https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c17b504116ad15ad9450cf1dc7a6ac54.pdf 7b9323073d9f84b8b22d56ac1a610b0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1993 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1849 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.348-388 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 348 Recenzje i Sprawozdania O metodzie funkcjonalnej w etnologii NA MARGINESIE KSIĄŻKI W I L H E L M A MUHLMANN'A: Methodik der Volkerkunde, S T U T T G A R T 1938. Założenia ogólne kierunku funkcjonalnego Wilhelm Miihlmann, przedstawiciel funkcjonalizmu w Niem­ czech z e n t u z j a z m e m pisał w d n i u przyłączenia s z y swoją p r z e d m o w ę d o „ M e t h o d i k wyraża życzenie, b y książka jako „życiowej wiedzy j e g o utorowała ludów". A u s t r i i d o Rze­ d e r V o l k e r k u n d e " w której Przebija drogę etnologii, w n i e j obowiązująca w R z e s z y zasada, ż e n a u k a , która n i e służy życiu n a r o d u , jest z b y t ­ kowną, jeśli n i e zbyteczną. A u t o r zamierzał zapełnić lukę, jaką z d a n i e m jego b r a k m e t o d o l o g i i w nauce e t n o l o g i i , która o d czasów stanowi Grabnera uczyniła w i e l k i e postępy i nasunęła dużo n o w y c h zagadnień; d l a rozwiązania i c h n i e p o m o g ł y dotychczasowe wyraża, g d y ż n i e s p r e c y z o w a n o logii przede nowanego w swej książce j a k się problemów. O d c z u w a o n w e t n o ­ w s z y s t k i m konieczność b a r d z i e j ścisłego, myilenia i jednolitych, Zapowiada .recepty", dokładnie wydanie zdyscypli­ określonych oryginalnego pojęć. sądu w d z i e ­ d z i n i e h i s t e r i i e t n o l o g i i i stąd c z ę ś c i o w o nową ocenę osobistości ważnych d l a n a u k i W wyniku dotychczasowa rycznymi etnologicznej. swych badań, którymi się d z i e l i , w y k a z u j e że a n t y t e z a między n a u k a m i p r z y r o d n i c z y m i a h i s t o ­ nie m a żadnego znaczenia metodologicznego (sic! s t r . 9 1 ) . B i o l o g i a i h i s t o r i a stanowią całość nierozłączną, należą d o s i e b i e . „ P r o c e s właśnie naszej w i e d z y — pisze c h o d z i p o n a d t y m podziałem". autor — prze­ �349 Terminologia Miihlmann'a jako jego W e wstępie książki a u t o r zaznajamia logią, jaką wykładnik poglądów czytelnika z termino­ posługuje się w swej książce. Z a z n a c z a , ż e odstę­ p u j e t u t a j o d panującego dotąd poglądu, który p o j m u j e j a k o s t u d i u m n a d t w o r a m i k u l t u r o w y m i t z w . ludów Zakreśla j e j z n a c z n i e szersze granice, grafię w s z y s t k i c h ludów, także t z w . Uważa dalej, że słowo m i o t u , którym się zajmuje wie całości zagadnień włączając etnologię pierwotnych. do niej etno­ cywilizowanych. „kultura" na nauka etnologii, etnologicznych, oznaczenie przed­ nie obejmuje właści­ gdyż zdaniem mieszczą się w t y m pojęciu a n i z j a w i s k a autora nie społeczno-psychicznego k o n t a k t u , zrzeszenia a n i zespołu e t n o s u , j a k o całości. T e z ą podstawową t e j książki jest, że całą działalność, c z y n ­ ności i t w o r y sunku człowieka można ująć j e d y n i e j a k o s t r u k t u r y ludzi i i c h środowiska. wzajemnego Struktura sto­ zakłada p e w n e określone ukształtowanie l u d z i i p e w n e określone ukształ­ towanie środowiska; oba zaś w sposób właściwy są sobie podporządkowane. Ponieważ zaś człowiek, j a k o „organizm o b d a r z o n y uczuciem w o l n o ś c i " i stąd h i s t o r y c z n y , nie s t o i w przeciwieństwie d o czło­ w i e k a „naturalnego" a l b o b i o l o g i c z n e g o , l e c z jest z n i m