https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/139aee31bd245f60d92880ddb080560b.pdf d39e3803f9933044b63cf941aa5fd2c9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1248 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1152 Title A name given to the resource Wyróżnianie grupy własnej przez Cyganów w Polsce: swojskość, inność, obcość / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.139-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 LECH MRÓZ (Katedra Etnologii i Antropologii K u l t u r o w e j U W , Warszawa) W Y R Ó Ż N I A N I E GRUPY W Ł A S N E J PRZEZ C Y G A N Ó W W POLSCE: SWOJSKOŚC, INNOŚĆ, OBCOŚĆ 1 Tekst ten jest r e f l e k s j ą nad c y g a ń s k ą w i z j ą ś w i a t a . Zakresem, j a k i nas t u t a j interesuje, jest w i z e r u n e k g r u p y w ł a s n e j i jej relacja do t y c h , k t ó r z y nie są zaliczani do w ł a s n e j s p o ł e c z n o ś c i — i n n y c h C y g a n ó w i nie- C y g a n ó w . Skoro m o w a b ę d z i e o sposobie percepcji i n n y c h społeczności, t y m samym dotykać musimy takich kwestii, jak identyfikacja i tożsamość k u l t u r o w a i kategorie j e j o k r e ś l a n i a , stereotypy etniczne ( s ą d y d o t y c z ą c e przedstawicieli i n n y c h niż w ł a s n a społeczności) i autostereotypy ( s ą d y na t e m a t g r u p y w ł a s n e j ) , p r o b l e m dystansu etnicznego i w a r t o ś c i , a prze­ de w s z y s t k i m k w e s t i i podstawowej, p o j ę c i a s w o j s k o ś c i i obcości. M i m o iż k a ż d y z t y c h t e r m i n ó w b u d z i k o n t r o w e r s j e , ż a d e n nie jest na t y l e jednoznacznie r o z u m i a n y , b y m ó g ł b y ć p o m o c ą w p r e c y z y j n i e j s z y m za­ k r e ś l e n i u granic p o j ę ć t a k i c h , j a k s w ó j , i n n y , obcy, k t ó r y m i t u t a j b ę ­ d z i e m y się p o s ł u g i w a ć i k t ó r e s t a n o w i ą p r z e d m i o t analizy. P o d s t a w o w ą k w e s t i ą jest o k r e ś l e n i e siebie i w ł a s n e j g r u p y oraz t y c h , k t ó r z y s t a n o w i ą jej p r z e c i w i e ń s t w a , a w k a ż d y m razie nie n a l e ż ą do g r u p y w ł a s n e j . J u ż poszukiwanie zasady s a m o o k r e ś l e n i a s p r a w i a k ł o ­ pot, w i e l e b o w i e m jest p ł a s z c z y z n i w i e l e c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na i d e n t y f i k a c j ę . D a w n o j u ż doszli badacze do w n i o s k u , że z a r ó w n o samoo k r e ś l a n i e , j a k i p r ó b a zdefiniowania t y c h , k t ó r z y nie n a l e ż ą do g r u p y w ł a s n e j , m a j ą charakter k o n t e k s t u a l n y . Nas interesuje zasada o k r e ś l a n i a d o t y c z ą c a g r u p y etnicznej. B r a k i w t y m p r z y p a d k u jednoznacznie p r z y ­ j ę t y c h i uznanych k r y t e r i ó w . M o ż e m y o d w o ł a ć się do — j a k się pozor­ nie w y d a j e — jednoznacznie obiektywnego k r y t e r i u m p r z y j ę t e g o przez 1 T e k s t ten p o w s t a ł n a p o d s t a w i e p r o w a d z o n y c h od d a w n a b a d a ń w ł a s n y c h a u t o r a oraz p r a c n a d C y g a n a m i r e a l i z o w a n y c h (przez k i l k u l e t n i j u ż okres) w r a ­ m a c h t e m a t ó w badawczych K a t e d r y Etnologii i Antropologii K u l t u r o w e j U n i w e r ­ s y t e t u W a r s z a w s k i e g o . P r o w a d z o n e b y ł y one podczas z a j ę ć g r u p ć w i c z e n i o w o - l a b o r a t o r y j n y c h ( p r z y p o m o c y s t u d e n t ó w ) , p r z e d e w s z y s t k i m j e d n a k w r a m a c h tzw. problemów węzłowych. �140 L E C H MROZ O k e l y , że za swojego u z n a ć m o ż n a osobnika, k t ó r e g o jego w ł a s n a g r u p a za takiego u w a ż a , albo Znanieckiego, że o b c y m i są c i , k t ó r y c h p o d m i o t l u b gromada d o ś w i a d c z a j a k o obcych . W sumie obie te definicje spro­ w a d z a j ą się do jednego — grupa przyznaje l u b nie osobnikowi status swojego; g r u p a decyduje, czy jest obcym. Jest to k r y t e r i u m dość j e d n o ­ znaczne, j e d n a k ż e w gruncie rzeczy nie za w i e l e w y j a ś n i a . 2 W i e l u badaczy s t w i e r d z i ł o t a k ż e , że w i z e r u n e k obcych jest j a k b y o d w r ó c e n i e m w i z e r u n k u w ł a s n e j g r u p y . M a m y w i ę c o p o z y c j ę swoich i obcych; ta kwestia o k r e ś l e n i a stosunku i miejsca g r u p y w ł a s n e j do ś w i a t a ( i ludzi), k t ó r y nie jest zaliczany do swoich, od dawna s t a n o w i p r z e d m i o t d o c i e k a ń badaczy. N i e z a l e ż n i e od k o n t e k s t u a l n o ś c i o k r e ś l a n i a r e l a c j i swoi i ci, co n i e n a l e ż ą do k a t e g o r i i swoich, n i e z a l e ż n i e od w i e l o r a k o ś c i p ł a s z c z y z n i d e n ­ t y f i k o w a n i a , w n o s z ę na podstawie b a d a ń , że w ś w i a d o m o ś c i w y s t ę p u j e p r z y n a j m n i e j jeszcze jeden element j a k o konieczny do o k r e ś l e n i a siebie i w ł a s n e j g r u p y . M e c h a n i z m w y r ó ż n i a n i a w ł a s n e j g r u p y nie ogranicza się zawsze do prostej opozycji swoi — obcy i na pewno nie jest t y l k o p r o s t ą o d w r o t n o ś c i ą , k i e d y kategorie i cechy p r z y p i s y w a n e jednej g r u ­ pie są o d w r ó c e n i e m cech g r u p y d r u g i e j , przeciwstawnej. Ż e sprawa n i e jest tak prosta, m o ż e p o t w i e r d z a ć istnienie p o z y t y w n y c h s t e r e o t y p ó w g r u p y n i e w ł a s n e j , p r z y p i s y w a n i e w ł a s n e j g r u p i e cech nie b ę d ą c y c h p r o ­ s t y m o d w r ó c e n i e m cech p r z y p i s y w a n y c h o b c y m i t d . S ą d z ę s t ą d , że za­ sada o k r e ś l a n i a relacji g r u p y w ł a s n e j do t y c h , k t ó r z y nie są zaliczani do tej kategorii, u k ł a d a się — p r z y n a j m n i e j w p e w n y c h p r z y p a d k a c h — w bardziej s k o m p l i k o w a n y schemat: swoi — i n n i [nie-swoi] — o b c y . K a t a l o g k a t e g o r i i i cech, w e d ł u g k t ó r e g o dokonuje się zaliczenie do swoich, jest dość r o z l e g ł y , j e d n a k ż e n a j c z ę ś c i e j p r z y j m u j e się, ż e t y m i najistotniejszymi w y z n a c z n i k a m i są j ę z y k , u b i ó r , system w i e r z e ń , s p o s ó b życia, p o ż y w i e n i e i z w i ą z a n e z n i m zwyczaje, system w a r t o ś c i etc. T y m s a m y m t e ż o k r e ś l a się wszystkich, k t ó r z y s w o i m i nie są . J e d n a k ż e —• j a k s ą d z ę — w o k r e ś l a n i u t y c h , k t ó r z y nie są s w o i m i , istnieje w ł a ś n i e r o z r ó ż n i e n i e na i n n y c h i obcych. 3 4 2 B. ment Adams, Policy s. 27-52; F . in J. L. Mróz, D. Morgan, Heinemann Znaniecki, cjologiczny", n r 2-4: 8 Okely, England, Studia 1930/31, s. nad D. London Smith, 1975; antagonizmem Gypsies (rozdz. do and Govern­ Gypsy obcych, Identity), „Kwartalnik So­ 167. Świadomościowe wyznaczniki dystansu etnicznego, „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I I : 1979, z. 2, s. 157-168. 4 Można tutaj i wyodrębnienia przyjąć zdanie Obrębskiego, że to nie w y m a g a r e f l e k s j i j a k o c o ś oczywistego, po p r o s t u b l e m etniczny Problem grup giczny", n r 6: nie-swoi są miarą c e c h w ł a s n y c h , r ó ż n y c h od p o s i a d a n y c h p r z e z t a m t y c h . Polesia, etnicznych 1936. jest; J. O b r ę b s k i , „ S p r a w y N a r o d o w o ś c i o w e " , t. 10: 1936, w etnologii i jego socjologiczne refleksji Swojskość ujęcie, n r 1-2, Pro­ s. 3; tenże, „Przegląd Socjolo­ �WYRÓŻNIANIE G R U P Y WŁASNEJ P R Z E Z 141 CYGANÓW K a t e g o r i ę o k r e ś l a n ą jako swoi s t a n o w i ą w s p ó ł r o d o w c y (zespoły l u d z i jednostki) •— n i e w a ż n e , f a k t y c z n i czy f o r m a l n i ( r o z w a ż a n i a nasze do­ t y c z ą t u t a j g r u p n i e f o r m a l n y c h , g r u p etnicznych) — ż y j ą c y w e d ł u g ś c i ­ ś l e o k r e ś l o n y c h zasad, uznawanych, akceptowanych i r e a l i z o w a n y c h przez .społeczność i jej j e d n o s t k i p o w i ą z a n e i n t e r a k c j a m i . Do k a t e g o r i i i n n y c h zaliczani są ci, k t ó r z y r ó ż n i ą się od g r u p y w ł a s n e j , .ale p o s i a d a j ą t e ż cechy z n i ą w s p ó l n e . Nie jest to w i ę c r ó ż n i c a biegunowa, j a k w p r z y p a d k u obcych, o d m i e n n y c h w s p o s ó b zasadniczy od swoich — sposobem egzystencji, k o l o r e m s k ó r y i i n n y m i cechami antropologiczny­ m i , j ę z y k i e m , systemem e t y c z n y m i w a r t o ś c i a m i , r e l i g i ą i systemem w i e ­ r z e ń . O d m i e n n o ś ć sposobu ż y c i a i o d m i e n n o ś ć antropologiczna, a zapew­ ne w znacznym stopniu o d l e g ł o ś ć przestrzenna, to jedne z najbardziej p o d s t a w o w y c h w y r ó ż n i k ó w obcych. T a k w i ę c i n n i są r e l a t y w n i e bliżsi n i ż obcy. Ten p o ś r e d n i element — i n n i — w y d a j e się konieczny j a k o swego rodzaju bariera, granica m i ę ­ d z y s w o i m i a o b c y m i . M o ż n a t u t a j p r z y w o ł a ć klasyczny p o d z i a ł prze­ strzeni na sacrum i p r o f a n u m rozdzielone g r a n i c ą . Istnienie tej k a t e g o r i i trzeciej, r o z d z i e l a j ą c e j , granicznej, w y d a j e się n i e z b ę d n e dla istnienia d w ó c h p i e r w s z y c h . W p r z y p a d k u obcych jako skrajnego p r z e c i w i e ń s t w a swoich konieczna jest strefa p r z e j ś c i o w a , graniczna — i n n y c h , b y tamte d w i e m o g ł y się u w i d o c z n i ć . K a t e g o r i a i n n i m . i n . przez s w ó j r o z g r a n i c z a j ą c y charakter i a m b i w a l e n t n o ś ć (jaka jest c e c h ą granicy) jest k a t e g o r i ą n i e k i e d y dość p ł y n n ą , t r u d n ą do w y r a ź n e g o zdefiniowania. Wiadomo, że s a m o o k r e ś l e n i e (nazwa w ł a s n a ) w i e l u s p o ł e c z n o ś c i , z w ł a s z c z a p l e m i e n n y c h , jest r ó w n o z n a c z n e z t e r m i n e m ludzie czy d o k ł a d n i e j „ p r a w d z i w i ludzie"; obcy są o k r e ś l a n i j a k o nieludzie, czasami z w i e r z ę t a , czasami demony. I n n i z a w i e r a j ą się p o m i ę d z y t y m i s k r a j n o ś c i a m i , są w i ę c l u d ź m i , c h o ć nie „ p r a w d z i w y m i l u d ź m i " , l u b są i s t o t a m i c z ł e k o p o d o b n y m i , nie m a j ą c y m i jednak p e ł n i l u d z k i c h w a l o r ó w . Wiele p r z e k a z ó w zarejestrowanych przez badaczy i i n ­ formacje zawarte w dawnej l i t e r a t u r z e p o t w i e r d z a j ą takie w ł a ś n i e roz­ r ó ż n i e n i e ; t a k ż e p r z y k ł a d społeczności, k t ó r a dalej b ę d z i e t u t a j a n a l i i 5 6 5 Żywioł 6 P a t r z np. M . E l i a d e , Sacrum, P o n i e w a ż zagadnienie historia, W a r s z a w a 1970; R . С a i 11 o i s, to nie j e s t t u t a j p r z e d m i o t e m o g r a n i c z ę s i ę do p r z y t o c z e n i a Krakowskiem: „Za Polską i Niemce rozmaite, T a l i j a n y T u r k i i J a m e r y k a , bogata w specjalnego analizowania, jednego t y l k o , m a ł o r a c z e j znanego p r z y k ł a d u z l i t e ­ ratury polskiej, zarejestrowanego w mit, i ład, W a r s z a w a 1973. pod k o n i e c u b i e g ł e g o w i e k u p r z e z O s k a r a K o l b e r g a są różne kraje, z Pigmontem złote góry. Węgry, Prusacy, Szwedy, k r ó l e m . Francuzy, wreszcie Za tymi krajami są jeszcze Luterjany niechrzczone dzikie i k r a j e cieplice, do z a c h o d u s ł o ń c a o d w r ó c o n e . Z a c i e p l i c a m i s ą k r a ń c e ś w i a t a ; mieszkają dzikie ludy niedowiarki, co nie mówią, tylko kwiczą. C i ludzie kraje tam mają ogromne stopy u n ó g ; gdy j e s t b a r d z o g o r ą c o , to s i ę p r z e w r a c a j ą n a z i e m i ę i sto­ pami, jakby łopatami nakrywają głowy przed s ł o ń c e m . M a j ą oni t y l k o j e d n o oko, ale na wylot g ł o w y . Z a t y m i k r a j a m i w i d a ć j u ż k o m i n y piekielne, w y g l ą d a j ą c e j a k �142 L E C H MROZ zowana, C y g a n ó w , uwidacznia i potwierdza o w ą z a s a d ę . T r u d n o p o w i e ­ dzieć w tej c h w i l i , czy zasada t r ó j p o d z i a ł u swoi — i n n i — obcy jest po­ wszechna w w y r ó ż n i a n i u swoich. W y d a j e się, że w p r z y p a d k u g r u p et­ n i c z n y c h ( p r z y n a j m n i e j n i e k t ó r y c h ) w y s t ę p u j e ona w y r a ź n i e w o k r e ś l a ­ n i u w ł a s n e j t o ż s a m o ś c i . M o i m zdaniem p r z y n a j m n i e j n i e k t ó r e p r z y k ł a d y p o t w i e r d z a j ą t ę z a s a d ę albo raczej t y l k o n i e k i e d y p o t r a f i m y z o b a c z y ć j ą , p e ł n i e j o d c z y t a ć . Jeden z n i c h zostanie n i ż e j bardziej s z c z e g ó ł o w o omówiony. Sprowadzenie r e l a c j i swoi, wobec w s z y s t k i c h nie zaliczanych do s w o ­ ich, do d y c h o t o m i i , do prostej opozycji swoi — obcy (co czyni się po­ wszechnie), ma n i e w ą t p l i w i e p e w i e n w a l o r — jest m o ż l i w o ś c i ą n a j ­ p r o s t s z ą . T y l e że nie zawsze to, co najprostsze, jest p r a w d z i w e . O d p e w ­ nego czasu daje się z a u w a ż y ć w ś r o d o w i s k a c h n a u k o w y c h (jest to w i ­ doczne w Polsce) p e w n ą s k ł o n n o ś ć , m o ż e nawet m a n i e r ę do analizowania r z e c z y w i s t o ś c i poprzez szukanie opozycji, poprzez k o n s t r u o w a n i e par przeciwstawieństw. K r y t y k u j ą c ową upraszczającą skłonność można by p o s ł u ż y ć się a r g u m e n t a m i i zarzutami, j a k i e socjolingwistyka k i e r u j e pod adresem s t r u k t u r a l i z m u : „ A b s t r a h o w a n i e w analizie j ę z y k a od r z e ­ c z y w i s t y c h f a k t ó w m o w y , od jego funkcjonowania, przecenianie system o w o ś c i , p o w i ą z a n e z niedocenianiem u ż y ć , n a s t ę p n i e z b y t daleko posu­ niętą idealizację przedmiotu b a d a ń " . 