c z a j ą c e i c h tchnienie. 8 2 Dane na temat symboliki liczbowych p o d a j ę za: 516. — Etnografia P o i . 33.1 S z y m a ń s k i , 1978, s. 475- �98 JOLANTA KOWALSKA w i a r y . Z w r a c a p r z y t y m u w a g ą fakt, że o b y d w i e te m o ż l i w o ś c i i n t e r p r e ­ t a c j i u g r u p o w a n i a tancerzy w kole z e w n ę t r z n y m zgodnie z s y m b o l i k ą liczb w islamie nie w y k l u c z a j ą się, lecz przeciwnie — u z u p e ł n i a j ą . Re­ p r e z e n t u j ą : w p i e r w s z y m w y p a d k u m a t e r i a l n y , w d r u g i m d u c h o w y as­ p e k t ś w i a t a . S i ó d e m k a , k o ł o z e w n ę t r z n e plus solista, to 7 r o d z a j ó w nieba i 7 p i e k i e ł s t w o r z o n y c h przez Boga. C a ł a wreszcie figura przestrzenna, k t ó r ą t w o r z ą t a ń c z ą c y : 2 koncentryczne k r ę g i w i r u j ą c y c h derwiszy, po­ m i ę d z y k t ó r y m i porusza się, t a k ż e po obwodzie k o ł a , p r z e w o d n i k t a ń c a , zawiera — ze w z g l ę d u na opisane znaczenie k a ż d e g o z j e j c z ł o n ó w —obraz jednoczenia ś w i a t a ziemskiego z u n i w e r s u m . P r z y t y m , n a w e t jeżeli p o m i n i e m y i n t e r p r e t a c j ę l i c z b o w ą , sama f i ­ gura 3 k ó ł k o n c e n t r y c z n y c h zorganizowanych w o k ó ł w s p ó l n e g o ś r o d k a (czy w i n n y c h w y p a d k a c h k o ł a w o k ó ł solisty) b i o r ą c pod u w a g ę k o n ­ tekst, w j a k i m się pojawia, stanowi odwzorowanie idei k r e a c j i cen­ t r u m , owego s z c z e g ó l n e g o p u n k t u organizacji, a zarazem o t w a r c i a prze­ strzeni u m o ż l i w i a j ą c e g o k o m u n i k a c j ę m i ę d z y poziomami kosmosu. Nasuwa się t u jeszcze i n t e r e s u j ą c a kwestia d o t y c z ą c a k i e r u n k u r u ­ chu tanecznego. Derwisze p o r u s z a j ą się w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m , co zgodnie z s y m b o l i k ą tego k i e r u n k u s u g e r o w a ł o b y d z i a ł a n i e destruk­ cyjne, nie z a ś k o n s t r u k t y w n e . D z i a ł a n i e to w i ą ż e się jednak nie t y l e z s y m b o l i c z n ą k r e a c j ą c e n t r u m j u ż ewokowanego w z a j e m n ą kon­ figuracją t a ń c z ą c y c h rozmieszczonych w k o n c e n t r y c z n y c h k r ę g a c h , i l e z k o m u n i k a c j ą poprzez c e n t r u m , c z y l i — zgodnie ze s ł u s z n y m s t w i e r ­ dzeniem Wasilewskiego — p r z y j ę c i e m boskiej emanacji i przekazaniem jej w dół, k u ziemi (Wasilewski, 1979, s. 142). Koresponduje z t y m t a k ­ że u k ł a d d ł o n i tancerzy w z n o s z ą c y c h podczas w i r o w a n i a p r a w ą dłoń ku g ó r z e i o p u s z c z a j ą c y c h l e w ą d o d o ł u , co n i e k i e d y akcen­ t u j e jeszcze u k ł a d r a m i o n . 3 3 Podobny k a n o n m y ś l e n i a o przestrzeni, r z u t u j ą c y na operowanie w niej r u c h e m , w y s t ę p u j e w t a ń c a c h w i r o w y c h C h ł y s t ó w , w i e l k o r u s k i e j sekty „ b o ż y c h l u d z i " . I t u , j a k w w y p a d k u s u f i z m u , n a j w a ż n i e j s z y m celem p r a k t y k r e l i g i j n y c h b y ł a mistyczna unia z Bogiem. W czasie radenij, to jest z e b r a ń p o ł ą c z o n y c h z m o d l i t w ą , n a u k a m i i ś p i e w e m , w y ­ k o n y w a n y b y ł rodzaj w i r o w y c h t a ń c ó w , k t ó r y c h s z c z e g ó ł o w y opis c y ­ t u j ę za ks. D ę b i ń s k i m . „ W i r o w a n i e b y w a r o z m a i t e : p o j e d y n c z e p o l e g a j ą c e n a t y m , ż e j e d e n z obec­ n y c h n a p i ę c i e p r a w e j nogi, od c z a s u do c z a s u l e w ą n o g ą d o t y k a j ą c p o d ł o g i , k r ę c i s i ę z b ł y s k a w i c z n ą s z y b k o ś c i ą z a s ł o ń c e m , to j e s t z p r a w e j s t r o n y k u lewej **. We *» I t a k t e ż j e s t i n t e r p r e t o w a n a . P o r ó w n a j : Sachs, s к i , 1978, s. 186-242; de N e b e s k y - W o j k o w i t z , 1965, s. 144-151; Kotań- 1976, s. 76; v a n der Leeuw, 1978b, s. 422. 3 4 Ruch wykonywane i „ z a s ł o n e c z n y " przebiega były Moszyńskiego. obroty w od s t r o n y l e w e j k u p r a w e j i w tańcach Chłystów, zgodnie ze tę też stronę świadectwem Grassa �SKŁADNIKI dwójkę, gdy KULTUROWYCH mężczyzna Ścianką, za s ł o ń c e m . z kobietą gdy KONCEPCJI objąwszy tworzą koło w RZECZYWIST. W się wzajemnie, ten SYMB. kręcą TAŃCA się w miejscu koła, stanąw­ w t a k t , a po każdym sposób, że c z ł o n k o w i e s z y do siebie bokiem, na dany znak zaczynają p o d s k a k i w a ć podskoczeniu m a c h a j ą r ę k a m i . W i r o w a n i e k o ł o w e albo taneczne, gdy z e b r a n i rzywszy d w a k o ł a , jedno z mężczyzn, a drugie z kobiet, 99 kręcą się szybko: utwo­ męż­ c z y ź n i pod s ł o ń c e , a kobiety ze s ł o ń c e m , p r z y c z y m k l e p i ą s i ę r ę k a m i po b i o d r a c h . Wirowanie i biegną s k a k u j ą na rowanie W nim jedni z okrętowe albo Dawidowe polega na tym, j e d n i z a d r u g i m i , po c z y m n a g l e z w r a c a j ą p a l c a c h z p ó ł n o c y n a z a c h ó d i ze w s c h o d u rozbieżne, kobiety i inaczej zwane mężczyźni d r u g i m i , tworząc w krzyżowym, stają w ten krzyż zebrani tworzą elipsę pod­ na południe. Wreszcie w i ­ ponieważ kątach izby i sposób że s i ę t w a r z a m i do siebie i tworzą Krzyż szybko z a m i e n i a j ą świętego Piotrowy. swe miejsca Piotra" (Dębiński, 1910, s. 135). R u c h t y c h t a ń c ó w c h a r a k t e r y z o w a ł o z w i ę k s z a j ą c e się tempo, n a r a ­ s t a j ą c e aż do k u l m i n a c j i , to jest do m o m e n t u z s t ą p i e n i a Boga n a z y w a ­ nego „ J a s n y m S o k o ł e m " l u b „ P t a k i e m z r a j u " ( M o s z y ń s k i , 1967, t, 2: 1, s. 356) na jednego z t a ń c z ą c y c h , po c z y m t a ń c e p r z e r y w a n o i n a s t ę p o ­ w a ł a faza, w k t ó r e j nawiedzony w i e s z c z y ł i p o u c z a ł p o z o s t a ł y c h uczest­ n i k ó w zgromadzenia. C h ł y s t o w i e p o s ł u g i w a l i się opisanym t a ń c e m z a w i e r a j ą c y m r ó ż n e o d ­ m i a n y r u c h u obrotowego i skoki, k t ó r y m t o w a r z y s z y ł y r u c h y r ą k s y m ­ b o l i z u j ą c e wznoszenie się, w s y m b o l i c z n y m d z i a ł a n i u , w rezultacie k t ó ­ rego d o k o n y w a l i swojego rodzaju r e w a l o r y z a c j i przestrzeni b u d u j ą c r u ­ chem eliadowskie „ c e n t r a l n e o t w a r c i e " . Analogicznie j a k w t a ń c a c h w i ­ r u j ą c y c h derwiszy p e ł n i ł o ono r o l ę p o ł ą c z e n i a m i ę d z y poziomami kosmo­ su, u m o ż l i w i a j ą c magiczny p r z e p ł y w b y t ó w , w t y m w y p a d k u z s t ą p i e n i e Boga. Poza j e d y n y m w a r i a n t e m r u c h u , k i e d y k o ł o utworzone przez m ę ż ­ czyzn o b r a c a ł o się w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m , o p o z y c y j n y m w sto­ s u n k u do jednoczesnego r u c h u k o ł a utworzonego przez kobiety, r u c h w i ­ r o w y i o b r o t y b y ł y w y ł ą c z n i e p r a w o s k r ę t n e . Znaczenie f o r m y choreo­ graficznej, na k t ó r ą s k ł a d a j ą się r u c h y d w ó c h k ó ł o b r a c a j ą c y c h się w prze­ c i w n y c h k i e r u n k a c h koresponduje — ze w z g l ę d u na kontekst i cel dzia­ ł a n i a — ze znaczeniem t a ń c a „ n a urodzaj", w k t ó r y m k o b i e t y p o r u s z a ł y się zarazem: w l e w o — po obwodzie k o ł a i w p r a w o — w o k ó ł w ł a s n e j osi. Inaczej m ó w i ą c , widoczne w n i e j zjednoczenie p r z e c i w s t a w n y c h k i e ­ r u n k ó w r u c h u ( w osobach w y k o n a w c ó w z a ś p i e r w i a s t k ó w m ę s k i e g o i k o ­ biecego) pozwala o d c z y t a ć t ę f i g u r ę s t y l i s t y c z n ą w y p o w i e d z i r u c h o w e j j a k o s y m b o l p e ł n i z w i ą z a n e j semantycznie z k a t e g o r i ą c e n t r u m . Poza t y m , w t a ń c a c h C h ł y s t ó w w y s t ę p u j e r u c h o progresywnej c h a r a k t e r y ­ styce czasowo-przestrzennej — w p r a w o , c z y l i (zgodnie z k u l t u r o w y m kanonem k w a l i f i k a c j i k i e r u n k ó w r u c h u i i c h o d p o w i e d n i k ó w ) do p r z o ­ du, do g ó r y , w p r z y s z ł o ś ć . Stwierdzona t u r e g u l a r n o ś ć znajduje uzasadnienie we w r ó ż b i a r s k i m , aspekcie radenij, w t y m szczególnie uroczystych, o d p r a w i a n y c h w d n i u �100 JOLANTA KOWALSKA letniego przesilenia s ł o n e c z n e g o . M o g ł y one b y ć t e ż organizowane poza p r z y j ę t y m t e r m i n e m , gdy chodziło o o d s ł o n i ę c i e z d a r z e ń , k t ó r e m a j ą na­ s t ą p i ć . W y k o n y w a n o w ó w c z a s t a ń c e d o o k o ł a k a d z i z w o d ą , a zgodnie z i n f o r m a c j a m i J u n k a i Sachsa t a k ż e w o k ó ł n a c z y ń z m l e k i e m (Junk, 1930, s. 154; Sachs, 1965, s. 42). W czasie i c h t r w a n i a t a ń c z ą c y w p a t r y ­ w a l i się w p o w i e r z c h n i ę w o d y , r e z u l t a t e m czego b y ł y halucynacje w z r o ­ k o w e , p o ł ą c z o n e n i e k i e d y ze s ł u c h o w y m i , k t ó r e uznawano za wizje. I n ­ t e r p r e t u j ą c je w y s n u w a n o w n i o s k i co do p r z y s z ł o ś c i . P r a k t y k a w r ó ż b i a r s k a p o l e g a j ą c a na w p a t r y w a n i u się w p o w i e r z c h ­ nię w o d y , b ł y s z c z ą c e p r z e d m i o t y , o g i e ń i t p . w s p ó ł w y s t ę p u j e t u ze wspo­ m n i a n y m p r o g r e s y w n y m r u c h e m tanecznym. A zatem, symboliczne prze­ kroczenie b a r i e r y czasu t e r a ź n i e j s z e g o w p r z y s z ł o ś ć , s t w a r z a j ą c e w a r u n ­ k i , w k t ó r y c h m o ż l i w e jest o g l ą d a n i e rzeczy p r z y s z ł y c h , asocjowane b y ł o w t a ń c u Chłystów z p r a w o s k r ę t n y m ruchem obrotowym, przy czym r u c h ten p e ł n i ł r o l ę r y t u a l n e g o ś r o d k a m a n i p u l a c j i c z a ­ s e m , a zarazem s y m b o l i z a c j i dokonywanego zabiegu. Inaczej m ó w i ą c , w t a ń c u C h ł y s t ó w m a n i p u l a c j i podlega nie t y l k o p r z e s t r z e ń , co u m o ż l i ­ wia symboliczna o d p o w i e d n i o ś ć i p r z e k ł a d a l n o ś ć k a t e g o r i i p o s z c z e g ó l ­ nych w y m i a r ó w (w t y m wypadku — jak już zaznaczyłam — progre­ s y w n y k i e r u n e k na p r a w o r ó w n o z n a c z n y jest z do przodu, w planie ho­ r y z o n t a l n y m i z do g ó r y , w planie w e r t y k a l n y m ) . P r z e d m i o t e m m a n i ­ p u l a c j i staje się t a k ż e czas przetransponowany na kategorie i symbole przestrzenne oddawane r u c h e m (na prawo, do przodu, do g ó r y r ó w n o ­ znaczne z w p r z y s z ł o ś ć ) . 3 5 W o p i s a n y m t a ń c u ma miejsce d w u w a r s t w o w o ś ć semantyczna podej­ mowanego d z i a ł a n i a . Po pierwsze, o d t w a r z a j ą c p i e r w o t n y p o r z ą d e k ś w i a ­ ta ewokowano „ c e n t r a l n e o t w a r c i e " , a w i ę c czasowo-przestrzenrry k o n ­ tekst mistycznej p o d r ó ż y . Po w t ó r e , o d w o ł u j ą c się do k u l t u r o w e j cha­ r a k t e r y s t y k i owego pierwotnego p o r z ą d k u rozumianego jako p e ł n i a , w k t ó r e j „ w s z y s t k o jest dane", s i ę g a n o — p o s ł u g u j ą c się r u c h e m j a k o m a n i p u l a t o r e m — w p r z y s z ł o ś ć . Z b u d o w a n y z niego taniec zapewnia nie t y l k o symboliczny p r z e p ł y w i s t n i e ń m i ę d z y p o z i o m a m i kosmosu, ale sta­ je się t a k ż e swojego rodzaju w e h i k u ł e m czasu. W r ó ż b i a r s k i aspekt t a ń c a C h ł y s t ó w w y j a ś n i a r ó ż n i c ę k i e r u n k ó w r u ­ chu w i c h t a ń c a c h i t a ń c a c h w i r u j ą c y c h derwiszy, j a k k o l w i e k w o b y d w u w y p a d k a c h celem p o d e j m o w a n y c h d z i a ł a ń b y ł a mistyczna unia z B o 8 5 P o r ó w n a j w tej k w e s t i i u s t a l e n i a W a s i l e w s k i e g o . „ C z a s zostaje z a t e m w d z i a ­ ł a n i a c h magicznych i r y t u a l n y c h p r z e ł o ż o n y na ruch w przestrzeni, kierunek owe­ go ruchu wyznacza swymi watora. R u c h obrotami Niebo, m i e r n i k ó w c z a s u , r y t m u d n i a i nocy, u p ł y w u ruch służy w ten w i e l k i zegar a r c h a i c z n e g o zgodny ze s ł o ń c e m — a z a r a z e m r u c h e m K s i ę ż y c a obrzędach obser­ i gwiazd, a p o s u w a n i u biegu r z e c z y w p r z y s z ł o ś ć , jest s p o s o b e m gicznego z a p r o g r a m o w a n i a r o z w o j u , gdy więc tygodni, m i e s i ę c y i p ó r r o k u — t a k i zaś ruch się w nich r o z w ó j zatrzymuje". W a s i l e w s k i , pod słońce 1979, s. 145. ów czas i ma­ dziejący �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 101 giem. Podobnie, dominacja r u c h u p r a w o s k r ę t n e g o w t a ń c a c h s z a m a ń ­ skich, p o j a w i a j ą c e g o się nawet w ó w c z a s , g d y szaman odbywa p o d r ó ż do ś w i a t a podziemnego (a w i ę c w sytuacji, w k t ó r e j s p o d z i e w a ć b y się m o ż ­ na raczej r u c h u l e w o s k r ę t n e g o ) , koresponduje z p r o f e t y c z n y m charak­ t e r e m w y p o w i e d z i szamana w transie. W y m i e n i o n e w y ż e j choreograficzne f o r m y - o z n a c z n i k i , to jest skoki i p r a w o s k r ę t n y r u c h o b r o t o w y , z r e g u ł y p o j a w i a j ą się w t a ń c a c h , celem k t ó r y c h jest antycypacja p o m y ś l n e j p r z y s z ł o ś c i . P r z y k ł a d e m w s p o m i n a ­ ne t a ń c e ze s k o k a m i m a j ą c e z a p e w n i ć u r o d z a j oraz analogiczne t a ń c e ze s k o k a m i b ą d ź zbudowane w y ł ą c z n i e ze s k o k ó w w y s t ę p u j ą c e w o b r z ę ­ dach z w i ą z a n y c h z k u l t e m p ł o d n o ś c i i w r y t m a c h i n i c j a c y j n y c h . Sko­ k i p o j a w i a j ą się t a k ż e w t a ń c u kalusarów, za p o m o c ą k t ó r e g o p r z y w r a c a ­ no do z d r o w i a chorego na rusalsku bolest', i w i n n y c h t a k z w a n y c h t a ń ­ cach leczniczych (Sachs, 1965, s. 63-64). Z k o l e i o b r o t y ze s ł o ń c e m n o t u ­ j e m y np. w bawarskim t a ń c u panien p o p r z e d z a j ą c y m w r ó ż b y m a ł ż e ń ­ skie , w t a ń c a c h p a ń s t w a m ł o d y c h w r ó ż n y c h odmianach o b r z ę d u 3fi 3 7 3 8 3 9 ** O b e c n o ś ć tego e l e m e n t u sobie p r z e z l u d z i p o m y ś l n e g o (1962, s. 52). A n a l o g i c z n e ruchu w stwierdzenie niesienia pojawia s i ę u S a c h s a 8 7 Wśród cjonują osiadłych jako pojęcia tańcach, celem których jest zapewnienie u r o d z a j u , j e s t r e g u ł ą . P o t w i e r d z a ten f a k t ludów ujmowane już w (1965, s. 24-34, 85-102, rolniczych płodność od­ 115-118). kobiety s y n o n i m i c z n e . Dlatego t e ż u w a g i F r a z e r szerszym k o n t e k ś c i e i płodność ziemi funk­ Sachsa, o k t ó r y c h była mo­ wa w y ż e j , dotyczą także tańców związanych z kultem płodności. Skok jako jako symboliczny pomyślną sennymi wości przyszłość, (równonocy noworocznej. pustne wiosennej) Z terenu na urodzaj; tańce skoki przez o g i e ń występuje skok t a k ż e czasu, p r z y w o ł u j ą c y element t a ń c ó w i letnimi związane wymienimy z kompleksem Sobótek, z ruchem okrężnym oprowadzanych w w tańcach i wymuszający związanych ze wokół okresie weselnych. w wspomniane w których ogniska n a p r z y k ł a d : z b u d o w a n y ze s k o k ó w t a n i e c tzw. korowajnic, wio­ obrzędo­ tańce za­ występują czy noworocznym. W W weselu nie­ świętami ( p r z e s i l e n i a letniego), t a k ż e Słowiańszczyzny stowarzyszone skoki maszkar zwierzęcych roli manipulator stanowi taneczne tej samej z terenu Polski s ą to jest z a m ę ż n y c h to ko­ biet p r z y g o t o w u j ą c y c h ciasto w e s e l n e , w y k o n y w a n y podczas jego w y p i e k u , c z y s k o ­ ki starościny zytów: z czepkiem. Zwraca pieczywa obrzędowego, uwagę symbolika symbolu pomyślności pojawiających się tu oraz c z e p k a , s y m b o l u a z a r a z e m r o l i i k o m p e t e n c j i , do k t ó r y c h p r a w p a n n a m ł o d a n a b y w a w wesela. z Istotna jest także grupy r e p r e z e n t u j ą c e j wyjaśnienia obsada przyszłość wykonawcza. panny p r z y c z y n , ze w z g l ę d u n a k t ó r e nych i obrzędowych j a k o apotropeion. Tańczą mężatki, m ł o d e j . Przedstawione skok w y s t ę p u j e Jest n i ą w ł a ś n i e w a rezultacie więc dane rekwi­ statusu, kobiety dostarczają działaniach magicz­ owa symboliczna zdolność do p r z e ł a m y w a n i a p r z e s t r z e n i k u g ó r z e i c z a s u k u p r z y s z ł o ś c i . 8 8 W t y c h t a ń c a c h s k o k i s ą r a c z e j d o m e n ą i n i c j u j ą c y c h , podczas n y n i e p o r u s z a s i ę w c a l e l u b w y k o n u j e r u c h y nieudolne, gdy i n i c j o w a ­ niepełne, niezwykłe, jak: p e ł z a n i e , r u c h y w p o z y c j i k u c z n e j , „ k u l e j ą c e " itp. 8 9 Każda I n f o r m a c j a dotyczy tańca z panien, zanim s i ę g n ę ł a wykonywanego po św. Michała (29.09). jeden z trzech ukrytych p r z e d m i o t ó w w przeddzień wróżą­ c y c h o j e j p r z y s z ł y m losie, w y k o n y w a ł a ten t a n i e c t r z y k r o t n i e d o o k o ł a i z b y w runku „ze słońcem". Z a : M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 385. kie­ �102 JOLANTA KOWALSKA weselnego z t e r e n u Polski, w tej jego części, w k t ó r e j w y s t ę p u j ą j u ż jako „ j e d n o ś ć " , w t a ń c u szamana w o k ó ł p a r y m a ł ż e ń s k i e j nie p o s i a d a j ą ­ cej potomstwa, podczas seansu m a j ą c e g o z a p e w n i ć i m n a r o d z i n y p o t o m ­ ka (Wasilewski, 1979, s. 65-66) — jest to t e ż rodzaj t e r a p i i tanecznej, w t a ń c u t a r a n t y s t y o d b u d o w u j ą c e g o s w ą z d e z i n t e g r o w a n ą o s o b o w o ś ć (de M a r t i n o , 1970, s. 85-91) czy w najbardziej z n a n y m r y t u a l e tanecznym I n d i a n A m e r y k i P ó ł n o c n e j „ t a ń c u s ł o ń c a " , g e n e r u j ą c y m —• zgodnie z w i e ­ r z e n i a m i jego w y k o n a w c ó w — istnienie i p r a w i d ł o w e f u n k c j o n o w a n i e świata . 4 0 Widoczna w przytoczonych p r z y k ł a d a c h p o w t a r z a l n o ś ć asocjacji sko­ k u i r u c h u obrotowego z d z i a ł a n i a m i nie t y l k o a n t y c y p u j ą c y m i , ale i e w o k u j ą c y m i niejako p r z y s z ł o ś ć , wskazuje, iż te f o r m y r u c h u oraz k a ­ tegorie p r z y s z ł o ś ć , p r z y w o ł a n i e p r z y s z ł o ś c i , ł ą c z y z w i ą z e k semazjologiczny. Zarazem ostatni p r z y k ł a d dokumentuje, że realizowane za p o ś r e d ­ n i c t w e m t a ń c a o p r a w o s k r ę t n y m r u c h u o b r o t o w y m symboliczne prze­ kraczanie czasu t e r a ź n i e j s z e g o k u p r z y s z ł o ś c i w i ą ż e się ściśle z s y t u o w a ­ n i e m się p o d m i o t u d z i a ł a ń w r a m a c h odtwarzanego p r z e z e ń r u c h e m , pierwotnego p o r z ą d k u centrycznego. Zgodnie z m i t a m i I n d i a n p r e r i i „ t a n i e c s ł o ń c a " o f i a r o w a n y z o s t a ł l u ­ dziom w latach g ł o d u (suszy spowodowanej bezruchem ciał niebieskich) przez siły nadprzyrodzone, w r a z z o b i e t n i c ą , że powtarzanie go zapewni i m p o m y ś l n o ś ć i obfite stada z w i e r z ą t , a przede w s z y s t k i m istnienie i funkcjonowanie ś w i a t a w p r a w i d ł o w y s p o s ó b . „ P o s t ę p u j c i e zgodnie z m o i m i i n s t r u k c j a m i — m ó w i w m i c i e C z e j e n n ó w cy P i o r u n z 4 1 wnętrza obudzi do m ł o d e g o tej rzęta w y j d ą ją góry, je, słońce, podczas szamana i towarzyszącej wszystkie księżyc, za w a m i i p ó j d ą ceremonii, którą wszystkimi zwierzętami. ciała gwiazdy niebieskie i deszcz, m u k o b i e t y — a gdy będą który w ruchu. Grzmiący ofiarowałem, a Piorun r o d z i owoce. W s z y s t k i e do w a s z y c h siedzib. W e ź t ę c z a p k ę wam Grzmią­ wyjdziecie będziecie zwie­ z rogami i n o ś posiadali władzę W ł ó ż j ą , gdy w y j d z i e s z s t ą d , a z i e m i a b ę d z i e ci nad błogosła­ w i ć " ( A l e x a n d e r , 1964, s. 123). W p r z e d s t a w i o n y m t e k ś c i e pojawia się m o t y w w ę d r ó w k i (por. dalsze u w a g i d o t y c z ą c e r u c h o w y c h s y m b o l i procesu zdobywania wiedzy) u w i e ń ­ czonej dotarciem do c e n t r u m , to jest do w n ę t r z a g ó r y kosmicznej, z k t ó 4 0 larza Najbardziej znany i customs podróżnika and opis tego t a ń c a Georga conditions С a 11 i n a, of North American J e s t to z a r a z e m j e d e n z c e n n i e j s z y c h jestracji, szczegółowość Aleksandra 1903; Indians opisów p r a c y angielskiego Notes on the Manners ( L o n d o n , 1844, t. 1, s. tego t a ń c a o d n o ś n e g o fragmentu P o s e r n - Z i e l i ń s k i c h z prac: D o r s e y , and ma­ and 127-128). z uwagi na moment re­ opisu oraz m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . W m o j e j p r a c y k o r z y s t a ­ ł a m z polskiego t ł u m a c z e n i a i z a w a r t y jest w Letters Spier, 1921; (1977, Jones, cytowanego w pracy s. 102-106). 