utożsa­ m i o n y , d l a t e g o w pojęciu M i i h l m a n n ' a e t n o l o g i a uką zarówno historyczną, j a k i biologiczną, uwzględnia o b i e s t r o n y , jest Człowieka technicznych ze s z t u k i , mitów, można społecznych określa j a k o środowisko h i s t o r y c z n e itd. zacją" sensu czyli celu; czyli nadawaniem temu, z jego tworów: ukształtowanego, Wszystkie te rzeczy s w y c h t w o r a c h znamię j a ­ z w i e się t o u M i i h l m a n n ' a „strukturystruktury. Wspomniane t w o r y są zara­ z e m f u n k c j o n a l n y m i , t j . w y n i k i e m w z a j e m n e g o wpływu i środowiska. Wzgląd u k a z u j e się s t a t y c z n i e W że człowieka, który wpływa n a nie c z y n n i e , wyciskając n a w s z y s t k i c h kiegoś poznać krajobrazu przez niego form w i n n a być n a ­ dzięki etnologią. historycznego narzędzi, i funkcjonalny człowieka oddaje dynamicznie t o , co jako struktura. myśl p o w y ż s z e g o określa etnologię j a k o wiedzę o funk' �350 cjach i strukturach storycznego ustosunkowania się człowieka Najwyższą środowiska. do jego hi­ zaś formą historyczną tego s t o s u n k u jest „ e t n o s " — l u d . W s z y s t k i e t w o r y działalności l u d z k i e j r o z p a t r u j e a u t o r z p o d ­ wójnego p u n k t u : intencjonalnego — obejmuje zagadnienie t w o r u , formy, przejawu Wzgląd i funkcjonalnego. Intencjonalny i d e o l o g i i , celowości, z n a c z e n i a danego działania i życia s p o ł e c z n e g o . funkcjonalny natomiast zwraca uwagę na zadanie p r z y s t o s o w a w c z e , na samą czynność, ale także i n a rozwój i h i ­ storię. A u t o r rozróżnia związki f u n k c j o n a l n e r ó ż n e g o rzędu, j a k społeczeństwo, k u l t u r a i l u d , j a k o formę najwyższą. C e l e m n i m e t n o l o g i i jest u t w o r z e n i e Odnośnie do terminu teorii o ostat­ „etnosie". „kultura", a u t o r wyłącza z niego t z w . kulturę materialną, której w o l i nadać m i a n o „ c y w i l i z a c y j n e g o wyekwipowania" (uposażenia), chociaż p r z y z n a j e , g o r z e c z o w o oddzielić o d k u l t u r y . cywilizacyjne uposażenie ż e n i e można I w podobnym do kultury, m a się stosunku jak zdaniem autora rozwój d o h i s t o r i i . Z a m i a s t używanego dotąd t e r m i n u „ t w ó r k u l t u r o w y " , który rzekomo n a s u w a pojęcie o a t o m i s t y c z n y m rowych, wprowadza zlepku zjawisk kultu­ a u t o r słowo „rys k u l t u r o w y " , w z g l ę d n i e zja­ wisko kulturowe, Ludy ziemi dzieli na trzy grupy: d n i e i p i e r w o t n e , c z y l i n i e posiadające kacji Muhlmann'a zawiera dem cywilizacyjnego l u d y zachodnie, pisma. W się z a r a z e m s t o p n i o w a n i e tej wscho­ klasyfi­ p o d wzglę­ wyekwipowania. Geneologia kierunków etnologicznych Przechodząc w d r u g i e j części d o nakreślenia z a r y s u dziejów na­ u k i e t n o l o g i i , oryginalność swoją zaznacza M u h l m a n n n a j p i e r w w w y ­ b o r z e poprzedników, którzy z d a n i e m j e g o t o r o w a l i d r o g ę szej e t n o l o g i i . Największego runku funkcjonalnego, etnologa w i d z i w P o s e j d o n i o s i e (135 — 5 1 p . C h r . ) który, j e d e n z n i e w i e l u p i s a r z y błędu i d e a l i z o w a n i a przypisuje dzisiej­ starożytności i t o już k i e ­ obcych Posejdonios starożytnych, umiał ustrzec ludów. Całą wynalazczość pierwiastkowi duchowemu, się człowieka który „w �351 człowieku j e s t c z y m ! n a j l e p s z y m " . pociągać Posejdonios raczej rzymski widzi rzekomo nicy cywilizacyjnej morskimi. wynika, Z że M i i h l m a n n ' a j e d n a k zdaje w k r w i dziedzicznej