1 C h c i a ł b y m jeszcze z w r ó c i ć u w a g ę na z a d z i w i a j ą c ą z b i e ż n o ś ć — na u w i d a c z n i a j ą c ą ó w t r ó j p o d z i a ł : swoi — i n n i — obcy, a n a l o g i ę z zakresu j ę z y k a w postaci trzech k a t e g o r i i osób: ja — t y — on, m y — w y — oni. Nie w y d a j e się, b y b y ł a to z b i e ż n o ś ć p r z y p a d k o w a , c h o ć b y z u w a g i na powszechne w y s t ę p o w a n i e t y c h trzech | o r m w j ę z y k u l u b raczej w r ó ż n y c h j ę z y k a c h . Jak s ą d z ę , j ę z y k dostarcza n a m kolejnego a r g u m e n ­ t u , a r g u m e n t u p o t w i e r d z a j ą c e g o , iż w naszym m y ś l e n i u —- m i m o w i e ­ lości p ł a s z c z y z n i d e n t y f i k a c j i i n i e z a l e ż n i e od k o n t e k s t u a l n o ś c i — w y ­ r ó ż n i a m y te t r z y podstawowe kategorie. N a w e t m o ż e w i ę c e j n i ż a r g u ­ m e n t u — j ę z y k pokazuje p e w n ą dość powszechnie w y r ó ż n i a n ą z a s a d ę k l a s y f i k a c j i . N i e z a l e ż n i e czy j ę z y k jest t y m , co o d d z i a ł y w a j ą c na m y ­ ś l e n i e f o r m u ł u j e n a s z ą p r y w a t n ą i s p o ł e c z n ą z a s a d ę kategoryzacji, czy t e ż jest odbiciem o b i e k t y w n i e i s t n i e j ą c e j , n i e z a l e ż n e j od j ę z y k a zasady, nie w y d a j e się p r z y p a d k o w e istnienie i w y o d r ę b n i a n i e t y c h trzech k a t e ­ g o r i i osób. P r z y j m u j ę w i ę c , że te t r z y kategorie osób l u b g r u p i s t n i e j ą w m y ś l e ­ n i u s t a n o w i ą c odbicie trzech klas, j a k i e w y r ó ż n i a się o k r e ś l a j ą c w ł a s n ą g r u p ę s p o ł e c z n ą , i t y c h , k t ó r z y do niej nie e ą zaliczani. Pytanie, czy te t r z y elementy stale, r ó w n o c z e ś n i e i r ó w n o r z ę d n i e w y s t ę p u j ą w o k r e ś l a - s t r a s z n e g ó r y " ; za które mi odradzano, 7 M. J . S. B y s t r o ń , Megalomania W a r s z a w a 1980, s. 319-320. Głowiński, Wstęp, [w:] Język narodowa, i społeczeństwo, w zbiorze: Warszawa 1977, Tematy, s. 7. �WYRÓŻNIANIE GRUPY W Ł A S N E J PRZEZ 143 CYGANÓW n i u w ł a s n e j g r u p y i w s z y s t k i c h b ę d ą c y c h poza n i ą , czy t e ż istnieje j a k a ś inna zasada i c h w y s t ę p o w a n i a , czy operacja „ u p o r z ą d k o w a n i a " ś w i a t a dokonuje się w jednej p ł a s z c z y ź n i e , czy t e ż jest j a k i e ś inne r o z w i ą z a n i e . P r z y b l i ż s z e j , bardziej w n i k l i w e j analizie w y d a j e się, że dokonuje się t o w d w ó c h stale p r z e c i n a j ą c y c h się, stale w s p ó ł o b e c n y c h p ł a s z c z y z n a c h : i d e n t y f i k a c j i w ł a s n e j g r u p y wobec i n n y c h C y g a n ó w i i d e n t y f i k a c j i w ł a s ­ nej g r u p y (wraz z i n n y m i Cyganami) wobec n i e - C y g a n ó w . T w o r z y s i ę w i ę c j a k b y przestrzenny model s t a ł e g o w s p ó ł w y s t ę p u j ą c e g o o k r e ś l a n i a się przez swoich w stosunku do i n n y c h , ale r ó w n o c z e ś n i e wobec obcych, wobec n i e - C y g a n ó w . P r z y c z y m zawsze o k r e ś l a n i e dokonuje się p r z y obecności, uczestnictwie w s z y s t k i c h trzech e l e m e n t ó w — są one c e c h ą i m m a n e n t n ą w i z j i ś w i a t a , kosmosu i swojego w n i m u s y t u o w a n i a . I oto d o s z e d ł s z y do t y c h w n i o s k ó w w w y n i k u analizy m a t e r i a ł u empirycznego ( d o t y c z ą c e g o C y g a n ó w ) t r a f i ł e m na tekst w y b i t n e g o j ę z y k o z n a w c y f r a n ­ cuskiego E m i l e Benveniste'a, tekst, k t ó r y jest p o t w i e r d z e n i e m na gruncie j ę z y k o z n a w s t w a mojej hipotezy i w n i o s k ó w . S ą d z ę , że w a r t o z a c y t o w a ć najistotniejszy dla m o i c h r o z w a ż a ń fragment: 8 „Język dostarcza zwalającej bowiem na praktykę mówiącemu podstawowej mówienia. Daje mu narzędzie struktury formalnej, językowe zapewniające d w ó j n e funkcjonowanie — subiektywne i referencjalne — wypowiedzi; różnienie niezbędne, każdym i rozróżnienie epoce, zawsze obecne w między ja i nie-ja, języku, w wprowadzone każdym za po­ po­ jest to r o z ­ społeczeństwie pomocą specjalnych w s k a ź n i k ó w s t a ł y c h w k a ż d y m j ę z y k u i tylko temu s ł u ż ą c y c h form zwanych w g r a ­ matyce zaimkami, które u r z e c z y w i s t n i a j ą p o d w ó j n ą o p o z y c j ę , «ja» i « t y » oraz opo­ z y c j ę systemu «ja/ty» wobec «on». Pierwsza opozycja «ja/ty» międzyludzkiego. Jedynie jest strukturą w kodzie wypowiedzenia osobistego, wyłącznie specjalnym, religijnym lub poetyckim możliwe j e s t u ż y c i e tej o p o z y c j i poza ś r o d o w i s k i e m l u d z k i m . Druga opozycja «ja/ty» — «on», przeciwstawiająca operacji referencjalnej i tworzy m o ż l i w o ś c i wypowiedzi co n i e jest wypowiedzeniem. Mamy tu p o d s t a w ę , osobę nieosobie, dokonuje o czymś, o świecie, o tym, na której opiera s i ę podwójny system relacyjny języka" W y n i k a z p o w y ż s z e g o c y t a t u , że m a m y nie j e d n ą p r o s t ą o p o z y c j ą swoi — obcy, r e a l i z o w a n ą w z a l e ż n o ś c i od k o n t e k s t u w n a j r ó ż n i e j s z y c h w y m i a r a c h i p ł a s z c z y z n a c h , ale dwie, i s t n i e j ą c e stale obok siebie i n i e ­ z a l e ż n e od k o n t e k s t ó w opozycje „ j a — t y " i „ j a / t y —- o n " l u b „ m y — w y " i „ m y / w y — o n i " , a w u ż y t e j przeze m n i e t e r m i n o l o g i i „ s w o i " — „ i n n i " i „ s w o i - i n n i " — „ o b c y " . O k r e ś l a n i e siebie, i d e n t y f i k a c j a , dokonuje się stale w t y m s k ł a d a j ą c y m się z trzech k a t e g o r i i podziale, w k a ż d y m razie p r z y ś w i a d o m o ś c i i c h istnienia. K o n t e k s t u a l n o ś ć o k r e ś l o n a jest w i ę c 8 P o z w o l ę sobie o d w o ł a ć s i ę t u t a j do m o i c h w c z e ś n i e j s z y c h p u b l i k a c j i : L . M r ó z, Badania z. 2, s. dystansu 15-35; etnicznego: tenże, grafia P o l s k a " , t. X X I I I : 'E. Benveniste, i społeczeństwo, Cyganie — Polacy, Świadomościowe „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I I : wyznaczniki dystansu etnicznego, 1978, „Etno­ 1979, z. 2, s. 157-168. Struktura języka W a r s z a w a 1980, s. 36-37. i struktura społeczeństwa, [w:] Język: �144 L E C H MROZ t y l k o p ł a s z c z y z n ą k a ż d o r a z o w e g o zastosowania. Opozycja druga ( p r z y ­ p o m i n a j ą c cytowane zdanie Benveniste'a) przeciwstawia o s o b ę nieosobie, a m y ś l ę , że m o ż n a b y p o w i e d z i e ć t a k ż e c z ł o w i e k a n i e c z ł o w i e k o w i , l u d z i n i e l u d z i o m . I t u dochodzimy do p o t w i e r d z e n i a kolejnego w a ż n e g o w n i o ­ s k u w y n i k a j ą c e g o z analizowanego przeze m n i e m a t e r i a ł u . P r z y k ł a d e m , j a k i m p o s ł u ż y m y się w i l u s t r o w a n i u p o w y ż s z e j tezy, jest grupa o k r e ś l a j ą c a siebie m i a n e m Roma, a powszechnie znana p o d m i a n e m C y g a n ó w . Obie te n a z w y znane s ą przedstawicielom g r u p y Roma i obie, choć dla r ó ż n y c h c e l ó w i w r ó ż n y c h sytuacjach, s ą przez n i c h stosowane. Ja t u t a j b ę d ę p o s ł u g i w a ł się obiema — p r z y j ę c i e t y l k o o k r e ­ ś l e n i a Cyganie b y ł o b y p r z y j ę c i e m i zaakceptowaniem zasady widzenia tej s p o ł e c z n o ś c i z pozycji nie-Cygana, p r z y j ę c i e z a ś w y ł ą c z n i e o k r e ś l e n i a Roma jest w p r a w d z i e zgodne z a k t u a l n y m i t r e n d a m i w cyganologii, ale m a m z a s t r z e ż e n i a w ł a ś n i e do o w y c h t r e n d ó w , p r z y b i e r a j ą c y c h n i e k i e d y p o s t a ć bezkrytycznego cyganofilstwa. D o w a r t o ś c i o w y w a n i e , u c z ł o w i e c z a ­ nie p r z e d s t a w i c i e l i p r z e ś l a d o w a n e j t a k często s p o ł e c z n o ś c i poprzez u h o ­ norowanie u ż y c i e m n a z w y w ł a s n e j (Rom — l.p., Roma — l.m.) jest n i e ­ n a t u r a l n e . R ó w n i e f a ł s z y w e b y ł o b y , g d y b y ś m y teraz zaczęli nagle po­ wszechnie z d e l i k a t n o ś c i (czy raczej p r u d e r i i ) ostentacyjnie e l i m i n o w a ć n a z w ę Ż y d z i , u ż y w a j ą c zamiast niej np. Izraelici. Poza t y m nazwa Cyga­ nie jest t a k ż e znana i u ż y w a n a przez samych R o m ó w i obecnie j a k b y za­ t r a c i ł a swoje dawne zdecydowanie p e j o r a t y w n e znaczenie — c h o ć trzeba t a k ż e z a z n a c z y ć , że r ó ż n e są z w y k l e k o n t e k s t y u ż y w a n i a o b u t y c h nazw przez c z ł o n k ó w g r u p y , k t ó r e j one d o t y c z ą . P r z y k ł a d e m , k t ó r y zostanie p o n i ż e j zanalizowany, s ą Roma (Cyganie) z a m i e s z k u j ą c y P o l s k ę . S ą to cztery g r u p y : L o w a r a , K e ł d e r a s z a , Polska Roma i Cyganie z a m i e s z k u j ą c y na p o ł u d n i u P o l s k i w g ó r s k i c h wioskach. T r z y pierwsze do p o ł o w y l a t s z e ś ć d z i e s i ą t y c h , a n a w e t d ł u ż e j , p r o w a ­ d z i ł y w w i ę k s z o ś c i ż y c i e w ę d r o w n e , j e d y n i e na z i m ę o s i e d l a j ą c się. Po­ t e m w w y n i k u z a r z ą d z e ń p a ń s t w o w y c h i d z i a ł a ń a d m i n i s t r a c y j n y c h zo­ stali osiedleni. Dziś, j e ś l i p o l e g a ć na w i a d o m o ś c i a c h oficjalnych, p r o w a d z ą ż y c i e w p e ł n i o s i a d ł e . W r z e c z y w i s t o ś c i nadal znaczna część przemieszcza się, t y l e że i n n y jest charakter w ę d r o w a n i a . Nie w o z a m i z a p r z ę ż o n y m i w konie, ale samochodami l u b k o l e j ą do obozowisk, gdzie s p ę d z a j ą letnie m i e s i ą c e , l u b częściej od jednego do innego miasta, gdzie zamieszkuje rodzina. Nie jest to w i ę c koczowanie, lecz bardzo r o z w i n i ę t a r u c h l i w o ś ć przestrzenna. N a d a l bardzo t r w a ł e są w i ę z i r o d z i n i r o d ó w (vie ) i n a 1 0 1 0 V i c a — d o s ł o w n i e z n a c z y postronek, f r a g m e n t u p r z ę ż y k o ń s k i e j , za p o m o c ą k t ó r e g o c i ą g n i ę t y j e s t w ó z ; t a k ż e o z n a c z a k r e w n y c h . T e r m i n ten jest d o ś ć c z ę s t o u ż y w a n y we w s p ó ł c z e s n e j literaturze