1955; Ponadto S h i m к i n, Mirosławy korzystałam 1953; V o g e t, 1953. 4 1 Piorun u w a ż a n y b y ł tu za g ł o s Wielkiego D u c h a (kreatora). W y o b r a ż a n o w postaci p t a k a ( „ t h u n d e r b i r d " — p t a k p i o r u n ) . Z a : A l e x a n d e r , go 1964, s. 99-100. �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 103 rej w i e r z c h o ł k a przemawia do l u d z i reprezentant sił nadprzyrodzonych, u s t a n a w i a j ą c z a s a d ę funkcjonowania ś w i a t a : p o w t a r z a n y corocznie r y ­ t u a ł taneczny . R u c h p o s z c z e g ó l n y c h t a ń c ó w w c h o d z ą c y c h w jego s k ł a d organizowany b y ł w o k ó ł pala, p r z y j m u j ą c e g o n i e k i e d y f o r m ę k r z y ż a , udekorowanego p r z e d m i o t a m i s y m b o l i z u j ą c y m i siły n a t u r y . Sam p a l sta­ n o w i ł s y m b o l z w i ą z k u nieba i ziemi — j e d n o ś c i kosmosu (Alexander, 1964, s. 89; A n p e t u Ojhanke Wanica, 1979, s. 19; Eliade, 1970, s. 80-81). T a ń c z ą c y obiegali go po obwodzie k o ł a , p o w t a r z a j ą c w t e n s p o s ó b , w r y ­ s u n k u przestrzennym r u c h u tanecznego s k o r e l o w a n y m z s y m b o l e m j e d ­ n o ś c i kosmosu, w y o b r a ż e n i e b u d o w y ś w i a t a . W ś r ó d I n d i a n p r e r i i b y ł to k r z y ż l u b k w a d r a t opisany k o ł e m . Zgodnie z i n f o r m a c j a m i p o d a n y m i przez A l e x a n d r a (1964, s. 97-101), w y o b r a ż e n i e to jest zarazem s y m b o ­ l i c z n y m o d p o w i e d n i k i e m organizacji sił n a t u r y oraz s p o ł e c z n o ś c i l u d z ­ k i e j . Z a s ł o n e c z n y k i e r u n e k r u c h u tego t a ń c a jest p r z y t y m zgodny z k i e ­ r u n k i e m m o d l i t w y , w k t ó r e j zwracano się k o l e j n o k u zachodowi, p ó ł n o c y , w s c h o d o w i i p o ł u d n i u , a t a k ż e z k i e r u n k i e m r y t u a l n e g o palenia t y t o n i u . P o d o b n y m i d a n y m i p o t w i e r d z a j ą c y m i p r e f e r e n c j ę centrycznej orga­ nizacji r u c h u w t a ń c a c h , k t ó r e — j a k „ t a n i e c s ł o ń c a " — t o w a r z y s z ą ob­ r z ę d o w y m sytuacjom l i m i n a l n y m i e w o k u j ą c y m p r z y s z ł o ś ć , dysponuje­ m y dla szeregu k u l t u r ś w i a t a . Dla obszaru samej A m e r y k i P ó ł n o c n e j w y m i e n i ć n a l e ż y d r u g i najbardziej znany taniec I n d i a n p r e r i i , „ t a n i e c bizona" . W y k o n y w a n y z p o c z ą t k i e m sezonowych w ę d r ó w e k t y c h z w i e ­ r z ą t , t a ń c z o n y po obwodzie k o ł a , że s ł o ń c e m , w relacji do s t a ł e g o cen­ t r u m , s p r o w a d z a ć m i a ł w p o b l i ż e siedzib l u d z k i c h stada b i z o n ó w . Z n a j ­ duje on swe „ i n s t r u m e n t a l n e " uzasadnienie w p r z y t o c z o n y m w y ż e j m i ­ cie, zgodnie z k t ó r y m c z ł o w i e k o w i przekazana z o s t a ł a w ł a d z a n a d z w i e ­ r z ę t a m i i — w m o i m przekonaniu — s t a n o w i w c y k l u z d a r z e ń o b r z ę ­ d o w y c h r o k u k o n t y n u a c j ę i p o c h o d n ą t a ń c a s ł o ń c a (por. u w a g i d o t y c z ą c e c e r e m o n i i O-kee-pa), j a k k o l w i e k w ź r ó d ł a c h n a j c z ę ś c i e j o p i s y w a n y jest j a k o osobny, nie z w i ą z a n y w n i m r y t u a ł taneczny. Ta sama zasada organizacji r u c h u widoczna jest w t a ń c a c h i n i c j a c y j ­ n y c h K w a k i u t l ó w (Zachodnie W y b r z e ż e ) w y k o n y w a n y c h w o k ó ł pnia ce4 2 4 3 4 2 R y t u a ł „ t a ń c a s ł o ń c a " m i a ł m i e j s c e w okresie b l i s k i m t e r m i n o w i letniego p r z e s i l e n i a s ł o n e c z n e g o , p r z e d r o z p o c z ę c i e m sezonu w ę d r ó w e k b i z o n ó w . W jego opisach wiele uwagi i miejsca p o ś w i ę c o n o k r w a w y m torturom, k t ó r y m poddawani b y l i t a n c e r z e ( w istocie r a c z e j b o h a t e r z y d r a m a t u ) , j a k k o l w i e k n i e b y ł y one p o ­ wszechnym, ani najbardziej istotnym elementem r y t u a ł u . Najbardziej rozbudowane z o s t a ł y przez grupy s j u a ń s k i e . W w i e l u w y p a d k a c h jednak b y ł y wzbronione, a w ś r ó d I n d i a n K i o w a p a n o w a ł o przekonanie, że pojawienie s i ę k r w i w t y m t a ń c u jest n i e k o r z y s t n y m z n a k i e m . Z a : A l e x a n d e r , 1964, s. 90. i S Z g o d n i e ze ś w i a d e c t w e m C a t l i n a t a n i e c ten t r w a ł t a k d ł u g o , a ż s t w i e r d z o ­ n o n a d e j ś c i e b i z o n ó w , to jest n i e k i e d y n a w e t d w a czy t r z y tygodnie. W y k o n y w a ł o go n i e p r z e r w a n i e 10-15 t a n c e r z y , p r z y c z y m n a m i e j s c e z m ę c z o n e g o , o p u s z c z a j ą c e g o k r ą g taneczny, w c h o d z i ł natychmiast k o l e j n y z grona dotychczasowych widzów. Za: P o s e r n - Z i e l i ń s c y , 1977, s. 95. �104 JOLANTA KOWALSKA 44 d r u w y o b r a ż a j ą c e g o axis mundi oraz w t a ń c a c h I r o k e z ó w (rejon W i e l ­ k i c h Jezior), gdzie r o l ę o d p o w i a d a j ą c ą r o l i cedru u K w a k i u t l ó w o d g r y ­ w a ł a p i n i a . N o t o w a n a jest t e ż u Z u n i . M i t y kosmogoniczne tej g r u p y z a w i e r a j ą m o t y w w ę d r ó w k i i poszukiwania c e n t r u m ś w i a t a (Alexander, 1964, s. 206-211; Benedict, 1935, t. 1, s. 1-50; Benedict, 1966, s. 137-141). Zgodnie z w i e r z e n i a m i Z u n i jest ono m i t y c z n y m miejscem t a ń c a zamiesz­ k i w a n y m przez t a ń c z ą c y c h b o g ó w katcina. Jego s y m b o l i c z n ą transpo­ z y c j ą staje się k a ż d o r a z o w o obszar, gdzie w y k o n y w a n e s ą t a ń c e l u d z i p r z y j m u j ą c y c h na czas i c h t r w a n i a r o l ę t a ń c z ą c y c h b o g ó w . Dla t e r e n u A z j i r e p r e z e n t a t y w n y p r z y k ł a d centrycznej organizacji r u c h u tanecznego w d z i a ł a n i a c h o b r z ę d o w y c h e w o k u j ą c y c h p r z y s z ł o ś ć są t y b e t a ń s k i e , noworoczne t a ń c e ś w i ą t y n n e w y k o n y w a n e w o k ó ł imago mundi — o ł t a r z a (de N e b e s k y - W o j k o w i t z , 1971, s. 9-64). R ó w n i e ż t a ń c e kagura j a p o ń s k i c h szamanek miko, zbudowane z p o w t a r z a j ą c y c h się o k r ą ­ ż e ń p l a t f o r m y , u m o ż l i w i a j ą c e p r z y z w a n i e b ó s t w a l u b zapoznanie s i ę z jego w y r o k a m i . T a ń c e te są r e p l i k ą mitycznego t a ń c a b o g i n i A m e - n o u zumie, w y k o n a n e g o na o d w r ó c o n y m do g ó r y d n e m b ę b n i e , p r z e d w e j ś c i e m do jaskini, w k t ó r e j u k r y ł a się zagniewana A m e t e r a s u — S ł o ń c e . A m e -nouzume w y w a b i ł a n i m A m e t a r a s u z j a s k i n i z a ż e g n u j ą c w t e n s p o s ó b n i e b e z p i e c z e ń s t w o pierwszego z a ć m i e n i a S ł o ń c a ( K o t a ń s k i , 1978, s. 207218; 1983, s. 125-127). R e p r e z e n t a t y w n y jest t u t a k ż e taniec bon w y k o ­ n y w a n y w Japonii podczas ś w i ą t zadusznych w i n t e n c j i z m a r ł y c h , przez 4 S 4 4 N a temat c e d r u i jego r o l i w kosmogonii Kwakiutlów por.: В o a s, 1930, cz. 2, s. 86-109, 175-181, 217-218, 261-269; 1925, s. 310-357. 4 5 dy. Mówi o tym mit o „straconych Obudzeni pewnej dzieciach", b r a c i a c h z a m i e n i o n y c h w wznosili s i ę c o r a z w y ż e j w niebo, a ż K s i ę ż y c l i t u j ą c s i ę n a d n i m i z a m i e n i ł i c h w gwiazdy, n a k a z u j ą c , by k a ż d e g o r o k u przez 9 dni t a ń c z y l i nad o b r z ę d o w y m domem pozosta­ na ziemi śpiewami ludzi. Jeden z i muzyką braci zaczęli słysząc tańczyć. Pleja­ Tańcząc wionych nocy skargi swej matki obejrzał się i s p a d ł n a z i e m i ę z t a k ą s i ł ą , ż e z o s t a ł w n i e j pogrzebany. M a t k a przez r o k o p ł a ­ kiwała jego ś m i e r ć . P o r o k u , pęd, który rozwinął się w w m i e j s c u , gdzie sięgające nieba chłopca drzewo pochłonęła ziemia, wyrósł p i n i i . M i t ten zawiera szereg charakterystycznych m o t y w ó w w ł a ś c i w y c h mitom m ó w i ą c y m o poprzedzanym ś m i e r ­ cią re-kreowaniu ś w i a t a z p o c z ą t k i e m k a ż d e g o roku, z n a j d u j ą c y m w y r a z w dowości p o c z ą t k u r o k u , n a obszarze c a ł e g o ś w i a t a . N a s t ę p u j ą c e opisuje szereg: sakralizacja (przez taniec!) w s t e c z ) — u p a d e k i ś m i e r ć — odrodzenie szy m u d r u g i szereg: lament — czynnik obrzę­ po sobie z d a r z e n i a zakłócający (spojrzenie (z c i a ł a o f i a r y l u b bohatera). T o w a r z y ­ m a t k i pozostawionej na ziemi ( m a t k a = z i e m i a ) —• p o w r ó t do ł o n a m a t k i z i e m i — odrodzenie. N a r e k r e a c y j n y a s p e k t m i t u o p o w s t a ­ niu Plejad El wain 27; Mac zob.: i jego E 1 w a i n, К u r a t h, („Woman's związek z obrzędowością początku roku zwrócił uwagę (1978, s. 106). P r z e d s t a w i o n e dane p o d a j ę za: A l e x a n d e r , 1964, Shuffle 1978, s. s. 4-26. Dance", 107-108. Na Rzecz „Corn temat noworocznych charakterystyczna, że Dance", „Society of tańców wiele Womens Mac 1964, s. 26tych Plantes Irokezów tańców Dance") w y k o n y w a n y c h jest w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m . J a k j e d n a k n o t u j e K u r a t h , s ą to tańce więc d z i ę k c z y n n e , przeszłości, związane z k u l t a m i wegetacji. co u z a s a d n i a k i e r u n e k r u c h u . Akcja tańca dotyczy �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAŃCA 105 wszystkich m i e s z k a ń c ó w wiosek, w o k ó ł specjalnie na t ę o k a z j ę w z n o ­ szonych wież, w y o b r a ż a j ą c y c h ś r o d e k ś w i a t a ( K o t a ń s k i , 1979, s. 219; Hincks, 1910). E g z e m p l i f i k a c j ę m o ż n a p o s z e r z a ć p o w o ł u j ą c się na odpowiednie dane z i n n y c h k o n t y n e n t ó w . P o p r z e s t a n ę na trzech jeszcze t y l k o p r z y k ł a d a c h zarejestrowanych na obszarze A f r y k i . W t a ń c a c h t r a n s o w y c h g r u p y V e n ­ da z A f r y k i P o ł u d n i o w e j , r u c h o k r ę ż n y i r u c h o b r o t o w y kojarzone są ściśle z miejscem w y k ^ a n i a k l a s y f i k o w a n y m jako c e n t r u m i z m o ż l i ­ w o ś c i ą o s i ą g n i ę c i a przez t a ń c z ą c e g o stanu possesion przez przodka. M o ­ że się to s t a ć j e d y n i e w d o m u r o d z i n n y m (Blacking, 1977, s. 39). Z k o ­ lei r y t u a ł t a ń c a Sigi D o g o n ó w z A f r y k i p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j , o d g r y w a n y co 60 lat w celu odtworzenia sił w i t a l n y c h plemienia. T r e ś c i ą owego r y ­ t u a ł u są zdarzenia mitycznego p o c z ą t k u . Jak j u ż w s p o m i n a ł a m , zgodnie z m i t e m kosmogonicznym D o g o n ó w „ w s z y s t k o " zaczęło się o d spiralne­ go r u c h u w e w n ą t r z jaja kosmicznego i w i r o w e g o t a ń c a „ b o s k i e g o g a r n ­ carza" A m m a . O s t a t n i m zaś etapem ustanawiania p o r z ą d k u ś w i a t a b y ł o spuszczenie z nieba na z i e m i ę a r k i , w k t ó r e j p r z y b y l i p r z o d k o w i e l u d z i . T r e ś c i te w y r a ż a n e są w p i e ś n i a c h ś p i e w a n y c h w s e k r e t n y m j ę z y k u , j a k r ó w n i e ż w t a ń c a c h , w k t ó r y c h p r e f e r o w a n y m elementem f o r m a l n y m jest i n t e r e s u j ą c a m n i e t u k o n s t r u k c j a choreograficzna (Griaule, Dieterlen, 1965, s. 61-62, 95-101; Dieterlen, 1971, s. 1-11; Plass, 1970/71, s. 1821). Na koniec wreszcie taniec o b o w i ą z u j ą c y r o d z i c ó w b l i ź n i ą t zanotowany dla w s c h o d n i o a f r y k a ń s k i e j g r u p y n i l o t y c k i e j Banjoro. W y k o n y w a l i go k r ą ż ą c w o k ó ł umieszczonej po ś r o d k u p o d w ó r z a g a ł ę z i drzewa ( w y ł ą c z ­ nie z g a t u n k u mutoroa a n t i m africana ze w z g l ę d u na s y m b o l i c z n ą aso­ cjację tego drzewa z b l i ź n i ę t a m i i i c h m i t y c z n y m rodzicem — P y t o n e m ) o d p r a w i a j ą c t y m s a m y m r y t u a ł p u r y f i k a c y j n o - z a b e z p i e c z a j ą c y (Beaettie, 1962, s. 1-12). Na podstawie przeprowadzonego t u o m ó w i e n i a g r u p y t a ń c ó w t o w a ­ r z y s z ą c y c h s y t u a c j o m l i m i n a l n y m , k t ó r y c h r u c h organizowany jest w re­ l a c j i do pewnego s t a ł e g o c e n t r u m , stwierdzamy, że m a m y w n i c h do czy­ nienia nie t y l k o z s y m b o l i c z n y m w y o b r a ż e n i e m organizowania rzeczy­ w i s t o ś c i przez r u c h taneczny, ale r ó w n i e ż z l o k a l i z o w a n i e m t a ń c a w rze­ c z y w i s t o ś c i j u ż zwaloryzowanej. Symbolizuje to r e k w i z y t umieszczony w ś r o d k u k r ę g u t a ń c z ą c y c h (pal l u b drzewo) b ą d ź samo miejsce w y k o ­ nania (siedziba ludzka). Prezentowane dotychczas informacje d o k u m e n t u j ą przede w s z y s t k i m m o ż l i w o ś c i r u c h o w e j eksploracji przestrzeni w p ł a s z c z y ź n i e h o r y z o n t a l ­ nej, p r z e k ł a d a n ą d z i ę k i asocjacjom s y m b o l i c z n y m na u k ł a d p i o n o w y i ka­ tegorie czasowe. Skok b y ł j e d y n y m elementem r u c h u p o z w a l a j ą c y m na „ b e z p o ś r e d n i e " u ż y t k o w a n i e przestrzeni w osi g ó r a — d ó ł . Na b a c z n ą u w a ­ gę z a s ł u g u j ą zatem p i ę t r o w e f o r m y t a ń c ó w w y k o n y w a n y c h w kole, no­ t o w a n e na p o ł u d n i o w e j S ł o w i a ń s z c z y ź n i e , na U k r a i n i e , na terenie I n d i i P ó ł n o c n y c h ( P e n d ż a b ) i na Kaukazie. N a j p e ł n i e j s z e informacje, j a k i m i na �106 JOLANTA KOWALSKA i c h t e m a t d y s p o n u j ą , d o t y c z ą p o ł u d n i o w o s ł o w i a ń s k i e g o kola na kolu ( M l a d e n o v i č , 1973, s. 118-128; 1980, s. 62-63; 1979, s. 73-77; J a n k o v i č , 1937). W p o ł u d n i o w e j S e r b i i i Macedonii s k ł a d a ł o się ono w n i e k t ó r y c h w y ­ padkach z trzech p i ę t e r : k o ł a dolnego, g ó r n e g o i s t o j ą c e g o na r a m i o n a c h tancerzy g ó r n e g o k r ę g u solisty. Z n a c z ą c e jest n a z e w n i c t w o p o s z c z e g ó l ­ n y c h c z ł o n ó w . D o l n y nazywano stub — s ł u p , f i l a r , p o ś r e d n i sprat — w i ą ż ą c y , łącze, p i ę t r o , solistę z a ś blasiniać — p o ś w i ę c a j ą c y . Taniec t e n w y k o n y w a n o w okresie ś w i ą t W i e l k i e j Nocy, z r e g u ł y na placu p r z e d k o ś c i o ł e m . Tancerze dolnego k r ę g u poruszali s i ę w o l n o po obwodzie k o ł a p o w o d u j ą c obracanie się całej k o n s t r u k c j i , podczas g d y blasiniać wy­ g ł a s z a ł m o w ę , w k t ó r e j s k ł a d a ł obecnym ż y c z e n i a powodzenia i w y g ł a ­ s z a ł f o r m u ł ę m a g i c z n ą , m a j ą c ą o c h r o n i ć przed z ł e m l u d z i i b y d ł o . Po­ dobnie b u d o w a n y b y ł p i ę t r o w y taniec k o ł o w y chambaria, tzn. s t o d o ł y , w y k o n y w a n y na t e r e n i e B u ł g a r i i ( K o r n i c a ) w okresie w i o s e n n y m przez k o b i e t y ( M l a d e n o v i č , 1973, s. 124), a t a k ż e n i e k t ó r e o d m i a n y w i e l o p o z i o m y c h m ę s k i c h t a ń c ó w w kole znanych z t e r e n u K a u k a z u i(Mladenov i č , 1973, s. 124-125). C z ę s t s z ą w s z a k ż e o d m i a n ą jest u g r u p o w a n i e d w u ­ piętrowe. F i g u r a , k t ó r ą t y m razem w planie w e r t y k a l n y m t w o r z ą t a ń c z ą c y (do­ d a ć w a r t o , że w p e w n y c h odmianach p i ę t r o w y c h t a ń c ó w z C z a r n o g ó r y w y s t ę p u j ą t a k ż e skoki), oddaje i d e ę c e n t r u m w s p o s ó b — m o ż n a p o w i e ­ dzieć — d o s ł o w n y . Tancerze o d t w a r z a j ą p o r z ą d e k ś w i a t a b u d u j ą c g ó r ę k o s m i c z n ą , s t a j ą się n i ą niejako i p r z e j m u j ą w p o d e j m o w a n y m d z i a ł a ­ n i u — t y m z a ś jest p o w o l n y taniec po obwodzie k o ł a — jej f u n k c j e . P r z e d s t a w i o n ą t u przeze m n i e m o ż l i w o ś ć i n t e r p r e t a c j i p o t w i e r d z a j ą naz­ w y nadawane p i ę t r o m s e r b s k o - m a c e d o ń s k i e g o kola na kolu, składające się na w y p o w i e d ź : s ł u p — ł ą c z e — b ł o g o s ł a w i ą c y ( b ł o g o s ł a w i e n i e ) , u p o r z ą d ­ k o w a n i e wielopoziomowego b u ł g a r s k i e g o kola kobiecego i m ę s k i c h z K a u ­ kazu w o k ó ł drzewa, a wreszcie sama w i e l o p o z i o m o w o ś ć k o n s t r u k c j i k o ­ r e s p o n d u j ą c a z a r c h e t y p e m b u d o w y kosmosu oraz w ł a ś c i w y t y m t a ń ­ com rodzaj ekspansji r u c h o w e j w osi g ó r a — d ó ł . I s t o t n y jest t a k ż e fakt, ż e omawiana f o r m a t a ń c a w i ą ż e się z o k r e ­ sem ś w i ą t wiosennych i — podobnie j a k opisane w y ż e j — z o b r z ę d a m i , k t ó r y c h celem jest zapewnienie p o m y ś l n o ś c i : l u d z i , p l o n o w a n i a r o ś l i n , h o d o w l i z w i e r z ą t . Dla t e r e n u U k r a i n y p o t w i e r d z a j ą go i n f o r m a c j e M o ­ s z y ń s k i e g o . J e ś l i z a ś idzie o obszar I n d i i , zgodnie z d a n y m i przytacza4 6 4 7 4 6 amrity P o r ó w n a j w ą t e k z mitologii hinduskiej m ó w i ą c y o w y d o b y c i u z dna miczna Mandara tywnej roli przez 4 7 oceanu i trzynastu innych p r z e d m i o t ó w przy u ż y c i u m ą t e w k i , k t ó r ą b y ł a g ó r a kos­ (D o w s o n, 1978, s. 291-292). P o r ó w n a j t a k ż e dane n a t e m a t góry kosmicznej, p r z e j a w i a j ą c e j się w ruchu obrotowym, ak­ przytaczane H a a v i o (1979, s. 204-210). M o s z y ń s k i skłaniał się ku i n t e r p r e t o w a n i u tej formy t a ń c a jako rodza­ j u z a c h o w a n i a z a b a w o w e g o (1967, t. 2: 2, s. 375). N a t e m a t u k r a ń s k i e g o p i ę t r o w e g o �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAÑCA 107 4 8 n y m i przez E n a k s h i , notowane t u p i ę t r o w e t a ń c e kulu w y k o n y w a n e b y ł y w p o d o b n y m celu w okresie w i o s e n n y m , a taniec bhangara w cza­ sie w y s i e w u i z b i o r u pszenicy (Enakshi, 1970, s. 183). Rzecz p r z y t y m charakterystyczna, że podobnie j a k polskie t a ń c e za­ pustne „ n a urodzaj", analogiczne t a ń c e ze s k o k a m i znane z obszaru ca­ łej E u r o p y czy z i e l o n o ś w i ą t k o w e t a ń c e kalusarów z n a j d u j ą swoje miejsce t a k ż e w o b r z ę d o w o ś c i weselnej, na p r z y k ł a d „ t a n i e c s ł o ń c a " I n d i a n p r e ­ r i i i t a ń c e katcin u Z u n i t o w a r z y s z ą c e ś w i ę t o m c y k l u rocznego ł ą c z o n e s ą zarazem z r y t a m i i n i c j a c y j n y m i stosowanymi wobec m ł o d z i e ż y m ę s k i e j , tak i p i ę t r o w e f o r m y t a ń c a z w i ą z a n e ze ś w i ę t a m i w i o s e n n y m i w y s t ę p o ­ w a ł y r ó w n i e ż w o b r z ę d o w o ś c i weselnej ( M l a d e n o v i č , 1973, s. 126). Re­ g u l a r n o ś ć ta odzwierciedla p a r a l e l i z m o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a c y k l u ż y c i a ludzkiego z o d p o w i e d n i m i o b r z ę d a m i p o w t a r z a l n y c h c y k l i istnienia ś w i a ­ ta. Wskazuje t a k ż e na fakt, że skoki, r ó ż n e o d m i a n y r u c h u obrotowego oraz k o n f i g u r a c j i k ó ł k o n c e n t r y c z n y c h , w j a k i c h g r u p u j ą się t a ń c z ą c y , są w t o w a r z y s z ą c y c h t y m o b r z ę d o m t a ń c a c h g r u p ą r u c h o w y c h w y r a ż e ń bliskoznacznych asocjowanych z p o d s t a w o w y m p o j ę c i e m c e n t r u m i m o ­ t y w e m „ p o d r ó ż y " przez c e n t r u m . S ą s y m b o l a m i organizacji czasoprze­ strzeni w r e l a c j i do owego c e n t r u m , a zarazem i jej penetracji poprze­ d z a j ą c e j o r g a n i z a c j ę „ p i e r w o t n ą " o p i s y w a n ą w mitach, j a k r ó w n i e ż k a ż ­ dą organizację „wtórną", realizowaną w obrzędach. U w a g ę zwraca jedna jeszcze cecha w s p ó l n a o w y c h „ w y r a ż e ń blisko­ znacznych". Wszystkie one, z w y j ą t k i e m skoku, s t a n o w i ą t r a n s m u t a c j e s p i r a l i . Z a l e ż n o ś ć ta, ewidentna w w y p a d k u r u c h u w i r o w e ­ go, w z w i e l o k r o t n i e n i u o b i e g ó w po obwodzie k o ł a oraz w k o n f i g u r a c j i k ó ł k o n c e n t r y c z n y c h , jest zaszyfrowana nieco g ł ę b i e j , n i e m n i e j j e d n a k oczywista. Na j e j o b e c n o ś ć wskazuje w i e l o w a r s t w o w o ś ć k r ę g u t w o r z o ­ nego w w y n i k u p o w t ó r z e ń r y s u n k u k o ł a (kolejne jego obiegi niejako na­ k ł a d a j ą się na siebie) i u k ł a d u k ó ł k o n c e n t r y c z n y c h . Skojarzenie w y m i e ­ n i o n y c h e l e m e n t ó w r u c h u z r u c h e m r o z w i j a j ą c y m się po s p i r a l i i s y m ­ b o l i k ą spirali s z c z e g ó l n i e mocno akcentuje i c h p e n e t r a c y j n y charakter. W y j ą t k o w ą s y t u a c j ę skoku uzasadnia w s p o m n i a n y w y ż e j fakt, iż jako j e d y n y u m o ż l i w i a on „ b e z p o ś r e d n i e " przemieszczanie się t a ń c z ą c y c h w osi g ó r a — d ó ł . Ze s f o r m u ł o w a n ą t u t e z ą o s y n o n i m i c z n o ś c i w y r ó ż n i o n y c h oznacznik ó w j a k o k o n o t a n t ó w t r e ś c i „ k o m u n i k a c j a przez c e n t r u m " koresponduje 4 9 t a ń c a w k o l e zob.: H a r a s y m c z u k , 1964; T k a c z e n k o , 1954. Z g o d n i e z o p i ­ n i ą tej o s t a t n i e j , p i ę t r o w e t a ń c e w k o l e w y s t ę p o w a ć m i a ł y t a k ż e n a t e r e n i e L i t w y . 