główny c z y n n i k , róż­ między l u d a m i barbarzyńskimi a śródziemno­ tekstu raczej zaś Posejdoniosa, środowisko sejdonios uwagę na t o , że pewne z jakiegoś się pomyślnie. P o s e j d o n i o s jaki geograficzne o r g a n i z m u l u d z k i e g o i ilość p o s i a d a n e j k i e , pochodzące przytacza W autor, w p ł y w a n a budowę k r w i . T r a f n i e zwrócił P o ­ g a t u n k i zwierząt i g r u p y l u d z ­ środowiska, t y l k o w n i m rozwijają także poruszył już z a g a d n i e n i e , wypłynie d o p i e r o w w . X V I I I , c z y c y w i l i z a c j a skonala się ze w z g l ę d u n a t o , ż e tenże p i s a r z które rzeczywiście u d o ­ człowieka? średniowieczu n i e dostrzegł a u t o r n i k o g o , k t o położyłby jakieś zasługi n a p o l u e t n o l o g i i . Jeśli n i e zawsze słusznie n a z y w a się o n o „ c i e m n y m " — p i s z e a u t o r - t o j e d n a k d l a e t n o l o g a w i o k r e s baśni, bajek opowiadaniach waczne, o „potworów", którymi l u d a c h niechrześcijańskich. nienormalne, średniowieczu i paradoksalne, etnograficzne się T y l k o t o , co d z i ­ budziło w chrześcijańskim z a i n t e r e s o w a n i a . I t o także zainteresowało M i i h l m a n n ' a w t y m o k r e s i e , który rystykę etnologii średniowiecza sięgnął do dowiedziałby baśnie wypełniały ważne, wartościowe opisy się bez jedynie charakte­ Plischke- G d y b y zaś czy­ uprzedzenia, że n i e t y l k o etnologiczne odkrycia po książki g o , cytując z niej t y l k o rozdział o „monstrach". tał R i c h t h o f e n a , stano­ karmiono w w średniowieczu, ale p o ­ etnologiczne, porobione przez m i ­ sjonarzy w . X I I I : Jana de C a r p i n i , R u i s b r o c k a o A z j i Środkowej, w w . zaś X I V O d e r i c a z Pordenone t y l k o n a j b a r d z i e j zasłużonych z d a n i e m „Chrystocentryczny mann'a w zrozumieniu o I n d o n e z j i , b y wspomnieć Richthofena. przesąd" przeszkadzał i ujęciu pierwiastka zdaniem religijnego Miihl­ u ludów p i e r w o t n y c h , które uważano za p o m i o t piekła, n i e — l u d z i . Wy­ niszczyć je, uchodziło za dzieło chrześcijańskie. Kapłani k a t o l i c c y osądzali t a k i c h n p . I n d i a n jako T e n d u c h chrześcijańskiego prawie niegodnych średniowiecza, nawrócenia. uważający ludy po­ gańskie za i s t o t y niższego rzędu, kierował robotą zbrodniczą k o ­ lonizatorów hiszpańskich n a b u l l a Pawła i angloamerykańskich. D o p i e r o o f i c j a l ­ I I I , objaśniająca, że I n d i a n i e są prawdziwymi �352 ludźmi „zdolnymi d o przyjęcia w i a r y k a t o l i c k i e j i samkramentów", kładzie podstawy pod misyjną I odtąd d o p i e r o - m ó w i ciwemu duchowi pracę n a d d z i k i m i ludożercami. M i i h l m a n n — choć p o w o l i , i „ w b r e w właś­ chrześcijańskiego d o g m a t u " , musiały wzrastać wiadomości e t n o g r a f i c z n e , z b i e r a n e p r z e z pracujących m i s j o n a r z y (str. 19). Oryginalność p o g l ą d ó w a u t o r a w t y m p u n k c i e o d b i e g a za d a ­ leko o d poziomu pracy t y m miejscu, nie były n a u k o w c a , b y się z n i m i rozprawiać na Zaznaczamy nigdy t y l k o , że krzyżackie m e t o d y wyrazem właściwego d o g m a t u o równości w s z y s t k i c h l u d n i . rów h i s z p . czy a u g l o a m . m i e c z e m , t o właściwie szla po d l itego, ducha Jeżeli linii misyjne chrześcijańskiego praca metod kolonizato­ szerzenia krzyża że u p o d s t a w j e j tkwił niechrześc. o nierówności ludów. dogmat P r a w d z i w i e chrześcijańskie m e ­ t o d y m i s y j n e w s k a z y w a l i i wskazują dotąd misjonarze-męczennicy, którzy