cyganologicznej, w zasadzie p o k r y w a s i ę z z a ­ k r e s e m p o j ę c i a r ó d (lub k i l k a r o d ó w ) p o c h o d z ą c y c h od w s p ó l n e g o p r z o d k a . W ś r ó d C y g a n ó w ż y j ą c y c h w Polsce nie jest znany u C y g a n ó w k a r p a c k i c h i u P o l s k a R o m a ( p r z y n a j m n i e j n i g d y nie u d a ł o m i s i ę — m i m o d o ś ć szerokiego k r ę g u r o z m ó w c ó w — t r a f i ć n a ś l a d jego i s t n i e n i a ) . Z n a j ą go i s t o s u j ą L o w a r a i K e ł d e r a s z a — j e d n a k nie w s z y s c y ; obecnie, j a k s i ę w y d a j e , w y c h o d z i s t o p n i o w o z u ż y c i a . �W Y R Ó Ż N I A N I E G R U P Y W Ł A S N E J P R Z E Z CYGANÓW 145 dal przestrzega się zasady t r a d y c y j n e j organizacji s p o ł e c z n e j w postaci k r i s u (rodzaj s ą d u i r a d y starszyzny), na czele k t ó r e g o stoi K r i s a k o - R o m u L o w a r a i K e ł d e r a s z a i Baro-Sero ( Š e r o - R o m ) , g ł o w a , z w i e r z c h n i k C y ­ g a n ó w z g r u p y Polska Roma. L o w a r a i K e ł d e r a s z a , n a j p ó ź n i e j p r z y b y ł e do P o l s k i g r u p y i szeroko r o z g a ł ę z i o n e po ś w i e c i e , ł ą c z ą silne w i ę z i r o ­ dzinne z Cyganami z a m i e s z k u j ą c y m i w w i e l u k r a j a c h . K a ż d a z t y c h trzech g r u p , Polska Roma, K e ł d e r a s z a , L o w a r a , stanowi w Polsce o d r ę b ­ n ą s p o ł e c z n o ś ć i choć z d a r z a j ą się m i ę d z y n i m i m a ł ż e ń s t w a , nadal obo­ w i ą z u j e (i w p r a k t y c e p r z e w a ż a ) zasada endogamii. K a ż d a z t y c h trzech g r u p dzieli się na p o d g r u p y i r o d y (vice) w y w o d z ą c e się od i m i e n i a p r z o d ­ ka czy geograficznych lokalizacji d a w n y c h o b s z a r ó w w ę d r o w a n i a . P o ­ d z i a ł y te f u n k c j o n u j ą do dzisiaj w ś w i a d o m o ś c i i nieraz m a j ą istotne znaczenie. O k r e ś l a j ą p r e s t i ż i miejsce w h i e r a r c h i i w o b r ę b i e g r u p y . Jed­ n o s t k a m i p o d s t a w o w y m i w o b r ę b i e podgrup (i zarazem g r u p y ) są r o d z i ­ ny, ale silne i bliskie w i ę z i p o m i ę d z y r o d z i n a m i w y w o d z ą c y m i się od t y c h samych p r z o d k ó w , o k r e ś l a n i e swojego pochodzenia — n p . p r z y spot­ kaniach i prezentacji — przez o d w o ł a n i e się do i m i e n i a ojca l u b dziadka, w s k a z u j ą na istnienie i w a ż n o ś ć w i ę z i r o d o w y c h . Ostatnia, czwarta grupa, o k t ó r e j b ę d z i e t u mowa, to Cyganie z a m i e s z k u j ą c y na p o ł u d n i u P o l s k i . O d dawna osiadli, żyli na p e r y f e r i a c h wiosek i osad g ó r a l i Podtatrza, B e s k i d ó w , S p i s z ą i O r a w y . Przez poprzednie t r z y g r u p y o k r e ś l a n i są n a j c z ę ś c i e j jako B e r g i t k a Roma (lub B e r g a r y ) — Cyganie g ó r s c y l u b „ ł a b a n c a " (nieczyści). W l i t e r a t u r z e cyganologicznej o k r e ś l a się i c h j a k o C y g a n ó w k a r p a c k i c h . Oba o k r e ś l e n i a , z a r ó w n o B e r g i t k a Roma j a k i C y ­ ganie karpaccy, obce są t y m Cyganom, nie z o s t a ł y zaakceptowane. S w o ­ ich o k r e ś l a j ą j a k o A m a r e Roma (nasi Cyganie), k t ó r e to o k r e ś l e n i e nie­ wiele m ó w i . Jest po p r o s t u i n f o r m a c j ą , że w bliższej l u b dalszej wiosce z a m i e s z k u j ą t a k ż e Roma, osiadli, podobnie ż y j ą c y , m ó w i ą c y p o d o b n y m j ę z y k i e m i często s p o k r e w n i e n i poprzez w y m i a n ę p a r t n e r ó w m a ł ż e ń s k i c h . ( A b y j a k o ś jednak o k r e ś l i ć , że o tej g r u p i e mowa, b ę d ę p o s ł u g i w a ł się t e r m i n e m p r z y j ę t y m przez c y g a n o l o g ó w : Cyganie karpaccy). Cyganie zamieszkali w t y m rejonie nie s t a n o w i ą jednej z w a r t e j s p o ł e c z n o ś c i , nie p o s i a d a j ą j a k i e j ś jednej f o r m y organizacji g r u p o w e j ani w ł a d z y z w i e r z ­ chniej. M i ę d z y osadami i s t n i e j ą n i e k i e d y d o ś ć silne uprzedzenia i n i e ­ c h ę c i , b ę d ą c e w y r a ź n i e szukaniem k o z ł a ofiarnego, k o g o ś gorszego, kogo m o ż n a b y ł o b y o k r e ś l i ć m i a n e m ł a b a n c a — t y m samym, k t ó r y m L o w a r a , K e ł d e r a s z a i Polska Roma o k r e ś l a j ą w s z y s t k i c h bez w y j ą t k u C y g a n ó w z g ó r s k i c h wiosek. Tak w i ę c Cyganie p r z e b y w a j ą c y w Polsce t w o r z ą j a k b y dwa o d r ę b n e z e s p o ł y , d w i e s p o ł e c z n o ś c i o o d m i e n n y c h osobowo­ ś c i a c h . Jedna to L o w a r a , K e ł d e r a s z a i Polska Roma (ci, co do niedawna jeszcze w ę d r o w a l i i t y m s a m y m — m i m o i s t n i e j ą c y c h p o m i ę d z y n i m i r ó ż n i c — podobne m a j ą d o ś w i a d c z e n i a z k o n t a k t ó w z nie-Cyganami, po­ d o b n y do n i c h stosunek i podobne w y o b r a ż e n i a na i c h temat), d r u g a to osiadli od dawna, stale ż y j ą c y p o m i ę d z y nie-Cyganami, Cyganie z g ó r 10 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 �146 LECH MBOZ skich wiosek P o l s k i P o ł u d n i o w e j . O d m i e n n o ś ć o s o b o w o ś c i t y c h d w ó c h k a t e g o r i i C y g a n ó w , r ó ż n i c e w stosunku do n i e - C y g a n ó w są t a k ż e r ó ż n i ­ cami sposobu życia i podstaw gospodarczych egzystencji. Cyganie k a r ­ paccy p r a c u j ą w z a k ł a d a c h p r z e m y s ł o w y c h , p r z y budowie d r ó g j a k o k i e r o w c y , część z n i c h w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h p r z e n i o s ł a się do Nowej; H u t y koło K r a k o w a l u b na Ś l ą s k w p o s z u k i w a n i u pracy. K o b i e t y p r a ­ c u j ą dorywczo, n a j c z ę ś c i e j w d o m u , dla s p ó ł d z i e l n i p r z e m y s ł u ludowego l u b f a b r y k i obuwia w N o w y m T a r g u . T y l k o nieliczni z n i c h u t r z y m u j ą się z m u z y k o w a n i a w restauracjach i k a w i a r n i a c h (najczęściej m a j ą s t a ł e miejsca pracy — lokale, gdzie n i e k i e d y od lat co w i e c z ó r g r a j ą ) l u b g r a ­ nia na weselach. Cyganie z trzech p i e r w s z y c h g r u p w znacznej w i ę k s z o ś c i nadal u t r z y ­ m u j ą się z h a n d l u (samochodami, z ł o t e m , d o l a r a m i , t k a n i n a m i u b r a n i o ­ w y m i , rzadziej j u ż k o ń m i ) . Sporo z n i c h j e ź d z i po k r a j u z a r a b i a j ą c m u ­ z y k o w a n i e m , ponadto k o b i e t y nadal — p r ó c z h a n d l u — t r u d n i ą się w r ó ­ ż e n i e m i n i e k i e d y s p r z e d a ż ą „ c u d o w n y c h l e k ó w " ( g ł ó w n i e dotyczy t o kobiet Polska Roma). Nadal jeszcze k i e r u j ą się t y m i s a m y m i zasadami, k t ó r e s t a n o w i ł y o specyfice i h e r m e t y c z n o ś c i w czasie nie ograniczonego, tak j a k obecnie, w ę d r o w a n i a . C i ą g l e są to s p o ł e c z n o ś c i w e w n ę t r z n i e silnie spojone. Takie, w k t ó r y c h k o n t a k t y s p o ł e c z n e i codzienna egzystencja d o k o n u j ą się p o m i ę d z y Cyganami, choć w bardzo szerokim i stale obec­ n y m k o n t e k ś c i e n i e c y g a ń s k i m . M i m o jednak o b e c n o ś c i tego n i e c y g a ń s k i e go otoczenia pozostaje ono często j e d y n i e t ł e m , c h o ć p r z e c i e ż w ł a ś n i e od tego t ł a u z a l e ż n i o n a jest egzystencja biologiczna g r u p y . Z k o n i e c z n o ś c i o g r a n i c z ę s i ę t y l k o do t y c h p o d s t a w o w y c h i bardzo s k ą p y c h i n f o r m a c j i 0 Cyganach w Polsce, p e ł n i e j s z e uwidocznienie r ó ż n i c n a d m i e r n i e odda­ l i ł o b y nas od podstawowego t e m a t u ; o g r a n i c z ę się do i n f o r m a c j i koniecz­ n y c h dla dalszego t o k u r o z w a ż a ń . Nie-Cyganie są —• j a k p o w i e d z i e l i ś m y — k o n t e k s t e m f u n k c j o n o w a n i a 1 egzystencji R o m ó w . N i e jest znana sytuacja, ż e b y Cyganie w y s t ę p o w a l i j a k o grupa w i ę k s z o ś c i o w a . W k a ż d y m z k r a j ó w , gdzie p r z e b y w a j ą , s ą w m n i e j s z o ś c i . N a w e t j e ś l i są t a k liczni, j a k w J u g o s ł a w i i , R u m u n i i , na W ę g r z e c h czy w C z e c h o s ł o w a c j i , t a k ż e zawsze są t y l k o m n i e j s z o ś c i ą w wielokroć liczniejszym środowisku niecygańskim. Stała obecność nie- C y g a n ó w widoczna jest w opiniach i s t e r e o t y p o w y c h s ą d a c h R o m ó w na temat n i e - C y g a n ó w . Podobnie nie-Cyganie, od p o k o l e ń p r z e c i e ż s t y k a j ą ­ cy się z Cyganami, w y t w o r z y l i c a ł y szereg w y o b r a ż e ń d o t y c z ą c y c h ich. Jest w i e l e w s p ó l n y c h cech w t y c h obu w i z e r u n k a c h — w i z e r u n k u Cyga­ n ó w w oczach n i e - C y g a n ó w i w i z e r u n k u n i e - C y g a n ó w w oczach Cyga1 1 1 1 i Pełniejsze różnic między informacje dotyczące nimi zawarte są w współczesnej sytuacji Cyganów opracowaniach i podsumowaniach w Polsce poszczegól­ n y c h e t a p ó w b a d a ń w ę z ł o w y c h — z n a j d u j ą s i ę one w a r c h i w u m K a t e d r y E t n o l o g i i i Antropologii K u l t u r o w e j U W . �WYRÓŻNIANIE GRUPY W Ł A S N E J PRZEZ 147 CYGANÓW n ó w . Z r ó ż n i c o w a n i e c y g a ń s k i c h g r u p w Polsce znajduje odbicie t a k ż e we w z a j e m n y c h s ą d a c h o sobie i o p o z o s t a ł y c h grupach. K a ż d a ze s p o ł e c z ­ n o ś c i c y g a ń s k i c h w y o d r ę b n i a siebie s p o ś r ó d o g ó ł u C y g a n ó w , ale t a k ż e r ó ż n i c u j e ten ogół (w zależności od p o d z i a ł ó w p o d g r u p o w y c h i g r u p o ­ w y c h ) , nie t r a k t u j ą c go j a k o masy jednorodnej. Natomiast nie-Cyganie, m i m o iż nie m n i e j są z r ó ż n i c o w a n i , co nie uchodzi p r z e c i e ż u w a g i Cyga­ n ó w , w t ł a c z a n i są w jedne r a m y , w j e d n ą k a t e g o r i ę gadzia , o jedno­ znacznie n i e m a l p e j o r a t y w n y m zabarwieniu. Nie-Cyganie (jako s p o ł e ­ c z e ń s t w o , jako całość — p o m i j a m p r z y p a d k i jednostkowe) nie m a j ą swo­ i c h t w a r z y , są m a s ą o jednej t w a r z y , o j e d n y m charakterze, m e n t a l ­ ności, wadach. T a k w i d z ą n i e - C y g a n ó w L o w a r z y , K e ł d e r a s z e , Polska Roma; w y j ą t k i e m są Cyganie karpaccy (ale ten przypadek w y m a g a osobnego o m ó w i e n i a i osobnej analizy). 