https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5cb7bf1d90d3f39b75bcc311dbeb8127.pdf 6732496b6af4b5edcb2f2a799594401e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3029 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2833 Title A name given to the resource Dionizos kourotrophos / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.63-83 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lengauer, Włodzimierz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Włodzimierz lengauer • DIONIZOS KOUROTROPHOS W V I I księdze swojej Wędrówki po Helladzie opisując achajskie Patraj (18,5-21,1) wspo­ mina Pauzaniasz (19,1-9) dawne sanktu­ arium Artemidy z przydomkiem Triklaria i związaną z tym miejscem opowieść mityczną, która stała się uza­ sadnieniem sprawowanego jeszcze w jego czasach ob­ rzędu. Ten typowy aition mógł, rzecz jasna, powstać d u ­ żo później niż opisany przez Pauzaniasza obrzęd. Ze względu na postać Eurypylosa, jakoby jednego z boha­ terów wojny trojańskiej, można m i t z Patraj wiązać z okresem albo rozwoju epiki archaicznej, albo nieco późniejszych badań i poszukiwań autorów lokalnych kronik czy genealogii. O samym, obrzędzie, naturalnie, niewiele da się powiedzieć, gdy idzie o datowanie jego wprowadzenia. Są wprawdzie pewne ważne ślady: daw­ ne sanktuarium Artemis Triklaria zostało bowiem włą­ czone w kult Artemis Laphria (jej świątynia i dziwny obrzęd ofiarny bogini są także opisane u Pauzaniasza) Zapewne w jej przypadku m.am.y do czynienia z bardzo dawnym kultem wvwodzacvm się z Etolii a może tak naorawde wiążącym sie z orzedheUeńskim leszcze k u l tern Wielkiej Bogini zwanej Laphria na obszarach pół' środkowei O rii imie ereck i p i etymologii) 7 na nk czy p narrnnke rr erb Triklaria ŁŁrrni ier opieKunKę a t r o n a trzecn Kia oi aa wskazuie lęc iakirhś jaKicns 1 okręgów urn jednostek poaziaiu administracyjnego ludności, cyc może jest to kuit z czasów Kształtowania się ratraj jako polis, L tego samego okresu mogmy pocnodzic obrzęd przedstawiony przez auzaniasza, co jednak nie przesądza wcale kwestii jego genezy, lecz co najwyżej mowi o jego włączeniu do obrzędowości zor¬ ganizowanej polis. Niewątpliwie i opowieść Pauzaniasza zawieta wątki czy tylko tropy znacznie wcześniejsze. Periegeta za­ czerpnął ją zapewne z jakiegoś źródła pisanego, które z kolei samo musiało już być obciążone całą tradycją l i ­ teracką od eposu po mitografów epoki hellenistycznej. Stąd występujący w niej Eurypylos, heros pochowany następnie w świętym okręgu Artemidy, został uznany za bohatera wojny trojańskiej. Postać o t y m imieniu rzeczywiście występuje u Homera. Jak wiadomo, pochodzenie różnych herosów grec­ kich to nieprosta sprawa. Z pewnością jest przynaj­ mniej w części prawdziwy pogląd dawniejszych uczo­ nych (wśród których na pierwszym miejscu przypo­ mnieć należy Farnella ), że niektórzy z nich to dawne bóstwa przedgreckie, przyjęte w nieco zmienionej po­ staci i obudowane często nowymi mitami przez grec­ kich przybyszów. Nieomal klasycznym takim przypad­ kiem jest najpewniej Hiakinthos. Jest więc wysoce prawdopodobne, że i w wypadku Eurypylosa mamy do czynienia z podobną metamorfo­ zą. Za Nilssonem wolno w każdym razie przyjąć, że je­ go greckie imię (szerokobramny) świadczy o jego praw2 63 WŁODZIMIERZ LENGAUER Dionizos kourotrophos Kult Dionizosa i inicjacje młodzieży męskiej w Grecji starożytnej dziwej postaci - dawnego bóstwa podziemnego . Moż­ liwe więc, że historia opowiedziana przez Pauzaniasza jest mitem greckim ukształtowanym w związku z posta­ ciami (które uległy hellenizacji) z dawniejszej epoki. Podobnie przecież zdarzyło się właśnie z opowieścią o Apollonie i Hiacyncie. Dotyczyła więc ona pierwot­ nie trojga bóstw - bo obok Eurypylosa i Artemidy po­ jawia się tak w micie, jak i obtzędzie jeszcze Dionizos. Jej korzenie sięgają zaś najpewniej I I tysiąclecia. Ale przejdźmy do opowieści Pauzaniasza. 3 Periegeta opowiada zdarzenie z odległej przeszłości, kiedy to w sanktuarium Artemidy pełniła służbę ka­ płanki dziewica przed zamążpójściem. Była nią kiedyś niejaka Komajto („o długich włosach"), w której zako­ chał się młodzieniec imieniem Melanippos („czarny koń"). Ojciec Komajto nie zgodził się na małżeństwo, młodzi nie mogli się nawet widywać. Ostatecznie więc spełnili miłość w sanktuarium Artemidy. Natychmiast zagniewana bogini zesłała różne klęski - głód i choroby (loimos), a zapytana o przyczyny (jak zwykle w takich historiach) wyrocznia delficka wyjawi­ ła przyczynę gniewu Artemidy i poleciła złożyć w ofie­ rze oboje młodych oraz czynić tak na przyszłość, co ro­ k u ofiarowując parę najpiękniejszą z miejscowej mło­ dzieży. Zatrzymajmy się, n i m opowiemy dalszą część historii (kończy się ona, oczywiście, dobrze), nad pewnymi istotnymi cechami tej opowieści. Motyw dziewczynki lub dziewczynek na służbie u bogini albo postać dziewiczej kapłanki jest dobrze znanym elementem wielu opowieści mitycznych nader często z kręgu mitologii Artemidy, choć nie tylko. Po­ dobną rolę, tak w micie, jak i w obrzędowości, odgry­ wać może także Atena (jak w najbardziej znanym przy­ padku, poświadczonym dobrze dla czasów historycz­ nych, wysyłania z Lokrydy dwóch dziewczynek na służ­ bę Atenie w greckim już Ilion, jakoby na pamiątkę bez­ bożnego czynu Ajasa). W obu tych przypadkach mamy �Wladnmkn Lengnuer • DIONIZOS K O U R O T R O r H O S do czynienia z dziewiczymi boginiami, ale wskazać też można na związek młodych panien przed zamążpójściem z Herą. Stosunkowo obfity materiał tak ze sfery mitu, jak i obrzędu zbadał dokładnie całkiem niedawno w zna­ komitej i pięknej książce Deatfi and the Maiden Ken Dowden , którego rozumowania nie warto tu w całości przytaczać. Nie ulega wątpliwości inicjacyjny charak­ ter tych opowieści i wiązanych z nimi obrzędów. Mło­ da dziewczyna w okresie dojrzewania płciowego (często nawet przed pierwszym miesiączkowaniem) poświęco­ na jest Artemidzie, znajduje się pod jej opieką, musi z niej wyjść, wyzwalając się spod jej wpływów, mitycz­ na śmierć symbolizuje przemianę jej statusu, osiągnąw­ szy dojrzałość płciową (czyli - dojrzałość do małżeń­ stwa) staje się kimś innym. Jak ptzy każdym rite de pas¬ sage i obrzęd, i opowieść mówią o niebezpieczeństwie związanym z tym przejściem. 