4 8 O b y d w a w y s t ę p u j ą c e t u r o d z a j e t a ń c a p i ę t r o w e g o w p i e r w s z e j fazie s ą nopoziomowe. R ó w n i e ż w t a ń c u k a r m a G o n d ó w z Indii C e n t r a l n y c h czwarta j e s t d w u p i ę t r o w a . E n a k s h i , 1970, s. 205. jed­ faza *' T a ń c e te m i a ł y s ł u ż y ć p r z e d e w s z y s t k i m s y m b o l i c z n e m u s p r o w a d z a n i u bo­ g ó w n a z i e m i ę , m i ę d z y l u d z i . P o m y ś l n e u r o d z a j e b y ł y p o c h o d n ą tego d z i a ł a n i a . E n a k s h i , 1970, s. 182. �108 JOLANTA KOWALSKA i n t e r e s u j ą c e s p o s t r z e ż e n i e Sachsa. K o j a r z y ł on t a ń c e t o w a r z y s z ą c e o b ­ r z ę d o m p ł o d n o ś c i , inicjacjom oraz m a g i c z n y m zabiegom leczniczym, z a ­ w i e r a j ą c e te elementy r u c h u , z p o j a w i a j ą c y m i się w i d e n t y c z n y c h o k o ­ l i c z n o ś c i a c h t a ń c a m i , k t ó r y c h choreografia bazuje na szeregowej f o r m a ­ c j i „ m o s t u " (Sachs, 1965, s. 87-88, 142, 162-163, 229) . Inaczej m ó w i ą c z a k ł a d a ł , że te przeciwstawne r o z w i ą z a n i a choreograficzne w p e w n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h — w s y t u a c j i o b r z ę d o w e g o odradzania się ż y c i a — w y ­ s t ę p u j ą jako r o z w i ą z a n i a r ó w n o r z ę d n e . Sachs m y ś l i t u zawartej nie r o z ­ w i n ą ł . A r g u m e n t ó w p o t w i e r d z a j ą c y c h j e j s ł u s z n o ś ć d o s t a r c z a j ą ustale­ nia na temat uniwersalnej s y m b o l i k i mostu jako p o ś r e d n i k a p o m i ę d z y dwoma rodzajami r z e c z y w i s t o ś c i (dwoma stanami, d w o m a ś w i a t a m i ) , zgodnej — w sensie m e d i a c j i —- z s y m b o l i k ą spirali, s k o k u (szczególnie przeskoku), a r ó w n i e ż g ó r y kosmicznej i k o l u m n y niebios (Eliade, 1970, s. 72-73; 1974, s. 121, 203-204, 282). 5 0 3 1 2. D W U D Z I E L N O S Ć RZECZYWISTOŚCI Z k o n c e p c j ą c e n t r u m jako kardynalnego p u n k t u r e l a t y w i z u j ą c e g o i o r g a n i z u j ą c e g o r z e c z y w i s t o ś ć a m o r f i c z n ą w i ą ż e się idea d u a l i z m u ś w i a ­ ta i k o m p l e m e n t a r n o ś c i zjawisk. W przedstawionych r o z w a ż a n i a c h p o ­ j a w i ł y się s y g n a ł y co do s p o s o b ó w i c h r u c h o w e j reprezentacji. B y ł y to dychotomia ruch—bezruch i t o w a r z y s z ą c a jej p r a w i d ł o w o ś ć i n i e p r a w i ­ d ł o w o ś ć r u c h u o m ó w i o n e w punkcie p i e r w s z y m . Ze w z g l ę d u na c h a r a k t e r y z o w a n y obecnie aspekt z n a k o w o ś c i t w o r z y ­ wa tanecznego, na p l a n pierwszy w y s u w a s i ę s f o r m u ł o w a n a przez Gerardusa van der L e e u w a (w analogii do starogreckiej s t r o f y i a n t y s t r o f y ) zasada r u c h u i a n t y r u c h u widoczna w t a ń c a c h ł ą c z ą c y c h opozycyjne k i e ­ r u n k i r u c h u w s p ó j n e j całości d z i a ł a n i a . W odniesieniu do t a ń c ó w o f o r ­ m a c j i k o ł o w e j scharakteryzowana z o s t a ł a ona t u j u ż dość obszernie. I n ­ n y m jej r o z w i ą z a n i e m choreograficznym jest t z w . „ p r z e c i w t a n i e c " , to jest taka f o r m a t a ń c a , w k t ó r e j w y s t ę p u j e opozycyjne rozmieszczenie tancerzy w szeregach (niekiedy z w i e l o k r o t n i o n y c h ) l u b grupach. Podob5 0 Formacja m o s t u polega n a t a k i m u g r u p o w a n i u t a n c e r z y , ż e d w a szeregi para tancerzy t r z y m a j ą to b y ć np. s k r z y ż o w a n e się za wzniesione w górze do g ó r y r ę c e (w t a ń c a c h z b r o n i ą szable), pod k t ó r y m i l i s t ó w lub kolejno wszyscy t a ń c z ą c y . Notowane rych mostem może się odbywać pełzającej. jest Trzy szereg tancerzy stojących przechodzi solista, p a r a są t a k ż e takie r o z w i ą z a n i a , w w rozkroku. Przejście pod lub mogą so­ któ­ mostem w p o z y c j i w y p r o s t o w a n e j , k u c z n e j l u b n a c z w o r a k a c h albo t e ż ostatnie występują przede wszystkim w tańcach towarzyszących o b r z ę d o m i n i c j a c y j n y m oraz z w i ą z a n y c h z k u l t a m i w e g e t a c j i . 6 1 Reprezentatywnym przykładem n y c h jest taniec a ł t a j s k i e g o cach w szamańskich elementami kierunku południowym łączący asocjacji tych szamana. Tańczył ruchu. drogi d w a brzegi bezdennej jest Jednym most dwóch on p o s ł u g u j ą c z „cienki ostatnich jak włos porządków symbolicz­ się z w y k ł y m i etapów w z końskiego ogora", p r z e p a ś c i . P o d o t a r c i u n a d r u g i brzeg s z a m a n d u j e s i ę w sferze z a ś w i a t ó w . Z a : E l i a d e , 1974, s. 200-204. tań­ przebywanej znaj­ �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 109 nie j a k t a ń c o m w kole, t o w a r z y s z y i m dychotomiczna w a r i a n t o w o ś ć po­ s ł u g i w a n i a się r u c h e m przez tancerzy o b y d w u g r u p , nie t y l k o ze w z g l ę ­ d u na k i e r u n k i , ale t e ż m a n i e r ę w y k o n a w c z ą i aspekt czasowy . P r z e ­ ciwstawienie sobie d w ó c h „ c h ó r ó w " tancerzy w s p ó ł w y s t ę p u j e w n i c h t a k ż e z p o d z i a ł e m ze w z g l ę d u na p ł e ć b ą d ź role p e ł n i o n e przez t a ń c z ą ­ c y c h zgodnie z d r a m a t u r g i ą całości d z i a ł a n i a . D u a l i z m ś w i a t a m o ż e b y ć j e d n a k w y o b r a ż a n y w nich s a m ą o p o z y c j ą d w ó c h z e s p o ł ó w w y k o n a w c ó w . R e p r e z e n t a t y w n y m p r z y k ł a d e m takiego r o z w i ą z a n i a jest s t a r o c h i ń s k i taniec opisany przez Marcela Graneta ( G r a net, 1973, s. 168-174). W y k o n y w a n y b y ł on w okresie ś w i ą t z i m o w y c h i — j a k wierzono — m i a ł p r z y s p i e s z a ć , a przede w s z y s t k i m z a p e w n i a ć na­ d e j ś c i e p o r y c i e p ł e j i odradzanie się p r z y r o d y . W kosmogonii c h i ń s k i e j na p e ł n i ę wszelkiego istnienia s k ł a d a ł y się d w a elementy: jang, k o j a r z o ­ ny ze s ł o ń c e m , niebem i p i e r w i a s t k i e m m ę s k i m , oraz in, asocjowany z k s i ę ż y c e m , z i e m i ą i p i e r w i a s t k i e m k o b i e c y m . Taniec, o k t ó r y m t u m o ­ wa, p r z e d s t a w i a ł w k o n w e n c j i p a n t o m i m y ś c i e r a n i e się i w s p ó ł d z i a ł a ­ nie jang i in. T a ń c z o n y b y ł w y ł ą c z n i e przez m ę ż c z y z n podzielonych na d w a z e s p o ł y , p e ł n i ą c y c h odpowiednio r o l ę r e p r e z e n t a n t ó w o b y d w u ele­ m e n t ó w ś w i a t a . U m o w n e ś r o d k i p a n t o m i m i c z n e s ł u ż y ł y j e d y n i e fabula­ ryzacji działania, uzupełniając treść p o d s t a w o w ą — dwudzielność natury r z e c z y w i s t o ś c i — r e l a c j ą o konsekwencjach podobnej s t r u k t u r y ś w i a t a . R e z u l t a t e m p r z y j ę c i a dualistycznej koncepcji ontologicznej jest p r z y ­ pisywanie cech s w o j s k o ś c i i obcości ( p r z y c h y l n o ś c i i w r o g o ś c i ) z w a l o r y z o ­ w a n y m obszarom ś w i a t a i i c h m i e s z k a ń c o m . Opozycja swoje—obce jest w t y m w y p a d k u u s z c z e g ó ł o w i o n y m w a r i a n t e m idei d u a l i z m u r z e c z y w i ­ s t o ś c i transponowanej na stosunki ludzkie. Znajduje ona w y r a z w t z w . „ t a ń c a c h w o j e n n y c h " n a j c z ę ś c i e j , j a k k o l w i e k nie zawsze n a l e ż ą c y c h do „ p r z e c i w t a ń c a " . W ś r ó d opracowanych przez G e r t r u d ę K u r a t h t a ń c ó w I r o k e z ó w , k t ó r y c h r u c h przebiega z r e g u ł y po obwodzie k o ł a , w y s t ę p u j e n i e w i e l k a liczba t a ń c ó w szeregowych oraz b a z u j ą c y c h na opozycji g r u ­ py tancerzy do z e s p o ł u ś p i e w a j ą c y c h i n i e t a ń c z ą c y c h s o l i s t ó w l u b prze­ c i w l e g ł e j opozycji d w ó c h par tancerzy w figurze k w a d r a t u . S ą to z r e ­ g u ł y t a ń c e wojenne. N i e k t ó r e z nich w momencie rejestracji przez K u 5 2 5 3 5 4 5 2 W w y p a d k u m a n i e r y w y k o n a w c z e j b ę d ą to: z r ó ż n i c o w a n i e szczególnych wadzone go". tempa ruchu g r u p , stopnia k o m p l i k a c j i e w o l u c j i i r o d z a j u u ż y t y c h k r o k ó w . mogą być także stylizowane c y t a t y r u c h u nietanecznego J e ś l i idzie o a s p e k t c z a s o w y , b ę d z i e lub po­ Wpro­ „nieludzkie­ to p r z e d e w s z y s t k i m k o n t r a p u n k t r u c h u i bezruchu. 5 a Sachs s t w i e r d z a , ż e o ile k o ł o jest n a j c z ę ś c i e j formą „nieprzedstawiającą", o tyle u k ł a d szeregowy, t a k ż e w p o s t a c i pojedynczego szeregu, n o t o w a n y j e s t w cach o charakterze dramatu w y o b r a ż a j ą c y c h 5 4 lem temat nego. Ugrupowanie k o ł o w e wykonania tańca jest występuje tu w podkreślenie wyznaczania granic i o k r e ś l a n i a pewną fabułę. Sachs, s y t u a c j a c h , gdy zwartości grupy. pierwszorzędnym Por. tań­ 1965, s. 155. dalsze uwagi s t a n u p o s i a d a n i a za p o m o c ą r u c h u ce­ na tanecz­ �110 JOLANTA KOWALSKA r a t h częściowo z m i e n i ł y funkcje i w e s z ł y w s k ł a d z e s p o ł ó w o b r z ę d o w y c h 0 i n n y m charakterze. Z a c h o w a ł y jednak t y p o w ą dla p r z e c i w t a ń c a k o n ­ f i g u r a c j ę t a ń c z ą c y c h , ź r ó d ł a z a ś p o t w i e r d z a j ą , że w okresach d a w n i e j ­ szych p e ł n i ł y r o l ę t a ń c ó w w o j e n n y c h . M o t y w ś c i e r a n i a się p r z e c i w i e ń s t w z w i ą z a n y z o p o z y c j ą swojego i ob­ cego z a w a ż y ł t a k ż e na przeciwtanecznej k o n s t r u k c j i n i e k t ó r y c h t a ń c ó w k o r o w o d o w y c h z t e r e n u W i e l k o r u s i , B u ł g a r i i i S e r b i i ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 2, s. 377-390). Choreografia t y c h t a ń c ó w ograniczona jest z a z w y ­ czaj do przemiennego z b l i ż a n i a się i cofania jednego szeregu tancerzy do drugiego. Anegdota w y p o w i a d a n a jest w t e k ś c i e p i e ś n i , k t ó r e j kolejne strofy ś p i e w a n e są przez t a ń c z ą c y a k t u a l n i e szereg, m ó w i ą c e j raz o spo­ rze o pole u p r a w n e , w i n n y m w y p a d k u o t a r g u o d z i e w c z y n ę i t p . , w y ­ r a ź n i e a k c e n t u j ą c e j k o n k u r e n c y j n o ś ć i o p o z y c j ę o b y d w u grup, w i d o c z n ą w podziale t a ń c z ą c y c h , a t a k ż e i w charakterze r u c h u . G d y b o w i e m j e ­ den z s z e r e g ó w posuwa się do przodu, d r u g i stoi nieruchomo l u b n i e ­ k i e d y cofa się nieco. Zasada r u c h u i a n t y r u c h u znajduje t u zatem w y ­ raz t a k ż e w opozycjach ruch—bezruch oraz r u c h do p r z o d u — r u c h do " t y ł u , inaczej m ó w i ą c : r u c h [ + ] — r u c h [ — ] . S ą to charakterystyczne d l a p r z e c i w t a ń c a sposoby p o s ł u g i w a n i a się t w o r z y w e m r u c h o w y m . Opozycja szeregowa w y s t ę p u j e t a k ż e w t a ń c a c h t o w a r z y s z ą c y c h o b ­ r z ę d o m p o g r z e b o w y m , o d d a j ą c t y m razem p o d z i a ł na ś w i a t ż y w y c h 1 z m a r ł y c h . T u przeciwtaniec w s p ó ł w y s t ę p u j e z r e g u ł y z f o r m a m i k o ł o ­ w y m i . F a k t t e n znajduje uzasadnienie w charakterze o b r z ę d u n a l e ż ą c e g o do p o d s t a w o w y c h o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a w c y k l u ż y c i a ludzkiego. Zabie­ giem, k t ó r y m ó g ł b y d o s t a r c z y ć z n a c z ą c y c h i n f o r m a c j i , b y ł o b y w t y m w y ­ padku prześledzenie n a s t ę p s t w a formacji kolejnych t a ń c ó w pojawiają­ cych się w całości o b r z ę d u , r o z w a ż a n y c h w asocjacji z celem d z i a ł a ń , k t ó r y m t o w a r z y s z ą . Dane, j a k i m i w t y m w z g l ę d z i e dysponujemy, s ą skromne — m o ż n a w i ę c m ó w i ć j e d y n i e o p e w n y c h przypuszczeniach. N i e w ą t p l i w i e jednak istotna jest t u z a r ó w n o ewokacja „ c e n t r a l n e g o o t w a r c i a " i m o ż l i w a d z i ę k i n i e m u symboliczna k o m u n i k a c j a p o m i ę d z y p i ę t r a m i ś w i a t a i k a t e g o r i a m i istnienia, j a k i dokumentacja r ó ż n i c y , a n a ­ wet wrogości pomiędzy światem ż y w y c h i światem zmarłych. W opisanym np. przez Jane Goodale d w u d n i o w y m r y t u a l e „ t a ń c a dla z m a r ł e g o " , k u l t y w o w a n y m przez l u d T i w i z w y s p M e l v i l l e ' a (Goodale, 1959/60, s. 3-13) , w k t ó r y m akcentowane jest przede w s z y s t k i m d z i a 5 5 5 6 5 5 D o t y c z y to „ E a g l e D a n c e " , „ S c a l p i n g D a n c e " , „ P o l e D a n c e " , k t ó r e w e s z ł y w skład o b r z ę d ó w z w i ą z a n y c h z kultami wegetacji i r y t u a ł a m i leczniczymi. M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , ż e z a s z ł a t u t r a n s p o z y c j a m o t y w u w a l k i ze s t o s u n k ó w m i ę d z y l u d z ­ k i c h n a r e l a c j ę „ c z ł o w i e k - r z e c z y w i s t o ś ć " . D a n e z a : K u r a t h , 1964, s. 6-8. *• P r z e d s t a w i o n y w a r t y k u l e opis r y t u a ł u p o w s t a ł n a p o d s t a w i e jego r e k o n ­ s t r u k c j i „ w y s t a w i o n e j " poza z w y k ł y m k o n t e k s t e m s y t u a c y j n y m , i n s c e n i z o w a n e j n a p r o ś b ę a u t o r k i a r t y k u ł u , J a n e G o o d a l e . N i e b y ł a to j e d n a k r e k o n s t r u k c j a w s e n s i e h i s t o r y c z n y m , b o w i e m w m o m e n c i e r e j e s t r a c j i , to jest w r o k u 1954, w w y p a d k u ś m i e r c i członka społeczności T i w i „taniec dla z m a r ł e g o " nadal b y ł w y k o n y w a n y . �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAiłCA 111 ł a n i e na rzecz z m a r ł e g o , p r z e w a ż a j ą t a ń c e w kole w y k o n y w a n e „ w obec­ n o ś c i " t z w . p a l i pogrzebowych (nazwa ta nadawana jest o w y m r e k w i z y ­ t o m przez a u t o r k ę opisu). Pale te s t a n o w i ą w p r z e k o n a n i u T i w i s y m b o l odradzania się życia. M a m y t u do czynienia z s y g n a l i z o w a n ą w c z e ś n i e j s y m b o l i k ą z w i ą z k u r u c h u po obwodzie k o ł a z w y o b r a ż e n i e m drzewa ż y ­ cia . 5 7 Przeciwtaniec w y k o n y w a n y jest d w u k r o t n i e : w p i e r w s z y m d n i u , bez­ p o ś r e d n i o po d o t a r c i u procesji m i e s z k a ń c ó w w s i w p o b l i ż e cmentarza, gdzie r o z g r y w a n a jest całość a k c j i o b r z ę d o w e j , oraz podczas l a m e n t u nad z m a r ł y m . Ł ą c z ą się z n i m zabiegi p u r y f i k a c y j n e i z a b e z p i e c z a j ą c e (oka­ dzanie, malowanie ciał ) przed n i e k o r z y s t n y m i s k u t k a m i spodziewane­ go, ale koniecznego k o n t a k t u ze ś w i a t e m z m a r ł y c h . W y s t ę p u j e t u opo­ zycja nieruchomego c h ó r u m ę ż c z y z n , o k r ą ż a n e g o w t a ń c u przez s o l i s t ą , do g r u p y kobiet, k t ó r y c h r u c h w manierze powolnego „ s z u r a n e g o " prze­ mieszczania się p r z e b i e g a ł w l i n i i prostej. B i o r ą c pod u w a g ę k o n t e k s t s y t u a c y j n y i s p o s ó b w y k o n a n i a tego t a ń c a s k ł a n i a m się k u z i n t e r p r e t o ­ w a n i u go w ł a ś n i e j a k o r e l a c j i o ś w i e c i e ż y w y c h i u m a r ł y c h . T o rozszcze­ pienie r z e c z y w i s t o ś c i zarazem uzasadnia p o t r z e b ę w y k o n a n i a „ t a ń c a dla zmarłego", w k t ó r y m człowiek współdziała z siłami nadprzyrodzonymi w j e d n y m z w i e l u a k t ó w d r a m a t u istnienia „ s o c j a l i z u j ą c " ś m i e r ć i p r z y ­ w r a c a j ą c z a k ł ó c o n ą n i ą r ó w n o w a g ę „ l u d z k i e g o ś r o d o w i s k a ekologicznego". 