1 2 Podobnie i dla w i ę k s z o ś c i P o l a k ó w Cyganie s ą m a s ą p o s i a d a j ą c ą j e d ­ n a k i charakter, p r z y w a r y i m e n t a l n o ś ć . M a m y w i ę c do czynienia z s i l ­ n y m i w z a j e m n y m i uprzedzeniami i z w y r a ź n i e w i d o c z n y m dystansem, b ę d ą c y m s w o i s t ą m i a r ą obcości. Z s y t u a c j ą , k i e d y percepcja d r u g i e j spo­ ł e c z n o ś c i dokonuje się na zasadzie s ą d ó w stereotypowych, nie poprzez w ł a s n e d o ś w i a d c z e n i e , ale poprzez wzorzec, j a k i dla tej drugiej g r u p y z o s t a ł w y t w o r z o n y . I n n a s p o ł e c z n o ś ć c y g a ń s k a (wobec w ł a s n e j g r u p y cyg a ń s k i e j ) l u b inna s p o ł e c z n o ś ć n i e c y g a ń s k a (dla n i e - C y g a n ó w ) jest po­ strzegana w y r a ź n i e j a k o r ó ż n a od swoich, od g r u p y w ł a s n e j , ale nie w s p o s ó b b i e g u n o w y . Dla osiadłego, p s y c h i k ą s w o j ą i c a ł o k s z t a ł t e m k u l ­ t u r y nastawionego na osiadłość Polaka (czy innego nie-Cygana), w ę d r o ­ wiec c y g a ń s k i p r z e m i e s z c z a j ą c y się, nie p o s i a d a j ą c y s t a ł e g o d o m u , nie i n w e s t u j ą c y w jego w y p o s a ż e n i e , nie t r u d n i ą c y się r o l n i c t w e m i nie m a ­ j ą c y s t a ł e g o miejsca pracy, jest a b s o l u t n y m p r z e c i w i e ń s t w e m , absolut­ n y m zaprzeczeniem t y c h w a r t o ś c i i t r e ś c i , k t ó r e sam wyznaje. I vice versa. D o k ł a d n i e tak samo przedstawia się sytuacja widziana oczyma L o w a r a , K e ł d e r a s z a czy c z ł o n k a g r u p y Polska Roma, dla k t ó r e g o n i e - C y gan to gadzio, p o l i t o w a n i a godna istota z w i ą z a n a ze s w ą z i e m i ą , domo­ s t w e m , d o b r a m i , b ę d ą c a zaprzeczeniem t y c h c n ó t i w a r t o ś c i , k t ó r e n a d a j ą sens i t r e ś ć ż y c i u Roma. Od dawna z a u w a ż a n o , że i s t n i e j ą pewne stale n i e m a l k o m p o n e n t y s k ł a d a j ą c e się na w i z e r u n e k l u d z i nie zaliczanych do k a t e g o r i i swoich. Nie o g r a n i c z a j ą się one do prostego p r z e c i w i e ń s t w a cech p r z y p i s y w a n y c h s a m y m sobie przez g r u p ę , ale są t a k ż e spostponowaniem, zohydzeniem, o ś m i e s z e n i e m t y c h , k t ó r z y s t a n o w i ą g r u p ę r ó ż n i ą c ą się w s p o s ó b zasad­ niczy, g r u p ę , k t ó r ą — w e d ł u g proponowanego przeze m n i e w y ż e j sche­ m a t u — n a l e ż y z a l i c z y ć do obcych. W ś r ó d cech t w o r z ą c y c h w i z e r u n e k obcego są z a r ó w n o takie, k t ó r e o d n o s z ą się do jego w y g l ą d u fizycznego, j a k i do k u l t u r y . Powszechne jest pomawianie o n i e p r z y j e m n y zapach Gadzio — termin, k t ó r y m Cyganie określają wszystkich nie-Cyganów. �148 LECH MRÓZ ciała (czy d o k ł a d n i e j w r ę c z o ś m i e r d z e n i e ) , o czarny k o l o r s k ó r y , ano­ malie fizyczne, p ł c i o w e i seksualne, p o s ł u g i w a n i e się „złą m o w ą " , n i e ­ moralne prowadzenie się kobiet i w ogóle w ą t p l i w ą m o r a l n o ś ć całej g r u ­ py, b r a k zachowania odpowiedniej c z y s t o ś c i jedzenia, o g ó l n y b r a k h i ­ gieny i b r u d oraz wiele i n n y c h . R ó ż n y jest r o z k ł a d t y c h „ p r z e w i n " g r u p y ocenianej, ale w zasadzie wszystkie z n i c h są w y k o r z y s t y w a n e w budowie w i z e r u n k u t y c h , k t ó r z y nie n a l e ż ą do w ł a s n e j g r u p y . W y ­ r a ź n e jest natomiast stopniowanie t y c h cech w z a l e ż n o ś c i od tego, czy m a m y do czynienia ze s t e r e o t y p o w y m obrazem innego, czy obcego. W t y m o s t a t n i m p r z y p a d k u s p o t ę g o w a n i e cech p r o w a d z i do demonizacji, do u z y ­ skania obrazu b ę d ą c e g o o d w r ó c e n i e m autostereotypu —- w i z e r u n k u w ł a s ­ nej g r u p y . Nie wszystkie też z owego k a t a l o g u cech m o g ą b y ć w y k o ­ rzystane, t r u d n o b o w i e m b y ł o b y Cyganom p o m a w i a ć n i e - C y g a n ó w o „złą m o w ę " , skoro obie g r u p y p o s ł u g u j ą s i ę o d r ę b n y m i ( p o m i j a j ą c k o n t a k t y handlowe) j ę z y k a m i , ale zjawisko wzajemnego w y ś m i e w a n i a się z m o ­ w y , k t ó r ą p o s ł u g u j e się przeciwstawna grupa, nierzadko daje się za­ u w a ż y ć . N i e m n i e j j ę z y k jest a r g u m e n t e m w y k o r z y s t y w a n y m p r z y t w o r z e n i u w i z e r u n k u nie-swojego (innego), podobnie z r e s z t ą j a k — co w y d a j e się zabawne, choć sam się z t y m s p o t k a ł e m i co jest zgodne z z a s a d ą — n i e k i e d y pomawianie przez R o m ó w innej g r u p y R o m ó w o c z a r n ą s k ó r ę , p r z y c z y m czarna jest t u rozumiana jednoznacznie pejo­ r a t y w n i e . Niekonsekwencje w b u d o w i e w i z e r u n k u obcego nie są istotne, zachowanie l o g i k i i w e w n ę t r z n e j s p ó j n o ś c i rozumowania t a k ż e , j e ż e l i ó w w i z e r u n e k — model obcego — s p e ł n i a w y m ó g podstawowy, c z y l i zohy­ dzenia, p o n i ż e n i a . W ś r ó d cech, j a k i m i Polacy o k r e ś l a j ą C y g a n ó w , jest t a k ż e to, że są czarni. A l e np. „ c y g a n a m i " nazywa się r o b a k i , k t ó r e s ą b i a ł e , ale k t ó r e żyją w szambach i d o ł a c h kloacznych . Niekonsekwentne p o s ł u g i w a n i e się c e c h ą k o l o r y s t y c z n ą nie ma znaczenia, skoro w ten spo­ sób m o ż n a p r z e d s t a w i ć Cygana jako i s t o t ę ż y j ą c ą w n i e c z y s t o ś c i a c h , do­ s ł o w n i e w g ó w n i e . K r a d z i e ż t a k ż e jest w p o j ę c i u P o l a k ó w ( n i e - C y g a n ó w ) s t a ł ą c e c h ą o k r e ś l a j ą c ą Cygana, s t ą d w j ę z y k u p o l s k i m t e r m i n „ c y g a n i ć " r o z u m i a n y jako o s z u k i w a ć . Nie b ę d ę t u t a j z a j m o w a ł się bliżej stereotypem, c h o d z i ł o t y l k o o z w r ó ­ cenie u w a g i na pewne jego cechy, na to, co w a ż n e jest dla dalszego t o k u 1 3 u 1 5 3 8 Patrz: cytowana rozprawa Bystronia, s. 314-331; t a k ż e m a t e r i a ł y zawarte w a r c h i w u m K a t e d r y Etnologii i Antropologii K u l t u r o w e j U W . 1 4 wy" Wydaje się, że jest b ł ę d e m wizerunkowi, jaki określa czynienia z p e w n ą i n n y c h (nie-swoich), niejasnością. ludzi, niektórych obcego; w O prac każdym przypisywanie „złą m o w ę " p o s ą d z a istoty, k t ó r e m ó w i ą , cechy „złej ale z u m i e w a n i a s i ę o b c y c h jest poza t ą k a t e g o r i ą . O b c y nie się — jak sądzę — 1 5 Informacja z okolic Olsztyna, z r o k u 1983. do tylko ź l e . O c e n a sposobu p o r o ­ mówią — można s i ę t u t a j do r e l a c j i d a w n y c h p o d r ó ż n i k ó w , a t a k ż e do t e k s t u przytoczonego w 6 — ale w y d a j ą głos j a k z w i e r z ę t a . mo­ razie wydaje się, że m a m y odwołać przyp. �WYRÓŻNIANIE G R U P Y WŁASNEJ PRZEZ 149 CYGANÓW 1 6 naszych r o z w a ż a ń . W k a ż d y m razie c e c h ą stereotypowego w i z e r u n k u obcego jest jego t r w a ł o ś ć . M i m o d o ś w i a d c z e n i a , m i m o f a k t ó w p o d w a ż a ­ j ą c y c h go, w i z e r u n e k nie zmienia się; o d w o ł a m się t u do s p o s t r z e ż e n i a poczynionego przeze m n i e w t r a k c i e b a d a ń nad dystansem do C y g a n ó w : „ s t o s u n e k do C y g a n ó w i i c h obraz ż y c i a jest p e w n ą s t a ł ą w a r t o ś c i ą nie podlegającą zmianom i praktycznie żadne doświadczenie i pozytywna ocena osobistych k o n t a k t ó w nie jest w stanie z m i e n i ć stereotypowego m y ś l e n i a u o g ó l n i a j ą c e g o . K a ż d e p o z y t y w n e d o ś w i a d c z e n i e " (niezgodne ze stereotypem) „ n i e z a l e ż n i e j a k często powtarzane, t r a k t o w a n e jest j a k o fakt j e d n o s t k o w y l u b z e s p ó ł f a k t ó w , ale zawsze j e d n o s t k o w y c h " (lub jest odrzucane), „ p o d c z a s g d y k a ż d y pojedynczy f a k t p o t w i e r d z a j ą c y stereo­ t y p o w ą wizję jest a r g u m e n t e m o charakterze o g ó l n y m , powszechnym". Cygan z ł a p a n y na k r a d z i e ż y jest p o t w i e r d z e n i e m zasady, że wszyscy C y ­ ganie k r a d n ą . P r z y k ł a d Cygana uczciwego nie zmienia stereotypu, p r o ­ w a d z i j e d y n i e do refleksji, że jest to n i e t y p o w y Cygan, j a k b y n i e c y g a ń s k i Cygan. „ W y n i k a z tego, że Cyganie f u n k c j o n u j ą j a k o pewien o k r e ś l o n y wzorzec p r z e c i w s t a w n y w z o r c o w i w ł a s n e j k u l t u r y i społeczności, i t y l ­ ko — w zasadzie — j a k o wzorzec m o g ą b y ć dostrzegani" . R z e c z y w i s t o ś ć zatem nie p o d w a ż a zasady m o d e l u — stereotyp jest a p o d y k t y c z n y , zawar­ t y w n i m w i z e r u n e k nie podlega f a l s y f i k a c j i (przez d o ś w i a d c z e n i e ) . A l b o ­ w i e m p r z e d m i o t e m stereotypu jest nie grupa, łecz model t k w i ą c y w ś w i a ­ d o m o ś c i — z a u w a ż a jeden z a u t o r ó w w s p ó ł c z e ś n i e a n a l i z u j ą c y t e n p r o ­ blem . 1 7 1 S M o ż e się r o d z i ć pytanie, czy zawsze stereotyp n i e w ł a s n e j g r u p y m u s i b y ć n e g a t y w n y i j a k i e c z y n n i k i p o w o d u j ą , że są p r z y p a d k i stereotypu a f i r m a t y w n e g o n i e w ł a s n e j g r u p y (np. w i z e r u n e k Francuza czy W ę g r a w oczach p r z e c i ę t n e g o Polaka), l u b dlaczego są sytuacje n i e s p ó j n e g o , a m ­ biwalentnego stereotypu (dotyczy to t a k ż e w i z e r u n k u Cygana). Sporo pisano na ten temat, j e d n a k ż e kwestia nie w y d a j e się w y j a ś n i o n a . Nie b ę d z i e m y t u t a j dalej z a j m o w a ć s i ę t y m zagadnieniem, b y nie o d c h o d z i ć z b y t od t e m a t u , n a l e ż y jednak p o d k r e ś l i ć , że n a j c z ę ś c i e j m a m y do czy­ nienia z n e g a t y w n y m w i z e r u n k i e m g r u p y n i e w ł a s n e j . T a k w zasadzie w i ­ dziani s ą nie-Cyganie przez R o m ó w i na o d w r ó t ( p o m i j a m n i e k o n s e k w e n ­ cje, o k t ó r y c h w s p o m n i a ł e m w y ż e j , nie w p ł y w a j ą one b o w i e m zasadniczo na z ł a g o d z e n i e owego negatywnego obrazu). T a k i w i z e r u n e k zdaje się m i e ć korzystne konsekwencje dla ś w i a d o m o ś c i i dla i n t e g r a c j i g r u p y 1 8 Zmiana jest p a r a l e l n á do z m i a n w kulturze i u p ł y w u czasu, j e d n a k ż e jest powolna, j e ż e l i p o r ó w n a ć dzisiejsze s ą d y o C y g a n a c h i zawarte w dawnej literaturze, XVI-XVIII-wiecznej. we... Patrz: Mróz, Badania P e ł n i e j z a g a d n i e n i e to a n a l i z u j e A . wego swojego" i „obcego". Próba dystansu..., Mirga, konstrukcji Stereotyp teoretycznej tenże, jako zjawiska „ Z e s z y t y N a u k o w e U J , P r a c e E t n o g r a f i c z n e " , t. 19: 1984, s. 51-70. 1 7 Mróz, 1 8 Mirga, Świadomościowe..., op. cit. s. 163. Świadomościo­ model „prawdzi­ stereotypu, �160 L E C H MROZ w ł a s n e j — n e g a t y w n y obraz g r u p y obcej l u b i n n e j jest c z y n n i k i e m k o n ­ s o l i d u j ą c y m , w p ł y w a j ą c y m na i n t e g r a c j ę g r u p y w ł a s n e j — zatem p e ł n i p o z y t y w n ą , p o ż y t e c z n ą r o l ę dla g r u p y . Natomiast to, co zawarte jest w stereotypie g r u p y innej l u b obcej, z a l e ż y od g r u p y , k t ó r a go t w o r z y —stereotyp b o w i e m m ó w i nie o t y c h , k t ó r y c h dotyczy, ale o t y c h , k t ó r z y go w y t w o r z y l i . S p o ł e c z n o ś ć c y g a ń s k a nie jest jednorodna, p o d z i a ł y w e w n ę t r z n e nie zawsze są jasne i w y r a ź n e n a w e t dla samych w s p ó ł p l e m i e ń c ó w , j e d n a k ż e m i m o to u w i ę k s z o ś c i R o m ó w istnieje ś w i a d o m o ś ć w y r a ź n e g o z r ó ż n i c o ­ wania. Obraz t e n zmienia się w z a l e ż n o ś c i od osoby, od p r z y n a l e ż n o ś c i „ e g o " . S ą w n i m , w jego k o n s t r u k c j i pewne s t a ł e cechy, n i e z a l e ż n i e czy o w y m „ e g o " , z pozycji k t ó r e g o p r ó b u j e m y sobie p r z e d s t a w i ć ó w c y g a ń s k i ś w i a t , jest osobnik z g r u p y Polska Roma, L o w a r a czy K e ł d e ­ rasza. Istnieje — powszechna z r e s z t ą i u n i e - C y g a n ó w — s k ł o n n o ś ć do szcze­ gólnego wartościowania, szczególnego przypisywania prestiżu własnej pod­ grupie, j e d n a k ż e często dostrzegamy j a k b y t r u d n o ś ć pogodzenia s ą d u o w ł a s n e j podgrupie z a u t o r y t e t e m k t ó r e j ś z p o z o s t a ł y c h — powszech­ nie cenionej, m a j ą c e j p r e s t i ż w skali całej g r u p y . B y w a t a k ż e , że opinia powszechna o j a k i e j ś podgrupie jest znakiem j e j niewielkiego a u t o r y ­ t e t u — j e d n a k ż e nie p r o w a d z i to do w y e l i m i n o w a n i a poza p r z y n a l e ż n o ś ć do g r u p y i poza k a t e g o r i ę Roma. M o ż n a w i ę c p o w i e d z i e ć , że m a m y do czynienia ze z j a w i s k i e m s y t u o ­ wania bardziej centralnego l u b bardziej peryferycznego i p r z e s u n i ę ć p o ­ m i ę d z y t y m i d w o m a obszarami, ale bez wychodzenia poza granice swoich. Tak w i ę c kategoria Roma ma dość spoisty charakter — do p r z e d s t a w i ­ ciela Polska Roma n a l e ż ą t u t a j K e ł d e r a s z a i L o w a r a oraz p o d g r u p y P o l ­ ska Roma; K e ł d e r a s z a i L o w a r a w t y m p r z y p a d k u s t a n o w i ą s p ó j n e g r u ­ py, p o d z i a ł y w ś r ó d n i c h na ogół nie są u ś w i a d a m i a n e . Podobnie dla L o w a r a dwie p o z o s t a ł e z w y m i