4 Ale warto może wydobyć dwa jeszcze aspekty takie­ go wiązanego z Artemidą mitu inicjacyjnego. Pierwszy z nich dotyczy natury bogini. Otóż nie jest ona opie­ kunką tylko dziewczynek. Nosi określenie kourotrophos - czyli w ogóle wychowawczyni młodych i nawet to ona właśnie miała jakobv „wynaleźć" opiekę nad dzieć­ mi (ten tonpaidion therapeian - Diodor V 73,5). Pauzaniasz zna w Koronę (w Messenii) świątynię Artemidy Paidotrophos (IV 34,6), epigraficznie jest dobrze po­ świadczona w Knidos Artemis Hiakinthotrophos. Wy­ chowuje więc ona także chłopców czy wręcz ich żywi. Wystarczy przytoczyć znany przykład Hippolita (zresz­ tą herosa czczonego w Trojdzenie) by wskazać, że po­ dobnie jak i w przypadku dziewcząt, zajmuje się A r t e ­ mida chłopcami dziewiczymi, przed osiągnięciem doj­ rzałości płciowej, na pewno przed ożenkiem. Stało się tak, rzecz jasna, w Patraj, gdzie znana była też przepowiednia, że ofiary ludzkie ku czci Artemidy będą trwać do czasu, gdy „pewien król przybędzie z obcych stron, przywiezie z sobą obcego boga i położy koniec ofiarom na cześć T r i k l a r i i " (Pauz. V I I 19,6). Dionizos w Patraj otrzymał przydomek Ajsymnetes (nieptzetlumaczalny właściwie termin oznaczający „rozjemcę" w wewnętrznych sporach politycznych, ale wobec tego władcę, kogoś, kogo poleceń i n n i słu­ chają), a na jego cześć i zarazem na wspomnienie dawnego obrzędu ofiar z ludzi składanych Artemidzie ustanowiono obrzęd dość szczegółowo opisany przez Pauzaniasza. Zanim go przedstawimy, zwtoćmy uwagę na inne ślady łączące Dionizosa z Artemidą Kourotrophos. Chyba najlepiej dziś znanym i najdokładniej przeba­ danym kultem Artemidy w Grecji jest kult brauroński. Wspomniany wyżej przypadek obrzędów inicjacyjnych dziewcząt (nawet: dziewczynek, chodzi bowiem o dzie­ ci w wieku między 6 - 1 0 lat) też właśnie najlepiej zna­ my z Brauron, a obrzęd arkteia (odgrywanie niedźwiad­ ków) stał się przedmiotem dogłębnych analiz tak we wspomnianej już książce Dowdena, jak u Pierre Brule i w pracach Christiane Sourvinou-Inwood. Przypo­ mnijmy, że zapewne doroczny obrzęd w Brauron speł¬ niany byt przez maté dziewczynki, które zapewne wcze** śniej pełniły służbę w świątyni Artemidy, a potem jako niedźwiadki wykonywały nie do końca dla nas jasny ryt. Jego częścią był bieg, może nago, chociaż c\ rajeni były one niedźwiadkami, nosząc szafranową szatę (mo­ że w którymś momencie obrzędu następowało zrzucę* nie szary), lest ciągle przedmiotem dyskusji skąd wła¬ ściwie btaly się braurońskie niedźwiadki i ile ich speł­ niało obrzęd. Informację z księgi Suda, że obrzęd speł­ niały wszystkie dziewczęta ateńskie (i tylko po odegra­ niu niedźwiadka w Brauron mogła dziewczyna wyjść zamaż) odrzucaia dziś raczei zgodnie niemal WSZYSCY komentator-Y Wvdaie sie że doroczny obrzęd orarbie rai nostać szczetóm.e uroczystego święta co cztery lata chociaż jest możliwe, ze arkiem w Brauron spełniano w ogóle tylko w cyklu pentetrycznym 5 t Drugi jednak'aspekt inicjacyjnego mitu Artemidy jest batdziej jeszcze złożony i w gruncie rzeczy dość nie­ jasny. Otóż pojawia się przy takiej wyraźnie kourotrophos Artemidzie także Dionizos. Wypada wrócić w t y m miejscu do przerwanej opowieści Pauzaniasza. Otóż Eurypylos (w micie znanym Pauzaniaszowi uczestnik wojny trojańskiej) przy podziale łupów otrzy­ mał skrzynię zawierającą wykonany przez Hefajstosa posąg (należałoby może powiedzieć ostrożniej: wyobra­ żenie, agalma) Dionizosa. Dostał się on do T r o i jako dar Dzeusa dla Dardanosa. Miał on jakoby zostać w T r o i umyślnie porzucony przez Kassandrę, by spro­ wadzał nieszczęście na Greków. Eurypylos zajrzawszy do wnętrza skrzyni, dostał się pod władanie marna, co w wypadku Dionizosa nie może dziwić. Bohater miewał jednak okresy przytomności umysłu i w Delfach radził się co do przyczyn swojej choroby. Otrzymał tam wróż­ bę, że szał jego minie, gdy spotkawszy ludzi składają­ cych ofiarę nie według helleńskiego obyczaju, zatrzyma się tam, pozostawi fatalny ładunek i sam się osiedli. Nas interesować będzie w tej chwili jedynie ślad dionizyjski w Brauron oraz związek tego typu mitów i ob­ rzędów z sytuacją w Patraj, gdzie, jak powiada Pauzaniasz, ustanowiono święto (zapewne doroczne) na cześć Dionizosa, wspominając zarazem dawne ofiary z ludzi składane Artemidzie. Opowieść o Komajto (to, że jest ona „długowłosa" wskazuje na jej status przedmałżeński) należy do klasy mitów Death and the Maiden, podobnie jak m i t brau­ roński, jak opowieści o innym obrzędzie arkteia w M u nichii czy wreszcie mit Ifigenii. W Brauron pozornie nie występuje ofiara czy śmierć dziewczynki, ale przyn a j m m n i e j od Fanodemosa (attydograf z I I połowy 64 �! l,,mb™>. • METAMORFOZY Metamorfozy, plakat do spektaklu. Proj. A n t o n i Rodowicz 65 �GcirJaeniLï • M f l AMORFOZY �I Üurdíimicí • Meummfm METAMORFOZY F « * Zbigniew Bielawka 67 �I WEWRÎEÏ • METAMORFOZY �I I G,.