5 8 W o m a w i a n y m p r z y k ł a d z i e idea d u a l i z m u r z e c z y w i s t o ś c i symbolizo­ wana jest z a r ó w n o przez r e l a c j ę swoje—obce, j a k i o p o z y c j ę m ę s k i e — k o ­ biece, z n a j d u j ą c e choreograficzny w y r a z w p r z e c i w s t a w i e n i u g r u p y n i e t a ń c z ą c y c h m ę ż c z y z n szeregowi t a ń c z ą c y c h k o b i e t . Podobna m o ż l i w o ś ć 5 9 6 7 Rekwizytowi w konawców, w postaci tańcach drążka, niekiedy długiej z a l i c z a n y c h do k a t e g o r i i tzw. laski trzymanej „stick-dances", w przez wy­ sytuacjach, gdy t a ń c e te t o w a r z y s z y ł y o b r z ę d o w y m r o z w i ą z a n i o m s y t u a c j i p r z e j ś c i a m i ę d z y ż y ­ ciem i śmiercią, „stick-dances" najprawdopodobniej zaliczano o b r z ę d ó w leczniczych m.in. 5 8 Sachs, tualnością ści rozpoznania ich przez m i a ł o przed z ł a m a n i e m obrzędu, symbolika kalusarów ś w i ą t wiosennych. więzi poza drzewa życia. wchodzące Do w skład jako pobudzające płod­ N a temat „stick-dances" 1970/71. obecną b y ł on p o ś w i ę c o n y . jako wyobrażenie uczestnicy okresie ciał miało ochronić uczestników człowieka, któremu bezpieczać w 1965, s. 121-123; В 1 а к e, Malowanie jest tańce oraz o b r z ę d u w e s e l n e g o , a t a k ż e — n o ś ć ziemi — wykonywane zob.: właściwa wspomniane w t a ń c a dla z m a r ł e g o przed czasie obrzędu wśród Okadzanie i przechodzenie ewen­ żywych duszę przez dym za­ kości. Z n a j d u j e tu zastosowanie symbolika ko­ pokrewieństwa. bliskimi krewnymi Zwraca uwagę zmarłego, fakt, ż e gdy podejmują wszyscy zabiegi zabez­ p i e c z a j ą c e i c h p r z e d „ z ł a m a n i e m k o ś c i " (przez co r o z u m i e j ą ś m i e r ć i c h s a m y c h lub k o g o ś z i c h b l i s k i c h ) , c i ostatni o b o w i ą z a n i s ą do w y k o n a n i a t a ń c a , w k t ó r y m sy­ mulują uszkodzenie nieobecności nogi zmarłego. s y m b o l i k a postaci W и Kwalifikacja: rytuale tańca jej moim jednonogich łego. Dane za: G o o d a l e , w lub złamanie. przekonaniu Goodale istotna interpretuje jest w to jako symbol tym wypadku raczej i k u l a w y c h , status k t ó r y c h p r z y p a d a r o d z i n i e zmar­ 1959/60, s. 9. k o b i e t a = obce, m ę ż c z y z n a — s w o j e , d l a z m a r ł e g o , nie jest powszechna. którą nasuwa podział Asocjacje symboliczne ról zależą �112 JOLANTA KOWALSKA „ w z m o c n i e n i a " w y p o w i e d z i często jest w y k o r z y s t y w a n a w p r z e c i w t a ń cu. Sachs wskazuje przede w s z y s t k i m na erotyczny aspekt t a ń c ó w , w k t ó ­ r y c h w y s t ę p u j e opozycyjna k o n f i g u r a c j a „ c h ó r ó w " m ę s k i e g o i kobiecego, stowarzyszona n i e k i e d y z o p o z y c j ą p a r y l u b par s o l i s t ó w , p r z y p i s u j ą c i m znaczenie g r y m i ł o s n e j (Sachs, 1965, s. 155). W s t w i e r d z e n i u t y m jest n i e w ą t p l i w i e w i e l e r a c j i , co p o t w i e r d z a j ą przytaczane przez Sachsa (1965, s. 155-160) i inne znane na t e n temat dane. N i e jest to jednak i c h t r e ś ć jedyna. Do n a t u r a l n e j opozycji płci (i w ł a ś c i w e g o j e j znaczenia erotyczno-seksualnego) d o ł ą c z y ł się szereg k u l t u r o w y c h asocjacji. W rezultacie p e ł n i ona r o l ę i c h reprezentanta, p r z y k ł a d u czego dostarcza w ł a ś n i e przedstawiony r y t u a ł taneczny. Podobnie, w s k o m p o n o w a n y c h przeciwtanecznie k o r o w o d a c h z t e r e n u S ł o w i a ń s z c z y z n y , o k t ó r y c h b y ł a m o w a w y ż e j , opozycja s z e r e g ó w m ę ­ skiego i kobiecego s t a n o w i ł a p o w t ó r z e n i e w y p o w i e d z i na temat w a l k i p r z e c i w i e ń s t w zawartej w t e k ś c i e p i e ś n i . Z k o l e i w t a ń c a c h z a m y k a j ą ­ cych d r u g i i trzeci a k t ceremonii O-kee-pa M a n d a n ó w (Hoebel, Frost, 1976, s. 340-346) k o n k u r e n c y j n o ś ć g r u p kobiet i m ę ż c z y z n kojarzona b y ­ ła z o p o z y c j ą c h a o s — ł a d . T r e ś c i ą owej ceremonii powtarzanej corocznie z p o c z ą t k i e m lipca b y ­ ł y zdarzenia m i t y c z n e z w i ą z a n e — zgodnie z w i e r z e n i a m i p r a k t y k u j ą c e ­ go j ą p l e m i e n i a — z g e n e z ą rodzaju ludzkiego . D o j e j i n t e g r a l n y c h ele6 0 od kontekstu. zmarłych nawcy We wspomnianym (obcych, tańca. ale wcześniej i przodków) Kobiety są tańcu wyobrażają „widzami" pogrzebowym mężczyźni, reprezentując Indian Bororo, zarazem jedyni społeczność żywych, wyko­ zarazem ludzi i swoich. Podobny podział r ó l spotykamy w t a ń c a c h , k t ó r e w y k o n y w a n e przez mężczyzn w trakcie j ą c e i c h po z a b i c i u w r o g a cach pogrzebowych rytuału (zob.: wieńczącego Frazer, opisywanych przez zabiegi puryfikacyjne 1890, t. 2, s. 165-185). Malinowskiego były obowiązu­ Z kolei w (Trobriandy), tań­ aktywnymi i c h u c z e s t n i c z k a m i b y ł y kobiety, w y ł ą c z o n e j e d n a k od b e z p o ś r e d n i e g o u d z i a ł u w t a ń ­ cach świątecznego zbiorów i święta linowski, 8 0 okresu milamala stanowiącego zmarłych, w których brali uroczystości mężczyźni święta (za: M a- 1958, s. 508-511; 1980, t. 2, s. 176-178). N a p e ł n y obraz kosmogonicznych mitologiczne. połączenie udział wyłącznie Zgodnie z pierwszym, w w i e r z e ń M a n d a n ó w s k ł a d a j ą się dwa cykle początkach świat zbudowany był wielopo­ ziomowo. Cztery p i ę t r a w z n o s i ł y się ponad i cztery p o n i ż e j powierzchni ziemi. L u ­ dzie wówczas żyli w podziemnej wiosce, do k t ó r e j dotarł pewnego dnia p ę d w i ­ n o r o ś l i . N a j p i e r w z w i e r z ę t a , a n a s t ę p n i e l u d z i e w s p i n a l i s i ę po n i m do ś w i a t a gór­ nego, a ż w k o ń c u p ę d z e r w a ł s i ę pod c i ę ż a r e m p e w n e j spo­ sób zerwana też została potop, w którym „droga" zginęła pomiędzy większość stworzeń poziomami t ę g i e j kobiety. W ten świata. Nastąpił (także i ludzi), k t ó r e wówczas wydostały na p o w i e r z c h n i ę ziemi. D r u g i c y k l m i t ó w , w k t ó r y m m i e ś c i s i ę t a k ż e mit należy do t y p o w y c h zgodnie z k t ó r y m i (Ojciec Słońce) w dla kosmogonii dziele stworzył z kolei u t w o r z y ł z i e m i ę grup s j u a ń s k i c h koncepcji stworzenia tworzenia bierze u d z i a ł d w ó c h Pierwszego Człowieka z m u ł u wyniesionego demiurgów. (in. S a m o t n e g o na powierzchnię świata, Pan Życia Człowieka), który ziemi przez k a c z k ę . P o t y m P a n Ż y c i a i S a m o t n y C z ł o w i e k p o k ł ó c i l i s i ę i podzielili z i e m i ę m i ę d z y bie. Samotny Człowiek stworzył ludzi, a n a s t ę p n i e się O-kee-pa, b y ł ich nauczycielem i sie­ opie- �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAŃCA 113 m e r i t ó w n a l e ż a ł y : inicjacja m ł o d z i e ń c ó w oraz t a ń c e s ł o ń c a i bizona. W matrylokalnej i matrylinearnej społeczności M a n d a n ó w przedstawi­ c i e l k a m i ł a d u b y ł y k o b i e t y . One t e ż (co decyduje o i c h r o l i w O-kee-pa) u p r a w n i o n e b y ł y do p o ś r e d n i c z e n i a w p r z e p ł y w i e „ m o c y " . P r z e c h w y ­ t y w a ł y nie u j ę t ą w ż a d n e k a r b y , nie z o r g a n i z o w a n ą p o t e n c j ę w i t a l n ą uosobienia chaosu — Oxinhede — ( p r z e j m u j ą c t y m s a m y m w ł a d z ę n a d w s z y s t k i m , co żyje), b y w z a k o ń c z e n i u ceremonii „ u d z i e l i ć " j e j i n i c j o ­ wanym, a także mężczyznom biorącym udział w wymienionych wyżej r y t u a ł a c h tanecznych, k t ó r y m na czas t r w a n i a O-kee-pa p r z y p a d a ł sta­ tus istot aseksualnych. W t a ń c a c h u n a o c z n i a j ą c y c h w symbolice r u c h u te d w a fakty, to jest przechwycenie i udzielenie mocy w i t a l n e j , e r o t y k a p e ł n i ł a r o l ę p o d r z ę d n ą wobec zasadniczej r e l a c j i o ś w i e c i e , k t ó r e m u c z ł o ­ w i e k nadaje k s z t a ł t p o d e j m o w a n y m i przez siebie d z i a ł a n i a m i , o d w o ł u ­ j ą c się w n i c h do k a n o n u z d a r z e ń czasu mitycznego. Oxinhede, z k t ó r y m „ n i e b y ł o w i a d o m o co p o c z ą ć " , z o s t a ł u ś m i e r c o n y , w rezultacie z a ś z l i ­ k w i d o w a n o w p r o w a d z o n y przez niego b e z ł a d . M ł o d z i m ę ż c z y ź n i ( O x i n ­ hede jest w y o b r a ż e n i e m i c h p i e r w o t n e j n a t u r y ) są socjalizowani przez omawiany obrzęd. Podobnie rzecz się ma w szeregu i n n y c h t a ń c ó w z w i ą z a n y c h z k u l ­ t a m i p ł o d n o ś c i i wegetacji, w k t ó r y c h przeciwstawne u g r u p o w a n i e t a n ­ cerzy wedle p ł c i w s p ó ł w y s t ę p u j e z akcentami e r o t y c z n y m i , aż po s y m u ­ l o w a n y b ą d ź r z e c z y w i ś c i e o d b y w a n y r y t u a l n y a k t p ł c i o w y . Znamienna jest p r z y t y m w y s t ę p u j ą c a często d w u f a z o w o ś ć a k c j i tanecznej, polega­ j ą c a na d w u - l u b w i e l o r z ę d o w y m p r z e c i w t a ń c u w pierwszej fazie oraz na ł ą c z e n i u się tancerzy we w s p ó l n y m k r ę g u b ą d ź korowodzie w fazie d r u g i e j . Tego rodzaju r o z w i ą z a n i e choreograficzne odzwierciedla na­ s t ę p s t w o s y m b o l i , k t ó r e opisuje f o r m u ł a : p o d z i e l o n e — z ł ą c z o n e . 6 1 6 2 kunem. On też stworzył życia Hoitę ka. Kwestią przez wszystkich tańca. z plemienia zultacie zwierząt Samotny dotarł do przy pomocy k t ó r e g o uwolnił ludzi. w „psiej Człowiek, „psiej Hoita zwierzęta Dane za: co ż y j e . P a n Ż y c i a interesującą Mandanów, występującym której tańca, bra i wszystko, zaś powołał Orła), k t ó r y stał s i ę p r z e c i w n i k i e m Samotnego najbardziej tu nas Hoitę pomocy zwierzęta (Nakrapianego jest konflikt pieczarze", wraz w roli pieczary" i można i przyrzekł posiąść z 1964, mu je przy młodzieńcem jego s y n a , p o d j ą ł w ę d r ó w k ę , w władzę s. uwięzieniem z w a b i ł towarzyszącym zdobył Samotnemu Alexander, wywołany dokąd tajemnicę owego nad zwierzętami. Człowiekowi 105-106; re­ magicznego W rezultacie współpracę Hoebel, do Człowie­ dla Frost, do­ 1976, s. 341-342. 6 1 T e r m i n ten u ż y w a n y niesieniu der L e e u w, 6 2 go j a k u v a n der L e e u w a w 1978b, s. 227-233. przez G o n d ó w mężczyźni kobiety, od­ Mandanów. Van P r z y k ł a d e m , po k t ó r y c h c ę w t y m w y p a d k u s i ę g n ą ć , jest t a n i e c karma konywany nają jest t u w t a k i m sensie, do „ m o c y j a k o t a k i e j " , co zgadza s i ę z k o n c e p c j ą m o c y z Indii C e n t r a l n y c h po i kobiety, jego p r z e b i e g mężczyźni natomiast zakończeniu zaś w y g l ą d a tworzą zbiorów. następująco: nieruchomą grupę taniec stojącą wy­ Wykonują rozpoczy­ na uboczu. W p i e r w s z e j fazie k o b i e t y f o r m u j ą l i n i ę , w d r u g i e j k w a d r a t , w t r z e c i e j k o ł o i w ó w 8 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 �114 JOLANTA KOWALSKA Ze w z g l ą d u na okoliczności, j a k i m t a ń c e te t o w a r z y s z y ł y , w ł a ś c i w a i m k o n s t r u k c j a choreograficzna s p e ł n i a ł a t a k ż e r o l ę s y m b o l u jednoczenia w s p ó ł i s t n i e j ą c y c h , p r z e c i w s t a w n y c h , zarazem jednak u z u p e ł n i a j ą c y c h s i ę wzajemnie e l e m e n t ó w r z e c z y w i s t o ś c i . Znajduje w n i c h zastosowanie n i e t y l k o s y m b o l i k a opozycji m ę s k i e — k o b i e c e kojarzonej z d u a l i z m e m ś w i a ­ ta, ale t a k ż e uniwersalna s y m b o l i k a i n t y m n e g o z w i ą z k u k o b i e t y i m ę ż ­ czyzny, pojmowanego jako a k t k r e a c j i , p r z y c z y m owa d w u e l e m e n t o w o ś ć ma charakter p o z y t y w n y , jest b o w i e m w a r u n k i e m sine qua non jego s p e ł ­ nienia . Opozycja m ę s k i e — ż e ń s k i e ma p o z y t y w n e znaczenie r ó w n i e ż w t a ń ­ cach patoe'doe i pakarena (Indonezja, wyspa Celebes), k t ó r e n a l e ż ą do k a t e g o r i i t a ń c ó w d w o r s k i c h , w y k o n y w a n y c h p r z y specjalnych okazjach, jak: koronacja i i n t r o n i z a c j a p a n u j ą c e g o , wesela, w y r z y n a n i e się p i e r w ­ szych z ę b ó w dziecka i t p . (Simatupang, b r w . , s. 133-144). S t a n o w i ł y one paoli, to jest „ ś r o d e k , k t ó r y p r z y n o s i szczęście", dla osoby, k t ó r e j b y ł y dedykowane. J e ś l i idzie o c h o r e o t e c h n i k ę , p o c z ą t k o w e u g r u p o w a n i e k o ­ ł o w e , w y s t ę p u j ą c e w i n t r o d u k c j i do t a ń c a , p r z e k s z t a ł c a n e b y ł o t u w u k ł a d p r z e c i w s t a w i a n y c h sobie (w rozmieszczeniu na scenie s ł u ż ą c e j do t a ń c a i w k o l e j n o ś c i r u c h u ) g r u p m ł o d z i e ń c ó w i d z i e w c z ą t — w pakarena, oraz kobiet i m ę ż c z y z n , m ł o d z i e ń c ó w i d z i e w c z ą t — w patoe'doe. Ó w p o d z i a ł 6 S c z a s do t a ń c a w ł ą c z a j ą pojedyncze kobiet. koło się mężczyźni męskie t w o r z ą c k o ł o w e w n ę t r z n e . W fazie przekształcane W ostatniej, p i ą t e j fazie, jest uczestnicy w piętrowe tańca tworzą otaczane czwartej nadal kręgiem linię: kobieta, mieszaną m ę ż c z y z n a , k o b i e t a itd. B r a k j e s t d a n y c h n a t e m a t k i e r u n k ó w r u c h u w czasie tego tańca i n a temat s ą to z r e s z t ą charakteru ruchu poszczególnych dane w po sobie f o r m a c j i p o c z y n a j ą c od trzeciego wykonawczej, składa grup w tym wypadku najważniejsze. się na klarowną kolejnych fazach. Sama kolejność etapu, w p o ł ą c z e n i u z s y m b o l i k ą wypowiedź w omawianej Nie występujących materii. obsady Podobny p r z e b i e g m a szereg i n n y c h t a ń c ó w z t e r e n u I n d i i w y k o n y w a n y c h w ł a ś n i e po z a k o ń ­ czeniu ż n i w . D a n e za: E n a k s h i , Analogiczny kanon z kultami płodności 1970, s. 175-218. asocjacji symbolicznych i wegetacji, w których właściwy jest tańcom związanym p i e r w s z a f a z a j e s t d o m e n ą kobiet m ę ż c z y z n (ten p i e r w s z y p r z y p a d e k j e s t c z ę s t s z y ) , w drugiej z a ś n a s t ę p u j e nie obydwu płci. Z a p r z y k ł a d t a ń c a z d o m i n a c j ą kobiet s ł u ż y ć m o g ą zapustne „na urodzaj" czy tańce sobótkowe z terenu tańca, którego wykonawcami są mężczyźni n i e j fazie — Kunapipi, cych rejon Polski i Słowiańszczyzny; d o p u s z c z a j ą c y kobiety corroboree plemion A l a w a , Roper River w Australii. Dodać lub połącze­ tańce natomiast dopiero w ostat­ Mara i Mangaraja zamieszkują­ przy tym należy, że przebieg tego o b r z ę d u w w e r s j i z a r e j e s t r o w a n e j p r z e z L o c k w o o d a r ó ż n i s i ę z a s a d n i c z o od z a w a r ­ tego w pracy W. L . Wernera, w ł a ś n i e Prawdopodobnie zaważyła tu różnica ze w z g l ę d u w czasie na udział rejestracji. kobiet Praca w obrzędzie. Wernera ukazała s i ę w l a t a c h 3 0 - y c h , a L o c k w o o d a w l a t a c h 6 0 - y c h naszego w i e k u . D a n e z a : ner, 1937, s. 290-311; e ców * Porównaj Lockwood, w tej k w e s t i i t r a f n e u w a g i G l u z i ń s k i e g o orgiastycznych (Gluziński, notacji z w i ą z k u m ę ż c z y z n y i kobiety 293, 302-303, 416. Wer­ 1969, s. 127-135. 1927, s. 100-101). w : v a n der dotyczące symboliki Zobacz także Leeuw, tań­ n a temat ko­ 1978b, s. 138-139, 292- �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAÑCA 115 i opozycja akcentowane o d m i e n n y m c h a r a k t e r e m r u c h u k a ż d e j z g r u p s t a n o w i ą c e o d w o ł a n i e do i d e a l n y c h m o d e l i m ę s k o ś c i i k o b i e c o ś c i spra­ w i a ł y , że t a ń c e te b y ł y nie t y l k o r e l a c j ą na temat o d m i e n n o ś c i ś w i a t a m ę ż c z y z n i kobiet ( t a k ą i n t e r p r e t a c j ę sugeruje Simatupang). Z a w i e r a ł y one t a k ż e i n f o r m a c j ę , że paoli pochodzi od w s z y s t k i c h u c z e s t n i k ó w u r o ­ czystości, stanowi niejako p e ł n y dar. Przedstawione f a k t y uzasadnia­ j ą stwierdzenie, iż opozycja m ę s k i e — k o b i e c e t o w a r z y s z ą c a r u c h o w i prze­ c i w s t a w n y c h sobie g r u p tancerzy, u s z c z e g ó ł a w i a w ł a ś c i w ą m u s y m b o l i k ę d u a l i z m u o t r e ś c i dodatkowe: d y s j u n k c j i k a t e g o r i i w r a m a c h p o s z c z e g ó l ­ n y c h klas zjawisk. 6 4 3. GRANICE T r o s k ą c z ł o w i e k a ż y j ą c e g o w niejednorodnej r z e c z y w i s t o ś c i jest — poza o k r e ś l e n i e m zasady j e j organizacji — w y d z i e l e n i e o b s z a r ó w jedno­ r o d n y c h oraz ustalenie i c h granic. Ł ą c z y się z t y m k o n i e c z n o ś ć zdefinio­ w a n i a p e w n y c h zjawisk i f a k t ó w j a k o swoje (bliskie, identyczne, w c h o ­ d z ą c e w z a s ó b stanu posiadania) i o d r ó ż n i e n i a i c h od obcych. P o n o w n i e w i ę c m a m y do czynienia z o p o z y c j ą swoje—obce. P o n i e w a ż p r z y t y m , zgodnie z k u l t u r o w y m a r c h e t y p e m p o j m o w a n i a t y c h f a k t ó w , kategoria s w o j s k o ś ć i d e n t y f i k o w a n a jest j a k o pewna j a k o ś ć zorganizowana, obcość z a ś asocjowana jest ze stanem chaosu, m a m y t a k ż e do czynienia z opo­ z y c j ą c h a o s — ł a d . Ze w z g l ę d u na p r o b l e m g r a n i c y znaczenie ma s y m b o l i ­ ka k o ł a magicznego p o r z ą d k u j ą c e g o , a j e d n o c z e ś n i e w y r a ź n i e d z i e l ą c e g o r z e c z y w i s t o ś ć na d w i e r ó ż n o w a r t o ś c i o w e strefy: cassirerowski l u d z k i ś w i a t czasu i przestrzeni oraz ś w i a t , w k t ó r y m z w y k ł e m i a r y czasu i prze­ strzeni u l e g a j ą niejako zawieszeniu. M o t y w obiegania i otaczania w t a ń c u pewnego w y o d r ę b n i o n e g o obsza­ r u (oraz z n a j d u j ą c y c h się na n i m postaci i o b i e k t ó w ) zamykanego w e w n ę t r z u p o w s t a j ą c e j w ten s p o s ó b f i g u r y k o ł a , w y s t ą p i ł w i e l o k r o t n i e w prezentowanych dotychczas p r z y k ł a d a c h . Ewokacja c e n t r u m w i ą z a ł a się w n i c h z nadawaniem t e m u obszarowi znaczenia s z c z e g ó l n e g o , p r z y c z y m o b w ó d k o ł a p e ł n i ł r o l ę w y d z i e l a j ą c e j go g r a n i c y . W t a ń c a c h o cha­ rakterze p o d r ó ż y m i s t y c z n y c h b y ł to obszar ś w i ę t y , na k t ó r y m m o g ł o d o k o n a ć się to, co w z w y k ł y c h w a r u n k a c h b y ł o n i e m o ż l i w e . A w i ę c : wyleczenie chorego, w stosunku do k t ó r e g o z a w i o d ł y inne m e t o d y t e ­ r a p i i , zapewnienie p o t o m k a bezdzietnej parze m a ł ż e ń s k i e j , zdobycie w i e ­ dzy o czasie p r z y s z ł y m i w i e d z y p r a w d z i w e j , w y w a r c i e p r e s j i na p r z y ­ szłe zdarzenia, a przede w s z y s t k i m p r z e p ł y w b y t ó w i energii w i t a l n e j p o m i ę d z y p o z i o m a m i kosmosu, s t a n o w i ą c y w a r u n e k dokonania się i p r z y - M D z i e w c z ę t a i kobiety p o r u s z a j ą s i ę p ł y n n i e j i wolniej, o r n a m e n t u j ą c r u c h stem, natomiast m ę ż c z y ź n i i m ł o d z i e ń c y taniec ich z a w i e r a elementy b r w . , s. 140-141. ge­ t a ń c z ą s z y b c i e j , b a r d z i e j ostro, p r z y c z y m ruchu w ł a ś c i w e g o tańcom wojennym. Simatupang, �116 JOLANTA KOWALSKA c z y n ę s p r a w c z ą w y m i e n i o n y c h z d a r z e ń . Granica wyznaczana r u c h e m i k o n f i g u r a c j ą t a ń c z ą c y c h z a p e w n i a ł a izolację przed n i e k o r z y s t n y m i w p ł y w a m i , k t ó r e m o g ł y b y zakłócić s k u t e c z n o ś ć p o d e j m o w a n y c h d z i a ł a ń . S z c z e g ó l n i e jasno widoczne jest to w t a ń c a c h leczniczych. „ T e r a p e u ­ t a " t a ń c z y ł w o k ó ł chorego z a m y k a j ą c go niejako w k r ę g u swoich c z y n n o ś c i i w p ł y w ó w . Podobny, i z o l a c y j n y i z a w ł a s z c z a j ą c y sens m a ­ ją t a ń c e w y k o n y w a n e w o k ó ł w s z e l k i c h o b i e k t ó w , k t ó r e m a j ą b y ć podda­ ne o d d z i a ł y w a n i u t a ń c z ą c e g o l u b oddane w jego w y ł ą c z n e w ł a d a n i e . W y ­ m i e n i ć t u m o ż n a procesyjne t a ń c e w o k ó ł p ó l u p r a w n y c h (Lechowa, 1967, s. 277-302; M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 445-446; v a n der L e e u w , 1978b, s. 424-425), parataneczne obchodzenie i t a ń c e w o k ó ł d o m ó w i siedzib l u d z k i c h , taniec i n i c j u j ą c y c h w o k ó ł inicjowanego, na p r z y k ł a d taniec m ę ż a t e k w o k ó ł oczepionej p a n n y m ł o d e j w y s t ę p u j ą c y w weselach z te­ r e n u P o l s k i , czy — w y k o n y w a n y na p ó ł n o c n o - z a c h o d n i m pograniczu 6 5 6 6 6 7 6 5 B a r d z o i n t e r e s u j ą c y opis t e r a p i i t a n e c z n e j z a w i e r a b i o g r a f i a a b o r y g e n a a u s t r a ­ lijskiego, J a , Australijczyk. Bohater w s p o m n i e ń został w młodości „wyśpiewany" przez „ c z a r n e g o d o k t o r a " i g r o z i ł a m u ś m i e r ć . W y l e c z y ł go i n n y , s i l n i e j s z y „ c z a r n y doktor". W o b y d w u w y p a d k a c h d z i a ł a n i a czenia, terapeuci p o s ł u g i w a l i s i ę t a ń c e m w posiadanie. szkodzić, 6 6 Na drugi w o k ó ł terenie i Nowego R o k u sennych Europy (obchód formy wokół działania herody, z kurkiem, lazaric, wsi brania związane delikwenta osoby, k t ó r e j Lockwood, chciał są z okresem B o ż e g o i dodoli, wędrówki po Narodzenia całej wsi itp.). W t y m p a r n y m czasie bądź Polski, znacząca jedynie drzewa życia; pojęć sanego r o d z a j u o r a z „ o b e j ś c i e " w jących wspólny źródłosłów nego z t a ń c e m n o t o w a n y zagroda m o g ł y przez gospodarza jest etymologia w do polskich d z i e w c z ą t z gaikiem i analo­ z wyobrażeniem dom i cała wio­ od d o m u wreszcie siedzib przez r ó ż n e g o r o d z a j u z a m a s k o w a n e postaci w o s t a t n i c h d n i a c h mieszkańców za­ 1969, s. 19-22. o b c h ó d z k o z ą , t u r o n i e m itp.) o r a z ś w i ą t niedźwiedziem, peperugi obchodzenia te to j e s t „ w y ś p i e w a n i a " i l e ­ wyobrażenia samego chorego. D a n e z a : (kolędnicy, domu b u ł g a r s k i c h giczne Pierwszy tańczył magicznego, j a k o sposobem czy b y ć obchodzone gospodynię. „obchód" na określenie znaczeniu zagroda, c a ł o ś ć czasowniku obchodzić. obieganie karnawału Jeśli przez jej idzie całości o teren działań opi­ siedziby ludzkiej, m a ­ M o t y w obchodzenia połączo­ jest t a k ż e w o b r z ę d o w o ś c i weselnej. P a n n a m ł o d a obcho­ d z i ł a (lub b y ł a o p r o w a d z a n a ) w o k ó ł zagrody, d o m u c z y ognia. D o d a j m y , ż e d o t y c z y to nie młodą w którą tylko Europy mężatkę czy miejsc jedynie jej społeczności osiadłych, p r z y n a l e ż n o ś c i okrążanie lub bowiem jest w ł a ś c i w y m obrzędem inicjacji s u n k u do kobiety. Z w r a c a p r z y t y m u w a g ę , ż e o k r ą ż a n i e i obchodzenie 6 1 d o m u , ale j e d n o c z e ś n i e własnością w sto­ symbolizuje o b u s t r o n n o ś ć z w i ą z k u (i z a w ł a s z c z a n i a ) ł ą c z ą c e g o t a ń c z ą c ą z o b i e k t e m K o b i e t a staje s i ę p a n i ą domo roli, wchodzi wraz z zawarciem m a ł ż e ń s t w a , rejestrowano we wszystkich k u l ­ turach, w k t ó r y c h zawarcie m a ł ż e ń s t w a tu przez i n s