e n i o n y c h t u t a j s t a n o w i ą g r u p y s p ó j n e , k t ó r y c h w e w n ę t r z n e hierarchie i z r ó ż n i c o w a n i e nie jest znane, jest na­ tomiast m n i e j l u b bardziej w y r a ź n i e w i d o c z n y p o d z i a ł w e w n ą t r z w ł a s n e j g r u p y . W y j ą t e k (w powszechnym odczuciu) s t a n o w i ą Cyganie karpaccy, przez przedstawicieli p o z o s t a ł y c h u w a ż a n i za „ ł a b a n c a " — t e r m i n jest niejasny w swojej genezie, ale p e ł n i f u n k c j ę w y r ó ż n i k a o k r e ś l a j ą c e g o l u d z i nieczystych, pogardzanych, odrzuconych. K o n s e k w e n c j ą jest, że przedstawiciele trzech g r u p : L o w a r a , K e ł d e r a s z a i Polska Roma, w a h a j ą się, czy z a l i c z y ć i c h do k a t e g o r i i Roma, choć s t w i e r d z a j ą , że to t a k ż e są Cyganie; do tej istotnej r ó ż n i c y n i e p o k r y w a n i a się z a k r e s ó w k a t e g o r i i 1 9 2 0 1 9 Mróz, 2 0 Z . B e n e d y k t o w i e z, D . M a r k o w s k a , O niektórych tyfikacji Świadomościowe..., kulturowej 1979, z. 2, s. 210. w procesie s. 162. porozumiewania się, „Etnografia problemach iden­ P o l s k a " , t. X X I I I : �WYRÓŻNIANIE GRUPY W Ł A S N E J PRZEZ CYGANÓW 161 R o m a i Cyganie p o w r ó c i m y dalej. Cyganie karpaccy — „ ł a b a n c a " —• są p r z y c z y n ą , że w o b r ę b i e Polska Roma w odniesieniu do jednej z p o d ­ g r u p (Galicyjaki) istnieje n i e j a s n o ś ć stosunku. G a l i c y j a k i s t a n o w i ą d o ś ć w y m i e s z a n ą s p o ł e c z n o ś ć , n i e z b y t s p ó j n ą i n i e j e d n o r o d n ą genetycznie. Nazwa pochodzi od r e g i o n u na p o ł u d n i u Polski. W ś r ó d n i c h s p o t k a m y s i ę t a k ż e z n a z w i s k a m i c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla C y g a n ó w k a r p a c k i c h . W i ę k s z o ś ć z n i c h uznaje p r z y w ó d z t w o Š e r o - R o m a , ale są i tacy, k t ó r z y t y l k o f o r m a l n i e m u się p o d p o r z ą d k o w u j ą , w p r a k t y c e nie u c z e s t n i c z ą c w ż y c i u całej g r u p y , w spotkaniach i t d . Nie s ą zapraszani i sami zapewne t e ż l ę k a j ą się t a m p o j a w i ć , z n a j ą c p o g a r d l i w y stosunek do siebie. Część Polska Roma zalicza i c h do k a t e g o r i i Roma, część ma w ą t p l i w o ś c i — w rezultacie n a j c z ę ś c i e j z n a j d u j ą k o m p r o m i s o w e w y j ś c i e : „ t o s ą Roma, ale takie ł a b a n c o w a t e " . Podgrupa G a l i c y j a k ó w s t a n o w i w i ę c obszar j a k ­ b y p r z e j ś c i o w y p o m i ę d z y Roma a t y m i , k t ó r y m odmawia się powszech­ nie tego miana — C y g a n a m i k a r p a c k i m i . Zapewne z r e s z t ą i taka jest ge­ neza tej p o d g r u p y , że w ę d r u j ą c poprzez p a g ó r k o w a t y t e r e n G a l i c j i i za­ t r z y m u j ą c się t u t a j na z i m ę w c h o d z i ł y n i e k t ó r e r o d z i n y Polska Roma w k o n t a k t z z a m i e s z k u j ą c y m i w w i e l u wioskach C y g a n a m i k a r p a c k i m i . D o c h o d z i ł o do mieszanych m a ł ż e ń s t w , t a k ż e do m a ł ż e ń s t w a z P o l a k a m i , co s p r a w i ł o , że faktycznie G a l i c y j a k i s t a n o w i ą s p o ł e c z n o ś ć m i e s z a n ą o n i ­ s k i m statusie w ś r ó d p o z o s t a ł y c h Polska Roma, j a k b y g r u p ę p r z e j ś c i o w ą . Dla s p o ł e c z n o ś c i n i e c y g a ń s k i e j ( m ó w i m y t u t a j o s p o ł e c z n o ś c i Pola­ k ó w ) w ś r ó d w i e l u n a r o d o w o ś c i Cyganie z a j m u j ą miejsce u samego d o ł u s k a l i s y m p a t i i — a n t y p a t i i , akceptacji -— odrzucenia, s ą zatem t y m i , do k t ó r y c h Polacy (jeśli nie w ogóle, to znaczna część) o d c z u w a j ą d u ż y dystans, d u ż ą n i e c h ę ć . Stosunek ten u z a s a d n i a j ą i r a c j o n a l i z u j ą cechy, j a k i e s ą p r z y p i s y w a n e Cyganom. W ś r ó d n i c h na p i e r w s z y c h miejscach — jako n a j c z ę ś c i e j w y m i e n i a n e — są l e n i s t w o , b r u d , t c h ó r z l i w o ś ć , f a ł s z y w o ś ć . P r z e c i w i e ń s t w a t y c h cech, czystość, odwaga, p r a c o w i t o ś ć , s z c z e r o ś ć i o t w a r t o ś ć , s ą t y m i , k t ó r e Polacy n a j c h ę t n i e j p r z y p i s u j ą sobie, k t ó r e s t a n o w i ą istotne elementy autostereotypu. Zarazem o k r e ś l a j ą one j a k b y s t a ł e k o m p o n e n t y stereotypu w ogóle. Roma b o w i e m o k r e ś l a j ą c s w ó j stosunek do P o l a k ó w , k r e ś l ą c s w ó j w i z e r u n e k n i e - C y g a n ó w o d w o ­ ł u j ą się do tego samego n i e m a l zestawu cech. Polacy s ą b r u d n i w e d ł u g n i c h — w y j a ś n i e n i e m s ą inne k a n o n y c z y s t o ś c i w s p o ł e c z n o ś c i polskiej i u Roma. D l a P o l a k ó w ś l a d y k u r z u czy u b ł o c o n e dzieci p r z y ś n i a d e j cerze z d a j ą się p o t w i e r d z a ć o k r e ś l e n i e „ b r u d n i " w stosunku do C y g a n ó w , dla C y g a n ó w z a ś fakt, że ta sama miska m o ż e s ł u ż y ć do prania i m y c i a potem w n i e j t w a r z y , jest uzasadnieniem stwierdzenia, że Polacy s ą b r u d n i , w y r a ź n e b o w i e m rozdzielenie ( i konsekwentne przestrzeganie tego) n a c z y ń na te, k t ó r e s ł u ż ą do m y c i a t w a r z y , d o l n y c h części ciała, dla kobiet, do prania, do p r z y g o t o w y w a n i a jedzenia, jest k a n o n i c z n y m 2 1 2 1 P e ł n i e j o m a w i a m t ę k w e s t i ę w: Świadomościowe..., s. 165-166. �152 LECH MROZ w y m o g i e m rozumienia c z y s t o ś c i dla Roma. T a k w i ę c ze swojego p u n k t u widzenia k a ż d a ze s p o ł e c z n o ś c i ma r a c j ę . L e n i s t w o jest o p o z y c j ą praco­ w i t o ś c i , m ó w i o z ł y m stosunku do pracy — w r o z u m i e n i u Polaka Cygan jest l e n i w y , to znaczy nie jest p r a c o w i t y ( k t ó r a to cecha, bardzo w y s o k o w a r t o ś c i o w a n a , jest elementem autostereotypu), albo jeszcze inaczej, m a z ł y stosunek do pracy, źle pracuje. W osądzie Roma nie-Cygan pracuje t a k ż e n i e w ł a ś c i w i e , po gadziowsku, g ł u p i o , monotonnie, ś l a m a z a r n i e , n i e zyskownie, w o d r ó ż n i e n i u od szybko, sprawnie, p o m y s ł o w o i zyskownie ( w e d ł u g w ł a s n e g o w i z e r u n k u ) p r a c u j ą c e g o Roma. Analogicznie m o ż n a b y p r z e ś l e d z i ć inne cechy, j a k i e wzajemnie sobie p r z y p i s u j ą . Teraz skoncen­ t r u j e m y się jednak t y l k o na t y c h cechach n e g a t y w n y c h , k t ó r e w y t y k a n e P o l a k o m są dla Roma zarazem s k ł a d o w y m i autostereotypu. W tej r o l i p e ł n i ą w a ż n ą f u n k c j ę f i l t r u , przez k t ó r y w i d z i a n a jest t a k ż e s p o ł e c z n o ś ć c y g a ń s k a . Ocena poprzez s i a t k ę cech s k ł a d a j ą c y c h się na autostereotyp p r o w a d z i do uznania k o g o ś za Roma l u b nie, przyznania m u statusu ,,ćaćo R o m " — prawdziwego Cygana, l u b t e ż k r y t y c z n e g o , p i ę t n u j ą c e g o ocenienia j a k o „ c h r y j a R o m " ( „ p h u j R o m " ) — złego Cygana, a w s k r a j ­ n y m przypadku jako „łabanca". Jak w i a d o m o , cechy k o n s t r u u j ą c e stereotyp i autostereotyp s ą zara­ zem b e z p o ś r e d n i o skojarzone z w a r t o ś c i a m i o k r e ś l a j ą c y m i wzorzec ż y c i a godziwego — j a k i charakteryzuje c z ł o w i e k a ż y j ą c e g o zgodnie z zasadami etycznymi obowiązującymi w społeczności cygańskiej, czyli kogoś, kto s p e ł n i a w y m o g i p o p r a w n o ś c i . Istnieje szereg k a t e g o r i i , poprzez p r y z m a t k t ó r y c h dokonuje się oceny osoby, r o d z i n y czy g r u p y ; oceny b ę d ą c e j zarazem k w a l i f i k a c j ą do p r a w d z i w y c h C y g a n ó w — ćaćo Roma czy w o g ó ­ le do Roma. K a t e g o r i e owe s k ł a d a j ą się w s p ó l n i e na z a s a d ę r o m a n i p e n — co m o ż n a b y o k r e ś l i ć j a k o c y g a ń s k i s p o s ó b życia, c y g a ń s k o ś ć . S k ł a d a się na to przestrzeganie m ó w i e n i a po c y g a ń s k u — n i e u ż y w a n i e poza k o n ­ t a k t a m i ze s p o ł e c z n o ś c i ą n i e c y g a ń s k ą j ę z y k a polskiego, przestrzeganie zasady phuripen — szacunku dla starszych, a u t o r y t e t u g ł o w y r o d z i n y , r o d ó w , osób starszych, zasad c z y s t o ś c i jedzenia i higieny, pozycji k o b i e ­ t y , j e j r o l i i przestrzegania sposobu noszenia się, ubierania — z w ł a s z c z a przez k o b i e t y ( s k r o m n o ś ć u b i o r u — przez co rozumie s i ę n i e m a l o w a n i e się kobiet, nienoszenie u b i o r ó w p r o w o k u j ą c y c h — zabronione s ą k r ó t ­ k i e s p ó d n i c e , spodnie, o p i ę t e b l u z k i , z d u ż y m i d e k o l t a m i ) , t r z y m a n i a się przez k o b i e t y z dala od p r z y r z ą d z a n i a p o s i ł k ó w w okresach n i e c z y s t o ś c i (przed i po p o ł o g u , w okresie menstruacji). Przekroczenie t y c h zasad jest obwarowane g r o ź b ą skalania — mageripen. D o p e ł n i a ó w wzorzec romanipen zasada расгго — goszczenia w s p ó ł r o d o w c ó w i i n n y c h R o m ó w . S ą to w a r t o ś c i uniwersalne, powszechne, n i e z a l e ż n i e od g r u p y , do n i c h m o ż n a b y jeszcze z a l i c z y ć s p o s ó b zarobkowania — t j . w y k o n y w a n i e p r a ­ cy c y g a ń s k i e j , a w k a ż d y m razie niepodejmowanie pracy, k t ó r a u w a ­ ż a n a jest za b r u d n ą (np. s p r z ą t a n i e ulic), t a k ż e z a s a d ę w i ę z i z w ł a s n ą g r u p ą i lojalności, z a b r a n i a j ą c e j w p r z y p a d k a c h spornych o d w o ł y w a n i a �WYRÓŻNIANIE GRUPY WŁASNEJ PRZEZ 153 CYGANÓW 2 2 się do w ł a d z n i e c y g a ń s k i c h . W p r z y p a d k u Polska Roma, L o w a r a i K e ł ­ derasza — c z y l i g r u p do niedawna w ę d r u j ą c y c h — do zestawu cech o b o w i ą z u j ą c y c h , o k r e ś l a j ą c y c h romanipen, wchodzi t a k ż e w ę d r o w n y t r y b życia. O n w ł a ś n i e s t a ł się j e d n y m z p o d s t a w o w y c h — j a k s ą d z ę — ele­ m e n t ó w k s z t a ł t u j ą c y c h n i e c h ę ć L o w a r a , K e ł d e r a s z a i Polska Roma do C y g a n ó w k a r p a c k i c h . M ó w i ą c o przestrzeganiu czystości jedzenia m a m na m y ś l i przede w s z y s t k i m niejedzenie p o t r a w , k t ó r y c h s p o ż y c i e jest k a l a j ą c e : k o n i n y i m i ę s a z w i e r z ą t d o m o w y c h , t a k i c h j a k k o t y i psy. Je­ dzenie k o n i n y przez C y g a n ó w k a r p a c k i c h jest d r u g i m w a ż n y m , m o ż e n a j w a ż n i e j s z y m , c z y n n i k i e m o k r e ś l a n i a i c h m i a n e m nieczystych, a p r z y okazji, zapewne dla w i ę k s z e g o zohydzenia, p r z y p i s y w a n i a i m — przez Polska Roma, L o w a r a i K e ł d e r a s z a — t a k ż e jedzenia p s ó w i k o t ó w . Z w y ­ czaj jedzenia k o n i n y przez C y g a n ó w k a r p a c k i c h i zakaz u p o z o s t a ł y c h C y g a n ó w w y m a g a osobnego o m ó w i e n i a i przeanalizowania, c z y m t u t a j z a j m o w a ć się nie b ę d z i e m y . A m b i c j e , cele C y g a n ó w z t y c h t r z e c h g r u p s y t u u j ą się w o b r ę b i e swojego ś w i a t a , w o b r ę b i e w ł a s n e j g r u p y . D l a c z ł o n k a s p o ł e c z n o ś c i L o w a r a , K e ł d e r a s z a czy Polska Roma t y m , do cze­ go się d ą ż y , co jest i m o ż e b y ć w z o r e m , jest w z ó r ćaćo Roma, w z ó r o k r e ś l a n y r a m a m i romanipen; posiadanie p r z e d m i o t ó w l u k s u s u — sa­ m o c h o d ó w , z ł o t y c h ozdób, w y r ó ż n i a j ą c e g o się w o z u — jest j e d y n i e d r o ­ gą do ewentualnego podniesienia p r e s t i ż u , podniesienia pozycji w ł a s n e j , ale t y l k o w s p o ł e c z n o ś c i swojej, t y l k o dla R o m ó w , ocena n i e - C y g a n ó w nie liczy się t u t a j , nie ma z u p e ł n i e znaczenia. W t y m w z g l ę d z i e w y j ą t ­ kowa jest sytuacja C y g a n ó w k a r p