«lrifiiiLV • Mi;TAM0RF07Y Metamorfozy, „Chrystus Frasobliwy". Fot. archiwum OVT 69 �Gtmkienke * METAMORFOZY �71 �t'l �Gontóenk* • METAMORFOZY �Ganfefenia • METAMORFOZY Hefajstos, Dionizos, Satyrowie i Menady, hydria na wodę, 530/520 r. p.n.e., Londyn Książę M e n a d i Satyrów w ekstazie, 450 r. p.n.e., British Museum, Londyn Satyr i Menada, m a k r o n , wnętrze kielicha, 500 r. p.n.e., Florencja 74 i �! \Jmk}BÙa * METAMORFOZY Meumuirfozy. Fot. Zbigniew Bielawka 75 �Gaidturnkt • MKTAMORl'OZY �W ' i « W - r ; laęma * DIONIZOS KOUROTROPHOS I V w. p.n.e.) występował w starożytności pogląd, że właśnie tam miała miejsce ofiara Ifigenii. Z kolei w Brauron arkteia jest uważana za odpłatę za gniew A r ­ temidy wywołany zabiciem niedźwiedzia (bogini także tu zesłała bimos). Niedźwiedź to oczywiście zwierzę A r ­ temidy i na dodatek symbolizujące dziką kobiecość (trzeba tu pamiętać, że w grece arktos jest gramatycznie rodzaju żeńskiego), właśnie dlatego dziewczynki przed osiągnięciem wieku małżeńskiego (i stanu kwalifikują­ cego do małżeństwa, bo ptzed pierwszym miesiączko­ waniem) same stają się niedźwiadkami w Brauron. Ale w aiticm braurońskim jest także ślad jeśli nie śmierci, to zagrożenia dziewczynki. Zabito oswojonego niedźwie­ dzia żyjącego w sanktuarium Artemidy, bo ten bawiąc się z dziewczynką, poranił ją. Motyw śmierci, bardzo już przypominający ofiarę Ifigenii, występuje w aition z Municbii. T a m po prostu młodzieńcy (neoi) zabijają niedźwiedzia (niedźwiedzicę?) Artemidy i jako zadość­ uczynienie trzeba w ofierze złożyć dziewczynkę (korę). Niejaki Embaros podejmuje się ofiarować własną cór­ kę, ale w rzeczywistości chowa ją w adyton świątyni i na ołtarzu składa kozę w szatach dziewczęcych. Wspomi­ nana wyżej wersja mitu Ifigenii lokalizująca jej ofiarę w Brauron podawała z kolei, że ostatecznie na jej miej¬ sce bogini podstawiła właśnie niedźwiedzia w Aulis zaś (klasyczna najbardziej rozpowszechniona wersja mitu Ifiuenii) ooowiadano że zamieniła ia na łanie (ielenia - elabhos)W micie nie widać iak dotąd zanow edzia nera tronu dinniruiskiem chociaż namietać tT7p-ha ie jeleń jest tak zwierzęciem Artemidy, jak i Dionizosa. Tego ostatniego może nawet w większym stopniu bo zdaje się, że przynajmniej według późnych wersji povrkich bóg mógł sam przybierać taką postać, a z k i l ku te7wpr^wdzie pÓźnych wzmmnel"wynlka7że r B • ipjonkn iw d 7 i k i m namiarke «7alf> h a r l i a n f p k mva?ann ?a Dianu W ™ T n l r T r wspominane ra^I i"n^r iy rj n ne nuty 'w mtemiay A t id tu A aotąu łączy z opowieścią z i atraj tyiko postać *°nia,to czy motyw az.ewczynk. złożonejw onerze. w ratra, jeanak szczególne znaczenie ma takt, ze kres onarom wadzie uionizos na którego czesc w trakcie znanego rauzanmszowi święta miejscowi chłopcy idą ku rzece Mejlicho. w wieńcach z kłosów na głowach, a następnie, po kąpiel, w rzece w wieńcach z bluszczu udają się do świątyni Uionizosa Ajsymnetesa. Z.now nie wiemy, kim są uczestnicy obrzędu, to znaczy, czy biorą w mm udział wszyscy chłopcy w określonym wieku, czy tez jakieś wybrane grupy, formułowanie Pauzaniasza hoposoi ton epicnorum pauies Usynowie miejscowych ) dopuszcza obie interpretacje, w każdym razie inicjacyjny charak­ ter obrzędu doskonale przedstawiony niedawno w pra­ cach dwóch znakomitych uczonych nie ulega wątpli­ wości. Artemis kourotrophos znalazła w Patraj męski odpowiednik w postaci Dionizosa. 77 Otóż istnieją podejrzenia, ze i w Brauron jakąś rolę odgrywał Dionizos, a i chłopcy mogli tam, może przy innej okazji, występować w roli inicjowanych. N a to ostatnie przypuszczenie pozwala fakt, że w sanktu­ arium braurońskim znaleziono obok tetakotowych fi­ gurek wyobrażających dziewczęta (wota lub zwykłe pa­ miątki dziewczynek spełniających obrzęd arkteia) także statuetki chłopców. Nie ma jednak żadnych tekstów, które pozwoliłyby ten fakt wyjaśnić . 7 Niezależnie od tego zwraca uwagę także i to, że na naczyniach (fcraferisM z Brauron i Amarynthos (inne, podobnego typu sanktuarium Artemidy na Eubei) za­ chowanych, niestety, tylko we fragmentach, widać po­ stać Dionizosa . Pasjonujący, sprośny i zagadkowy tekst literacki mówi jednak więcej o jego bliskich związkach z Artemidą Braurońską. 8 Mowa tu o słynnym i kłopotliwym chyba już dla ko­ mentatorów starożytnych miejscu z Pokoju Arystofanesa (w. 874-876). Bohater komedii, Trygaios (Winobraniec w przekła­ dzie Srebrnego) wydobył z ukrycia Boginię Pokoju (Eirene) i dwie jej towarzyszki. Są to Opora (zbiory) i Theoria (Srebrny tłumaczy „Igra"). T a ostatnia to personifikacja święta czy raczej może świąteczności, sam termin theoria oznacza bowiem uroczyste posel­ stwo religijne udające się na wielkie święto, także w i ­ dowisko o charakterze świątecznym i religijnym. U Arystofanesa Theoria rozumiana jest bardzo kon­ kretnie, Trygaios tłumaczy, ze jest to theoria, któtą Ateńczycy, podpiwszy sobie, prowadzili do Brauron. Je­ go niewolnik czyni nieprzyzwoitą, sprośną aluzję mó­ wiąc (w przekładzie Srebrnego) „jaką to ma rozkoszną zadkopięciolatkę". Aluzja odnosi się więc do jakiegoś pentetrycznego święta obchodzonego w Brauron, w trakcie którego Ateńczycy piją i zachowują się nader swobodnie. Scholiasta starożytny wyjaśnia, że chodzi t u o D i o n i zja odbywane w Brauron, w których uczestniczyły licz­ ne pomai oddające się pijanym Ateńczykom. Niemal takie samo wyjaśnienie znajdziemy w księdze Suda z przytoczeniem inkryminowanego miejsca z Arystofa­ nesa. Jest to jedyna informacja (źródło scholiasty i au­ tora glossy w księdze Suda jest bez wątpienia jedno i to samo, być może nawet ten ostatni opierał się wyłącznie na tekście Arystofanesa i znanym mu komentarzu) o pentetrycznych Dionizjach w Brauron. Z pewnością w Brauron, jak i w innych miejscowo­ ściach na terenie A t t y k i , obchodzono tzw. Wiejskie Dionizja, doroczne święto pory