y g n i ó w zabiegów. domu, swojego r o d z a j u adscripti. M y ś l ę o tej fazie oczepin, w k t ó r e j p a n n a m ł o d a poddaje s i ę j u ż z a b i e g o m o c z e p i a j ą c y c h ją kobiet. Z u w a g i n a o m a w i a n ą k w e s t i ę n a l e ż y r o z r ó ż n i ć d w i e f a z y t a ń c a t o w a r z y s z ą c e g o oczepinom. W p i e r w s z e j , podczas z a k ł a d a n i a c z e p k a , t a ń c z ą w y ł ą c z n i e o t a c z a j ą c e p a n n ę m ł o d ą m ę ż a t k i . S y g n a l i z o w a n a jest t u przede w s z y s t ­ k i m i z o l a c j a o b i e k t u i c h z a b i e g ó w od w s z e l k i c h w p ł y w ó w z e w n ę t r z n y c h . W z m a c n i a to n i e k i e d y f a k t , ż e oczepiny przenoszone s ą z g ł ó w n e j i z b y do z a m k n i ę t e j k o m o r y , �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAÑCA 117 tego obszaru — taniec w s z y s t k i c h d o j r z a ł y c h u c z e s t n i k ó w wesela w o k ó ł pomieszczenia, w k t ó r y m p a ń s t w o m ł o d z i s p ę d z a j ą noc p o ś l u b n ą ( M o ­ s z y ń s k i , 1928, s. 182-207). Dalej — t a ń c e w o k ó ł t r o f e ó w w o j e n n y c h , n i e ­ k i e d y t a k n i e z w y k ł y c h , j a k skalp l u b g ł o w a zabitego p r z e c i w n i k a . Re­ z u l t a t e m t y c h t a ń c ó w m i a ł o b y ć z a w ł a s z c z a n i e nie t y l k o samego o b i e k t u d z i a ł a ń , ale t a k ż e jego cech (Sachs, 1965, s. 75-76). Na koniec wreszcie t a ń c e w o k ó ł n a b y t y c h b ą d ź n a b y w a n y c h p r z e d m i o t ó w . Reprezentatyw­ n y m i c h p r z y k ł a d e m jest taniec z w y s p Fergussona d o o k o ł a łodzi opisa­ n y przez A n n C h o w n i n g , w y k o n y w a n y przez w s z y s t k i c h m i e s z k a ń c ó w wsi, p o n i e w a ż wszyscy oni b y l i w ł a ś c i c i e l a m i nowego n a b y t k u (Chow­ ning, 1960/61, s. 32-39). T a ń c e te, r ó w n i e ż ze w z g l ę d u na s y m b o l i k ę granicy, z a w i e r a j ą inne jeszcze znaczenie. W w y p a d k u , g d y w y k o n y w a n e są przez g r u p ę tance­ rzy, z a c h o d z ą c a p o m i ę d z y n i m i i n t e r a k c j a p r o w a d z i do w y t w o r z e n i a w i ę ­ zi. P r z e d m i o t e m wzajemnego o d d z i a ł y w a n i a jest t u nie t y l k o obiekt znaj­ d u j ą c y się w e w n ą t r z k r ę g u (przy c z y m obiekt ten w szeregu w y p a d k ó w jest i d e ą o c z y w i s t ą dla u c z e s t n i k ó w d z i a ł a ń , nie w y o b r a ż a n ą przed­ miotowo), ale t a k ż e k a ż d y z tancerzy o d d z i a ł u j ą c y na p o z o s t a ł y c h przez sam fakt uczestnictwa w t a ń c u . W efekcie t a ń c z ą c y ludzie t w o r z ą s am y m i s o b ą i r u c h e m , j a k i w y k o n u j ą , zwarty układ o okre­ ś l o n y c h granicach. Zarazem, b i o r ą c u d z i a ł w t a ń c u , d o k u m e n t u j ą s w o j ą p r z y n a l e ż n o ś ć do p o w s t a ł e g o u k ł a d u , a wraz z n i m a u t o n o m i ę wobec wszystkiego, co z e w n ę t r z n e . R u c h po obwodzie k o ł a i k o ł o w a k o n f i g u r a c j a t a ń c z ą c y c h p e ł n i ą w t y m w y p a d k u r o l ę o z n a c z n i k ó w t r e ś c i izolacja oraz granica , sam z a ś u d z i a ł w t a ń c u sygnalizuje t r e ś c i w s p ó l n o t a i — j a k ­ k o l w i e k nie zawsze —- j e d n o ś ć . 6 8 do k t ó r e j n i e m a w s t ę p u n i k t poza p a n n ą m ł o d ą i d o k o n u j ą c y m i m i . W d r u g i e j fazie oczepin oczepiona oczepin kobieta­ p a n n a m ł o d a t a ń c z y w g ł ó w n e j izbie (często p r z e d t y m j e s t jeszcze o p r o w a d z a n a ) , z m ę ż a t k a m i l u b w s z y s t k i m i d o j r z a ł y m i k a m i grupy, w s p ó l n y człon­ taniec b ą d ź t e ż t a ń c z y z k a ż d ą i k a ż d y m „raz d o o k o ł a " . T u n a p l a n p i e r w s z y w y s u w a s i ę i n f o r m a c j a o p r z y n a l e ż n o ś c i m ł o d e j m ę ż a t k i do g r u p y zamężnych. I n t e r e s u j ą c e s ą dane z t e r e n u R u m u n i i dokumentujące, s ó b — j e ś l i idzie o c h o r e o t e c h n i k ę — s y g n a l i z o w a n e analogiczny spo­ jest z a w ł a s z c z a n i e panny że w mło­ dej p r z e z r o d z i n ę j e j m ę ż a . P a r t n e r a m i j e j w t a ń c u s ą k o l e j n o w s z y s c y jego r o d z i n y Pop, poczynając od krewnych najdalszych, na najbliższych 1979, s. 135-146. Z k o l e i i n f o r m a c j e z p o g r a n i c z a R u m u n i i nat) w y k a z u j ą , ż e w t e n ż e s p o s ó b s y g n a l i z o w a n e było w członkowie kończąc. obrzędzie weselnym jego r o d z a j u p r a w o w s z y s t k i c h m ę ż c z y z n z r o d u p a n a m ł o d e g o do m ł o d e j Za: S w i e ż a w s k i , glądami Za: i Jugosławii (Baswo­ mężatki. 1903, s. 209-239. P o r . t a k ż e c i e k a w ą p o l e m i k ę B y s t r o n i a z p o ­ P i p r e k a n a temat symboliki okręcania się obrzędowego. W: В y s t r o ń, 1980, s. 199-203. ' w 8 P o r ó w n a j w c z e ś n i e j s z e u w a g i n a temat i z o l a c y j n o ś c i grupy t a ń c z ą c y c h . Z kolei zestawieniu z uwagami na temat roli symbolu koła w podróżach s t w i e r d z a m y , ż e k o ł o w r u c h u po o b w o d z i e k o ł a i k o ł o w e j k o n f i g u r a c j i jest oznacznikiem o charakterze w y r a ż e n i a homonimicznego symbol p o d r ó ż y mistycznej, z drugiej — symbol jedności). mistycznych tańczących (z j e d n e j s t r o n y k o ł o — �118 1 JOLAN : W a ż n e s ą t u dane przytaczane przez M l a d e n o v i č (1980) na t e m a t k o ­ ł o w y c h f o r m t a ń c a z t e r e n u p o ł u d n i o w e j S ł o w i a ń s z c z y z n y (Serbia). W y ­ n i k a z nich, ż e u d z i a ł w kolo b y ł przez t a ń c z ą c y c h i d e n t y f i k o w a n y ze w s p ó ł u d z i a ł e m nie t y l k o w t a ń c u , ale w pewnej j a k o ś c i istnienia, samo zaś kolo b y ł o f o r m ą b y c i a r a z e m . W y r a ż a ł o się to w j e d n o r o d n o ś c i r u c h u w s z y s t k i c h t a ń c z ą c y c h , n a d p r a w i d ł o w o ś c i ą k t ó r e g o c z u w a ł kolovodia ( p r z e w o d n i k t a ń c a ) . Pewna m o ż l i w o ś ć i n d y w i d u a l i z a c j i r u c h u , poza d o z w o l o n y m i f o r m a m i t a ń c a solo ( w y k o n y w a n e g o z w y k l e w e w n ą t r z k o ł a przez osoby p e ł n i ą c e s z c z e g ó l n e role w o b r z ę d z i e , k t ó r e m u t o w a r z y s z y ł taniec), b y ł a p r z y w i l e j e m j e d y n i e kolovodii. Ponadto, w kolo o b o w i ą z y ­ w a ł y s t a ł e r e g u ł y rozmieszczenia t a ń c z ą c y c h w o b r ę b i e k r ę g u ze w z g l ę d u na w i e k i p ł e ć (zgodnie z zasadami s t r a t y f i k a c j i s p o ł e c z n e j ) oraz w ł ą ­ czania n o w y c h tancerzy do k r ę g u i p r z e k s z t a ł c a n i a k o ł a w linię p r o s t ą , s p i r a l ę l u b meander . Zarazem, t a k z k o n s t r u k c j ą k o ł a z a m k n i ę t e g o , j a k i o t w a r t e g o , z w i ą ­ zane b y ł y pewne r e s t r y k c j e stosowane wobec „ w i n n y c h " p o m y ł k i w r u ­ chu czy p r z e r w a n i a k o ł a w czasie t a ń c a . B y l i o n i bici, kolovodia z a ś , „ p o d panowaniem k t ó r e g o " z d a r z y ł się podobny incydent, t r a c i ł na zawsze p r a w o do przewodniczenia kolu. Restrykcje te z b l i ż o n e są do o m ó w i o n y c h w p i e r w s z y m punkcie a r t y k u ł u , w z w i ą z k u z zagadnieniami r u c h u i bez­ r u c h u oraz r u c h u [ + ] i r u c h u [ — ] , na p r z y k ł a d a c h t a ń c a B r a c t w a N i e d ź ­ w i e d z i u K w a k i u t l ó w i t a ń c a p a n u j ą c e g o przed p o d d a n y m i z D a h o m e j u . O b e c n o ś ć i c h w kolo u z a s a d n i a j ą przedstawione w y ż e j dane na temat sposobu rozumienia u d z i a ł u w t a ń c a c h tego rodzaju przez t a ń c z ą c y c h i za­ sad i c h organizacji. W t a k i m k o n t e k ś c i e zerwanie t a ń c a l u b p o m y ł k a w r u c h u są jednoznaczne z z a k ł ó c e n i e m ustalonego p o r z ą d k u t a ń c a , a przede w s z y s t k i m symbolizowanej przez u d z i a ł w n i m w s p ó l n o t y i s t n i e ­ nia i d z i a ł a n i u g r u p y l u d z i . S ą one zarazem nie u s p r a w i e d l i w i o n y m w ż a 6 9 7 0 71 " Oddaje je r e g u ł a : lepsi przed gorszymi, przed m ł o d s z y m i , m ę ż c z y ź n i co w t y m w y p a d k u oznacza: starsi przed kobietami. Z a : M l a d e n o v i č , 1980, s. 59, 62, 66; 1973, s. X X X . 7 0 N o w i tancerze członu kola, mogli w ł ą c z a ć w którym tańczyli W n o w s z y c h o d m i a n a c h kola, s i ę do t a ń c a przedstawiciele z a j m u j ą c miejsce n a k o ń c u ich grupy w k t ó r y c h kobiety wiekowej i mężczyźni i tego społecznej. uszeregowani są na­ p r z e m i e n n i e , n a l e ż y d o ł ą c z a ć tak, b y nie z a k ł ó c a ć p r z y j ę t e g o p o r z ą d k u k o n f i g u r a c j i tańczących. Do przekształcania kola uprawniony b y ł kolovodia. Zdarzały nak i n c y d e n t y tego r o d z a j u , ż e i n n y a m b i t n y dobry t a n c e r z k o n k u r u j ą c y z mógł w trakcie tańca oderwać grupę tancerzy i uformować koło się jed­ kolovodia konkurencyjne. J a k s t w i e r d z a M l a d e n o v i č , s t a n o w i ł o to t a k w i e l k ą o b r a z ę d l a kolovodii, ż e p r o w a ­ d z i ł o z w y k l e do p o w a ż n y c h k o n f l i k t ó w i w a l k i . J e ż e l i p r z y t y m k o n k u r e n t obraził k t ó r ą ś z tancerek, m o g ł o dojść nawet do z a b ó j s t w a . kolovodii M l a d e n o v i č , 1980, s. 66-67. 7 1 Dwóch nawiązuje uprzywilejowanych tancerzy: kolovodia b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t u fizycznego. s p e c j a l i s t ó w za f o r m ę tegracji tancerzy. i kec („niosący Koło zamknięte b a r d z i e j a r c h a i c z n ą n i ż otwarte, koniec") uważane stanowiące nie jest p r z e z o silniejszej i n ­ �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA Ц9 den s p o s ó b w y p a d k i e m naruszenia g r a n i c y owej w s p ó l n o t y , s t ą d k a r y : z a r ó w n o dla c z ł o n k a s p o ł e c z n o ś c i p o p e ł n i a j ą c e g o b ł ą d w t a ń c u , j a k t e ż dla kolovodii — „ d e t r o n i z o w a n e g o k r ó l a " , k t ó r y nie z d o ł a ł u t r z y m a ć s p ó j n o ś c i powierzonego m u u k ł a d u . 7 2 I n n y m p r z y k ł a d e m i l u s t r u j ą c y m omawiane zagadnienie są k o ł o w e k o ­ r o w o d y procesyjne s t a n o w i ą c e — obok r y t u a l n e g o „ t r z ę s i e n i a s i ę " — d r u g i co do w a ż n o ś c i element o b r z ę d ó w s h a k e r ó w . W y k o n y w a l i j e wszyscy uczestnicy o b r z ę d u o k r ą ż a j ą c w d w ó c h szeregach w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m w n ę t r z e kościoła. W z m a c n i a l i oni p r z y t y m dodatko­ w o , symbolicznie i realnie „ z w a r c i e s z e r e g ó w " c h w y t a j ą c się nawzajem i ś c i s k a j ą c mocno za d ł o n i e w t y m celu, b y „ n i e zdołał w c i s n ą ć się p o ­ m i ę d z y nie d i a b e ł " . Shakeryzm, podobnie j a k szereg i n n y c h r e l i g i i s y n k r e t y c z n y c h A m e ­ r y k i , stanowi w y r a z p r ó b y odnalezienia się I n d i a n w n o w y c h w a r u n k a c h i ustalenia modus vivendi p o m i ę d z y zdezaktualizowanym sposobem ż y c i a p r z o d k ó w i ich wierzeniami a obcym i d o m i n u j ą c y m ś w i a t e m ludzi bia­ ł y c h i i c h r e l i g i ą . Jest t e ż k o n c e p c j ą moralnego odrodzenia s i ę I n d i a n i ś r o d k i e m kompensacji, p r z y c z y m w d o k t r y n i e bardzo mocno akcento­ w a n a jest o d m i e n n o ś ć I n d i a n i B i a ł y c h , sama z a ś religia u w a ż a n a jest za r e l i g i ę i n d i a ń s k ą . P r z y t y m , j a k k o l w i e k w c h w i l i obecnej s h a k e r y ś c i nie s ą w r o g o nastawieni wobec B i a ł y c h , d ą ż ą jednak do o d i z o l o w a n i a s i ę od nich. 7 3 7 4 A u t o r k a a r t y k u ł u , z k t ó r e g o c z e r p i ę przedstawione dane, p o d k r e ś l a i n t e g r a c y j n ą f u n k c j ę i p a n i n d i a ń s k i c h a r a k t e r shakeryzmu, p r z y j m u j ą c zarazem na tej podstawie, że procesyjne k o r o w o d y w c h o d z ą c e w s k ł a d o b r z ę d ó w m a j ą za zadanie tworzenie w i ę z i m i ę d z y ' w s p ó ł w y z n a w c a m i . B l i s k o ś ć fizyczna s t y m u l o w a ć m i a ł a b y b l i s k o ś ć p s y c h i c z n ą . W ś w i e t l e p r z e d s t a w i o n y c h f a k t ó w ( a k c e n t u j ą c s ł u s z n o ś ć tej opinii) u w a ż a m , że 7 2 N a g r a n i c z n ą —• w s e n s i e i z o l a c j i g r u p y t a ń c z ą c y c h — s y m b o l i k ę kola zuje także kierunek ruchu. Najczęstszy jest k i e r u n e k p r z e c i w s ł o n e c z n y , m y k a j ą c y " . J e s t on r e j e s t r o w a n y w f o r m a c h n o w s z y c h , w y s t ę p u j ą c y c h n a analogiczną „za­ terenach w s c h o d n i c h , n a t o m i a s t f o r m y s t a r s z e z a s ł o n e c z n e u t r z y m u j ą s i ę n a zachodzie s ł a w i i (a t a k ż e B u ł g a r i i , gdzie s t w i e r d z o n o wska­ czyli Jugo­ prawidłowość). Nasuwa się domniemanie, ż e d e c y d u j ą c a jest w t y m w y p a d k u b l i s k o ś ć granicy tureckiej, a w i ę c granicy p a ń s t w a , które podbiło i z d o m i n o w a ł o na długo ludy P ó ł w y s p u skiego, Bałkańskie- c z y l i i n a c z e j m ó w i ą c b l i s k o ś ć p i e r w i a s t k a obcego, wrogiego, k t ó r a że na plan pierwszy w symbolice sprawia, t y c h t a ń c ó w w y s u w a s i ę treść." „ j e d n o ś ć odizolo­ wanej grupy" d o m i n u j ą c a treści w y n i k a j ą c e z koneksji o b r z ę d o w y c h . 7 8 Mówię o shakeryzmie indiańskim powstałym na początku ósmej dekady X I X w., n i e z a ś o sekcie tej s a m e j n a z w y , k t ó r a p o w s t a ł a w A n g l i i , w 1747 r . D a n e za: Nowicka, 7 4 1971, s. 41-52. Shakeryzm przejął Boga-Ojca, stwórcę ziemi, Jezusa — Jego syna, D u c h a Ś w i ę t e g o i m a t k ę Jezusa M a r i ę , a t a k ż e w i a r ę w od chrześcijaństwa wiarę anioły i diabły. W opisanym tu działaniu zwraca u w a g ę •asocjowanego w motyw ruchu z tworzeniem nieprzenikliwej w s p ó l n o t y . przeciwsłonecznego �120 JOLANTA KOWALSKA w o b r z ę d a c h s h a k e r ó w r ó w n i e istotna b y ł a s y m b o l i k a izolacjonizmu. W y ­ dzielania i zabezpieczania „ g r a n i c ą " owej i n d i a ń s k i e j w s p ó l n o t y r e l i ­ gijnej. F o r m y r o z w i ą z a ń choreograficznych niemniej ściśle j e d n o c z ą c e i w y ­ d z i e l a j ą c e t a ń c z ą c y c h w a u t o n o m i c z n ą g r u p ę , m i m o że nie n a w i ą z u j ą o n i j a k i e g o k o l w i e k b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t u fizycznego, reprezentuje opisa­ n y przez L o r n ę M a r s h a l l leczniczy taniec B u s z m e n ó w ! K u n g ( M a r s h a l l , 1962, s. 221-252). Jego w y k o n a n i e m i a ł o z a p e w n i a ć zdrowie i o d d a l a ć zło, p r z y c z y m o b i e k t e m d z i a ł a n i a b y ł w n i m nie pojedynczy, k o n k r e t n y c z ł o w i e k , lecz zdrowie i b e z p i e c z e ń s t w o w s z y s t k i c h c z ł o n k ó w ż y j ą c e j r a ­ zem w s p ó l n o t y l u d z k i e j . W y k o n y w a l i go t e ż wszyscy zainteresowani, roz­ l o k o w u j ą c y się na ten czas koncentrycznie, nie t w o r z ą c jednak u p o r z ą d ­ k o w a n y c h k r ę g ó w , lecz l u ź n ą s t r u k t u r ę k o l i s t ą . Jak z a u w a ż a M a r s h a l l , s t a n o w i l i o n i w t y m t a ń c u jeden w s p ó l n i e d z i a ł a j ą c y organizm, scement o w a n y u r y t m i z o w a n y m r u c h e m i ś p i e w e m . O w a s p ó j n o ś ć oraz koncen­ tracja g r u p y - o r g a n i z m u , w y r a ż a j ą c e się w d o ś r o d k o w e j o r i e n t a c j i t a ń ­ c z ą c y c h , d e c y d o w a ł y , że t w o r z y l i o n i ś w i a t dla siebie, „ z a m k n i ę t y " na w p ł y w y obce czy szkodliwe . Do r u c h o w y c h ś r o d k ó w reprezentacji idei g r a n i c y n a l e ż y r ó w n i e ż t a ­ niec w y k o n y w a n y w parze. Z w r a c a u w a g ę fakt, iż k o n f i g u r a c j a parzysta jest z r e d u k o w a n ą do m i n i m u m w e r s j ą k o n f i g u r a c j i k o ł o w e j , p r z y c z y m semantyka t y c h d w ó c h r o z w i ą z a ń f o r m a l n y c h jest r ó w n o w a ż n a w ł a ś n i e ze w z g l ę d u na t r e ś ć a u t o n o m i z a c j a grupy ludzi określa­ j ą c y c h g r a n i c e s w e g o e k s k l u z y w n e g o ś w i a t a . Charak­ terystyczne, że tak j a k ma to miejsce w kole t a ń c z ą c y c h „ z w i ą z a n y m " u c h w y t e m czy w grupie spajanej i n t e r a k c j ą , podobnie i taniec w parze narzuca j a k o swojego rodzaju m a n i e r ę w y k o n a w c z ą k o n i e c z n o ś ć nie t y l ­ ko partnerowania, ale i w s p ó ł d z i a ł a n i a , wyrażającą wspólnotę istnienia, t a k ż e w ó w c z a s , g d y jest to w s p ó l n o t a p r z e c i w i e ń s t w . Inaczej m ó w i ą c , r u c h i k o n f i g u r a c j a t a ń c z ą c y c h p r z y j m u j ą c e f o r m ę k o ł a , ewok u j ą i d e ę samowystarczalnego, wyizolowanego u k ł a d u . Realna i symboliczna autonomizacja g r u p y jest w y r a ź n a we wszyst­ k i c h r o z w i ą z a n i a c h choreograficznych, w k t ó r y c h ma miejsce w y o d r ę b ­ nianie z e s p o ł u tancerzy z grona t a ń c z ą c y c h , t a ń c z ą c y c h z g r u p y l u d z k i e j , b ą d ź t e ż jednoczenie w t a ń c u pewnej o k r e ś l o n e j z b i o r o w o ś c i . Natomiast m o ż n o ś ć symbolizowania przez n i e rozgraniczania w e w n ę t r z n i e jedno­ r o d n y c h wzajemnie zaś p r z e c i w s t a w n y c h , o b s z a r ó w i sfer r z e c z y w i s t o ś c i nie jest czytelna a n i oczywista poza r o z w i ą z a n i a m i k o ł o w y m i p r z e c i w tanecznym. 