a c k i c h . W k a ż d y m razie p r z y p o w s z e c h n o ś c i p e w n y c h zasad s k ł a d a j ą c y c h się na r o m a n i p e n są t a k ż e takie, k t ó r e w y z n a c z a j ą g r a n i c ę m i ę d z y Cyga­ n a m i k a r p a c k i m i i p o z o s t a ł y m i . G r a n i c ę na t y l e m o c n ą ( m i m o iż w ę d r o ­ wanie p r z y b r a ł o i n n y charakter), że m o ż e m y m ó w i ć o d w u o d r ę b n y c h ś w i a t a c h c y g a ń s k i c h , j e d n y m , na k t ó r y s k ł a d a j ą się Polska Roma, L o ­ wara i Kełderasza, i d r u g i m — C y g a n ó w karpackich. R o z p a t r z m y teraz k i l k a i s t o t n y c h k w e s t i i . Jaka jest zasada r ó ż n i c o ­ wania na R o m ó w (ćaćo Roma i Roma) i na C y g a n ó w we w ł a s n y m o d ­ czuciu przedstawicieli tej g r u p y , j a k a jest zasada r ó ż n i c u j ą c a te t e r m i ­ n y — k i e d y R o m m ó w i o sobie: jestem Cyganem, a k i e d y m ó w i : j e s t e m Romem, i kogo w ó w c z a s o k r e ś l a m i a n e m Cygana; kogo z a ś t e r m i n e m manuš (człowiek). K a ż d a z trzech w y m i e n i o n y c h ( p o m i j a m t u t a j c h w i l o w o C y g a n ó w karpackich) g r u p f u n k c j o n u j e w ś w i a d o m o ś c i w ł a s n e j j a k o grupa szcze­ g ó l n a . W j e j o b r ę b i e p o s z c z e g ó l n e p o d g r u p y (u Polska Roma) l u b vice (u L o w a r a i K e ł d e r a s z a ) są t a k ż e — o c z y m j u ż w s p o m i n a l i ś m y •— n i ż e j 2 2 A. O niektórych M i r g a: Niektóre z tych zasad o d n o s z ą c y c h kategorie L u d o w a " , n r 1-4: 1982, s. 95-98. światopoglądu s i ę do Cyganów Romów spiskich, karpackich „Polska pisze Sztuka �164 LECH MROZ l u b w y ż e j w a r t o ś c i o w a n e , jednak p o d s t a w o w ą k a t e g o r i ą i d e n t y f i k a c j i jest grupa, zatem p r z y n a l e ż n o ś ć do L o w a r a , K e ł d e r a s z a l u b Polska R o ­ m a . S ł o w o R o m o k r e ś l a w j ę z y k u c y g a ń s k i m w ł a s n ą g r u p ę i u ż y c i e go w odniesieniu do n i e w ł a s n e j s p o ł e c z n o ś c i uwidacznia e m o c j o n a l n o ś ć t o ­ w a r z y s z ą c ą ocenie r ó ż n y c h g r u p . I s t n i e j ą c e w o b r ę b i e t y c h trzech g r u p zasady kodeksu etycznego i c h a r a k t e r y z u j ą c a je nadal znaczna r u c h l i ­ w o ś ć przestrzenna r ó ż n i je w y r a ź n i e od C y g a n ó w k a r p a c k i c h i o k r e ś l a stosunek do n i c h — j a k o g r u p y o s i a d ł e j i ż y j ą c e j w znacznej s t a ł e j b l i s ­ k o ś c i z nie-Cyganami. P o t w i e r d z e n i e m jest relacja m i ę d z y u ż y c i e m o k r e ­ ś l e ń Cygan i R o m . D l a przedstawicieli Polska Roma, L o w a r a i K e ł d e ­ rasza kategoria R o m jest dość e k s k l u z y w n y m o k r e ś l e n i e m t y l k o n i e k t ó ­ r y c h , w uproszczeniu m o ż n a b y p o w i e d z i e ć w ł a ś c i w y c h , z urodzenia C y ­ g a n ó w . T e r m i n Cygan — n i e g d y ś , a n i e k i e d y i dziś c h a r a k t e r u w y r a ź n i e pejoratywnego (nie m ó w i ę t u t a j o e t y m o l o g i i s ł o w a , niejasnej do d z i ­ siaj, ale o powszechnej jego k o n o t a c j i , powszechnym odczuwaniu) —- dziś t r a k t o w a n y jest dość powszechnie w d w ó c h aspektach. Na potrzeby n i e - C y g a n ó w w kontakcie z n i m i jako r ó w n o z n a c z n y z określeniem Rom jako nazwa w ł a s n e j g r u p y , w kontakcie z a ś m i ę d z y R o m a m i j a k o o k r e ­ ś l e n i e l u d z i p o d o b n y c h do R o m ó w , l u d z i o t a k i e j samej genezie, ale nie zaliczanych do R o m ó w z r a c j i zatracenia swojej c y g a ń s k o ś c i — r o m a ­ nipen. Przedstawiciel C h a ł a d y t k a Roma (jest to jedna z p o d g r u p P o l ­ ska Roma) w y m i e n i a w ś r ó d Roma z a r ó w n o całość Polska Roma, j a k K e ł d e r a s z a i L o w a r a , o d m a w i a j ą c p r z y n a l e ż n o ś c i do R o m ó w , ale z a l i ­ czając do C y g a n ó w w s z y s t k i c h C y g a n ó w k a r p a c k i c h i n i e k t ó r e n i e w i e l ­ kie p o d g r u p y Polska Roma z a m i e s z k a ł e na p o ł u d n i u P o l s k i (np. G a l i c y j a k ó w ) . Cygan z p o d g r u p y Polska Roma do k a t e g o r i i R o m zalicza w ł a s n ą g r u p ę oraz K e ł d e r a s z a i L o w a r a . Przedstawiciele t y c h d w ó c h ostatnich g r u p w zasadzie t y l k o siebie zaliczają do R o m ó w , pozosta­ ł y c h —- w t y m i Polska Roma — o k r e ś l a j ą c jedynie jako C y g a n ó w . Wszystkie t r z y w y m i e n i o n e g r u p y w najlepszym razie na p e r y f e r i i sy­ t u u j ą C y g a n ó w k a r p a c k i c h ; w i d z ą i c h j a k o z u p e ł n i e s z c z e g ó l n ą katego­ r i ę l u d z i nieczystych. Rzecz p r z y t y m osobliwa, silniej kwestionowana jest c y g a ń s k o ś ć k a r p a c k i c h C y g a n ó w przez Polska Roma ( m i m o ś w i a ­ d o m o ś c i w s p ó l n o t y pochodzenia), silniej p o d k r e ś l a n a i c h n i e c z y s t o ś ć (,,łabanca") n i ż u L o w a r a i K e ł d e r a s z a . Jest to b y ć m o ż e i l u s t r a c j a znanego zjawiska przenoszenia na i n n y c h tego, co odczuwane j a k o niekorzystne jest p r z y p i s y w a n e przez i n n y c h g r u p i e w ł a s n e j . D l a L o w a r a i K e ł d e r a ­ sza Polska Roma s ą Cyganami, c h o ć nie Roma, w k a ż d y m razie nie 2 3 2 3 Jest to specyficzna podgrupa, k t ó r a przebywała przez d ł u g i e dziesięciolecia na obszarach dziś w c h o d z ą c y c h w s k ł a d Republik L i t e w s k i e j i B i a ł o r u s k i e j po r o k u 1956 L. Mróz, s. 20-26. w ramach repatriacji Chaładytka Roma, przywędrowali Tsiganes en Pologne, do P o l s k i . P e ł n i e j ZSRR; o nich w: „ E t u d e s T s i g a n e s " , n r 1: 1979, �WYRÓŻNIANIE G R U P Y WŁASNEJ P R Z E Z CYGANÓW 165 p r a w d z i w y m i Roma. C y g a n ó w karpackich zaliczają do „ ł a b a n c ó w " , ale d o ś ć c z ę s t o m o ż n a się d o w i e d z i e ć , że s ą oni t e ż Cyganami, t y l k o g o r ­ s z y m i . Polska Roma, ś w i a d o m i zapewne tego i w z o r u j ą c y s i e ' n p . na sposobie ubierania L o w a r ó w , w i d z ą c y zapewne w p ł y w y n i e c y g a ń s k i e w swojej k u l t u r z e i j ę z y k u , a s a m i o k r e ś l a j ą c y się j a k o Roma, ostro p o d k r e ś l a j ą s w o j ą o d m i e n n o ś ć od C y g a n ó w k a r p a c k i c h , o d m a w i a j ą c i m p r z y n a l e ż n o ś c i do Roma, a j e d y n i e p r z y z n a j ą c status odrzucanych „ ł a ­ b a n c ó w " — nieczystych. Tak w i ę c w z a l e ż n o ś c i od g r u p y , z p u n k t u widzenia k t ó r e j zestawia s i ę r e l a c j ę R o m a - p r a w d z i w i — Roma-Cyganie —- nie-Cyganie, widoczne b ę d ą pewne r ó ż n i c e , ale sama zasada jest zachowana. J e ś l i p a t r z e ć z p u n k t u widzenia L o w a r a czy K e ł d e r a s z a , o n i b ę d ą s t a n o w i l i k l a s ę Ro­ m a ( p r a w d z i w y c h ) — swoich, Polska Roma z o s t a n ą o k r e ś l e n i j a k o Ro­ m a (Cyganie) —- i n n i , o b c y m i są nie-Cyganie. Osobnik z Polska Roma d o R o m ó w zaliczy w ł a s n ą g r u p ę o p r ó c z L o w a r a i K e ł d e r a s z a , j e d n o c z e ś ­ nie p o d k r e ś l a j ą c p r a w d z i w ą „ r o m s k o ś ć " w ł a s n e j g r u p y , a m i a n e m C y ­ g a n ó w (ale nie Roma) o k r e ś l i czasami C y g a n ó w k a r p a c k i c h l u b G a l i c y j a k ó w . S u m u j ą c m o ż e m y z a u w a ż y ć , że uwidacznia się t u t a j j a k g d y b y p o d w ó j n e p r z e n i k a j ą c e się rozumienie t e r m i n ó w R o m i Cygan. P r z e d ­ s t a w i c i e l Polska Roma m ó w i ą c o sobie R o m rozumie to j e d n o c z e ś n i e j a ­ k o ćaćo Rom, t y m s a m y m faktycznie m ó w i ą c o K e ł d e r a s z a i L o w a r a Roma (ale nie ćaćo) t r a k t u j e i c h j a k C y g a n ó w , c z y l i t a k j a k G a l i c y j a k ó w , c h o ć jest ś w i a d o m r ó ż n i c y m i ę d z y n i m i i sam n i e j e d n o k r o t n i e u w i ­ dacznia w ł a s n y szacunek dla nich. Przedstawiciel g r u p y L o w a r a bardziej jednoznacznie w y o d r ę b n i a k a t e g o r i ę C y g a n ó w . O d m a w i a j ą c zaliczenia Polska Roma do R o m ó w sytuuje i c h w klasie C y g a n ó w . W y n i k a z tego dość jednoznacznie, że p o j ę c i e ' s w o i ' p o k r y w a się z sa­ m o o c e n ą p r a w d z i w o ś c i (ćaćo Roma), p o j ę c i e ' i n n i ' obejmuje całą roz­ m a i t o ś ć g r u p , k t ó r e z r a c j i sposobu ż y c i a (przestrzegania romanipen) zaliczani są do Roma i przede w s z y s t k i m nie kwestionowanej k r w i r o m s k i e j . Natomiast o k r e ś l e n i e 'Cygan' ( w y ł ą c z a m t u t a j u ż y c i e go przez Ro­ m ó w w kontakcie z nie-Cyganami) ma zakres nie t a k ostry — c z ę ś c i o ­ w o p o k r y w a się ono z p o j ę c i e m ' R o m ' , ale w zasadzie jest t r a k t o w a n e n i e m a l r ó w n o z n a c z n i e z p o j ę c i e m ' ł a b a n c ' — b y ł y R o m , odrzucony, ten, k t ó r y jest nieczysty. Jest to w i ę c specjalna kategoria — co uwidacznia­ m y na r y s u n k u . Najczęściej i n i e m a l w y ł ą c z n i e rezerwowana dla Cyga­ n ó w k a r p a c k i c h przez g r u p y p o z o s t a ł e , p r z y c z y m n i e k i e d y zaliczani są t a m i G a l i c y j a k i (przez część Polska Roma) b ą d ź czasami Polska Roma {przez K e ł d e r a s z a i L o w a r a ) . Nie-Cyganie — w e d ł u g c y g a ń s k i e g o o k r e ś l e n i a „ g a d z i e " — są j e d ­ noznacznie obcymi, spoza k a t e g o r i i Roma, ale i k a t e g o r i i Cyganie. Te t r z y kategorie (swoi — i n n i — obcy) f u n k c j o n u j ą stale w ś w i a ­ d o m o ś c i k a ż d e g o Roma, są c z y n n i k a m i o k r e ś l a j ą c y m i stosunek w ł a s n e j g r u p y do tych, k t ó r z y do niej nie n a l e ż ą . Odrzuceni ( „ ł a b a n c e " ) s t m o - �156 LECH MRÓZ w i ą o d r ę b n ą k a t e g o r i ę , p e w i e n s z c z e g ó l n y przypadek, nie z m i e n i a j ą c y jednak samej zasady. Jest k w e s t i ą jeszcze dalszych b a d a ń , czy f u n k c j o n u j ą one stale, r ó w ­ n o c z e ś n i e w ustalaniu miejsca w ł a s n e j g r u p y i r e l a c j i do t y c h , k t ó r z y do niej nie są zaliczani, czy t e ż m a m y do czynienia z r ó w n o l e g l e stale f u n k c j o n u j ą c y m i d w i e m a p a r a m i opozycji: s w o i — i n n i i s w o i / i n n i — obcy. Z dotychczasowych m o i c h obserwacji i b a d a ń w y n i k a , że n a l e ż y p r z y j ą ć t ę d r u g ą m o ż l i w o ś ć , s t a ł e oboczne f u n k c j o n o w a n i e w ś w i a d o ­ m o ś c i t y c h d w ó c h par opozycji jako e l e m e n t ó w kanonicznych k o n s t y ­ t u u j ą c y c h w i z j ę ś w i a t a i w ł a s n e g o w n i m miejsca. S ą to zarazem d w a r ó ż n e poziomy relacji: 1) Roma — Cyganie, w e w n ą t r z e t n i c z n a — gdzie w y z n a c z n i k i e m jest przekroczenie n o r m ; 2) Ro­ ma — nie-Cyganie, gdzie w y z n a c z n i k i e m jest r ó ż n i c a etniczna a nie r y ­ tualna. Zarazem są to w i ę c i d w a rodzaje i d e n t y f i k a c j i : identyfikacji o k r e ś l a n e j przez przekroczenie oraz i d e n t y f i k a c j i o k r e ś l a n e j przez k u l ­ t u r ę i etniczność. N a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę na jeszcze j e d n ą k o n o t a c j ę s ł o w a Cygan, na jeszcze j e d n ą m o ż l i w o ś ć u ż y c i a go, j e d n a k ż e w z u p e ł n i e i n n y m k o n t e k ­ ście i w z u p e ł n i e i n n y m celu. S ą to sytuacje, gdy i d e n t y f i k a c j i jako C y ­ gana dokonuje R o m wobec n i e - C y g a n ó w dla c e l ó w b ą d ź o k r e ś l e n i a swo­ j e j p r z y n a l e ż n o ś c i w t e r m i n o l o g i i znanej n i e - C y g a n o w i , rozumianej przez niego, b ą d ź w celach uzyskania o k r e ś l o n y c h k o r z y ś c i w y k o r z y s t a n i a w y ­ o b r a ż e ń k o j a r z o n y c h z C y g a n a m i w u m y ś l e n i e - C y g a n ó w . J e ś l i do prze­ d z i a ł u w wagonie k o l e j o w y m wsiada 3-, 4-osobowa grupa C y g a n ó w , do p r z e d z i a ł u , gdzie siedzą t a k ż e nie-Cyganie, w t e d y , m i m o iż dla siebie czują się R o m a m i , w celach s p e k u l a t y w n y c h i d e n t y f i k u j ą się jako C y ­ ganie wobec n i e - C y g a n ó w . P o n i e w a ż w i e d z ą , że dla P o l a k ó w Cyganie s ą b r u d n i , z a c z y n a j ą się d r a p a ć — co jest j e d n ą z oznak b r a k u c z y s t o ś c i i co n i e - C y g a n o m potwierdza i c h c y g a ń s k o ś ć . Po p e w n y m czasie p r z e ­ d z i a ł pustoszeje, p o d r ó ż n i p r z e n o s z ą s i ę , a gdy d r a p i ą c y się z o s t a j ą sa­ m i , drapanie ustaje i p o w r a c a j ą j a k g d y b y do swojej t o ż s a m o ś c i Ro­ mów . Uwidacznia się p r z y t y m p e w i e n paradoks, pewna o s o b l i w o ś ć t e r m i ­ n u „ C y g a n " . S t w o r z o n y przez n i e - C y g a n ó w , m a j ą c y w y d ź w i ę k p e j o r a ­ t y w n y , p o s ł u ż y ł grupie n i m o k r e ś l a n e j — Roma, do r o z w i ą z a n i a p r o b l e ­ m u s a m o i d e n t y f i k a c j i i stosunku do i n n y c h o s o b n i k ó w , spoza w ł a s n e j społeczności. Do r o z s t r z y g n i ę c i a k w e s t i i , j a k n a z w a ć i k i m są ci, k t ó r z y są w p r a w d z i e k r w i w s p ó l n e j , r o m s k i e j , ale k t ó r y m zarzuca się sprzenie­ wierzenie zasadom r o m a n i p e n , k t ó r z y nie s ą zaliczani do swoich, do g r u ­ p y w ł a s n e j , ale t a k ż e p r z e c i e ż nie są „ g a d z i a m i " . 