raczej k r e w swoją o d d a w a l i , w z o r e m C h r y s t u s a , niż cudzą przelewali. Decydujące znaczenie lej—posiada przełom d l a e t n o l o g i i — pisze M i i h l m a n n duchowy w okresie da­ tzw. historyzmu w Europie. Przyznawszy prawdziwego jezuicie logii i etnologicznego etnologicznej socjo­ badar.ia r c l i ^ i j , ze względu n a m e t o d y c z n e podejście w b a d a n i a c h , późniejszych: l . a f i t a u z w . X V J I I p r a w o d o tytułu e t n o - o g a , a n » w e t założyciela widii cyklicznego w r.im poprzednika przebiegu kultur dwu teoryj (głoszonego przez V i c o ) i wtórnej prymitywności (przez M e i n e r s a ) . Możliwości wojowe, jakie nab-os ': t o " e t y i : - . ' e 1 zostały z r e a l i z o w a n e p w w. X V I I I Lali b u roz­ nauce e t n o l o g i i , n i e p o w o d u s i l r e g o wpływu f i l o ­ z o f i i s y s t e m u Rousseau, kłócącrj się z rzeczywistością. Z przodującego dotąd stanowiska F r a n c j a miejsca N i e m c o m . N a z w ska j . R stera 1787 jego syna, do laiO. w etnologii ustępuje Forstera, Jerzego For­ M e i n e r s a i H e r d e r a o maczają nową e p o k ę o d Poszczególni autor/y reprezentowali rozmaite p u n k t y p a t r z e n i a . M e ners rer.uez- ntuj.-.cy k ' e r u n e k s o c j o l o g i c z n o p s y c h o l o g i c z n y i n t e i e - u j e M i i h l m a n n ' . * raczej ze względu na j e g o koncepcje rasowe, Meiners b o w k n wyprzedza w swych teoriach o szkodliwym wyniku mieszania się ras nierównie szlachetnych �353 poglądy G o b i n e a u . L u d y słowiańskie z a l i c z a raczej d o ras n i e e u ­ r o p e j s k i c h . Emancypując się zaś s p o d krępującej o monofiletycznym wości n a u k o w e j , pochodzeniu nauki biblijnej ludzkości, dał d o w ó d postępo­ chociaż późniejszy nawrót n a u k n y c h d o n i e j będzie M u h l m a n n również stosunku d o b i b l i i . Większe znaczenie uważał antropologicz­ j a k o postęp w dla etnologii posiada idea M e i n e r s a o wtórnej prymitywności niektórych ludów, zresztą j e g o prace właściwie etnologiczne są b e z wartości — przyznaje sam Muhlmann. Gruntownością i głębią przewyższa M e i n e r s a — J . R. F o r s t e r . Ze swego przyrodniczego stanowiska podkreślił konieczność uwzględnienia w b a d a n i a c h e t n o l o g i c z n y c h środowiska, ale r ó w n o - , cześnie zwrócił p i e r w s z y uwagę n a z n a c z e n i e t r a d y c j i d l a postępu k u l t u r y ludów. S y n j e g o J e r z y p o d c h o d z i d o zagadnień ze s t a n o w i s k a f i l o z o f i c z n e g o . Wskazuje na m o t y w szczęścia w s e r c u l u d z k i m , j a k o sprężynę p s y c h i c z n o - k u l t u r o w e g o w y w a n i a się człowieka, wicznej walce martwota. Prócz przystoso­ którego życie polega wszędzie n a usta­ różnych sił i dążności złego i dobrego. bardziej rozwojowych w kierunku Bez t e j w a l k i zapanowałaby w świecie l u d z k i m znaczenia nowy, przewodnictwo tradycji jednostek podkreśla jeszcze c z y n n i k wybitnych. nie t y l e ze s t a n o w i s k a k o s m o p o l i t y c z n e g o Interesują g o ludy w i e k u oświecenia, i l e r a c z e j j a k o i n d y w i d u a l n e całości o odrębnych, właściwych sobie wartościach. Herder—romantyk krywca ludowości, posiada w etnologii znaczenie niezmąconej p r z e z cywilizację Umiał też budzić w i n n y c h z a c i e k a w i e n i e ludowością jako o d ­ europejską. i jej umi­ łowanie. M u h l m a n n uważa H e r d e r a za założyciela n a u k „ d u c h o w y c h " w odróżnieniu o d „ p r z y r o d n i c z y c h " . T e n rozdział między n a u k a m i , j a k i