winobrania, trudno jed­ nak uwierzyć, by na takie święto wiejskie wysyłano ofi­ cjalną ateńską theoria w cyklu pentetrycznym. Tymcza­ sem mamy inną informację o uroczystościach w Brau­ ron, którą da się łatwo powiązać ze wzmianką Arystofa­ nesa. Otóż Arystoteles (czy może raczej autor Atnena- �WhkmktzLaigauer * DIONIZO? KOUROTROPHOS Pauzaniasza, zgódźmy się jednak z licznymi komenta­ torami tego zdania, że Pauzaniasz musiał w Sparcie, dokładniej - w Amyklai, widzieć posąg skrzydlatego Dionizosa. Wprawdzie dość trudno jest znaleźć w iko­ nografii takie przedstawienie tego bóstwa. W L I M C znajdziemy właściwie tylko jeden taki zabytek, relief na bazie niewielkiej figurki z kości słoniowej". Mogą jednak wchodzić w grę jeszcze przynajmniej trzy inne przedstawienia . ion politeia) wymienia (AP 54,7) uroczystości, za któ­ rych organizację odpowiadają ateńscy keropobi („ofiarnicy" lub „organizatorzy rzeczy świętych"). Wśród nich pojawiają się właśnie pentetryczne Brauronia, bez wąt­ pienia święto Artemidy z obrzędem arkteia. Z n i m więc należy łączyć wspomnianą u Arystofanesa theoria, ale jednocześnie nie ulega wątpliwości jej dionizyjski cha­ rakter: rozwiązłość i pijaństwo". T o właśnie uznać nale­ ży za ślad powiązań Artemidy braurońskiej z Dionizo­ sem, tak wyraźnie połączonym z boginią w święcie w Patraj. W Brauron, a także i w innych miejscach, gdzie znajdujemy takie obrzędy inicjacyjne dziewczynek pod opieką Artemidy (Munichia, Aulis, może Pagasaj w Tessalii) uczestniczyli w święcie także ojcowie dziew­ czynek, a po obrzędzie arkteia następowała zapewne świąteczna, rytualna uczta . Dionizos jest więc t u na swoim miejscii wydaje się jednak, że rzecz nie tylko w tym, że pojawia się on przy tej okazji jako opiekun świątecznej theoria i może też obrzędowego pijaństwa. Jest on w Brauron towarzyszem Artemidy, ponieważ także może tu być uznany za bóstwo kourotrophos. 14 10 f Postać skrzydlatego męskiego bóstwa, czasem w to­ warzystwie postaci żeńskiej występuje często na płyt­ kach wotywnych z sanktuarium A r t e m i s O r t h i a w Sparcie. Zwykle widzi się tu jakiegoś paredros A r t e ­ midy - Pani Zwierząt - i interpretuje się przedstawie­ nie jako wyobrażenie Apollona, brata Artemidy. Otóż wypada się przychylić do wyrażanego niegdyś poglądu, że tym paredros jest jednak Dionizos, którego wiele łą¬ czy z Artemidą spartańską . Jej ksoanon miał być giem wyktadzionym przez Orestesa z Taurydy (Pauz. I I I 16,7), a więc jest to posąg - i może kult - bóstwa przybyłego z zewnątrz, jak Dionizos Ajsymnetes w Patraj. N a dodatek ten ksoanon miał równie fatalne dzia­ łanie, jak agalma Dionizosa ukryte w skrzyni, która przypadła w udziale Eurypylosowi. Wszyscy, którzy go widzieli, wpadali natychmiast w obłęd, przy składaniu ofiar wszczynano kłótnie, a nawet bójki kończące się morderstwem", co trwało tak długo, aż otrzymano wy­ rocznię że ołtarz bogini ma spłynąć ludzką krwią W związku z tym wprowadzono ofiarę z ludzi, zamie­ nioną przez Likurga na obrzędową chłostę młodzień­ ców, których krew zmywała ołtarz. (Pauz. I I I 16, 9-10). Obrzęd chłosty spartańskich chłopców ma pewno nie­ co inną genezę i wiąże się raczej z dawną walką na bi­ cze prowadzoną przez dwie konkurujące z sobą grupy młodzieży, ale i w takim wypadku idzie z całą pewno­ ścią o obtzęd inicjacyjny, któtemu patronowała bogini Orthia utożsamiona następnie z Artemidą . Jej mę­ skim towarzyszem był zaś Dionizos, na którego cześć przeprowadzano także chłostę - tyle, że kobiet - w A l e i w Arkadii w czasie święta Skiereja (Pauz. V I I I 23,1). 15 Związek obu bóstw jest zjawiskiem dobrze znanym, a najlepiej widocznym w licznych pokrewieństwach chorei dionizyjskiej i chorei Artemidy. W obu wypad­ kach obrzędowe tańce mają niemal ten sam, orgiastyczny w naszym rozumieniu czy ekstatyczny charak­ ter, bywają rozwiązłe, odbywają się na ogół w przebra­ niu, tancerze czasem występują w maskach lub z taki­ m i akcesoriami, które sugerują przebranie zwierzęce. W zachowanym u Plutarcha (de superst. 10,1; 170A) fragmencie (778 Page) Timotheos nazwał Artemidę menadą (rnamada) i zaliczył ją wyraźnie do towarzyszek Dionizosa (t/ryiada). W micie jej związek z Dionizosem najlepiej widoczny jest w niezbyt dokładnie przekaza­ nym aiticm wyjaśniającym tańce kariatyd. Idzie tu o co­ roczne obrzędowe święto z tańcami dziewcząt lacedemońskich w Karyai (na pograniczu Arkadii i Lakonii) k u czci Artemidy Karyatis. Karya miała zaś być uko­ chaną Dionizosa przemienioną w drzewo orzechowe. Artemida Karyatis to Artemida czczona w postaci drzewa orzechowego" (przypomnieć tu warto o Dioni­ zosie drzewnym" - Dendrites). Kariatydy w kulcie A r ­ temis musiały być jakoś wiązane z Dionizosem skoro Pratinas z Fliuntu napisał dramat (najpewniej trage­ dię) Karyatides e Dysmainai^. T e n ostatni termin ozna­ cza zaś, zgodnie z wyjaśnieniem Hesychiosa, spartań­ skie Bakehai, tancetki w kulcie dionizyjskim. Dość zagadkową postacią jest Dionizos skrzydlaty, 0 którym tak pisze Pauzaniasz; „Spośród bogów czczą mieszkańcy Amyklai Apollona, tzw. Amyklajos, oraz Dionizosa, jak najsłuszniej, wedłe mego zdania, darząc go przydomkiem Psilaks, t j . skrzydlaty. Dorowie nazwą psi/on oznaczają skrzydła, ludzi zaś wino unosi do góry 1 uskrzydla ich myśl" ( I I I 19,6). Zostawmy wyjaśnienie 78 16 Można zatem uznać Dionizosa za boga, który opie­ kuje się dojrzewającą młodzieżą i towarzyszy A r t e m i ­ dzie kourotrophos. Oboje zasadniczo interesują się mło­ dymi obojga płci, ale Artemida głównie, co zrozumiałe, zajmuje się dziewczętami, Dionizos -chłopcami. Nada­ je się on do tej roli z wielu względów. Przede wszystkim pizypomnijmy jego