2 4 2 4 P e ł n i e j pisze milacije Cigana-Roma, Cyganie, Kraków o tym: M. I. K a m i ń s k i , 1976. Konflikt identiteta u procesu „ K u l t u r a " , B e o g r a d , n r 35: 1976, s. 143-148; t a k ż e J . asi- Yoois, �WYRÓŻNIANIE GRUPY W Ł A S N E J PRZEZ CYGANÓW 157 Konieczne — dla dalszego w y w o d u —- jest z w r ó c e n i e u w a g i na j e ­ szcze jeden t e r m i n . W j ę z y k u c y g a ń s k i m istnieje s ł o w o manuś. Ozna­ cza ono c z ł o w i e k a , ale jest to c z ł o w i e k j a k o gatunek. R o m to j a k b y c z ł o w i e k n a j w ł a ś c i w s z y , s z c z e g ó l n y , pisany przez d u ż e ,,C", istota w y ­ r ó ż n i a j ą c a się w ś r ó d w i e l o ś c i istot obdarzonych m i a n e m c z ł o w i e k przez m a ł e ,,c", o k r e ś l a j ą c y c h po p r o s t u p r z y n a l e ż n o ś ć g a t u n k o w ą . A l e k r y j e się z a t y m jeszcze inna konotacja, m a j ą c a oparcie w kategoriach etycz­ n y c h . Manuś to k t o ś , k t o ż y j e zgodnie z z a s a d ą manuśipen — człowie­ c z e ń s t w a ( j a k b y a n a l o g i c z n ą , p a r a l e l n ą do romanipen). Manuś nie m u s i b y ć ćaćo Romem, to d z i ę k i s w o i m w a l o r o m m o ż e b y ć zaliczony do k a ­ tegorii gatunku „człowiek". T y m terminem określić można w y j ą t k o w o t a k ż e nie-Cygana, jeśli jest on c z ł o w i e k i e m p r z y c h y l n y m Cyganom, j e ­ śli nie separuje się od n i c h , nie gardzi n i m i , pomaga. O g ó ł o w i nie-Cyga­ n ó w nie p r z y s ł u g u j e to o k r e ś l e n i e w r o z u m i e n i u R o m ó w . Tak w i ę c dochodzimy do w a ż n e g o s p o s t r z e ż e n i a , że t y l k o d w ó m p i e r ­ w s z y m k a t e g o r i o m (lub p i e r w s z e m u c z ł o n o w i p a r y opozycji) swoi — i n ­ n i p r z y s ł u g u j e miano l u d z i , że t y l k o one są do l u d z i zaliczane, n i e - C y ­ ganie z i s t o t y swojej nie są l u d ź m i i nie p r z y n a l e ż y i m o k r e ś l e n i e c z ł o ­ w i e k — manuś. J e d y n y m w y j ą t k i e m s ą ci, k t ó r z y obdarzeni m i a n e m ma?;tiš s p o ś r ó d n i e - C y g a n ó w s t a n o w i ą j a k g d y b y ł ą c z n i k m i ę d z y t y m i d w i e m a s p o ł e c z n o ś c i a m i , analogiczny b y ć m o ż e j a k n i e c z y ś c i —• „ ł a b a n ­ ca". G d y b y chcieć o d w o ł a ć się do w y ś w i e c h t a n e j nieco opozycji n a t u r y i k u l t u r y , m o ż n a b y p o w i e d z i e ć , że (z p u n k t u widzenia R o m ó w ) Roma swoi i i n n i (ćaćo Roma i Roma) s t a n o w i ą k r ą g k u l t u r y , obszar k u l t u r y , natomiast wszyscy nie-Cyganie o t a c z a j ą c ą i c h n a t u r ę , w ś r ó d k t ó r e j ż y ­ ją. D r o g ą p r z e j ś c i a od n a t u r y nieoswojonej, od n i e l u d z i do k u l t u r y i do c z ł o w i e c z e ń s t w a jest uzyskanie statusu c z ł o w i e k a . Nie jest to w p r a w d z i e p e ł n e c z ł o w i e c z e ń s t w o , o k r e ś l e n i e to nadane n i e - C y g a n o w i zawiera bo­ w i e m p e w n ą s p r z e c z n o ś ć , jest paradoksalne. Powiedzenie: t e n „ g a d z i o " jest c z ł o w i e k i e m , uwidacznia d o k ł a d n i e ó w paradoks, „ g a d z i o " b o w i e m z n a t u r y swojej nie jest c z ł o w i e k i e m ; to o k r e ś l e n i e p r z y s ł u g u j e t y l k o C y g a n o w i , „ g a d z i o " z a ś nie jest k r w i c y g a ń s k i e j . Analogicznie, w y d a j e się, jest z k a t e g o r i ą „ ł a b a n c " . O k r e ś l a n i t y m m i a n e m g e n e z ą s w o j ą z w i ą ­ zani są z k a t e g o r i ą l u d z i , ale przekroczeniem n o r m , p o s t ę p o w a n i e m , spo­ sobem ż y c i a j a k b y z a t r a c i l i w a l o r l u d z k i i swoje c z ł o w i e c z e ń s t w o , w y ­ c h o d z ą c poza k u l t u r ę do nieoswojonej, dzikiej n a t u r y ; są w i ę c j a k b y pomostem, ł ą c z n i k i e m — ale o k i e r u n k u p r z e c i w n y m n i ż ten, j a k i sta­ nowi określenie manuś. W p r z y p a d k u C y g a n ó w o k r e ś l e n i e siebie i swojego miejsca dokonuje się w s t a ł e j ś w i a d o m o ś c i istnienia, o b e c n o ś c i i n n y c h C y g a n ó w i obecno­ ści s t a ł e j n i e - C y g a n ó w . I d e n t y f i k a c j a wobec i n n y c h podgrup i vie, i d e n ­ t y f i k a c j a wobec r ó ż n y c h n a r o d ó w n i e c y g a ń s k i c h (czyli k i e d y Rom. za­ m i e s z k a ł y w Polsce m ó w i : jestem Polakiem, choć i Cyganem —- bo są takie sytuacje) są okazjonalne, kontekstualne, sytuacyjne. I d e n t y f i k a c j a �168 L E C H MROZ g r u p y , jej o k r e ś l e n i e wobec i n n y c h g r u p i wobec n i e - C y g a n ó w d o k o n u j e się stale, p e r m a n e n t n i e . Stale b o w i e m ż y c i u w ł a s n e j g r u p y t o w a r z y s z y otoczenie. Stale ma s i ę ś w i a d o m o ś ć istnienia i n n y c h s p o ł e c z n o ś c i c y g a ń ­ skich, spotyka je, obserwuje, s ą s i a d u j e z n i m i i stale ż y j e się w tle, k t ó ­ re s t a n o w i ą nie-Cyganie — w naszym p r z y p a d k u Polacy. W s p ó ł i s t n i e n i e , s t a ł e w s p ó ł w y s t ę p o w a n i e t y c h trzech e l e m e n t ó w , trzech kategorii, znajduje potwierdzenie w o d w o ł a n i u do g a d z i ó w u ż y ­ ciem s f o r m u ł o w a ń t a k i c h , j a k „ g a d z i o w s k i " , „ p o gadziowsku" p r z y o k r e ­ ś l a n i u nie-swoich, a t a k ż e w k ł ó t n i a c h . Powiedzenie k o m u ś „ t y gadziu", „ m y ś l i s z po gadziowsku", „ p o s t ę p u j e s z po gadziowsku" jest p o d w a ż e ­ niem, zanegowaniem jego p r a w d z i w o ś c i jako Roma. Nie o g r a n i c z a j ą c y m się do stwierdzenia: nie j e s t e ś t a k i , j a k ja czy j a k m y — j e s t e ś t a k i , j a k oni, „ g a d z i e " . Istnienie s t a ł e , r ó w n o c z e s n e trzech kategorii, trzech s k ł a d o w y c h : swoich, i n n y c h , obcych, powoduje s t a ł e oboczne w s p ó ł i s t n i e n i e , w s p ó ł ­ w y s t ę p o w a n i e d w ó c h p ł a s z c z y z n (lub par opozycji), jednej p ł a s z c z y z n y i d e n t y f i k a c j i swoich wobec i n n y c h i d r u g i e j , gdy swoich i i n n y c h prze­ ciwstawia się obcym. T y m , co ł ą c z y swoich i i n n y c h w p r z e c i w s t a w i e ­ n i u nie-Cyganom, jest p o j ę c i e c z ł o w i e c z e ń s t w a — manušipen. Zobaczy­ m y na schemacie, j a k k s z t a ł t u j ą się pozycje p o s z c z e g ó l n y c h k a t e g o r i i wobec siebie. T r u d n o p o w i e d z i e ć , j a k dalece zasada ta jest powszechna, nie t y l k o w odniesieniu do C y g a n ó w . A l e w e d ł u g niej dokonuje się — w m o i m przekonaniu, w e d ł u g moich obserwacji i b a d a ń — o k r e ś l a n i e swojego miejsca w ś w i e c i e , i d e n t y f i k a c j a w ś w i a d o m o ś c i R o m ó w ( C y g a n ó w ) . T a k ż e z r e s z t ą ż y j ą c y c h poza P o l s k ą , w i n n y c h k r a j a c h europejskich, w A m e r y c e i w A z j i . (Do w n i o s k ó w takich s k ł a n i a j ą n i e k t ó r e i n f o r m a ­ cje zawarte w l i t e r a t u r z e cyganologicznej) . B y ć m o ż e ta sama zasada w y s t ę p u j e w procesach i d e n t y f i k a c j i w s p o ł e c z e ń s t w a c h p l e m i e n n y c h , wśród grup mniejszościowych, w społecznościach e m i g r a n t ó w , społecz­ n o ś c i a c h ż y j ą c y c h w diasporze — j a k Ż y d z i , m o ż e t a k ż e g r u p m a r g i ­ nesu s p o ł e c z n e g o . Na poziomie n a r o d ó w sprowadza się do prostej opozycji swoi —• obcy, t y l e że bogatej w i e l o ś c i ą k o n t e k s t ó w i w i e l o ś c i ą p ł a s z c z y z n 2 5 2 6 2 5 Znaczna c z ę ś ć p r a c d o t y c z ą c y c h C y g a n ó w z a j m u j e s i ę p r z y c z y n k a m i lub suje zbyt jednostronnie s p o ł e c z n o ś ć nakże i w nich m o ż n a współczesna, prace znaleźć Actona, cygańską (romantycznie lub potwierdzenia. Ficowskiego, Wyraźniej z niechęcią). dostarcza ich Heymowskiego, L u c de opi­ Jed­ literatura Heuscha, Okely, Y o o r s a , a po c z ę ś c i t a k ż e L i é g e o i s a , M a r t y , S u t h e r l a n d i i n n y c h . 2« W y d a j e s i ę , ż e s y t u a c j a t a k a i s t n i a ł a n a w s c h o d n i c h z i e m i a c h P o l s k i — wchodzących w skład ZSRR. Gdzie obok siebie żyły rozmaite grupy dziś żydowskie, r ó ż n i ą c e s i ę z a s a d a m i r e l i g i j n y m i , r y t u a ł e m , u b i o r e m , c z a s a m i j ę z y k i e m itd. — oto­ czone ś r o d o w i s k i e m jach. Brak nieżydowskim. Sytuacje jest o d p o w i e d n i c h b a d a ń , a j e d y n i e do w ł a s n y c h przypuszczeń. takie m i a ł y miejsce i w dlatego nie mogę odwołać się do innych kra­ publikacji, �WYRÓŻNIANIE G R U P Y WŁASNEJ P R Z E Z CYGANÓW 159 i d e n t y f i k a c j i — co ma uzasadnienie w atomizacji s p o ł e c z e ń s t w a , w za­ n i k u w i ę z i n i e f o r m a l n y c h i d o m i n a c j i w i ę z i f o r m a l n y c h — to p r z y p u ­ szczenie w y d a j e się zasadne. B y ć m o ż e to w ł a ś n i e — n i e r o z r ó ż n i e n i e między identyfikacją w obrębie społeczności plemiennych i t p . a w s p ó ł ­ czesnych n a r o d o w y c h jest p r z y c z y n ą n i e p o r o z u m i e ń i k o n t r o w e r s j i p r z y analizowaniu tego zagadnienia. P r z e d s t a w m y teraz graficznie to, co w y ż e j zostało powiedziane: Przedstawiony r y s u n e k uwidacznia jeszcze dodatkowe elementy w i ą ­ żące się z o k r e ś l e n i e m w ł a s n e j g r u p y wobec t y c h , k t ó r z y do niej nie s ą zaliczani. W s p o m n i a ł e m w y ż e j o o b o w i ą z u j ą c e j u Roma, t r a k t o w a n e j j a ­ ko jeden z p o d s t a w o w y c h e l e m e n t ó w romanipen zasadzie endogamii m a ł ­ ż e ń s k i e j . W s p ó ł m a ł ż o n k o w i e w y b i e r a n i są z r e g u ł y s p o ś r ó d w ł a s n e j g r u ­ p y (choć często z r ó ż n y c h podgrup), granice m o ż l i w o ś c i w y b o r u w s p ó ł ­ m a ł ż o n k a w i n n y zatem p o k r y w a ć się z g r a n i c a m i w ł a s n e j g r u p y . Jed­ n a k ż e w p r a k t y c e z d a r z a j ą się m a ł ż e ń s t w a z i n n y m i R o m a m i . T a k w i ę c n a l e ż y m ó w i ć o preferencjach, k t ó r e s y t u u j ą się w o b r ę b i e w ł a s n e j g r u ­ py, i o t o l e r a n c j i w w y b o r z e w s p ó ł m a ł ż o n k a . G r a n i c ą t o l e r a n c j i m a ł ­ ż e ń s k i e j jest granica o d d z i e l a j ą c a swoich i i n n y c h od n i e - C y g a n ó w , ale t e ż bardzo w y r a ź n i e od odrzuconych j a k o nie ż y j ą c y c h zgodnie z zasa­ d ą romanipen. W r z a d k i c h p r z y