wprowadził o k r e s r o m a n t y z m u , oznacza z d a n i e m M t i h l m a n n ' a — m i m o zasług H e r d e r a , o k r e s p e w n e g o sparaliżowania i o p ó ź n i e ­ nia w r o z w o j u e t n o l o g i c z n e g o W syntezie metody myślenia. Forstera i H e r d e r a leżały, M i i h l m a n n ' a możliwości d a l s z e g o r o z w o j u e t n o l o g i i . zdaniem Tymczasem wziął g ó r ę j e d n o s t r o n n y prąd h e r d e r o w s k i , badając g ł ó w n i e „ d u ­ cha l u d o w o ś c i " , Lud, T. XXXVI w c z y m schodził łatwo n a t o r y s u b i e k t y w i z m u . 23* �354 Połączenie pojąć" „ r a s y " i „ h i s t o r i i " u E d w a r d s a b y ł o wła­ ściwie n a u k o w y m p u n k t e m wyjścia d l a p r a c T o w a r z y s t w a g i c z n e g o w Paryżu. jącym znaczenie O s t a t n i m w y n i k i e m t y c h studiów, Etnoloposiada­ najwyższe, t o dzieło G o b i n e a u o „nierówności ras l u d z k i c h " . Odkrycia Darwina wysunęły t r o p o l o g i c z n e , pozostawiając Ze zjawieniem szczyty. na plan pierwszy nauki a n ­ etnologię n a b o k u . się A . B a s t i a n a osiąga e t n o l o g i a Romantyczną ideę o „duchu ludowości" najwyższe rozbudowuje o n w s o c j a l n o - psychologiczną teorię o e l e m e n t a r n i e psyche ludów jednakowej p i e r w o t n y c h , p o materiał zaś sięgnął d o e t n o g r a f i i w s z y s t k i c h ludów i czasów, d o h i s t o r i i w ścisłym z n a c z e n i u i d o systemów f i l o z o f i c z n y c h . Podobne zjawiska k u l t u r o w e u rozmai­ t y c h ludów objaśnia B a s t i a n głównie psychologicznie. zapożyczeniach wydawała i migracjach kultur Teoria m u się o przed­ wczesną i n i e dość udowodnioną. W czasie, kiedy B a s t i a n uniezależnił w N i e m c z e c h etno­ l o g i ę o d i n n y c h n a u k , w A n g l i i jej s z y b k i rozwój o d b y w a się n a podłożu p o z y t y w i s t y c z n e j przedstawicielem socjologii Comte'a,. był B e l g i j c z y k niej a r y t m e t y c z n e j " , której krańcowym Q u e t e l e t , ze swoją teorią przy pomocy „śred­ której usiłował w sposób m a ­ t e m a t y c z n y ujmować z j a w i s k a społeczne. Ideą z a s t o s o w a n i a t y s t y k i socjalnej ( t z w . k r y t e r i u m s t a t y s t y c z n e ) sta­ usiłował o n w s p o ­ sób m a t e m a t y c z n y ujmować z j a w i s k a społeczne. T e o r i a D a r w i n a o r o z w o j u ludzkości społecznych uzdolnień dzięki p r z e z niektórych b a d a c z y jako wyniku d o b o r o w i , przeszczepiona rozwoju została w dziedzinę n a u k e t n o l o g i c z n y c h w f o r ­ m i e k r y t e r i u m o d o b o r z e , względnie w y b i j a n i u się j e d n o s t e k u l u ­ dów p i e r w o t n y c h . Zależne o n o jest o d rozmaitej i d e o l o g i i wartościowania u różnych ludów, stąd konieczność storycznego czyli badania h i ­ tej i d e o l o g i i u danego l u d u , w obrębie którego o d ­ b y w a się d o b ó r . Odpowiedniość t a j e s t z a t y m czymś w z g l ę d n y m a nie bezwzględnym, dlatego potrzeba i przyrodniczego. studium i historycznego O t o stały r e f r e n M i i h l m a n n ' a , którym • kończy i t e n ustęp o D a r w i n i e . ; W ł a ś c i w y m k l a s y k i e m e w o l u c j o n i z m u w e t n o l o g i i był E d . T y lor (1832—1917). Niższe cywilizacje rozwijają się według n i e g o zawsze w p o d o b n y sposób n a zasadzie p r a w postępu i j e d n a k o - J �355 wości n a t u r y l u d z k i e j podkreślanej przez A . B a s t i a n a . Przytem j e d n a k z w r a c a T y l o r uwagę n a zetknięcia^ k u l t u r o w e i rozszerza­ nie się k u l t u r ; g ł ó w n