epitet drniorphos - „dwupostaciowy" czy „dwuksztaltny". Na pierw­ szym miejscu idzie bez wątpienia o to, że jest on bogiem tak młodzieńczym, niemal dziecięcym, jak i dojrzałym. Taką dwoistość poświadcza dobrze ikonografia najwcześniejsze przedstawienia Dionizosa na wazach czarnofigurowych z okresu archaicznego ukazują po­ stać brodatego, a więc dojrzałego, męskiego boga. Mło- �W1n<tem*r! LniRdwr • DIONIZOS KOUROTROPHOS Dionizos z brodą, rzeźba, Rzym, Muzea Watykańskie Głowa Dionizosa młodzieńca, Rzym, Muzeum Kapitolińskie dzieńczy Dionizos w przedstawieniach ikonograficz­ go, ergo - „wypędzić, wyłączyć, wykluczyć". Likurg to nych pojawia się znacznie później, dopiero w I I polowie V wieku p.n.e. więc ktoś, kto albo sam udaje wilka, spełnia może ob­ rzęd, w którym odgrywa rolę tego zwierzęcia, albo też Ale przecież, właśnie wtedy gdy na wazach malarze ktoś, kto ptzegania wilki, wypędza je i prześladuje. ukazują Dionizosa w pełni „dorosłego", teksty literac­ kie mówią coś innego. Może trzeba wprawdzie wyłą­ czyć świadectwo Hymnu Homerowego do Dionizosa, bo nie sposób określić dokładnie dary powstania tego tekstu i niektórzy uczeni przesuwają ją, bez podstaw, naszym zdaniem, nawet n a okres hellenistyczny. A l e pozostaje wtedy bezsporne poświadczenie literackie z wczesnego okresu archaicznego - słynne miejsce z V I pieśni Iliady. Bóg jest tam nieomal dziecięcy, skoro to­ warzyszą mu jego piastunki (tithenai). U Homera prze­ śladowcą Dionizosa jest tracki król, Likurg (Lykourgos), o którym może późniejsze niż Homer opowieści mityczne mówiły, że ukarany za swoją zuchwałość w o ­ bec boga wpadł w szal i zabił własnego syna, były żresz- Wbrew pozorom nie ma tu sprzeczności, Apollo Lykeios jest bóstwem wilczym i zarazem bogiem chroniącym przed w i l k a m i . 17 Ludzie-wilki to rozpoznawalny na pierwszy rzut oka motyw mitów inicjacyjnych. Imię o takim wilczym cha­ rakterze noszą różne postacie z mitologii Greków, a trzeba do tej sfery zaliczyć także spartańskiego Likurga, który, jak pamiętamy, według tradycji znanej Pauzaniaszowi ustanowił chłostę chłopców na ołtarzu Orthia. Pierwsza w tradycji literackiej opowieść o Dionizosie zawiera więc wyraźnie ślad związanego z tym bóstwem mitu inicjacyjnego. Młodzieńczy bóg przechodzi sam takie koleje losu, jak inicjowana młodzież - wyłącze­ nie, zastraszenie, prześladowanie. Jeszcze jeden motyw opowieści Homera pozwala na takie przypuszczenie. Dionizos jest bowiem nie tylko słaby, bezradny, przestraszony i bezbronny. Znajduje się on także pod niez w w a n i a i c v ze swem nańsrwa Penrhei. wpływem szału (mania). T e n zresztą element historii Imię L-iKurf, I ik, rl ma L d\ść n r e i rzystą r v t etvm ttfe Pr orchn c Dionizosa pojawia się i w późniejszych opowieściach im aosc prze ecyrnc,1logię, - szał miała zesłać na niego jego stała prześladowczyn i K a Lrgaazortiai „ronie, wyKonywac, spemiac a i D o eir*n i H e r a l z a r m n v T z T r f a ś ć ofiara Malino"- n o l S e Tak sam Dionizos iako dziecko i ak nie uznaiacv Z i rów a K 7 7 18 79 �Wbi&nim Lagmer * DIONIZOS KOUROTROPHOS Hera jest boginią zsyłającą szał, a najlepiej znany mit z takim motywem to opowieść o córkach Projtosa w ta­ kiej wersji, w jakiej opowiada ją Bakchylides. Otóż miały się one chełpić niezmierzonym bogactwem swe­ go ojca, które przewyższało jakoby wspaniałością przy­ bytek Hery. Zagniewana bogini ukarała je szaleń­ stwem, od którego uwolniły je dopiero przebłagalne ofiary Projtosa, złożone wcale nie Hetze, lecz A r t e m i ­ dzie w Lusos w Arkadii. Inicjacyjny charakter mitu jest tu dobrze widoczny, szał Projtyd to ich przedmałżeńska dzikość (małżeństwo zawsze uważali Grecy, wcale nie tylko w micie, za oswojenie, udomowienie i ucywilizo­ wanie dzikiej i niebezpiecznej istoty, takiej jaką jest nie włączona do oikos męża kobieta), ofiary dla Artemidy są niezbędne, bo w ten sposób kończą one okres jej władzy, dojrzałość kobieca wymaga zgody tak z Arte­ midą, jak i z Herą . Ale historia Projtyd jest bardziej jeszcze wieloznaczna przez obecność w niej także Dio­ nizosa. O t o według Hezjoda szaleństwo zesłał na nie ten właśnie bóg za to, że go nie rozpoznały i nie chcia­ ły uznać . pod jego władzą znajdują się dziewczęta. Być może prawdziwe jest przypuszczenie, że mamy tu do czynie­ nia ze wspomnieniem dawnego obrzędu prowadzącego do grupowego zawierania małżeństw przez uznaną ry­ tualnie za dojrzałą młodzież . 23 19 20 Być może w historii Projtyd jest Dionizos późnym wtrętem, m i t mógł ulec zmianom ze względu na histo­ rię Minyad - córek Minyasa z beockiego Orchomenos . A l e podobnych historii i wiązanych z nimi obrzę­ dów było więcej, do tej grupy należy znany z Argos (gdzie również lokalizowano historię Projtyd, chociaż były one, jak u Bakchylidesa, córkami króla Tirynsu) obrzęd Agrania, znany także, pod nieco inną, choć po­ dobną nazwą, w Beocji, w Cheronei, Orchomenos (Plutarch) i Tebach (Hesychios). W obrzędzie, o któ­ rym pisze Plutarch (Q. Gr. 299e-f), w trakcie corocz­ nego święta Agrionia kapłan z mieczem w ręku goni uciekające kobiety wywodzące się z rodu Minyad. W Argos, na pamiątkę Projtyd spełniano podobny ob­ rzęd, choć dawniejszy mit mówił zapewne w ogóle o szaleństwie miejscowych kobiet, zesłanym na nie przez Dionizosa. Wyzwolił je od szału Melampous, mi¬ tyczny wieszczek, który, według Herodota (II 49) wprowadził u Greków kult Dionizosa. Miał on zebrać młodzież i w jakimś korowodzie tanecznym {met'alalagmou kai tinos entheou choreias) zapędzić je (albo tylko Projtydy) do Sikyon gdzie w końu szał kobiet ustał (Apoll Bibi I I 2 2) 21 22 Beockie Agrionia, podobnie jak i argiwskie Agrania to święta dionizyjskie, których