p a d k a c h obejmuje ona t a k ż e nie-Cyga­ n ó w , k t ó r z y z y s k a l i status c z ł o w i e k a —• manuš. W i ę ź poprzez k r e w sytuuje w ś r ó d l u d z i , ale granica l u d z i obejmuje t a k ż e odrzuconych (,,ła- �160 LECH MROZ banca"), choć m a ł ż e ń s t w a , k o n t a k t y z n i m i są zabronione — k a l a j ą . ( W a r ­ to d o d a ć , że do tej k l a s y zaliczani są przez Polska Roma, K e ł d e r a s z a i L o w a r a o p r ó c z w y m i e n i o n y c h w y ż e j t a k ż e ci z w ł a s n e j g r u p y , k t ó r z y t r w a l e zostali w y e l i m i n o w a n i ze s p o ł e c z n o ś c i w w y n i k u z ł a m a n i a n o r m . ) Dochodzimy t u t a j do jeszcze jednej osobliwości, do s p o s t r z e ż e n i a , że granica l u d z i p o k r y w a się z g r a n i c ą m o ż l i w o ś c i skalania. S k a l a ć m o ż e i n n y R o m (kobieta, m ę ż c z y z n a ) l u b odrzucony ( „ ł a b a n c " ) , m a j ą c y j e d ­ nak w i ę ź poprzez k r e w — c z ł o w i e k . N i e - C y g a n (nawet manus), j a k z w i e ­ r z ę nie kala — m o ż e b y ć t y l k o p r z y c z y n ą skalania, g d y R o m z ł a m i e za­ s a d ę romanipen, z a s a d ę m o r a l n o ś c i . M a ł ż e ń s t w o z nie-Cyganem m o ż e być (obecnie s u r o w o ś ć tego zakazu z ł a g o d n i a ł a , choć w i n n y b y ć s p e ł ­ nione specjalne sposoby omijania go i zachowania p o z o r ó w ) p r z y c z y n ą skalania przez z ł a m a n i e z a s a d y . T a k i m sposobem jest np. f o r m a l n e wyłączenie kobiety z własnego rodu i grupy — „ z a p o m n i e n i e " o niej. T a k ż e nie s ł a b n i e spoistość g r u p y , nie grozi j e j skalanie, g d y kobieta wprowadzana (nie-Cyganka) zostanie „ u c z ł o w i e c z o n a " — t j . gdy p r z y j ­ mie s p o s ó b ż y c i a i m y ś l e n i a c y g a ń s k i . T a k w i ę c przekroczenie b a r i e r y staje się m o ż l i w e ( m i m o obcości) dla „ g a d z i a " (nie-Cygana). Ta sama bariera jest g r a n i c ą nie do przekroczenia — m i m o cech c z ł o w i e c z y c h — dla osobnika uznanego za nieczystego ( „ ł a b a n c a " ) . W y r a ź n i e w i d a ć t u n i e p o k r y w a n i e się granic ochrony substancji biologicznej i k u l t u r o w e j . M o ż e jeszcze w y r a ź n i e j jest to widoczne na p r z y k ł a d z i e w s p ó l n o t y jedzenia — z k i m m o ż n a jeść i p i ć . T y l k o z t y m i , k t ó r z y nie są skala­ n i . Jedzenie ze s k a l a n y m z w ł a s n e j g r u p y ( „ m a g e r d o " ) , podobnie j a k z „ ł a b a n c e m " , jest niedopuszczalne — p o d g r o ź b ą stania się samemu n i e ­ c z y s t y m (skalanym); t a k ż e z „ g a d z i e m " , poza o w y m w y j ą t k i e m , j a k i s t a n o w i ą ci s p o ś r ó d nich, k t ó r y c h o k r e ś l a się m i a n e m manuš. Różnica m i ę d z y s k a l a n y m z g r u p y w ł a s n e j ( „ m a g e r d o " ) a „ ł a b a n c e m " polega na t y m , że t e m u p i e r w s z e m u t y l k o czasowo o d m a w i a się p r a w a do w s p ó l ­ n o t y jedzenia, p r a w a do p r z e b y w a n i a w g r u p i e ( p r z y p a d k i t r w a ł e g o o d ­ rzucenia są s k r a j n i e rzadkie), podczas g d y d r u g i z samej swojej i s t o t y jest t r w a l e nieczysty. F o r m u ł a „ m o ż e s z j e ś ć i p i ć z C y g a n a m i " w y p o ­ wiedziana przez B a r o - Š e r o l u b K r i s a k o - R o m a k o ń c z y okres w y ł ą c z e n i a poza s p o ł e c z n o ś ć , jest k o ń c e m k a r y , s t w i e r d z e n i e m p o w t ó r n e g o p r z y j ę ­ cia ( m o ż n a b y p o k u s i ć się o powiedzenie p o w t ó r n e g o narodzenia — t o 27 2 S 2 7 Odmienną sytuację - C y g a n nie jest w o g ó l e omawianego nów A. don zamieszkujących pology 2 8 tejże, of the Body, Amerykę G y p s i e s . The Trie Body nie- s k a l a n i a . B y ć m o ż e r ó ż n i c a ta (w s t o s u n k u przeze m n i e p r z y k ł a d u ) w y n i k a ze z m i a n , j a k i e d o k o n a ł y s i ę u Sutherland, 1975; przedstawia Sutherland u C y g a n ó w a m e r y k a ń s k i c h : przyczyną już po przybyciu Hidden Americans, as a Social Symbol Academic Press, London przez trie R o m , 375-389. Amono 1977, s. nich z Europy. Tavistock Publications, [w:] T h e do Cyga­ Patrz: Lon­ Anthro­ Z a o b s e r w o w a ł e m takie p r z y p a d k i neofickiej g o r l i w o ś c i p r z y ż e n i o n y c h n i e - C y ­ g a n ó w (kobiet i m ę ż c z y z n ) u P o l s k a R o m a . �WYRÓŻNIANIE G R U P Y WŁASNEJ P R Z E Z CYGANÓW 161 w a r z y s z y t e m u b o w i e m n a s t ę p n i e w y s t a w n a uczta, podobnie j a k w p r z y ­ p a d k u ś w i ę t o w a n i a narodzin, chrzcin, zawarcia m a ł ż e ń s t w a ) . Nic t a k i e ­ go nie jest m o ż l i w e w stosunku do Cygana karpackiego. M i a ł e m z r e s z t ą m o ż l i w o ś ć zaobserwowania sytuacji, k i e d y w obozowisku Polska Roma z j a w i ł a się — p r z e b y w a j ą c a w t y m m i e ś c i e — osoba n a l e ż ą c a do C y g a ­ n ó w k a r p a c k i c h . Z o s t a ł a p o d j ę t a jedzeniem (zasada g o ś c i n n o ś c i wobec l u ­ dzi, nie t y l k o wobec swoich), ale n i k t nie t o w a r z y s z y ł j e j , nie j a d ł r a ­ zem, a zaraz po j e j o d e j ś c i u naczynia, z k t ó r y c h k o r z y s t a ł a , w y r z u c o n o — by n i k t , nawet przez p o m y ł k ę l u b z n i e w i e d z y (co jest o k o l i c z n o ś c i ą ł a g o d z ą c ą ) , j u ż z n i c h nie j a d ł . O k r e ś l a n i e swoich wobec i n n y c h i s w o i c h / i n n y c h wobec obcych do­ k o n u j e się w b e z p o ś r e d n i e j , s t a ł e j k o n f r o n t a c j i . Odrzuceni ( „ ł a b a n c a " ) i manuša nie m i e s z c z ą się t u t a j , nie u c z e s t n i c z ą w t y m procesie •— są z j a w i s k a m i m a r g i n a l n y m i , t y l k o pewnego rodzaju d z i u r a m i w d z i e l ą c y m murze lub może furtkami. M o ż l i w o ś ć w e j ś c i a obcego do g r u p y swoich (choć rzadka) i b a r i e r y u n i e m o ż l i w i a j ą c e s y t u a c j ę a n a l o g i c z n ą n i e k t ó r y m g r u p o m C y g a n ó w (nie-swoich) z d a j ą się ś w i a d c z y ć o a m b i w a l e n t n y m w p e w n y m stopniu sto­ s u n k u do obcego. Jest coś j a k ze stosunkiem do ś w i ę t o ś c i — obcy o d ­ pycha, ale i p r z y c i ą g a (zwracano z r e s z t ą na to u w a g ę ) . P o t w i e r d z e ­ n i e m są — j a k przypuszczam — d o w c i p y i t z w . pieprzne h i s t o r y j k i opo­ wiadane przez m ę ż c z y z n c y g a ń s k i c h na temat n i e - c y g a ń s k i c h kobiet. O p o w i e ś c i tego rodzaju są nie do p o m y ś l e n i a w odniesieniu do kobiet w ł a s n y c h l u b i n n y c h Cyganek i z u p e ł n i e n i e m o ż l i w e w odniesieniu do k a l a j ą c y c h kobiet „ ł a b a n c ó w " . Istnienie i c h w p r z y p a d k u kobiet n i e - c y ­ g a ń s k i c h m o ż e p o t w i e r d z a ć , że „ g a d z i o w i e " nie k a l a j ą , ale t a k ż e ś w i a d ­ c z y ć o p e w n e j , j a k b y zakazanej a t r a k c y j n o ś c i . Przedstawiona zasada w y r a ź n a jest w ś w i a d o m o ś c i Polska Roma, K e ł ­ derasza i L o w a r a . Bardziej natomiast nieostre granice, nieostry r y s u n e k ma w p r z y p a d k u C y g a n ó w karpackich. Z r ó ż n i c o w a n i e tej z b i o r o w o ś c i na s p o ł e c z n o ś c i wioskowe i j e d n o c z e ś n i e w y m i a n a p a r t n e r ó w m a ł ż e ń ­ skich p o m i ę d z y n i m i , ale i zakaz brania w s p ó ł m a ł ż o n k ó w z p e w n y c h osad (bo są to „ ł a b a n c a " — sic!), a m b i w a l e n t n y stosunek do Polska Roma, Lowara i Kełderasza — określanych w s p ó l n y m mianem Austryjaki lub „ ł a b a n c a " [!], k o n i e c z n o ś ć r o z w i ą z a n i a s y t u a c j i pewnego k o n f l i k t u w e ­ w n ę t r z n e g o — pogardzenia nie-Cyganami (jako „ g a d z i a m i " ) i zarazem s t a ł e g o p r z e b y w a n i a w ś r ó d nich, s t a ł e g o w s p ó ł ż y c i a z n i m i k o m p l i k u j e zagadnienie. Ta ostatnia k w e s t i a d o p r o w a d z i ł a m . i n . do w y t w o r z e n i a bardziej złożonego obrazu n i e - C y g a n ó w , do w y o d r ę b n i e n i a w ś r ó d n i c h d w ó c h k a t e g o r i i : „ g a d z i o - g a r o " i „ g a d z i o - r a j a " . P i e r w s i to c i , k t ó r y m i n a j c z ę ś c i e j się pogardza i w ś r ó d k t ó r y c h się żyje — sąsiedzi i m i e s z k a ń ­ cy w i o s k i czy osady. D r u d z y to „ p a n o w i e " (raj znaczy pan) — to miesz2 9 2 9 В e n с d у к t o w i с z, 11 — E t n o g r a f i a P o l . 33/1 Markowska, op. cit., s. 213-214. �162 LECH MROZ k a ń c y miasta, k t ó r y c h status, standard, k u l t u r a , m o g ą b y ć p r z e d m i o ­ t e m szacunku i n a w e t z a z d r o ś c i . Raja s ą często s y m p a t y c z n i i ż y c z l i w i , bardziej n i ż ludzie z w i o s k i . Zapewne ma na to w p ł y w b r a k c z ę s t y c h b e z p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w i r o m a n t y c z n y stereotyp Cygana p r z y c i ą g a j ą c y ż y c z l i w ą u w a g ę „ p a n ó w " z miasta. O g ó l n i e jednak — j a k się w y d a j e — t a k ż e w p r z y p a d k u C y g a n ó w k a r p a c k i c h daje się z a u w a ż y ć f u n k c j o n o ­ wanie omawianej w t y m t e k ś c i e zasady i d e n t y f i k a c j i . T y l e , że sytuacja C y g a n ó w karpackich, brak w y r a ź n i e organizujących ich r a m i sposób życia p o w o d u j ą zaciemnienie obrazu; przypadek ten w y m a g a specjalne­ go, osobnego o m ó w i e n i a . Lech Mróz HOW DO T H E POLISH GYPSIES DISTINGUISH THEIR OWN GROUP? IDENTITY, DISTINCTNESS, STRANGENESS S u m m a r y I n c o n s i d e r i n g the p r o b l e m of the people's attitudes belonging to t h e i r group w e people-strange people". usually conceive V a r i o u s contexts t o w a r d s other people this r e l a t i o n as a n opposition a n d factors not "our determine in each particular case w h i c h people a r e "our o w n " a n d w h o a r e s t r a n g e r s . I do not m e a n a g e n e r a l p o l e m i c w i t h this p r i n c i p l e I a m groups, w h e r e this only studying one d i s t i n c t i o n a p p e a r s i n a different of the groups l i v i n g i n P o l a n d — P o l s k a R o m a , L o v a r a , K a l d e r a s h a define their own group a n d thereby they define cases, n a m e l y Gypsy f o r m . G y p s i e s of p a r t i c u l a r their and Karpatian Gypsies r e l a t i o n to other Gypsy groups a n d to n o n - G y p s i e s ( m y studies c o n c e r n P o l i s h G y p s i e s b u t I suspect, my conclusions c a n be of w i d e r c h a r a c t e r b e c a u s e that of the specific G y p s y w a y of life a n d t h e i r i n t e r - g r o u p connections). Thus, by G y p s i e s there p r i n c i p l e is m o r e complex: ( n o n - G y p s i e s ) " a n d a l l the is not an opposition "our people-other elements "our p e o p l e - s t r a n g e r s " but the people (i.e. other G y p s i e s ) - s t r a n g e r s are necessary i n defining one's i d e n t i t y and his p l a c e i n the h u m a n w o r l d . M y c o n c l u s i o n s c o n c e r n the G y p s i e s but a guestion a r i s e s h e r e ( w i t h no a c t u a l a n s w e r ) w h e t h e r t h i s p r i n c i p l e is not m u c h m o r e g e n e r a l . M a y b e it c o n c e r n s social and ethnic groups too-for example m i n o r i t i e s p r e s e r v i n g s o c i a l ties brought living in dispersion over f r o m t h e i r h o m e teresting, that the g r a m m a r of a l l l a n g u a g e s where we people or other ethnic c o u n t r y . I t is i n ­ c a n be the e v i d e n c e h e r e s i n c e e v e r y ­ meet the three f o r m s of p e r s o n a l p r o n o u n s : I - y o u - h e <we-you-they). s e e m s to r e v e a l (not o n l y b y G y p s i e s ) a v e r y g e n e r a l p r i n c i p l e of the people not b e l o n g i n g It distinguishing to "us" into the r e l a t i v e l y closer ones ("you") a n d quite s t r a n g e ("they"). Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