e j e d n a k z n a c z e n i e T y l o r a p o l e g a n a w p r o ­ wadzeniu do etnologii teorii tzw. kryterium „przeżytków". Ro­ z u m i e p r z e z n i e t w o r y k u l t u r o w e , które w przeszłości były b a r ­ dzo rozpowszechnione, dzisiaj zaś t y l k o g d z i e n i e g d z i e znaleźć. teorię Animistyczną r a c j o n a l i z m u czysto można j e T y l o r a uważa M u h l m a n n za twór europejskiego pochodzenia. Ideę e w o l u c j o n i z m u z a s t o s o w a n o p r z e d e w s z y s t k i m w d r u g , p o owie w. X I X do konstrukcji socjologicznych o powstaniu i roz­ w o j u małżeństwa i r o d z i n y . Początek dała t e o r i a „ n i e z r ó ż n i c o w a nia" Bachofena, przedmiot którą agitacji rozwinął etnologicznie propagandowej Morgan. rozpowszechnili ją Jako Engels, B e b e l i i c h z w o l e n n i c y . N a t y c h przesłankach bazował k i e r u n e k bio-organicystyczny w s o c j o l o g i i i e t n o l o g i i d o końca w i e k u X I X , b y w końcu przejawić jako się w teorii L. Frobeniusa o kulturach o r g a n i z m a c h niezależnych o d i c h n o s i c i e l i . Ratzla ocen'a o j e g o znaczenie niż e t n o l o g a M u h l m a n n u j e m n i e , zwłaszcza w etnologii. W i d z i w n i m raczej jeśli chodzi antropogeografa w e właściwym słowa z n a c z e n i u . Z a r z u c a m u , ż e n i e uwzględnia zupełnie m o m e n t u b i o l o g i c z n e g o , ukazując człowieka t y l k o w p r z e s t r z e n i . Niesłusznie, z d a n i e m M i i h l m a n n ' a , w i d z i k i e ­ runek kulturalno-historyczny w Ratz'u - s w e g o poprzednika. Nie do Grabnera, historyka kultury, lecz do Fridericiego, historyka p o l i t y k i i państwowości, t r z e b a przeprowadzić linię rozwojową o d Ratzla. A j e d n a k p r z y z n a j e cił uwagę na związek M u h l m a n n , że R a t z e l p i e r w s z y z w r ó ­ wzajemny pewnych tworów k u l t u r o w y c h , r o z s i a n y c h p o różnych o b s z a r a c h g e o g r a f i c z n y c h , się w z a r o d k u k r y t e r i u m Frobeniusa kryterium ilościowe Oryginalność a u t o r a w o c e n i e ważącym j e j p o t r a k t o w a n i u . maczy się urazem nad t y m podobno rzystwie. Jeżeli sam jednak szkoły kryło kulturalno historycznej. t e j o s t a t n i e j ujawniła się w lekce­ C z ę ś c i o w o j e s t t o zrozumiałe i tłu­ psychicznym rąk", w które przeszła w czym jakości, względnie r o z s z e r z o n e później, etnologia Grabner, Miihlmann'a do z „klerykalnych Kolonii do Wiednia. że „klerykalny" się znalazł w t a k i m Lafitau Bolał towa­ umiał b y ć m i m o m i s j o n a r s k i e g o s w e g o powołania p r z e d m i o t o w y m i p i e r w s z y r z u - �356 cił zasady p o d b u d o w ę m e t o d o l o g i i e t n o l o g i c z n e j , j a k t o z u z n a ­ n i e m podkreśla s a m Miihlmann, to trudno zrozumieć lekcewa­ ż ą c e s t a n o w i s k o a u t o r a w s t o s u n k u d o W . S c h m i d t a , założyciela szkoły wiedeńskiej. M o ż n a n i e podzielać czyichś p o g l ą d ó w czy światopoglądów, wskazać n a b r a k i i słabe s t r o n y jakiegoś s y s t e ­ m u , ale n a u k a p r a w d z i w a szanuje k a ż d e g o s u m i e n n e g o badacza, pracującego m e t o d y c z n i e , t y m b a r d z i e j , jeśli jakaś d z i e d z i n a kowa zawdzięcza obfitego świat pracy i cennego danego materiału. A nau­ badacza zebranie i uratowanie jako takiego właśnie uczcił n a u k o w y w E u r o p i e i w A m e r y c e , bez różnicy szkół i p o ­ glądów, W . S c h m i d t a — w j e g o j u b i l e u s z o w y m d n i u 7 0 - c i a u r o d z i n , na parę d n i p r z e d „ A n s c h l u s s e m " ( p a t r z „ P r z e g l . 