Otton sprowadza się do opowieści o szaleńczym tańcu młodych panien i chorei dionizyjskiej młodzieńców. Nietrudno tu dostrzec sce­ nariusz inicjacyjny. Szaleństwo łączy się ze stanem dzi­ kiej młodości, która zostaje, w obrzędzie inicjacyjnym oswojona i włączona w porządek społeczności. Szcze­ gólne znaczenie zyskuje tu dionizyjska choreia, w micie argiwskim prowadzona przez Melampousa. Dionizos prowadzi więc młodzież męską, ale w równym stopniu Argiwski Melampous z choreja młodzieńców stawia przed nami kolejny problem, niezmiernie trudny, tak skomplikowany, że aż - w świetle naszych skąpych źró­ deł - niestety właściwie nie do rozstrzygnięcia. Idzie tu mianowicie o genezę chórów tragicznych. Nie miejsce tu, by wchodzić szczegółowo w całość zagadnienia, trze­ ba jednak przypomnieć kłopotliwe miejsce Herodota (V 67), który mówi o chórach tragicznych w kulcie Adrastosa w Sikyonie na długo przed powstaniem lite­ rackiej tragedii w Atenach. Tyran Kleisthenes, według Herodota jakoby z powodu swej niechęci do argiwskiego, czyli doryckiego herosa, miał praktycznie znieść je­ go kult. Chóry „zwrócił Dionizosowi, a resztę ofiar przydzielił Melanippowi". Kult tego ostatniego sprowa­ dził Kleisthenes z Teb. Z pewnością mamy w przekazie Herodota do czynienia z nieco pogmatwaną i skażoną informacją o zasadniczych reformach religijnych Kleisthenesa, który także zmienił nazwy fyl w tym miejscu jest jednak dla nas najważniejsze zawarte u Herodota implicite stwierdzenie, że dionizyjskie chóry tragiczne są elementem bardzo dawnego kultu, przynajmniej w Si­ kyonie. Niestety, nic bliższego nie da się powiedzieć ani o przedkleisthenesowym kulcie dionizyjskim (podkre­ ślić wypada że Kleisthenes zwrócił chóry Dionizoso­ wi) ani o charakterze kultu Adrastosa ani wres cie o reformie m a n a . Nie wchodząc w snrawe obrzędowej enezv traeedii oowiedmw właśnie wlko tvle ze chór traeiczny iest zjawiskiem w L e ś n i e i s J n n.ż wvśrawiana w Atenach na Wielkich Dionizjach tragedia t - B Nawet w Atenach V - I V wieku związek wielkiego święta dionizyjskiego z młodzieżą był dla wszystkich oczywisty. Przed świętem efebowie (tu w znaczeniu czysto technicznym - tzn. młodzi mężczyźni w wieku 18-20 lat odbywający państwową służbę efebii ustano­ wioną zapewne w I połowie I V wieku, a w postaci zna­ nej z „Ustroju politycznego A t e n " Arystotelesa po Cheronei) przenosili posąg Dionizosa z miasta do gaju Akademosa, poczem w uroczystej procesji wprowadza­ li go znów do A t e n , do przybytku boga na stoku A k r o ­ polu. Dionizos czczony na Wielkich Dionizjach pochodzi z Eleuthetai, miejscowości na pograniczu Beocji, skąd ten kult sprowadzono do A t e n . T a m z kolei czczony był jako Melanaigis („czarnokozi") i wiązała się z nim historia córek Eleuthera, zawierająca ten sam schemat co opowieść o Projrydach i Minyadach. Odgrywa on też dziwną rolę w słynnym micie poda­ wanym jako aition ateńskiego Święta Apaturia. Otóż w czasie jakiejś wojny między Beotami a Ateńczykami 80 i �W-xfcmwr; USnpW * DIONIZOS K O U R O T R O P H O S doszło do pojedynku Beoty Ksanthosa („płowy", „ja­ snowłosy") z Ateńczykiem Melanthosem („czarny"). Melanthos wygrał dzięki podstępowi, krzyknął bowiem do przeciwnika, że ktoś za n i m stoi, i korzystając z za­ skoczenia Ksanthosa, który się naturalnie odwrócił, za­ bił go znienacka. Zdaniem niektórych mitografów za Ksanthosem ukazał się właśnie Dionizos Melanaigis. M i t o pojedynku dwóch wojowników odnosi się znów do sfery inicjacyjnej, co znakomicie wykazał w klasycz­ nym już studium V i d a l - N a q u e t . W tym przypadku Dionizos sprzyja po prostu młodzieży ateńskiej (Melan­ thos, zaznaczmy, jest przede wszystkim dlatego arche­ typowym efebem, że walczy nie jak hoplita i odnosi zwycięstwo podstępem, co przystoi tylko młodym, a nie dojrzałym wojownikom). 24 W czasie W i e l k i c h Dionizjów młodzież czciła boga przede wszystkim w pierwszym dniu, gdy chóry śpiewa­ ły dytyramby. Z każdej ateńskiej fyli występował chór liczący pięćdziesięciu chłopców (oraz chór męski, rów­ nież liczący tyluż chórzystów) . Związek dytyrambów z choreja młodych jest więc oczywisty, powstaje pyta­ nie, czy nie zachodzi on także w wypadku chóru tra­ gicznego. Wedle pewnej tradycji antycznej, przekaza­ nej u Polluksa i powszechnie uznanej przez wszystkie autorytety nowożytne za najzwyczajniej błędną , chór tragiczny pierwotnie także liczył pięćdziesięciu człon­ ków. Nic nie wiemy o liczbie młodych, których prowa¬ dził z sobą Melampous, ale różne dane z bogatego ma­ teriału porównawczego wskazują, że tyle właśnie liczy­ ły różne zorganizowane grupy młodzieży prowadzące odrębny od dorosłej społeczności tryb życia i przygoto­ wujące się do obrzędu inicjującego w życie doro­ słych Wśród publiczności teatralnej w Atenach efebowie stanowili wydzieloną grupę na widowni, zasia­ dając razem z członkami Rady którzy niejako symbo lizowali w pełni już dorosłą, dojrzałą grupę obywateli Aten Dionizos i Satyr. A m f o r a (520 r. p.n.e.), T a r e n t 25 26 (oinochoe, dzban do wina z A t e n , ok. 470 p.n.e.), ale wyraźnie widać, ze maskę ttzyina młodziutki chłopiec, przedstawiony nago, uważany przez nowożytnych ko­ mentatorów, bez żadnych wyraźnych podstaw, za nie­ wolnika czy towarzysza aktora pomagającego mu przed lub po występie' . Nieco późniejsza, z około połowy V wieku, jest inna waza ateńska ipelike), na której wy­ obrażeni są dwaj młodzieńcy przygotowujący się do wy­ stępu (lub tylko ćwiczący) w roli chórzystów . Być mo­ że związek chórów tragicznych z inicjacją młodych nie jest tak oczywisty i prosty, jak chciał John Winkler, za¬ pewne też raczej zanikał w miarę stopniowego rozwoju i zmian teattu, który miał coraz mniej wspólnego z ar­ chaiczną obrzędowością, ale są podstawy, by twierdzić, że patronujący W i e l k i m Dionizjom bóg występował także jako kourotrophos, a przedstawienia teattalne od­ grywały, przynajmniej w swych początkach, jakąś rolę w procesie wychowania młodzieży i wprowadzania jej w życie dorosłe. 