7 5 7 5 N a c i e k a w y a s p e k t z a l e ż n o ś c i signifié z signifiant w wypadku koła wskazuje J o h n B l a c k i n g . W y s u w a on m i a n o w i c i e p r z y p u s z c z e n i e , ż e t a n i e c (a w n i m p s y c h o ­ s o m a t y c z n y poziom odbioru r z e c z y w i s t o ś c i poprzez r u c h — k o m e n t a r z J . K . ) jest r a c z e j ź r ó d ł e m a n i ż e l i n a s t ę p s t w e m m y ś l e n i a symbolicznego. Blacking, 1977, s. 44. �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 121 Na t y m b a c z n i e j s z ą u w a g ą z a s ł u g u j e zatem s z c z e g ó l n a odmiana o k r ą ­ ż a n i a magicznego, k t ó r ą o k r e ś l a m m i a n e m „ k l a m r y tanecznej". M a m na m y ś l i takie sytuacje, w k t ó r y c h taniec w kole (ale t a k ż e k a ż d y taniec bez w z g l ę d u na f o r m ę ) , w y s t ę p u j ą c w p o c z ą t k o w e j i k o ń c o w e j fazie o b r z ę d u (albo jego p o s z c z e g ó l n y c h części, czy też przed i po p e w n y c h d z i a ł a n i a c h i n s t r u m e n t a l n y c h ) , o k r e ś l a i c h granice w sensie r a m czaso­ w y c h , a zarazem r a m s t r u k t u r a l n y c h . E l e m e n t e m z n a c z ą c y m jest t u o b e c n o ś ć t a ń c a w p i e r w s z y m i o s t a t n i m akcie o b r z ę d u , przed i po w ł a ­ ściwym działaniu obrzędowym. W przedstawionych w c z e ś n i e j p r z y k ł a d a c h r u c h o w y c h s y m b o l i t r e ś c i granic w t a ń c u , w y d z i e l a n y m i o b i e k t a m i o d d z i a ł y w a n i a b y ł y pewne postaci i p r z e d m i o t y obiegane t a ń c e m , o d d z i a ł y w a j ą c y na siebie nawza­ j e m w y k o n a w c y t a ń c a , czy nawet nieuprzedmiotowione w ż a d e n s p o s ó b idee. W t y m w y p a d k u o w y m c h r o n i o n y m i w y d z i e l a n y m p r z e d m i o t e m d z i a ł a n i a tanecznego jest samo d z i a ł a n i e o b r z ę d o w e . M o d e l o w y m p r z y k ł a d e m zastosowania k l a m r y tanecznej jest t z w . vrzi­ no kolo z t e r e n u Serbii, p o s i a d a j ą c e t e ż —• zgodnie ze ś w i a d e c t w e m K a ­ zimierza M o s z y ń s k i e g o — o d p o w i e d n i k i na terenie B u ł g a r i i ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 2 7 3) . B y ł to k o ł o w y taniec p o p r z e d z a j ą c y i z a m y k a j ą c y d z i a ł a n i e o b r z ę d o w e , łącznie z k t ó r y m m i a ł s t a n o w i ć magiczny sposób p r z e r y w a n i a suszy. Całość a k c j i r o z g r y w a ł a się w nocy. G r u p a m ę ż c z y z n u d a w a ł a się na cmentarz, poza o b r ę b wsi. Rozpalali oni t a m ognisko, w y ­ b i e r a l i wodza, a n a s t ę p n i e zrzuciwszy odzież t a ń c z y l i d o o k o ł a ogniska „do u p a d ł e g o " i w z u p e ł n y m m i l c z e n i u . Na znak d a n y przez wodza p r z y ogniu p o z o s t a w a ł o t y l k o k i l k u u c z e s t n i k ó w , i n n i zaś ruszali do wsi, czy­ n i ą c w s z e l k i m i sposobami j a k n a j w i ę k s z y h a ł a s . Z n a l a z ł s z y się w jej o b r ę b i e , nadal h a ł a s u j ą c , obiegali ją całą, po c z y m w r a c a l i do o g n i ­ ska, gdzie po raz d r u g i , w s p o s ó b i d e n t y c z n y j a k poprzednio, w y k o ­ n y w a l i vrzino kolo. T r ó j f a z o w o ś ć d z i a ł a ń : t a n i e c — d z i a ł a n i e nietaneczne— taniec, b ę d ą c a i s t o t ą k l a m r y tanecznej, jest t u w y r a ź n a . M o s z y ń s k i z w r ó c i ł u w a g ę przede w s z y s t k i m na ś r o d k o w ą część o b r z ę ­ du, c z y l i d z i a ł a n i e nietaneczne, i n t e r p r e t u j ą c je jako o b ł a w ę i w y g a ­ nianie Ż m i j a , k t ó r y o s i e d l a j ą c się w ś r ó d l u d z i s t a ł się m i m o w o l n y m s p r a w c ą suszy „ j a k o że burze i g r a d y o m i j a j ą siedzibę Ż m i j a " ( M o s z y ń ­ ski, 1967, t. 2: 1, s. 273, 486-487). C a ł y r y t u a ł zaś t r a k u j e j a k o p r z y k ł a d w y p ł a s z a n i a i odstraszania d e m o n ó w za p o ś r e d n i c t w e m d ź w i ę k u . I n t e r ­ pretacja ta b u d z i z a s t r z e ż e n i a przede w s z y s t k i m ze w z g l ę d u na charak­ t e r y s t y k ę domniemanego sprawcy n i e s z c z ę ś c i a wyganianego ze w s i , k t ó ­ rego M o s z y ń s k i n a z y w a w y m i e n n i e Ż m i j e m l u b S m o k i e m , j a k k o l w i e k 7 6 7 8 vrzino W p r o w a d z o n y c h przeze m n i e p r a c a c h nie kolo d o t a r ł a m do ż a d n e g o innego opisu c z y f o r m a n a l o g i c z n y c h , poza o p i s e m p o z o s t a w i o n y m p r z e z Moszyńskie­ go. O t a ń c u t y m w s p o m i n a w p r a w d z i e V a k a r e i s k i , jest to j e d n a k i n f o r m a c j a o c h a ­ rakterze przyczynku, przy c z y m interpretacja t a ń c a jest tam taka sama, j a k u szyńskiego. Vakareiski, 1965, s. 303-304. Mo­ �122 JOLANTA KOWALSKA w l u d o w e j m i t o l o g i i p o ł u d n i o w o - s ł o w i a ń s k i e j są to postaci antagonistyczne ( T o m i c k i , 1976, s. 69-85, s z c z e g ó l n i e s. 82). Ż m i j n a l e ż y do istot p i o r u n o w ł a d n y c h s p r a w u j ą c y c h o p i e k ą nad p ł o d n o ś c i ą , z w a l c z a j ą c y c h wszelkie ciemne siły z a g r a ż a j ą c e urodzajom, a co n a j w a ż n i e j s z e z s y ł a j ą c y c h desz­ cze i z w a l c z a j ą c y c h S m o k i , k t ó r e z a t r z y m u j ą w o d ę b ą d ź p o w o d u j ą n a d ­ mierne, szkodliwe opady, gradobicia i t p . K i e r u j ą c się zatem i n t e r p r e t a c j ą M o s z y ń s k i e g o , zgodnie z k t ó r ą vrzino kolo jest d z i a ł a n i e m r e p r e s y j n y m , n a l e ż a ł o b y p r z y j ą ć , że w y g a n i a n y b y ł ze w s i Smok, w p r z e c i w n y m b o w i e m w y p a d k u d z i a ł a n i e to nabiera cech dwuznacznego „ p a k t u z d i a b ł e m " , w rezultacie k t ó r e g o p r z e s t r z e ń sie­ dzib l u d z k i c h dla n i e w i a d o m y c h p r z y c z y n otwierana b y b y ł a na w p ł y w sił, od k t ó r y c h w z w y k ł y c h w a r u n k a c h b y ł a starannie izolowana. P r z y t y m podobne „ o t w a r c i e " b y ł o b y p r z y c z y n ą p o g ł ę b i e n i a k r y z y s u , g d y szło 0 jego z a ż e g n a n i e . W ą t p l i w o ś c i b u d z i t a k ż e o d s t r a s z a j ą c a i represyjna i n t e r p r e t a c j a t y c h d z i a ł a ń o b r z ę d o w y c h . Nazwa t a ń c a — vrzino kolo, to znaczy „ s a b a t cza­ r o w n i c " l u b „ z a c z a r o w a n e " albo „ b ł ę d n e k o ł o " (Wierzbicki, R a d n o v i č , Chlabicz, 1966, s. 246) — sugeruje, że m a m y t u do czynienia z o d w r ó c e ­ n i e m p r a w i d e ł r z e c z y w i s t o ś c i l u d z k i e j . Znajduje to odzwierciedlenie w symbolice e l e m e n t ó w k o n t e k s t u wykonawczo-sytuacyjnego: miejscu t a ń c a , k t ó r y m jest cmentarz, gdzie t a ń c z ą j e d y n i e i s t o t y demoniczne, nocnej porze w y k o n a n i a , n a g o ś c i i m i l c z e n i u tancerzy, i c h izolacji od w s z y s t k i c h p o z o s t a ł y c h m i e s z k a ń c ó w w s i . Z w r a c a t e ż u w a g ę fakt, że tancerze o b i e g a j ą c w i e ś h a ł a s u j ą , ale n i e w y d a j ą l u d z k i c h g ł o s ó w , a j e ­ d y n i e „ m r u c z ą " l u b „ r y c z ą " . Inaczej m ó w i ą c , nie z a c h o w u j ą się j a k ludzie. Na podstawie przedstawionych danych w p r o w a d z a m i n t e r p r e t a c j ę vrzino kolo (łącznie z s e k w e n c j ą ś r o d k o w ą ) jako d z i a ł a n i a magicznego, k t ó r e s t a n o w i ł o o d p o w i e d ź c z ł o w i e k a na z a k ł ó c e n i e p r a w p r z y r o d y i w y ­ n i k a j ą c y s t ą d k r y z y s ( d ł u g o t r w a ł ą suszę), a zarazem p r ó b ę n a p r a w y za­ i s t n i a ł e g o stanu rzeczy w planie bardziej o g ó l n y m n i ż w y p ł a s z a n i e poza g r a n i c ę w s i domniemanego s p r a w c y . Uczestnicy o b r z ę d u , zgodnie z m o i m z a ł o ż e n i e m , p r z y j m o w a l i na siebie r o l ę w r o g i c h sił (stąd „ s p o s ó b bycia tancerzy"), z y s k u j ą c t y m s a m y m m o ż l i w o ś ć k o n t r o l o w a n i a i c h . O d ­ g r y w a l i p r z e ł a m a n i e r z e c z y w i s t o ś c i l u d z k i e j i k r y z y s (pierwszy taniec 7 7 1 penetracja wsi), b y n a s t ę p n i e m ó c go z a ż e g n a ć ( p o w r ó t na cmentarz i p o n o w n y taniec) u s u w a j ą c go ze swej r z e c z y w i s t o ś c i i o d d z i a l a j ą c gra­ n i c ą „ b ł ę d n e g o " , a zarazem „ z a c z a r o w a n e g o " k r ę g u . 7 S 7 7 T e g o r o d z a j u u s z c z e g ó ł o w i e n i e m o ż n a u z n a ć za r e z u l t a t s w o i s t y c h r a c j o n a l i z a ­ c j i . P o r . m e c h a n i z m r e a k c j i n a w e w n ę t r z n y k r y z y s p s y c h i c z n y w t a r a n t y z m i e , gdzie u k o n k r e t n i o n ą „ w i n ę " przypisuje się tarantuli. De M a r t i n o , 1971, s. 198-206, 255-269. 7 8 W z a p i s i e M o s z y ń s k i e g o b r a k i n f o r m a c j i n a temat k i e r u n k u r u c h u t a ń c z ą c y c h p o r u s z a j ą c y c h s i ę po obwodzie k o ł a . S e n s o k r e ś l e n i a b ł ę d n y s u g e r u j e n i e t y l e b ł ę d ­ n o ś ć d z i a ł a n i a , ile r a c z e j jego o b ł ę d n o ś ć , o d m i e n n o ś ć , n i e l u d z k o ś ć . �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 123 K l a m r a taneczna spotykana jest powszechnie j a k o c z y n n i k k o m p o z y ­ c y j n y w o b r z ę d a c h i c a ł y c h c y k l a c h o b r z ę d o w y c h z w i ą z a n y c h genetycz­ nie z k a t e g o r i ą rites de passage. W przedstawianych t u r o z w a ż a n i a c h s y g n a ł e m tego zagadnienia b y ł r o z k ł a d o b e c n o ś c i t a ń c a w o b r z ę d a c h c y ­ k l i rocznego i i n d y w i d u a l n e g o , ze w z g l ę d u na d y c h o t o m i ę ruch—bezruch. M o ż n a w y r ó ż n i ć d w a sposoby w y r a ż a n i a t r e ś c i granica, k t ó r e m a j ą cha­ r a k t e r k l a m r y tanecznej, w y n i k a j ą c e z u d z i a ł u t a ń c a w t y c h o b r z ę d a c h . Po pierwsze, t a ń c e w c h o d z ą c e w s k ł a d a k t ó w i d z i a ł a ń o b r z ę d o w y c h w r o l i i c h e l e m e n t ó w i n t e g r a l n y c h , p o j a w i a j ą c e się w fazie p o c z ą t k o w e j i k o ń c o w e j d z i a ł a n i a , o k r e ś l a j ą jego p u n k t y skrajne, a zarazem s y g n a l i ­ z u j ą z w a r t o ś ć . Z drugiej strony, t a ń c e „ i n t e r m e d i a l n e " , p o j a w i a j ą c e się pomiędzy poszczególnymi aktami obrzędu, podkreślają następstwo kolej­ n y c h jego faz. P r z y k ł a d e m t y c h ostatnich m o g ą b y ć zabawowe t a ń c e n i e z a m ę ż n e j m ł o d z i e ż y w polskich weselach, p l a s u j ą c e się w n i c h w t a k i w ł a ś n i e s p o s ó b . Nie p e ł n i ł y one b e z p o ś r e d n i o i s t o t n y c h f u n k c j i o b r z ę d o ­ w y c h , a s t a n o w i ł y j e d y n i e rodzaj leitmotivu s p a j a j ą c e g o w s z a k ż e kolejne a k t y w całość. Podobnie rzecz się m a z o b e c n o ś c i ą t a ń c ó w o charakterze z a c h o w a ń ludycznych w rocznym cyklu o b r z ę d o w y m , skoncentrowanym na ż y c i u jako w a r t o ś c i u n i w e r s a l n e j . P o j a w i a j ą się p o m i ę d z y n a s t ę p u j ą ­ c y m i po sobie kolejno k o m p l e k s a m i d z i a ł a ń o b r z ę d o w y c h , w okresach, k t ó r e o k r e ś l a m „ c z a s e m t r w a n i a " , czasem codziennym s t a n o w i ą c y m prze­ c i w w a g ę eliadowskiego czasu ś w i ę t e g o (Eliade, 1970, s. 97-113). Do k a t e g o r i i r u c h o w y c h s y m b o l i t r e ś c i granica w t a ń c u n a l e ż ą t a k ż e tańce „wspomagające", wykonywane równocześnie z inną czynnością o b r z ę d o w ą czy p r a k t y c z n ą , a m a j ą c e z a p e w n i ć j e j p o m y ś l n y przebieg. P r z y k ł a d a m i : taniec t o w a r z y s z ą c y w y p i e k o w i ciasta o b r z ę d o w e g o w w e ­ selach ze wschodnich o b s z a r ó w P o l s k i ( M o s z y ń s k i , 1928, s. 185, 196, 202), poleski taniec w y k o n y w a n y przez d o j r z a ł y c h u c z e s t n i k ó w wesela, g d y p a ń s t w o m ł o d z i s p ę d z a j ą p i e r w s z ą w s p ó l n ą noc ( M o s z y ń s k i , 1928, s. 191192) , czy p o j a w i a j ą c y się w analogicznych o k o l i c z n o ś c i a c h b u ł g a r s k i taniec čukane na piper, s t a n o w i ą c y d o m e n ę m ę ż c z y z n (Vakarelski, 1965, s. 274), oraz c y t o w a n y przez Sachsa taniec a b o r y g e n ó w a u s t r a l i j s k i c h w y k o n y w a n y przez k o b i e t y i m ł o d y c h c h ł o p c ó w , podczas g d y m ę ż c z y ź n i z n a j d u j ą się na p o l o w a n i u (Sachs, 1965, s. 76). W t y m o s t a t n i m p r z y k ł a ­ dzie, dodajmy, k o b i e t y i c h ł o p c y t a ń c z y l i w o k ó ł w y o b r a ż e ń z w i e r z ą t , na k t ó r e polowali mężczyźni. 7 9 Taniec „ w s p o m a g a j ą c y " towarzyszy z r e g u ł y d z i a ł a n i o m , k t ó r e stano­ w i ą w o b r z ę d z i e element g r y z losem, m o g ą c e j p o w i e ś ć się l u b nie, b ą d ź d z i a ł a n i o m u t y l i t a r n y m — w y k o n a n i u k o n k r e t n e j p r a c y — k t ó r e ze w z g l ę d u na s w ą w a g ę w ż y c i u c z ł o w i e k a d o m a g a j ą się odpowiednika 7 9 W przeciwieństwie pomieszczenia, wany był w gdzie innym do w s p o m n i a n e g o w c z e ś n i e j młodzi spędzają pomieszczeniu p a ń s t w o m ł o d z i pozostawali razem. pierwszą lub na tańca wykonywanego wspólną podwórzu. noc, Trwał taniec tak ten wokół wykony­ długo, jak długo �124 JOLANTA KOWALSKA w planie o b r z ę d o w y m , a p r z y t y m t a k ż e s t a n o w i ą element g r y losowej. Taniec staje się i c h rzecznikiem i reprezentantem. J e d n o c z e ś n i e s ł u ż y magicznemu p r z e k a z y w a n i u sił i energii analogicznie do przekazu -padli zawartego w t a ń c a c h pakarena i patoe'doe' przez sam fakt obecności w o k r e ś l o n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h . Sachs s ł u s z n i e o k r e ś l a t a k i przekaz jako t e l e p a t y c z n y (Sachs, 1965, s. 76). W y k o n a n i e t a ń c a stanowi t u t a k ż e s y g n a ł separowania i wydzielania, a zarazem zabezpieczania d z i a ł a ń , k t ó r y m towarzyszy. Tworzona granica jest par excellance s t r u k t u r a l n ą g r a n i c ą jungowskiego participation my­ stique z n a j d u j ą c ą w y r a z w t r w a n i u t a ń c a (Jung, 1976, s. 134). Widoczna jest ona t a k ż e w p o z o s t a ł y c h w a r i a n t a c h granicznych w y r a ż e ń w t a ń c u , j a k k o l w i e k t a m na p l a n p i e r w s z y w y s u w a się s y m b o l i k a przestrzennych i czasowych k a t e g o r i i k u l t u r o w y c h . W t y m ż e sensie, s y m b o l i k a g r a n i c y w y r a ż a n e j t r w a n i e m r u c h u s t a n o w i element przekazu zawartego w k a ż ­ d y m t a ń c u , k t ó r y d z i e j ą c się jest zarazem s y m b o l i c z n y m generatorem r z e c z y w i s t o ś c i swojej l u b obcej, a w r a z z n i ą o p t y m a l n y c h w a r u n k ó w mających nastąpić zdarzeń. 4. R U C H O W E ŚRODKI W Y R A Z U PROCESU POZNAWCZEGO Z a k t y w n y m , p o z n a w c z o - k o n s t r u k c y j n y m stosunkiem c z ł o w i e k a do r z e c z y w i s t o ś c i w i ą ż e się p r o b l e m b ł ą d z e n i a j a k o modus operandi w ł a ś c i ­ w y k o n d y c j i l u d z k i e j oraz b ł ę d u jako czynnika w e r y f i k u j ą c e g o k o n ­ struowane hipotezy, w y z n a c z a j ą c e g o kolejne etapy p o s z u k i w a ń . K o r e s ­ p o n d u j ą z n i m i symbole: l i n i i prostej jako w i z e r u n k u najdoskonalszej drogi poznania, k t ó r e j p r z y p i s y w a n a jest z r e g u ł y boska proweniencja, spirali i m e a n d r u w y o b r a ż a j ą c y c h d r o g ę ludzkiego p o z n a n i a — b ł ą d z e n i a oraz idea l a b i r y n t u j a k o odpowiednika nie do k o ń c a poznawalnej rzeczy­ wistości. W przedstawionych dotychczas r o z w a ż a n i a c h s y g n a l i z o w a ł a m obec­ ność tych symboli w omawianych p r z y k ł a d a c h tańców. D o m i n o w a ł y w n i c h symbole p o z n a n i a — b ł ą d z e n i a . R o l ę t ę p e ł n i ł y r ó ż n e w a r i a n t y r u c h u obrotowego — r u c h w i r o w y , r u c h w o k ó ł w ł a s n e j osi, po obwodzie k o ł a i t d . , kojarzone pod w z g l ę d e m f o r m a l n y m i t r e ś c i o w y m z s y m b o l e m s p i r a l i . W y s t ą p i ł t a k ż e o d p o w i e d n i k owej idealnej l i n i i prostej — skok (kolejny to a r g u m e n t u z a s a d n i a j ą c y r o l ę skoku jako apotropeionu), j e d y ­ na — j a k p a m i ę t a m y — forma r u c h u u m o ż l i w i a j ą c a „ b e z p o ś r e d n i ą " pe­ n e t r a c j ę czasoprzestrzennej r z e c z y w i s t o ś c i w osi g ó r a — d ó ł . P o ś r e d n i ą f o r m ę s t a n o w i ą t a ń c e , w k t ó r y c h ma miejsce k o n i u n k c j a s y m b o l i l i n i i prostej i spirali, w y k o n y w a n e w o k ó ł r e k w i z y t u s y m b o l i z u j ą c e g o z w i ą z e k nieba i ziemi, w y z n a c z a j ą c e g o zarazem k a r d y n a l n y p u n k t organizacji r z e ­ czywistości. Odczytuję ją jako relację o ludzkim poznaniu—błądzeniu, z y s k u j ą c y m sens i c e l o w o ś ć w kontakcie z sacrum. Z a k ł a d a m p r z y t y m , że analogiczna m o ż e b y ć semantyka t a ń c ó w , w k t ó r y c h r u c h o b r o t o w y ł ą c z o n y jest ze skokiem. �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 125 R o z w a ż e n i e k w e s t i i poznania i penetracji r z e c z y w i s t o ś c i pod k ą t e m b ł ą d z e n i a jako m e t o d y zdobywania w i e d z y u m o ż l i w i szersze n i ż d o t y c h ­ czas u w z g l ę d n i e n i e r u c h o w y c h s y m b o l i stosunku podmiotowego ego, t a ń ­ czącego c z ł o w i e k a , nie t y l k o do r z e c z y w i s t o ś c i , ale i do siebie samego. Potrzeba refleksji tego rodzaju z w i ą z a n a jest z sytuacjami k r y z y s u i des t r u k t u r y z a c j i o s o b o w o ś c i ego (a w r a z z n i ą d e s t r u k t u r y z a c j i jego rze­ c z y w i s t o ś c i ) oraz z o d p o w i a d a j ą c ą i m w planie o b r z ę d o w y m l i m i n a l n ą fazą o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a . Choreotechniką tańców towarzyszących t y m działaniom, występują­ c y m w określonym jak wyżej kontekście sytuacyjnym, rządzi również archetyp m y ś l e n i a o centrycznie z r e l a t y w i z o w a n e j czasoprzestrzeni l u d z ­ k i e j r z e c z y w i s t o ś c i . Proces j e j rozpoznania s y m b o l i z o w a n y jest r u c h e m r o z w i j a j ą c y m się po spirali, k t ó r e m u zgodnie z k u l t u r o w ą k w a l i f i k a c j ą r u c h u p r z y p i s y w a n a jest s y m b o l i k a b ł ą d z e n i a i penetracji. Reprezenta­ t y w n y m i c h p r z y k ł a d e m jest taniec w autoterapeutycznych seansach t a r a a i y s t y c z n y c h , p e ł n i ą c y w n i c h r o l ę d z i a ł a n i a e w o k u j ą c e g o — do k u l ­ m i n a c j i — i r o z ł a d o w u j ą c e g o w e w n ę t r z n y k r y z y s psychiczny . N i ż e j c y ­ t u j ę opis przebiegu c y k l u tanecznego M a r i i z N a r d o zarejestrowany przez Ernesto de M a r t i n o (de M a r t i n o , 1971, s. 86-87). 8 0 ..Figury taneczne tarantelę wać rozwijały i tarantystka na dźwięki leżąca się w ¡ n a s t ę p u j ą c y m na podłodze na rzucając rytmicznie g ł o w ą w porządku: kapela zaczęła wznak zaczęła natychmiast grać reago­ prawo i lewo. N a s t ę p n i e , j a k gdyby przez jej c i a ł o p r z e t o c z y ł a s i ę fala d ź w i ę k o w a , z a c z ę ł a p e ł z a ć n a plecach odpycha­ jąc wybijała się zgiętymi w kolanach nogami i tłukąc piętami o podłogę. Głową g w a ł t o w n e tempo, a r u c h y n ó g zespolone b y ł y z r y t m e m t a r a n t e l i . W y k o n a ł a w sposób z wyciągniętymi w bok r ę k a m i j e d e n o b r ó t po o b r z ę d o w y m k r ę g u , odwróciła b r z u c h — nogi rozrzucone, sobą s i ę nagle n a l u b pod t u ł o w i e m , nieiadzie. F i g u r y te n a ś l a d o w a ł y jęcia pozycji pionowej, żywała głowa w więc swoją ciągłym w nieruchome ręce rytmicznym ruchu, w ł o s y oczywisty sposób stworzenie zgięte w przed burzliwym niezdolne do j a k b y p r z y r o ś n i ę t e do z i e m i , c z y l i t a r a n t u l ę . T a ń c z ą c a identyfikację z tarantulą, była u j a r z m i o n a przez ten później za­ prze­ bestię, tań­ c z y ł a z n i ą , co w i ę c e j , s a m a b y ł a t a ń c z ą c ą b e s t i ą . P o m o m e n c i e i d e n t y f i k a c j i z p a ­ jąkiem nastąpił kilkakrotnie w moment rozłączenia: prostych c z a s u do c z a s u n i e k t ó r e w rekach. Trzymała łowia; wzniesionych znane figury chusteczkę do tarantystka zerwała podwójnych podskokach s i ę n a nogi i obrzędowy krąg, przebiegła wykonując tradycyjnej taranteli z k o l o r o w ą za d w a k o ń c e góry nad głową; w rękach zgiętych opuszczonych od chusteczką wzdłuż do t y ł u z a p l e c a m i w ten tu­ spo­ s ó b , ż e j e d n a b y ł a w z n i e s i o n a do g ó r y , a d r u g a opuszczona w d ó ł itp. R ó w n i e ż w tej fazie, podobnie j a k w c y m i stopami Po pewnym ło, po waga czasie, nie d ł u ż s z y m którym stawała kładnością poprzednich, tarantystka przestrzegała u d e r z a ł a o p o d ł o g ę niezmiennie przebiegała niż kwadrans, cykl tarantystka, s i ę coraz mniej pewna, i wszystko zaczęło We wnioskach się skończyło się frenetycznym z badań de taneczny stopniowo Tańczą­ dobiegł końca. K o ­ zmniejszać, r y t m nie b y ł j u ż p r z e s t r z e g a n y d a j ą c y m bliski upadek, j a k przy zawrocie s o ściśle rytm. 50 r a z y w c i ą g u k a ż d y c h 10 s e k u n d . równo­ z taką kręceniem się w kółko do­ zapowia­ głowy". Martino stwierdza, że obserwowane e k i p ę w y p a d k i tarantyzmu apulijskiego s t a n o w i ł y z n i e k s z t a ł c o n ą f o r m ę przez jego autonomicz- �126 JOLANTA KOWALSKA W opisanym c y k l u tanecznym widoczne są w y r a ź n i e t r z y fazy r u c h u , k t ó r y o d b y w a ł się w o b r ę b i e k r ę g u (pomocnice p i l n u j ą , b y t a r a n t y s t k a nie w y d a l a ł a się poza jego granice) i p r z e b i e g a ł po obwodzie k o ł a . W po­ c z ą t k o w e j , t a ń c z ą c a r o z p o z n a w a ł a niejako s y t u a c j ę , w k t ó r e j z n a l a z ł a się, i granice danego j e j ś w i a t a (do pewnego stopnia m a m y t u t a k ż e do czynienia z r e k o n s t r u k c j ą granic). W y k o n a ł a p i e r w s z y p e ł n y o b r ó t po obwodzie k o ł a , l e ż ą c na plecach, po c z y m p r z y j ę ł a p o z y c j ę , k t ó r ą oznaj­ m i ł a : „ j e s t e m t a r a n t u l ą " i p o d d a ł a się d z i a ł a n i u swej „ z g r y z o t y , k t ó r a k a ż e p ł a k a ć " . N i e bez znaczenia jest w ł a ś c i w a tej fazie preferencja ruchu „niezwykłego", znamionującego najpierw bezradność, a następnie bestiaryzację tarantystki. K o l e j n o n a s t ę p u j e faza, k t ó r ą de M a r t i n o i d e n t y f i k u j e jako fazę w a l ­ k i . M a r i a z Nardo, p r z y j ą w s z y p o z y c j ę s t o j ą c ą , ściga s w ą p r z e ś l a d o w c z y n i ę p r z e b i e g a j ą c w i e l o