1938, VI). Z pewnością większe zasługi ma W . S c h m i d t , niż M e i n e r s , o którym Miihlmann rozpisał, p o d c z a s g d y założycielowi szkoły l e d w i e parę l i n i j e k d r o b n e g o pił n i e u c z c i w i e , Powszechny" dla etnologii tak szeroko wied. się poświęcił za­ d r u k u . Z p u n k t u n a u k o w e g o postą­ nie zaznaczywszy w p r z e d m o w i e , że jednak po G r a b n e r z e a p r z e d M u h l m a n n ' e m ukazały się w języku n i e m i e c ­ k i m d w i e prace poświęcone zagadnieniu m e t o d o l o g i i nej; jedna G . v . Bulcka, C e c h u j e ją właśnie t o , o druga co W . Schmidta w etnologicz­ roku 1937. a u t o r o w i , j a k zaznaczył w p r z e d ­ m o w i e c h o d z i : z d y s c y p l i n o w a n e , ścisłe myślenie i określone pojęcia. — M o ż e d l a t e g o t a k obszedł się z W . S c h m i d t e m , iż n i e podzielał p o g l ą d ó w j e g o , według których s p r a w d z i a n e m wartości nauko­ w e j jakiejś t e o r i i jest j e j b i o l o g i c z n a użyteczność d l a l u d u , „roz­ miękczający zdaje zaś kości o b j e k t y w i z m s z k o d z i " . Z t e g o także się p o w o d u , chcąc po koleżeńsku ocalić pierwszego szkoły wiedeńskiej F u r e r a v o n H a i m e n d o r f asystenta o d podzielenia losu j e g o mistrzów, w y d o b y ł o d n i e g o w r o z m o w i e p r y w a t n e j „zapar­ cie s i ę " t e o r i i k r ę g ó w k u l t u r o w y c h i rehabilitował g o w o b e c c z y n ­ ników m i a r o d a j n y c h w p r z y p i s k u ( s t r . 1 9 7 ) . Zbyt śmiałe wypowiada j a k o b y już s t a n o w c z o Miihlmann zakończyła twierdzenie (s. 2 4 5 ) , się w e t n o l o g i i e p o k a h i s t o r y - z m u R a t z l a i G r a b n e r a w s t y l u szkoły wiedeńskiej. W r. 1940, c z y l i w d w a lata p o u k a z a n i u się książki M i i h l m a n n ' a , ukazało w Niemczech opracowanie etnologiczne A f r y k i d l a celów się kolo­ n i a l n y c h . I r z e c z c i e k a w a , ż e część e t n o l o g i c z n a t e g o z b i o r o w e g o �357 dzieła wyszła szkoły wiedeńskiej czarnego spod lądu pióra nie funkcjonalisty, lecz B a u m a n n a , który kreśli obraz zwolennika etnologiczny n a zasadzie „ k r ę g ó w k u l t u r o w y c h " i „kultur za­ sadniczych". Jedynie u p r a w n i o n y m i zdawałaby się w e d ł u g M i i h l m a n n ' a k i e r u n k a m i w e t n o l o g i i są dzisiaj f u n k c j o n a l i s t y c z n y i t e o r i a a m e ­ rykańska o o b s z a r a c h k u l t u r o w y c h . Ten „ o r y g i n a l n y " , b y użyć określenia s a m e g o M i i h l m a n n ' a , zarys dziejów n a u k i e t n o l o g i i , j a k i poznać j e g o poglądy, t e n d e n c j e przyjdzie W świetle i c h n a m łatwiej zrozumieć część systematyczną j e g o dzieła. Biologizm W kreśli w U cz., pozwolił n a m i uprzedzenia. i historyzm u Muhlmannn'a r. 1 9 3 6 ukazała się o b s z e r n a p r a c a t e g o s a m e g o a u t o r a p o d tytułem „Rassen—und V o l k e r k u n d e " . Uzasadniając w p r z e d ­ m o w i e jej aktualność, w s k a z u j e n a wielką wartość b i o l o g i c z n e g o u j m o w a n i a „tak z w a n y c h n a u k d u c h o w y c h , społecznych i k u l t u ­ r o w y c h " , który t o kąt p a t r z e n i a podkreśliła z n a c i s k i e m n i e m i e c ­ ka p a r t i a s o c j a l n o - n a r o d o w a . Pożądanym byłoby zatem—pisze a u t o r — b y pojawiła się książka, która b y odpowiadając t e j i d e i , przedstawiła wielką syntezę człowieka [i środowiska. wienie" takie dziny do przekraczało b y r a m y i g r a n i c e j e d n e j t y l k