0 31 27 Mamy jedno tylko przedstawienie ikonograficzne całego zespołu - 3 aktorów, 11 chórzystów, fletnista, autor. Jest to tak zwana waza Pronomosa (od imienia fletnisty, podpisanego przy jego wyobrażeniu), krater wolutowy, datowany na przełom V i I V wieku, wyrób attycki, dziś znajdujący się w muzeum w Neapolu *. Zwraca uwagę, że trzej aktorzy wyobrażeni są z brodą, co w ikonografii oznacza przedstawienie dorosłego mężczyzny, wszyscy chórzyści są zaś bez zarostu. T o świadectwo stało się podstawą tezy Johna Winklera o pochodzeniu tragedii z obrzędów inicjacyjnych, a do­ kładniej - o związku chorei tragicznej z wojskowym przygotowaniem młodych osiągających właśnie hebe ". Dwa inne zabytki ikonografii potwierdzają pośrednio słuszność takiego poglądu — idzie tu mianowicie o naj­ wcześniejsze przedstawienie postaci z maską aktora lub chórzysty. Niestety, jest to tylko fragment naczynia 2 2 81 Wróćmy t u do epitetu Dionizosa - dłmorphoy Była już mowa, że dwupostaciowość tego boga polega na tym, że bywa on młodzieńczy i dojrzały zarazem. W i a ­ domo jednak dobrze, że jest Dionizos bardziej jeszcze zmienny i wieloznaczny, wspominaliśmy, że może przy­ bierać postać zwierzęcą, o czym widzom ateńskiego te­ atru przypomniał Eurypides N i e tylko w micie bywał on koźlęciem, do tej jego postaci nawiązywano w ja­ kichś misteryjnych obrzędach orfickich, czczono go też pod postacią byka, jako byka wzywały go do świętego ptzybytku kobiety w Elidzie w jednym z może najstar­ szych zachowanych hymnów religijnych . Obrzęd, w trakcie którego zjawiał się o n w byczej postaci, spra¬ wowany był ciągle jeszcze w czasach Plutarcha i Pauzaniasza. O jego przedstawieniach w byczej postaci pisze 32 �WMtiMm Ungaun • DIONIZOS KOUROTROPHOS tkaniu z Prosymnosem zaprzecza tym cechom, ukazu­ jąc całkowicie niemęskie zachowanie boga. Dionizos i w t y m zakresie łączy w sobie przeciwne, wyłączające się, jak mogłoby się zdawać, cechy. Nieokreśloność płci zyskiwanej dopiero w momen­ cie przekraczania progu dojrzałości jest dobrze znaną cechą mitów i obrzędów inicjacyjnych wielu kultur. U Greków łączy się ten motyw z całą koncepcją eroty­ ki widoczną w micie, obrzędach i kulturze obiegowej. Istotą miłości pederastycznej jest negacja męskości ko­ chanego chłopca, jest on tylko obiektem namiętności, a sam jej nie okazuje i ma nie doświadczać. Mężczyzną w takim układzie jest wyłącznie kochanek, chłopiec świadczy mu tylko rfiaris, tak jakby sam nie miał jesz­ cze określonej seksualności. Właśnie tak zachowuje się Dionizos wobec Prosymnosa, a tę jego niemęskość podkreśla jeszcze fakt, że bóg imituje po śmierci zako­ chanego w n i m Prosymnosa stosunek analny, czyniący go nieomal kobietą. Homoseksualizm inicjacyjny jest zjawiskiem obec­ nym w kulturze greckiej, dobrze poświadczonym w micie i obrzędzie . Wiąże się o n zawsze z momen­ tem osiągania przez chłopca dojrzałości, która z kolei polega właśnie na tym, że chłopiec zaczyna odgrywać rolę mężczyzny. Opisany przez Pauzaniasza obrzęd w Patraj wyraźnie czyni aluzje do tego właśnie progu w życiu młodych ludzi, być może taką przede wszyst­ kim funkcję mają wieńce z kłosów zbóż niesione przez chłopców zmierzających w celu kąpieli do rzeki. Dość prawdopodobne wydaje się wyrażone ostatnio przy­ puszczenie, niepoparte wprawdzie żadnymi dowoda­ mi, że tajemniczym wizerunkiem boga schowanym w skrzyni Eurypylosa byl symbolizujący męskiego Dio­ nizosa fallus . 54 Dionizos i Bachamka grająca na tamburynie Athenajos (XI 76). Jest on, mówiąc słowami późnoantycznego hymnu, myriomorpkos - „o tysiącach postaci" czy „o wielu kształtach" (AP I X 524,13). Niewątpliwie ta zmienność Dionizosa wyraża jego naturę jako bóstwa stanów przejściowych, bóstwa po­ średniczącego między wrogimi sobie światami. Jest ludzki i zwierzęcy, olimpijski i chroniczny, dziki i cywi­ lizowany. Jest także dwiiplciowy". Tę jego ostatnią cechę najlepiej może wyraził O w i ­ diusz, nazywając go wprawdzie puer aetemus, ale doda­ jąc: tibi, cum sine cornibus adstas, virgineum caput est. (Met. I V 18-20). Jest więc on puer, ale można go pomy­ lić z mrgo. M i t tłumaczy tę dziewczęcą postać boga mó­ wiąc o tym, jak został on dzieckiem oddany na wycho­ wanie Ino i Atamasowi w przebraniu dziewczynki. Cho­ dziło o to, by ukryć go przed Herą. (Apoll. Bibl. III 4,3). Nie są to wymysły późnych mitografów, w najdawniej­ szych przedstawieniach ikonograficznych Dionizosa zwraca uwagę jego długa, kobieca szata, być może bassara, którą nosiły trackie i nie tylko trackie bachantki. Co więcej, w słynnej, opisanej przez Semosa z Delos ce­ remonii wnoszenia fallusa do teatru ityphcdbi noszą ko­ biece szaty. Bóg wyraźnie, chciałoby się powiedzieć jednoznacznie, falliczny, reprezentujący męską jurność, jest zarazem zniewieściały, właśnie przynajmniej tak, jak dziwny cudzoziemiec u Eurypidesa (r/ielyrnorphos). 