k r o t n i e k r ą g taneczny (zwraca t u u w a g ę obec­ n o ś ć skoku, z n a c z ą c a ze w z g l ę d u na o k r e ś l o n ą w y ż e j jego s y m b o l i k ę ) , p r z y c z y m p o j a w i a j ą c e się t u elementy choreotechniki z w y k ł e j t a r a n t e l i stanowią — jak należy d o m n i e m y w a ć — sygnał normalizacji sytuacji . Nie uzyskawszy w y z w a l a j ą c e j ł a s k i ś w . P a w ł a M a r i a p r z e g r y w a i po­ n o w n i e ulega „ z g r y z o c i e " z a c i e ś n i a j ą c o b w ó d przemierzanego k o ł a a ż do c a ł k o w i t e j nieomal jego r e d u k c j i , do o b r o t ó w w o k ó ł w ł a s n e j osi, po 8 1 8 2 8 3 nego z j a w i s k a k u l t u r o w e g o , na k t ó r e g o charakter szczególnie silny w p ł y w historia Apulii w okresie k s z t a ł t o w a n i a pansją na te islamu tereny wywarła s i ę jego p i e r w o c i n , to j e s t p o m i ę d z y a wyprawami krzyżowymi. zgodnie z jego p r z e k o n a n i e m — s y m b o l e m Symbol „złej przeszłości", symboliczne zaś s z e n i e „ w y a l i e n o w a n y m m o m e n t e m w e w n ę t r z n e j zgryzoty, k t ó r a s z u k a s a m e j b ę d ą c symptomem eks­ tarantuli jest nie dokonanego w y b o r u i k o n f l i k t ó w d z i a ł a j ą c y c h w m o ś c i t a r a n t y s t ó w . U z a s a d n i e n i a d l a o b e c n o ś c i postaci ś w . P a w ł a — uką­ siebie" podświado­ udzielającego ta- r a n t y ś c i e w ostatniej fazie e g z o r c y z m u ł a s k i , u w a l n i a j ą c e j go spod w p ł y w u z a t r u c i a spowodowanego chłonięcia imaginowanym owej ekstatycznej tarantyzm, k t ó r y pierwotnie cjach konfliktowych ukąszeniem, praktyki upatruje przez K o ś c i ó ł de Martino w próbach tj. w okresie, (porównuje gdy go z i n n y m i f o r m a m i e k s t a z y t a n e c z n e j , prowadzone były badania, do s a m e g o k r y z y s u i d e n t y f i k o w a n e g o z c h o r o b ą . D e 8 1 sprowadzony opierając został Martino, w roku wyłącznie 1971, s. 209-306. M a r i a z Nardo, badana przy u ż y c i u testu list skojarzeniowych, n a h a s ł o szenie" o d p o w i e d z i a ł a : „ z g r y z o t a , k t ó r a k a ż e ci p ł a k a ć " . D e 8 1 że p e ł n i ł r o l ę „ k u l t u r o w e g o s y s t e m u obronnego" w s y t u a ­ s i ę n a m a t e r i a ł a c h historycznych i etnograficznych), w postaci obserwowanej 1959, po­ katolicki. Stwierdza także, S t w i e r d z a co n a s t ę p u j e : „Żeby bowiem zabić Martino, lub zadeptać „uką­ 1971, s. 333. tarantulę trzeba n a ś l a d o w a ć taniec m a ł e g o p a j ą c z k a , czyli t a r a n t e l ę : trzeba t a ń c z y ć razem z p a j ą k i e m , co w i ę c e j , t r z e b a s a m e m u s t a ć s i ę t y m p a j ą k i e m , k t ó r y t a ń c z y , t r z e b a u t o ż s a m i ć s i ę z w nim bez którym reszty. Równocześnie narzuci się t a ń c o w i jednak pająka trzeba własny uchwycić rytm kulminacyjny taneczny, zmusi moment, pająka, by t a ń c z y ł a ż do u p a d ł e g o , z m u s i do u c i e c z k i p r z e d g o n i ą c ą go s t o p ą , z m i a ż d ż y i r o z ­ depcze s t o p ą w y b i j a j ą c ą 8 1 Narastająca kanonu ruchu g w a ł t o w n i e r y t m taranteli". De częstotliwość wprowadzania opisanego cyklu stanowiła z b l i ż a n i a s i ę „ w y z w o l e n i a " tarantystki. De dla Martino, 1971, s. 81. t y c h e l e m e n t ó w r u c h u do miejscowych Martino, surowego obserwatorów 1971, s. 90. sygnał �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZ YWIST. W SYMB. TANCA 127 k t ó r y c h n a s t ę p u j e upadek k o ń c z ą c y c y k l . W tej fazie ma miejsce „ z w i ­ j a n i e " r u c h u po spirali, k o ń c z ą c e się w i r o w a n i e m w p u n k c i e . T y m r a ­ zem kontekst w y k l u c z a i n t e r p r e t a c j ę r u c h u w i r o w e g o jako d z i a ł a n i a k r e a ­ cyjnego. R u c h t u nie ekspanduje, a c o f a s i ę aż do granic zdezinte­ growanego ludzkiego „ j a " t a ń c z ą c e j t a r a n t y s t k i . Istotne znaczenie ma i ten fakt, że M a r i a z Nardo u z y s k a ł a ł a s k ę p r z e ł a m u j ą c d r ę c z ą c y ją k r y z y s w e w n ę t r z n y , w t r a k c i e przemierzania jednego z p e ł n y c h k r ę g ó w tanecznych, a w i ę c w ó w c z a s , g d y i s t n i a ł y po t e m u o p t y m a l n e w a r u n k i : gdy b y ł a niejako „ w drodze" do jej uzyskania. O m ó w i o n y seans t a r a n t y s t y c z n y stanowi n a j p e ł n i e j s z y w ś r ó d zareje­ s t r o w a n y c h w czasie b a d a ń , k t ó r y c h r e z u l t a t e m jest „ Z i e m i a z g r y z o t y " , w a r i a n t owego r y t u a ł u poszukiwania utraconej t o ż s a m o ś c i . Dane d o t y ­ czące i n n y c h w s k a z u j ą , że nie zawsze m i a ł y one tak k l a r o w n ą k o n ­ s t r u k c j ę . D e c y d o w a ł o t y m s t o p i e ń deformacji t a r a n t y z m u apulijskiego w momencie prowadzenia b a d a ń . Natomiast dane historyczne, przytacza­ ne w obszernym k o m e n t a r z u , p o t w i e r d z a j ą zasadniczy schemat przebie­ gu seansu u j a w n i o n y w t y m p r z y k ł a d z i e . T u t a k ż e z n a j d u j ą się i n f o r m a c j e d o t y c z ą c e asocjacji opisanych f o r m r u c h u s y m b o l i z u j ą c y c h proces zdobywania w i e d z y z r e k w i z y t e m w po­ staci l i n y ( t a r a n t y ś c i t r z y m a l i się j e j w czasie t a ń c a , p r z y c z y m n i e k i e d y z w i e s z a ł a się ona z drzewa, w o k ó ł k t ó r e g o w y k o n y w a n o taniec), nieobec­ n y m j u ż w ż a d n e j z w e r s j i r y t u a ł u zarejestrowanych w czasie b a d a ń w r o k u 1959. M a r t i n o uzasadnia jego zastosowanie przede w s z y s t k i m w z g l ę d a m i p r a k t y c z n y m i . T a r a n t y s t a t r z y m a j ą c się l i n y ł a t w i e j u t r z y m y ­ w a ł r ó w n o w a g ę , p r z y c z y m d ł u g o ś ć l i n y w y z n a c z a ł a z a s i ę g jego p o r u s z e ń . W p ł a s z c z y ź n i e symbolicznej z a ś wskazuje na z w i ą z e k z p a j ą k i e m (w ten s p o s ó b t a ń c z y ć m i e l i u k ą s z e n i przez p a j ą k a z w i e s z a j ą c e g o się z g a ł ę z i drzewa), z k t ó r y m i d e n t y f i k u j e się tarantysta, i na s y m b o l i k ę aioresis — r y t u a l n e g o h u ś t a n i a się. D l a p r o w a d z o n y c h przeze m n i e r o z w a ż a ń w a ż n y jest d r u g i z w y m i e n i o n y c h z w i ą z k ó w , z u w a g i na d o k u m e n t o w a n ą n i m a s o c j a c j ę z o b r z ę d a m i i n i c j a c y j n y m i i okresem seksualnego dojrzewania m ł o d z i e ż y (de M a r t i n o , 1971, s. 150-151, 234-252). Podobna k o n s t r u k c j a formalno-symboliczna, w k t ó r e j r u c h o b r o t o w y i w i r o w y „ r e g u l o w a n e " l i n ą kojarzone są z i d e ą i s e m a n t y k ą spirali, w y s t ę p u j e we wspomnianej w z w i ą z k u z p o d r ó ż a m i m i s t y c z n y m i , ta­ necznej i n i c j a c j i s z a m a ń s k i e j I n d i a n p o ł u d n i o w o a m e r y k a ń s k i e g o p l e m i e ­ nia K a r i b a (Eliade, 1974, s. 128-130). T u t a k ż e w a ż n ą r o l ę o d g r y w a po­ w t a r z a l n o ś ć p o d e j m o w a n y c h p r ó b , w czasie k t ó r y c h adept p r z y s w a j a ł sobie n a u k i mistrza i stopniowo w n i k a ł w siebie, a w rezultacie rozpo­ z n a w a ł w ł a s n e m o ż l i w o ś c i , aż w k o ń c u s t a w a ł się zdolny — j a k w i e ­ r z y ł — do przeprowadzenia faktycznej penetracji r z e c z y w i s t o ś c i : w ę d r ó w ­ k i przez poziomy kosmicznego u n i v e r s u m . W pierwszej fazie czterostopniowej i n i c j a c j i , n a u k i poprzedzane b y ł y t a ń c e m w y k o n y w a n y m w kole, w s p ó l n i e przez w s z y s t k i c h i n i c j o w a n y c h �128 JOLANTA KOWALSKA m ł o d z i e ń c ó w , p r z y c z y m nie t a ń c z y l i o n i j a k „ z w y k l i " ludzie, ale n a ś l a ­ d o w a l i r u c h y z w i e r z ą t , o k t ó r y c h m ó w i ł i m w naukach m i s t r z . W drugiej fazie i d e n t y f i k a c j a z n a ś l a d o w a n y m i z w i e r z ę t a m i b y ł a tak g ł ę b o k a , że i n i c j o w a n i — we w ł a s n y m przekonaniu — zamieniali się w j a g u a r y czy nietoperze (dodać n a l e ż y , że i n i c j a c j i t o w a r z y s z y ł y zabiegi d e p r y w a c y j n e , j a k u ż y c i e ś r o d k ó w halucynogennych, p o w s t r z y m y w a n i e się od snu, post). Pod koniec tej fazy w y s t ę p o w a ł p i e r w s z y taniec i n i c j o w a n y c h , m a ­ j ą c y charakter p o d r ó ż y mistycznej. M ł o d z i e ń c y t a ń c z y l i t r z y m a j ą c się zwieszonych z dachu d o m u o b r z ę d o w e g o l i n , o b r a c a j ą c się i h u ś t a j ą c , b ą d ź uczepieni i c h w i r o w a l i w p o w i e t r z u . „ W s t ę p u j ą " w ó w c z a s po „ s p i ­ ralnej d r a b i n i e " (jest to w ł a ś c i w a droga p o d r ó ż y s z a m a ń s k i c h K a r i b a , nazywana t a k ż e d r o g ą Ojca V u l t u r e , kreatora i g ł ó w n e j postaci panteo­ nu) do pierwszego p i ę t r a nieba. Z n a l a z ł s z y się t a m r o z p o z n a j ą jego obsza­ r y , s p o t y k a j ą nadprzyrodzone istoty, na s k r z y ż o w a n i u d r ó g Ż y c i a i Ś m i e r ­ ci d o k o n u j ą w y b o r u p o m i ę d z y Z i e m i ą Bez W i e c z o r u i Z i e m i ą Bez Ś w i t u (stanowi to o d p o w i e d n i k w y b o r u kometencji), a na koniec pouczani s ą przez ducha-przewodnika o przeznaczeniu dusz po ś m i e r c i . W ostatniej fazie i n i c j a c j i m ł o d z i e ń c y p r z e m i e r z a l i kolejne p i ę t r a n i e ­ ba, a ż do ostatniego, przenoszeni przez s z c z e g ó l n e g o rodzaju pojazd — p l a t f o r m ę w p r a w i a n ą w r u c h przez 4 r o z w i j a j ą c e się s k r ę c o n e l i n y . Z k o l e i p r z y k ł a d t a ń c a , w k t ó r y m r u c h ekspanduje w przestrzeni w l i n i i m e a n d r u . R o z w i ą z a n i e tego rodzaju reprezentuje s ł y n n y starog r e c k i geranos . B y ł to rodzaj k o r o w o d u w y k o n y w a n e g o przez d z i e w c z ę ­ ta i m ł o d z i e ń c ó w rozmieszczonych naprzemiennie w d ł u g i m ł a ń c u c h u , p o ­ ł ą c z o n y m u c h w y t e m d ł o n i . T a ń c z o n o go w nocy, p r z e b i e g a j ą c „ p o d s ł o ń ­ ce" m e a n d r y c z n ą d r o g ę o s k o m p l i k o w a n y m r y s u n k u , p r z y c z y m zgodnie z n i e k t ó r y m i ś w i a d e c t w a m i ( L a w l e r , 1964, s. 48, 148; Graves, 1967, s. 319) tancerze n i e ś l i t z w . rhymoi, co t ł u m a c z o n e jest j a k o l i n y . u 8 5 Taniec ten badacze w i ą z a l i z m i s t e r i a m i e l e u z y ń s k i m i p o ś w i ę c o n y m i Demeter i Persefonie oraz z — ł ą c z ą c y m i i c h k u l t z k u l t e m Dionizosa — m i s t e r i a m i o r f i c k i m i , k t ó r y c h t r e ś c i ą b y ł a tajemnica o d r a d z a j ą c e g o się życia. 8 4 Dane za: mi artykuł (L. B. Lawler, poświęcony Lawler, 1964, s. 46-48. T a s a m a a u t o r k a o p u b l i k o w a ł a nie znany­ szczegółowej The Geranos Dance reinterpretacji — A New nazwy i Interpretation, funkcji geranosu „Transactions the A m e r i c a n P h i l o l o g i c a l A s s c o c i a t i o n " , t. 77: 1946, s. 112-130). N a t e m a t Z w o 1 s к i, tologicznych: także 1978, s. 36-38 i n . d o t y c z ą c e „ c h o r e i n a t u r y " . N a t e m a t u z a s a d n i e ń m i ­ Graves, informacje na 1967, s. 310-320; temat także t a ń c e m Tezeusza 8 5 of geranosu: Santarcangeli, wykonywanego współcześnie 1982, s. 212-214. P o r . tańca yaryitos, zwanego (S t r a t o u, 1977, s. 19-22). J e s t to p o j ę c i e sporne, j e d n a k zgodnie z i n f o r m a c j a m i p o d a n y m i p r z e z L a w l e r badacze przychylają się do takiej, j a k zaprezentowana, jego i n t e r p r e t a c j i . Opinię t ę p o t w i e r d z a G r a v e s , p r z y c z y m p o w o ł u j e s i ę n a inne p r z y k ł a d y z a s t o s o w a n i a rekwizytu w t a ń c a c h starogreckich. tego �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 129 M i t y c z n y m p i e r w o w z o r e m geranosu b y ł taniec panien i m ł o d z i e ń c ó w z d o m ó w a t e ń s k i c h przeznaczonych na o f i a r ę dla M i n o t a u r a , k t ó r y c h przed ś m i e r c i ą w o t c h ł a n i a c h L a b i r y n t u u c h r o n i ł Tezeusz. O n to, d z i ę k i pomocy A r i a d n e , z d o ł a ł p o z n a ć i o z n a c z y ć w ł a ś c i w ą d r o g ę umo­ ż l i w i a j ą c ą z a g ł ę b i e n i e s i ę w L a b i r y n t , a n a s t ę p n i e bezpieczne z niego w y j ś c i e , p r z y c z y m znakiem drogi b y ł a n i ć . Tezeusz z a b i ł M i n o t a u r a i p o d ą ż a j ą c za n i c i ą w y d o s t a ł s i ę z L a b i r y n t u w y p r o w a d z a j ą c z e ń m ł o ­ dzież (zgodnie z n i e k t ó r y m i w e r s j a m i m i t u do w n ę t r z a L a b i r y n t u w s z e d ł sam Tezeusz). W drodze p o w r o t n e j z K r e t y do A t e n z a t r z y m a ł s i ę na Delos i t a m , przed w i z e r u n k i e m A f r o d y t y , w o k ó ł „ r o g a t e g o o ł t a r z a " z b u ­ dowanego przez A p o l l i n a z l e w y c h r o g ó w b y k ó w i j a ł ó w e k , po raz p i e r w ­ szy w y k o n a n y z o s t a ł geranos (Graves, 1967, s. 310-315; Santarcangeli, 1981, s. 213). Do niedawna n a z w ę tego t a ń c a t ł u m a c z o n o d o s ł o w n i e — geranos, w j ę z y k u g r e c k i m znaczy t y l e , co „ ż u r a w " — i na tej podstawie p r z y p i ­ sywano m u charakter t a ń c a n a ś l a d o w c z e g o , w k t ó r y m tancerze m i e l i b y n a ś l a d o w a ć poruszenia ptaka ( ż u r a w b y ł p o ś w i ę c o n y Demeter, jego r u ­ chy z a ś — z b l i ż e j nie o k r e ś l o n y c h p o w o d ó w — kojarzono z r y t u a l n y m i orgiami towarzyszącymi misteriom ). Przekonywającej reinterpretacji d o k o n a ł a L i l l i a n В . L a w l e r . S e m a n t y k ę t e r m i n u geranos w y w o d z i ona z rdzenia „ g e r - " co znaczy „ w i ć s i ę " , „ w z n o s i ć s i ę do g ó r y s p i r a l ą " , „ p o ­ r u s z a ć meandrycznie". Jest to i n t e r p r e t a c j a doskonale osadzona w p r z e d ­ s t a w i o n y m k o n t e k ś c i e m i t o l o g i c z n y m . Zarazem na j e j z a s a d n o ś ć wskazuje logika u ż y t y c h s y m b o l i : meandrycznego r u c h u tancerzy, o d p o w i a d a j ą c e ­ go drodze przez L a b i r y n t , k t ó r a o k a z a ł a s i ę d r o g ą k u ż y c i u , idzięki p r o ­ w a d z ą c e j i c h n i c i A r i a d n e , symbolizowanej w t a ń c u przez rhymoi. Symbole te w s p ó ł g r a j ą z t r e ś c i ą m i s t e r i ó w — w y d o b y c i e się z p o d ­ z i e m i ziarna, życia, Persefony, odrodzenie s i ę rozszarpanego przez t y ­ t a n ó w Dionizosa; w y s t ę p u j e t u t a k ż e w ą t e k d r o g i — b ł ą d z e n i a Demeter p o s z u k u j ą c e j p o r w a n e j Persefony oraz drogi przemierzanej w czasie o b ł ę ­ du przez Dionizosa (Graves, 1967, s. 91-97, 104-111) — podobnie w y w o ­ dzona przeze m n i e na i c h podstawie „ p o z n a w c z a " w y k ł a d n i a rozumienia tego t a ń c a . 8 6 8 6 Pewną Gravesa czący z wskazówką co do i s t n i e n i a tego z w i ą z k u n a t e m a t w i o s e n n e g o erotycznego posuwanie podskokami, s i ę z biegiem kojarzony miał linii być z z a m k n i ę t e g o w klatce, zagłębiającej tańca wykreślonego ruchem s ą dane przytoczone kreteńskiego. n a posadzce przepiórki się w zasadzkę Ruch wzoru wabionej przez tancerzy ł ą ­ labiryntu przez samca o k s z t a ł c i e labiryntu. Podobne s p r z ę ż e n i e m i a ł o b y g r a ć r o l ę t a k ż e w w y p a d k u geranosu, przy czym erotyka tańca l u d z i a s o c j o w a n a b y ł a z f a k t e m , i ż o b y d w a te p t a k i w y k o n u j ą w okresie g o d o w y m rodzaj t a ń c a (Graves, nioną interpretację zanych tańca semantycznie stosunku seksualnego 9 — Etnografia P o l . 30/1 1967, s. 318-319). S a n t a r c a n g e l i z k o l e i u w a ż a za u p r a w ­ ruch, k t ó r y ekspanduje w linii menadru i t a ń c ó w z ideą labiryntu (zalicza (Santarcangeli, do n i c h aeremos), z a 1982, s. 62, 215). zwią­ odpowiednik �130 JOLANTA KOWALSKA Charakterystyczne, że w i n t e r p r e t a c j i s e m a n t y k i t a ń c a ze w z g l ę d u na r u c h L a w l e r pozostaje p r z y t r a d y c y j n e j k w a l i f i k a c j i r u c h u m e a n drycznego j a k o odpowiednika r u c h ó w w ę ż a . W t y m t e ż skojarzeniu szu­ k a uzasadnienia dla o b e c n o ś c i rhymoi, k t ó r e m i a ł y b y b y ć jego s y m b o ­ l e m , sam z a ś taniec o k r e ś l a j a k o „ t a n i e c w ę ż a " . P o p e ł n i a t y m s a m y m b ł ą d , przypisuje b o w i e m signifiě r o l ę signifant. R u c h meandryczny, spi­ r a l n y , r u c h , j a k r u c h w ę ż a , nie t ł u m a c z ą się nawzajem, nie ł ą c z y i c h z w i ą z e k semazjologiczny. S ą g r u p ą s y n o n i m i c z n y c h w y r a ż e ń rucho-, w y c h s t a n o w i ą c y c h oznaczniki t r e ś c i : penetracja, b ł ą d z e n i e , b ł ą d z e n i e po­ znawcze. W i n n y m kodzie, np. w p l a s t y c z n y m , i c h o d p o w i e d n i k i e m b ę d ą w i z e r u n k i w ę ż a , m e a n d r u czy spirali. W i n n e j k o n w e n c j i meander l u b spirala jako schematyczne w i z e r u n k i w ę ż a s y m b o l i z o w a ć m o g ą k u l t u r o ­ we cechy w ę ż a . Uzasadniona jest natomiast proponowana przez L a w l e r interpretacja geranosu j a k o t a ń c a r a d o ś c i i z w y c i ę s t w a . Zgodnie z m i t e m m a m y t u do czynienia ze z w y c i ę s t w e m nad ś m i e r c i ą , j a k k o l w i e k sam taniec w y r a ż a proces, a nie fakt. S t ą d p r z e c i w s ł o n e c z n y k i e r u n e k r u c h u . W t y m k o n ­ t e k ś c i e z n a c z ą c a jest opinia Sachsa, k t ó r y s k ł a n i a się k u i n t e r p r e t o w a n i u t a ń c ó w s p i r a l n y c h i m e a n d r y c z n y c h asocjowanych z i d e ą L a b i r y n t u j a k o d r o g i z m a r ł y c h . N i e kłóci się to z p r o p o n o w a n y m przeze m n i e rozumieniem, jeżeli u w z g l ę d n i m y r e l i g i j n y p u n k t widzenia na ś m i e r ć j a k o p r z e m i a n ę do życia o i n n e j j a k o ś c i . W t y m sensie są one s y m b o l a m i d r o g i z m a r ł y c h k u ż y c i u , co znajduje w y r a z w fakcie, że r u c h s p i ­ r a l n y i meandryczny w s p ó ł w y s t ę p u j e w n i c h z s y m b o l a m i idealnej — prostej — d r o g i poznania b ą d ź z s y m b o l a m i idei c e n t r u m . Do tej k a t e ­ g o r i i n a l e ż ą obecne w zaprezentowanych t u p r z y k ł a d a c h r e k w i z y t y — l i n y — s t a n o w i ą c e symboliczne odwzorowanie n i c i życia Analogiczna c a ł o s t k a symboliczna: r u c h u , r e k w i z y t u i s y t u a c j i l i m i nalnej, w y s t ę p u j £ — s i ę g a j ą c po przytaczane j u ż dane — w „ t a ń c u s ł o ń ­ ca" I n d i a n p r e r i i , w k t ó r y m i n i c j o w a n i m ł o d z i e ń c y b y l i zawieszeni p o d dachem d o m u o b r z ę d o w e g o na linach przewleczonych przez m i ę ś n i e k l a t k i piersiowej i p l e c ó w (był to element r y t u a l n y c h t o r t u r ) . Dojrzali z a ś tancerze z w r a c a j ą c y się do S t w ó r c y w podobny s p o s ó b p r z y t r a c z a l i się 8 7 8 8 8 7 Pogląd labiryntu w Sachsa inspirowany b y ł ustaleniami kulturach megalitycznych. Sachs, J . Laylard na temat symboliki 1965, s. 155. S z e r z e j n a t e m a t tej f o r m y t a ń c ó w u S a c h s a s. 151-155. 