55 Dionizos jest więc męski i niemęski zarazem, mło­ dzieńczy i niedojrzały oraz dorosły i jurny, jest mężczy­ zną, ale ma cechy dziewczyny, występuje w kobiecej szacie , chociaż broda podkreśla jego męskość, a fallus jest atrybutem niemal stale obecnym w jego kulcie. Te wszystkie cechy dlatego łączą się w jednej postaci bo­ ga, że jest on także bóstwem inicjacyjnym, bóstwem czuwającym nad momentem osiągnięcia dojrzałości przez chłopców. Podobnie jak Artemida, z którą jest tak bardzo związany, również Dionizos jest kaurotrophos i jest to może jedna z najstarszych cech i funkcji tego boga. 36 Przypisy 1 Por. C l . A n t o n e t t i , Les Etoliens. Images et religion. Paris 1990, s. 253-262 Por. L. R. Farnell, Greek Hero Cults and Ideas of : Immortality. O x f o r d 1921. W sferze seksualnej Dionizos zachowuje się bardzo dziwnie. Jest on przecież choiropsahs i oipholios, a jed­ nocześnie znany i wysoce nieprzyzwoity m i t o jego spo­ 1 Por. M . P. Nilsson, Griechische mit Ausschluss * Feste von Religiiiser Bedeutung der attischen. Leipzig 1906, s. 295 K D o w d e n , Death and the Maiden. Girls' Initiation Rites in Gre- 82 i �Whdzmuen Lengauer • DIONIZOS KOURÜTRÜPHOS L o n d o n and N e w York 1989, szczególnie s. 128¬ ek Mythobgy. 1 6 132. Por. też J. N . Bremmer, The rok ofthe tempie in Greek ini¬ tiatory ritual. [ W : ] Actes d u V I I ' congres de la F. I . E. C. t. 1, 1 7 main en Grèce ancienne. Kemos Suppl. 3, Athènes, Liège 1994, 1 9 La religion des fÛles à Athènes à Brauron. Repentirs, avancées, à l'épo<" mises au point. Dialogues d'histo* nos Suppl. 3, Athènes, Liège 1994, s. 192-193 Por. K . D o w d e n , Death and the Maiden, 2 2 Por. W . Burkert, Homo Necans. Construction Aisymnetes Tnklaria [ W : ] Before Sexuality. at Palras. of Erotic Expérience in the Anctent Greefc Greek Sacrificial The of Ancient Ritual and Myth. Berkeley, Los Angeles, L o n - d o n 1983, s. 168-179 2 1 K . D o w d e n , Death and the Maiden, Edited by D . M . . H a l p e r i n , J. J. W i n k l e r , F. I. Z e i t l i n , Prince­ 2 4 P. V i d a l - N a q u e t , Le chasseur noir. Formes de pensée et formes de Kult der Artemis Triklaria und Initiation. Der und des Dionysos Aisymnetes Walter Burken. Herausgegeben « Por. E. Zwolski, Choreia. Muza i bôstwo w religii greckie). War¬ szawa 1978, s. 105 v o n F. Graf. Stuttgart u n d 2 6 Leipzig 1998, s. 143-167 Por. A . Pickard-Cambridge, The Dramatic Festivals of Athens. O x f o r d 1953, s. 241 Por. P. Brûlé, De Brauron aux Pyrénées et retour: dans les pattes 2 7 Por. J. Bremmer, The Suodales of Pophos Valesios. Zeitschrift fur 2 8 A . Pickard-Cambridge, op. cit., s. 179, i l . 28 2 0 J. J. W i n k l e r , The Ephefces' Song: Tragodia and Polis. [ W : ] N o - de l'ours. „Dialogues d'histoire ancienne", 16,2, 1990 s. 24 Por. P. Brûlé, Artemis Amarysia. s. 86 société dans le monde grec. Paris 1983, s. 151-175 in Patrm. |W:] Ansichten griechischer Rituale. Geourtstags-Symposium für Des ports préférés Papirologie u n d Epigraphik, 47, 1982, s. 133-147 d'Anémts: l'Euripe. Kernos, 6, 1993, s. 62 ' s. 79-82 The Anthropology World. t o n 1990, s. 115-134; G . Baudy, Ackerhau * Por. P. Bonnechère, Le sacrifice humain en Grèce ancienne. Ker- ne, 16,2, 1990, s. 5-60 The Rites of Artemis Artemis, T h e Journal of Hellenic Studies, 2 1 and Dionysos ; Por. R. Seaford, The Eleventh Ode of Bacchylides. Hera, re les images, les textes, I animalité. Dialogues d'histoire ancien­ J. Redfield, From Sex to Politics: ou la folie divine. Ker- 108, 1988, s. 118-136 Représen- tations in Attic Iconography. A t h e n s 1988; taże, Lire l'arkteia - li­ I Por. P. W a t h e l e t , Dionysos chez Homère and the Absence of Dionysos. ire ancienne, 16,2,1990, s. 61-90; C h . S o u r v i n o u - I n w o o d , Studie* i n Girls' Transitions. Aspects ofthe Arkteia and Age Por. A . M o r e a u , Initiation en Grèce antique. Dialogues d ' H i s t o - nos, 4, l 9 9 1 , s . 6 1 - 8 2 Paris 1978; tenże, Retour que classique. Mythes, cultes et société. Spartia- ire A n c i e n n e , 18,1, 1992,s. 197-199 s. 150-163 P. Brûlé, La filie d'Athènes. et la flagellation des éphibes s. 11-22 1 Budapest 1983, s. 121-124 oraz P. Bonnechère, Le sacrifice hu- s Pot. P. Bonnechère, Onhia tes. Un souvenir chimérique de sacrifice humain. Kernos, 6, 1993, Por. P. J. Rhodes, A Comrnentary on the Ari stolelian Athenäum Pohlem O x f o r d 1981, s. 607-608 oraz P. Brûlé, La filie thing to Do with Dionysos.' A t h e n i a n Drama i n Its Social C o n - d'Athè- text. E d . by J. W i n k l e r , F. I . Z e i t l i n , Princeton 1990, s. 20-62 nes, s. 310-312 » 1 0 Por. P. Brûlé, Retour à Brauron, s. 71 I I Por. M . P. Nilsson, Griechische Feste, s. 196 i : Por. A . Lesky, Die tragische Dichtung der Hellenen. Göttingen A . Pickard-Cambridge, op. cit., s. 178 i i l . 25 " ramie, s. 182 i i l . 39 12 Por. C h . B r o w n , Dionysus and the Women of Elis. „Greek Rom a n and Byzantine Studies", 23, 1982, s. 305-314 1972, s. 63 " Por. W . Lengauer, D ^ y s o s dimorphes. „Kwartalnik Historii " Lexicon Iconographicum Myt/ioiogioe Ciassicoe. T o m I I I , Zürich Por. B. Sergent, L'homosexualité dans la mythologie grecque. Pa- M tamże, T o m V I I I , 1997, sub Despotes T h e r o n N r 2, 12 i 19. ris 1984; tenze. L'homosexualité initiatique dans l'Europe a Por. C h . Picard, Dionysos Psilox. [ W : | M o n g e s offerts à M. ne. Paris 1986. K u l t u r y M a t e r i a l n e j " , 46, 1998, s. 87-92 und München 1986, sub Dionysos, N o 152 Octave Navarre par ses élèves 3 4 et ses amis. Toulouse s. 317-339; H . Jucker, Das Bildnis im Blatterfeeich. und Bedeutung einer römischen Porträlsform. s. 167-168; E . - L I . Marangou, Lakonische Lausanne Elfenbein- 1935, H Gescliichte und , 6 ancien- G . Baudy, op. cit., s. 160-162 Por. J. Bremmer, Dionysos Travesti. [ W : | L ' i n i t i a t i o n . Actes d u 1961, Colloque international de M o n t p e l l i e r 11-14 avril 1991. T o - Bein- me I : Les rites d'adolescence et les mystères. Ed. par A . M o r e a u , schnitzereien. T u b i n g e n 1969, s. 30 Montpellier 1992, s. 180-198 83 