8 8 N a temat symboliki i funkcji l i n y p o r ó w n a j dane z a w a r t e w : Eliade, 1974, s. 50, 78, 121, 136, 226, 484, 490 ( ś r o d e k p o d r ó ż y m i s t y c z n e j ) , s. 75 ( w y o b r a ż e n i e b i a ń s k i e g o m a ł ż e ń s t w a ) , s. 111 (droga dusz). Dla* t e r e n u S ł o w i a ń s z c z y z n y zob. M o s z y ń s k i e g o n a t e m a t l i n y oraz k w a l i f i k a c j i dróg i m o s t ó w nie­ uwagi (Moszyński, 1967, t. 2: 1, s. 712), V a k a r e l s k i e g o n a t e m a t d r ó g i m o s t ó w , k t ó r y m i p r z e c h o d z ą nowożeń­ cy, s y m b o l i z o w a n y c h Porównaj także asocjację m. in. c z e r w o n ą n i t k ą (Vakareiski, 1965, s. 273). l i n a — w ą ż w m i t o l o g i i h i n d u s k i e j , gdzie w ą ż V a s u k i liny o w i n i ę t e j spiralnie w o k ó ł g ó r y Mandara. pełnił funkcję �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 131 do s ł u p a , w o k ó ł k t ó r e g o w y k o n y w a n o taniec. Zarazem, w m i t a c h l u d ó w k u l t y w u j ą c y c h ten r y t u a ł taneczny w y s t ę p o w a ł m o t y w d r o g i p r o w a d z ą ­ cej do poznania zasady organizacji i istnienia ś w i a t a (przebywanie jej s t a n o w i ł o o d p o w i e d n i k poszukiwania owej zasady) oraz m o t y w p n ą c z a w i n o r o ś l i j a k o drogi m i ę d z y p i ę t r a m i kosmosu. T e n ż e zespół k o j a r z e ń symbolicznych w y s t ę p u j e w „ k u l a w y m t a ń c u " p a n n y m ł o d e j , w y k o n y w a n y m b e z p o ś r e d n i o po oczepinach (a w i ę c bez­ p o ś r e d n i o po o b r z ę d o w e j transformacji) w polskich weselach. S k ł a d a ł się on z d w ó c h części. W pierwszej panna m ł o d a t a ń c z ą c z panem m ł o d y m k u l a ł a , b y ł a w i ę c „ n a p r a w i a n a " i „ w y p r ó b o w y w a n a " t r z y k r o t n y m po­ w t ó r z e n i e m t a ń c a z i n i c j u j ą c y m i i p o ś r e d n i k a m i - o b c y m i . T r z y k r o t n e po­ w t ó r z e n i e i w ogóle p o w t ó r z e n i e t a ń c a , t y m w i ę c e j że przebiega on po obwodzie k o ł a , s t a n o w i — j a k m ó w i ł a m w c z e ś n i e j — t r a n s m u t a c j ę spirali. W d r u g i e j części panna m ł o d a w y k o n y w a ł a p r a w i d ł o w y taniec z panem m ł o d y m . Zarazem, w p i e ś n i t o w a r z y s z ą c e j oczepinom m ó w i o n o o c h m i e l u w i j ą c y m się w o k ó ł t y c z k i j a k o o c z y n n i k u s p r a w c z y m t r a n s f o r m a c j i . 0 podobnych faktach d o t y c z ą c y c h t a ń c a p a n n y m ł o d e j m ó w i Sachs po­ w o ł u j ą c się na p r z y k ł a d y z B a w a r i i , G r e c j i , N o w e j G w i n e i i M a r o k a (Sachs, 1965, s. 117, 129-130), p r z y c z y m k o j a r z y r u c h „ k u l a w y " , „ u s z k o ­ d z o n y " w p r o w a d z a n y do c i ą g u tanecznego z p e ł z a n i e m , często d o m i n u ­ j ą c y m w zachowaniach postaci i n i c j o w a n y c h . W y o d r ę b n i o n y k o m p l e k s symboliczny z a w i e r a j ą t a k ż e , p e ł n i ą c e j u ż przede w s z y s t k i m funkcje ludyczno-estetyczne i s ł a b i e j u d o k u m e n t o w a ­ ne, a r g e n t y ń s k i e t a ń c e ż n i w n e w y k o n y w a n e w o k ó ł s ł u p a oplatanego w czasie t a ń c a w s t ę g a m i (Benvenuto, 1965), d z i e w c z ę c e t a ń c e k o l a t t a m 1 pinal kolattam z I n d i i (Madras) z w i ą z a n e z okresem ś w i ą t wiosennych i m i t y c z n y m epizodem n a r o d z i n boga-herosa R a m y (Enakshi, 1970, s. 175176), w y s t ę p u j ą c e na terenie c a ł e j E u r o p y t a ń c e w y k o n y w a n e w o k ó ł s ł u ­ pa umajonego z i e l e n i ą (z jego w i e r z c h o ł k a z w i e s z a j ą się n i e k i e d y w s t ę g i t r z y m a n e przez tancerzy), w y k o n y w a n e w okresie ś w i ą t wiosennych oraz w d n i u letniego przesilenia s ł o n e c z n e g o . T u w y m i e n i ć n a l e ż y t a k ż e taniec mengket z Celebesu t a ń c z o n y przez m ł o d z i e ż po z a k o ń c z e n i u z b i o r ó w , ł ą c z ą c y w w a r s t w i e choreotechniki e l e m e n t y r u c h u meandrycznego i k o ł o w e g o z f o r m a c j ą m o s t u zlokalizo­ wanego w e w n ą t r z d w ó c h k o n c e n t r y c z n y c h k ó ł tancerzy, pod k t ó r y m k o ­ lejno, w pozycji kucznej, p r z e c h o d z ą wszyscy t a ń c z ą c y (Simatupang, b r w . , s. 146-147). W y s t ę p u j ą c a t u k u m u l a c j a r u c h o w y c h o z n a c z n i k ó w w powiązaniu z kontekstem sytuacyjnym (uroczystościom ż n i w n y m to­ warzyszy dobór małżeński p o ś w i a d c z a n y w s p ó l n y m u d z i a ł e m dziewcząt i m ł o d z i e ń c ó w w t a ń c u — stanowi to rodzaj z a r ę c z y n ) jest dla p r o w a ­ dzonych r o z w a ż a ń s z c z e g ó l n i e w a ż n a ze w z g l ę d u na fakt, że ł ą c z y s y m b o ­ l i k ę mediacji (most), t r a n s f o r m a c j i (przejście w pozycji kucznej pod m o ­ stem) i poznawczej penetracji ( r u c h m e a n d r y c z n y ) , p r z y c z y m s y m b o ­ l e m m e d i a c j i jest konfiguracja t a ń c z ą c y c h (most), nie z a ś r e k w i z y t . Na �132 JOLANTA KOWALSKA w s p ó ł z a l e ż n o ś ć t y c h e l e m e n t ó w i f o r m r u c h u w s k a z y w a ł Sachs na m a r ­ ginesie uwag d o t y c z ą c y c h t a ń c ó w m e a n d r y c z n y c h i s p i r a l n y c h z w i ą z a ­ n y c h z i n i c j a c j a m i i o b r z ę d a m i p ł o d n o ś c i (Sachs, 1965, s. 91-93, 117, 154). Podobnie jednak, j a k w w i e l u i n n y c h t r a f n y c h s p o s t r z e ż e n i a c h , k w e s t i i tej nie r o z w i n ą ł . LITERATURA Alexander 1964 H . В. North Anapetu 1979 The Lakota Angelova 1955 American Igra po Sun ogni. de Ze Dance, Mythology of all Races, Y o r k , t. 10. „ E x p e d i t i o n " , t. 13, n r 1, s. 17-23. Nestinarstvo, Sofia. studiów nad obrzędami obrzędowości warzystwa Przyjaciół weselnymi -weselnej, Nauk ludu Rozprawy w Wilnie, polskiego, cz. 1: Forma i Materiały Wydziału dra­ I To­ R o y a l Anthropological In­ t. 2, z. 3, W i l n o . J . H. M. 1962 Twin ceremonies in Bunyoro, „ J o u r n a l of the stitute of G r e a t B r i t a i n a n d I r e l a n d " , t. 92, cz. 1, s. Benedict 1935 1966 Mythology, kultury, 1-2, Columbia University Contributions to Anthro- York. Warszawa. E. L. Danzas B i e l a w s k i 1980 t. t. 21, N e w Wzory Benvenuto 1965 1-12. R. Zuni pology, Blake New C o u r t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o w a С. matyczna В e a 11 i e The W a n i c a R. Baudouin 1929 Indians, O j h a n k e folklóricas argentinas, Buenos Aires. J. Islam, Warszawa. A. 1970/71 Stick-dances, ..Yearbook of the International Folk Music C o u n c i l " , t. 2, s. 56-62. Blacking 1977 J. An Introduction to Venda traditional the Ethnology Dances, „Dance Studies", t. 2, s. 34-56. Boas F. 1925 Contributions to tributions 1928 Bella to Anthropology, Bella t. 5, N e w 1930 The Texts, Religion Zwyczaje 1980 T e m a t y , które Callois University Con- University Contributions to Anthropology, of the Kwakiutl Indians, t. 10, cz. 2, N e w Columbia University Contributions York. żniwiarskie mi w Polsce, odradzano, Kraków. Warszawa. R. Żywioł Cassirer 1977 Columbia York. J . S. 1916 1973 Columbia Kwakiutl, York. to Anthropology, B y s t r o ń of t. 3, N e w i ład, Warszawa. E. E s e j o c z ł o w i e k u . Wstęp C h o w n i n g do filozofii kultury, Warszawa. A. 1960/61 Canoe making among t. 3, n r 1, s. 32-39. the Molima of Fergusson Islands, „Expedition", �SKŁADNIKI KULTUROWYCH C o m a r a s w a m i 1964 1975 tan, Music, SYMB. TANCA 133 Podstawy kultury hinduskiej, W a r s z a w a , s. 143-156. Dance and Ecstasy, „ C o u r i e r U N E S C O " , n r 10, s. 12-15. A. Deautomatisation D ę b i ń s k i 1910 W A. D e i k m a n 1966 RZECZYWIST. A. Stwórczy Danielou KONCEPCJI and Mystic Experience, „Psychiatry", t. 29, s. 324-338. -historyczny), War­ K. Raskoł i sekty prawosławnej cerkwi rosyjskiej (szkic szawa. Dieterlen 1971 G. L e s ceremonies soixantenaires du Sigue chez les Ceremony of the Dogoń, „Africa", t. 41, Offering Lodge, „Field s. 1-11. D ors e y 1903 G. A. The Arapaho Sun Dance. The C o l u m b i a n M u s e u m P u b l i c a t i o n s . A n t h r o p o l o g i c a l S e r i e s " , t. 4 (75). Douglas M. 1966 Purity 1978 Natural and Danger, London. Symbols. Explorations in Cosmology, London. D o w s о n J. 1975 A Classical Dragomanov 1961 Notes the Dictionary of Hindu Mythology and Religion, New Delhi. M . P. on the World, Series, Slavic Religio-Ethical Indiana University Legends: Publications The Dualistic Russian and Creation of East-European t. 23, H a g a . E 1 i a d e M. 1970 Sacrum, 1974 Shamanism. Mac E l w a i n 1978 mit, Mythological E n a k s h i Frazer of ecstasy, Princeton. Tales and Stockholm the Allegany Studies Seneca, Acta Universitatis Stock- in C o m p a r a t i v e R e l i g i o n , n r 17, S t o c k h o l m . B. The Dance in India, Bombay. J. G. 1890 The Golden the peris 1962 Warszawa. techniques T. holmiensis. 1970 historia, Archaic Bough. A Study in Magic and Religion, cz. 2: Taboo and of the soul, C a m b r i d g e . Zlota gaiaź, Warszawa. G e 11 A . 1980 The Gods at Play. Vertigo and Possession in Muria Religion, „Man", t. 15, n r 2, s. 219-248. v a n G e n n e p A . 1967 The Gilgamesz 1967 Rites of Passage, Gilgamesz. niony Gloger London. ... Epos także babiloński pieśniami i asyryjski szumerskimi ze szczątków przez Roberta odczytany Stillera, Z. 1895 Frycowe G l u z i ń s k i 1927 „ W i s ł a " , t. 9, s. 764-768. J. Taniec Goodale w Korytnicy, i zwyczaj taneczny, Lwów. J . C. 1959/60 The Granet M. Tiwi Dance et Legendes for the Dead, 1926 Danses 1973 Cywilizacja chińska, Warszawa. de la Chine . . E x p e d i t i o n " t. 2, n r 1, s. 3-13. Ancienne, P a r i s , t. 1-2. i uzupeł- Warszawa. �134 JOLANTA Grass KOWALSKA K. 1907 Die Graves Gottesleutes oder Chlüsten. Die Russischen Sekten, Juriev, t. 1. R. 1967 Mity Griaule greckie, Warszawa. M., D i e t e r l e n G . 1965 Le renard stite G u s t a w i c z 1900 pále, de Paris, Travaux et Memoir es de V Institut d'Ethnologie Univer- w szczególności, „Lud", rajona, Moskva. t. 72, P a r i s . B. O ludzie podduklańskim w ogólności a Iwonicza t. 6, s. 36-80. H a a v i o M. 1979 Mitologia fińska, H a r a s y m c z u k 1964 Warszawa. P. Osobiennosti ukraińskich tancov karpatskogo H i n с к s M. A. 1910 The Japaness Dance, H o e b e 1 E . A., F r o s t 1976 Cultural H u x l e y London. E .L . and Social Antropology, New Delhi. F. 1977 The Body and the Play within the Play, Anthropology of the Body, Lon­ don, s. 29-37. J a n k o v i č L . i D. 1937 Folk 1953 Niekie Dances, Beograd. karakterystike orskich igra v Srbji, „Zbornik Etnografskog M u - z e j a u B e o g r a d u " , s. 278-282. 1957 Prilog prouczovaniju ostatka orskich obriednich igra и Jugoslaviji, Beo­ grad. Jones A. J . 1955 The Sun American Dance of the Ethnology, Northern Ute, Smithsonian Institution Bureau of b u l l . 157 ( A n t h r o p o l o g i c a l P a p e r s n r 47), s. 203-264, Washington. Jung C. G. 1976 Junk Archetypy i symbole. Handbuch des Pisma wybrane, Warszawa. V. 1930 Kalewala 1980 Tanzes, Stuttgart. ... Kalewala, Warszawa. К n u s t A. 1956 Abriss 1979 Dictionary Kolberg 1961 wszystkie Niektóre K o t a ń s k i 1983 Hamburg. Plymuth. Oskara Kolberga, W r o c ł a w — P o z n a ń , t. 1-66. zabobony „Zbiór i przesądy Wiadomości ludu polskiego z okolic do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , Makowa i Andry­ t. 15, s. 46-52. W. Zwyczaje, obrzędy i symbole i symbole religijne, W a r s z a w a , s. 475-516. Japońskie opowieści K o w a l s k a 1984 Laban, Laban, W. chowa, 1978 Kinetographie Kinetography O. Dzieła K o s i ń s k i 1891 der religijne o bogach, w Japonii, [w.] Zwyczaje, obrzędy Warszawa. J. Symbolika kreacyjnego uniwersum Siwy-Nataradży, w wyobrażeniu „Etnografia rzeźbiarskim mitycznego P o l s k a " , t. 28, z. 2, s. tańca 231-241. �SKŁADNIKI 1985 KULTUROWYCH Środki i mechanizm KONCEPCJI przekazu RZECZYWIST. tanecznego, W SYMB. 136 TAÑCA „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 29, z. 2, s. 63-82. K r o e b e r A . L. 1925 » Handbook of of American K r z y ż a n o w s k i 1947 1964 Indians Ethnology, of California, Smithsonian Institution Bureau b u l l . 78, W a s h i n g t o n . J. Polska K u r a t h the bajka ludowa w układzie systematycznym, W a r s z a w a , t. 1. G . P. Iroąuis Music Smithsonian and Dance: Institution Ceremonial Bureau of Arts of American two Seneca Ethnology, Longhouses, bull. 187, W a ­ shington. L a b a n R. 1926 Choreographic, 1956 Principles Jena. of Dance and Movement Notation, London. L a w 1 e r L . B. 1964 The Dance L e c h o w a 1967 in Ancient Obrzędowe obchodzenie porównawczych, v a n der L e e u w 1932 Greece, Washington. I. pól w Łowickiem w świetle S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 9, s. materiałów 277-302. G. In der Himmel 1978a Czy granic „Łódzkie w es eenen niebie tańczą? Dans, Paryż—Amsterdam. ( t ł u m a c z e n i e p o z y c j i z r o k u 1932), „ L i t e r a t u r a na Ś w i e c i e " , n r 5 (85), s. 306-353. 1978b Fenomenologia L e v i - S t r a u s s 1960 Smutek 1970 Antropologia L o c k w o o d 1969 L u k i a n 1951 de tropików, Warszawa. strukturalna, Ja, Australijczyk, z Warszawa. Warszawa. Samosate Dialog o tańcu, Warszawa. B. 1958 S z k i c e z teorii 1980 Dzieła, M a r s h a l l Warszawa. D. M a l i n o w s k i 1962 religii, С. kultury, Warszawa. W a r s z a w a , t. 1-2. L. IKung Bushman Religious Beliefs, „ A f r i c a " , t. 32, n r 3, s. 221-252. M a r t i n o E. 1971 Ziemia zgryzoty. Przyczynek do historii życia religijnego Włoch, War­ szawa. Matida 1938 K. Odori. Japanese Dance, Tokio. M a u s s M. 1973 Sposoby posługiwania się ciałem. Socjologia i antropologia, Warszawa, s. 533-566. M i e l e t y ń s k i 1981 E. Poetyka M l a d e n o v i č mitu, Warszawa. O. 1973 Kolo 1979 K o l o rta k o l u : Trie R o u n d upon Arts, 1980 u jużnich Slovena, Beograd. the Round in Yugoslavia, The Performing H a g u e , s. 73-77. Forms s. 53-83. and Types of Serbian Folk Dances, „Dance Studies", t. 4, �136 JOLANTA M o s z y ń s k i K. 1928 Polesie Wschodnie. Materiały go oraz z powiatu de KOWALSKA etnograficzne rzeczyckiego, z byłego powiatu mozyrskie- Warszawa. 1967 Kultura ludowa Słowian, W a r s z a w a , t. 1-2. N e b e s k y - W o j k o w i t z R. 1971 Tibetan N o w i c k a 1971 Religious Dances, Hague. E. Shakeryzm — religia Indian Ameryki Północnej, „Euhemer", n r 4 (82), s. 41-52. O p r i s a n H. B. 1966 Calusari, Pajtondzev 1973 Makedonski Plass narodni ora, S k o p j e . M. 1970/71 Pop Bucuresti. G. The Dance of Sigi, „ E x p e d i t i o n " , t. 13, s. 18-21. M. 1979 The Relations between of Customs, P o s e r n - Z i e l i ń s c y 1977 Indiańskie The System of Kinship Relations and the System M. A. wierzenia P r o c a - C i o r t e a 1978/79 the „ M a n " , t. 14, n r 4, s. 135-146. i rytuały religijne, Wrocław. V. Całus Custom in Rumania. Tradition-Change-Creation, „Dance Stu­ dies", t. 3, s. 1-43. Sachs 1965 C. World History S a n t a r c a n g e l i 1982 Księga S h i m k i n 1953 of the Dance, New York. P. labiryntu, Warszawa. D. В. The of Wind River American Shoshone Ethnology, Sun Dance, Smithsonian Institution Bureau b u l l . 151 ( A n t h r o p o l o g i c a l P a p e r s n r 41), s. 397- 484, W a s h i n g t o n . S i m a t u p a n g brw. Spier R . O. Dances in Indonesia, Djakarta. L. 1921 The Sun Dance thropological of Plains Papers Indians. of the Its American development Museum and of Natural difussion, History, An­ t. 16, s. 451-527, N e w Y o r k . S t r a t o u D. 1977 The Greek Dances: dies", t. 2, s. 19-22. Szarkov 1947 and how we show them, „Dance Stu­ Sofia. E. Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne, W a r s z a w a , s. 457-516. w islamie, [w:] Zwyczaje, obrzędy ludoznawstwa polskiego, „ L u d " , t. 9, s. 209-239. T. Narodnyj T o m i c k i religijne E. Z przeszłości T k a c z e n k o 1954 found i symbole Ś w i e ż a w s k i 1903 we E. Nestinarstvo, S z y m a ń s k i 1978 How tanec, Moskva. R. 1976 Słowiański 1980 L u d o w e mity mit kosmogoniczny, i stworzenie „Etnografia człowieka. P o l s k a " , t. 20, z. 1, s. Z badań nad syrikretyzmem 47-97. mito- �SKŁADNIKI KULTUROWYCH logicznym w Europie KONCEPCJI wschodniej RZECZYWIST. i południowej W SYMB. oraz w TANCA Azji 137 Centralnej, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 24, z. 2, s. 40-119. V a k a r e l s k i 1965 Ch. Etnografia Bułgarii, Wrocław. V o g e t F . W. 1953 Current trends stitution in the Bureau of Wind River American Shoshone Ethnology, Sun bull. Dance, Smithsonian In­ 151, ( A n t h r o p o l o g i c a l P a ­ pers n r 42), W a s h i n g t o n . W a s i l e w s k i 1978 J . S. Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji, „Etnografia Polska", t. 22, z. 1, s. 81-108. 1979 Podróże Werner do piekieł. Rzecz o misteriach szamańskich, Warszawa. W. L . 1937 A Black Civilization, W i e r u s z e w s k a 1966 Obrzędy New York—London. M. recepcyjne wieku dojrzałego w Bełchatowskiem, „Łódzkie Studia E t n o g r a f i c z n e " , t. 8, s. 23-80. W i e r z b i c k i 1966 Mały W o l f r a m 1935 J., R a d n o v i č słownik U., C h l a b i c z serbochorwacko-polski, J. Warszawa. H. Ritual and dramatic associations of Sword and Chain Dances, „Journal of the E n g l i s h F o l k D a n c e a n d S o n g Society", t. 2. Y o u n g e r n i a n 1974 Maori S. Dancing since the Eighteenth Century, „Ethnomusicology", t. 18, cz. 1, s. 75-100. Zapusty ... 1885 Zapusty, Popielec, Wielkanoc. Wierzenia z Tarnobrzeskiego, „ L u d " , t. 1, s. 82-83. Z w o ls к i E. 1978 Choreia. Muza i bóstwo w religii greckiej, Warszawa. Jolanta Kowalska THE BASIC ELEMENTS OT T H E CULTURAL CONCEPTS OF REALITY IN T H E SYMBOLISM OF DANCE Part CULTURAL QUALIFICATIONS MOVEMENT I OF T H E MOVEMENT OF DANCE AND T H E SYMBOLISM MOVEMENTS S u m m a r y This cultural p a p e r is the t h a t it c a n f u l f i l l out, part that as particular the of the study of the is: w h i c h f e a t u r e s dance of the as a m e a n s dance of c u l t u r a l t r a n s m i s s i o n i n d a n c e ( K o w a l s k a , elementar "kinems" have movement units wholes l e c t i o n a n d composition of the movement no a u t o n o m o u s and have function of signs and k i - a r e j o i n e d together as of a l l the u s e d s i g n i f i c a n t elements me­ 1985) I p o i n t e d called in kinetography meaning. T h e y of determine, c o m m u n i c a t i o n a l f u n c t i o n s ? I n m y p r e v i o u s p a p e r on the chanism and means nesics succesive communication. M y question a r e s u l t of of the the c u l t u r a l conotation of the e l e m e n t s a n d t h e i r c o m b i n a t i o n as w e l l . dance into the due se­ to �138 JOLANTA The influence of cultural KOWALSKA conotation of the movement on the symbolism of the d a n c e is the m a i n s u b j e c t of this p a p e r . A s the s t a r t i n g point to the q u a l i f i c a t i o n of the m o v e m e n t a n d the o r g a n i z i n g f a c t o r for the logic of m y r e a s o n i n g I a s s u m e the i d e a of a h u m a n i n d i v i d u a l a s a d a n c i n g c e n t r e of e m i s s i o n a n d of the v a l o r i z a t i o n of m o v e m e n t . been sprung up from two statements: the n o r m a t i v e r o l e of the T h e idea has dancer-the con­ c l u s i o n of the a n a l y s i s of the m y t h on c r e a t i v e d a n c e of S i v a - N a t a r a d j a ( K o w a l ­ s k a , 1984) a n d the M a r c e l M a u s s ' i d e a , that the h u m a n body is the b a s i c a v i a b l e i n s t r u m e n t of cognition a n d t h a t the t e c h n i q u e s of u s i n g the body r e f l e c t people's attitudes t o w a r d s r e a l i t y ( M a u s s , 1977, p. 543). I n d a n c i n g (as i n other k i n d s b e h a v i o r as w e l l ) m a n operates w i t h m o v e m e n t knowledge a n d w o r l d outlook. H e is, a t the s a m e time, the c e n t r e of cognition a n d the i n s t r u m e n t of cognition of symbols reflecting his internalized — is his body. T h e s u b j e c t i v e h u m a n p e r c e p t i o n of r e a l i t y d i s t i n g u i s h e s the b a s i c s p a t i a l a n d t e m p o r a l r e l a t i o n s ( u p w a r d s - d o w n w a r d s , back wards-forwards, left-right, future-past, present-past of c u l t u r a l o b j e c t i v i z a t i o n these r e l a t i o n s become etc.). As a consequence the b a s i c cathegories of c l a s s i f i c a t i o n s a n d so t h e y d e t e r m i n e the w a y s , i n w h i c h people use the in like dance. T h e y determine they have too determined the the s t r u c t u r e of structure „ d a n c e texts" of the images of composed symbolic movement by them Siva-Nataradja in sculptures. I n this p a r t of the p a p e r I p r e s e n t the c u l t u r a l q u a l i f i c a t i o n of the a n d the movement's referrence fications to its o n the antithesis a n d also the spatial a n d temporal aspect symbolism of dance classification and movement the of the influence movement movement of a n d , i m p l i c i t l y , the with these c l a s s i ­ dance itself. T h e n e x t p a r t is going to be devoted to the connection of the v a l o r i z e d m o v e m e n t w i t h v a l o r i z e d „ h u m a n w o r l d of t i m e a n d space" ( C a s s i r e r , 1977, p. 108) i n c o n s i ­ d e r a t i o n of the dance s y m b o l i s m . Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