o d z i e ­ naukowej, — po antropologii, materiał socjologii, bowiem psychologii, gii, historii, prehistorii i ludoznawstwa, b y oglądać się na g r a n i c e mówiąc już „Przedsta­ o między zasadniczym musiano by etnologii, sięgnąć archeolo­ dlatego autor nie pojedynczymi rozróżnieniu nauk mógł n a u k a m i , nie przyrodniczych i humanistycznych (duchowych). N a t a k i e t w i e r d z e n i e M i i h l m a n n ' a można się z g o d z i ć , p o d z i ­ wiając g i g a n t y c z n y , nający nieco witalny rozmach bohatera „człowieka przedsięwzięcia, p r z y p o m i ­ skończonego" Papiniego. W s w e j „ M e t h o d i k " p o s u w a się M u h l m a n n j e d n a k o d t a m t e g o t w i e r ­ d z e n i a o „salto m o r t a l e " d a l e j , kiedy udowadnia w cz. H I , ż e t y c h g r a n i c , a n i t e g o z a s a d n i c z e g o rozróżnienia w o g ó l e n i e m a , a t e r m i n y „nauki p r z y r o d n i c z e " , „ d u c h o w e " — t o m e t a f o r y bez zna­ czenia m e t o d o l o g i c z n e g o . I powołuje się na sytuację naukową �358 dzisiejszą, która przyrodniczego ujawnia do tendencje dziedziny do wprowadzenia nauk duchowych. myślenia Równocześnie w s k a z u j e , ż e i d o n a u k p r z y r o d n i c z y c h wcisnęły się e l e m e n t y „hi­ s t o r y c z n e " , zwłaszcza b a d a n i e środowiska, które uwzględnia d z i ­ siaj i b i o l o g i a i z o o l o g i a , badając życie rząt i i c h gatunków w kontekście poszczególnych środowiska. zwie­ W n o s i ć b y stąd można, ż e M i i h l m a n n uważa już za pracę historyczną, g d y p r z y ­ rodnik bada poszczególne okazy, klasyfikuje i pyta o stosunek do j e s t i n n e . T y m się tłumaczy przyrodnicze określa Miihlmann'a, że nauki tylko prawidłowość Dlatego powiedzenie zjawisk etnologia jest jest zjawiskami W pewna, nauką w przyrodniczych, historii prawdopodobna. prawa jest zaś historyczną, o i l e p o j e d y n c z e można t y l k o z p e w ­ n y m prawdopodobieństwem przewidzieć. p r z y r o d n i c z e r a m y , w których historyczne. naukach przyrodniczą, g d y określa etnologicznymi; w granicach t y c h praw zdarzenia stanowią zestawia, n i e różnią się metodą o d h i s t o r y c z n y c h , l e z p r z e d m i o t e m i s t o p n i e m pewności. rządzące i c h cechy, środowiska, które d l a k a ż d e g o Otoczenie, rozgrywają Środowisko t a k pojęte bada e t n o l o g metod przyrodniczych, geograficznych, środowisko się z j a w i s k a przy pomocy b o t a n i c z n y c h c z y też z o o ­ l o g i c z n y c h . Obowiązkiem zaś e t n o l o g a , który z a m i e r z a ująć cało­ kształt przejawów życia d a n e g o l u d u , będzie poznać się t o d a m i t y c h poszczególnych j e d n a k w i n i e n posiadać storycznego, istoty dziedzin naukowych. dobrze z me­ Oprócz tego opanowaną metodę b a d a n i a h i ­ s k o r o z a d a n i e m j e g o głównym j e s t p o z n a n i e faktów „niezdeterminowanej w działaniu", ale „zdeterminowanej" p r z y r o d n i c z o przez środowisko. Z a m i a s t więc pozostać p r z y t e r m i n i e j a s n y m , którego a u t o r użył w cz. I I , iż e t n o l o g i a j e s t syntezą F o r s t e r a i H e r d e r a , scaleniem nauk czyli przyrodniczych i historycznych w poznaniu w y ­ czerpującym życie jakiegoś l u d u , z a c i e m n i a tę jasność w cz. I I I mętnym z a c i e r a n i e m g r a n i c pomiędzy o b u n a u k a m i . Wreszcie gdyby prawdziwe n a u k i n i e różnią się metodą, opracowywania nauk i specjalnej było metody dla etnologii, przyrodniczych i historycznych stosowane. twierdzenie t o p o c o właściwie cały są autora, je20 skoro precyzyjnie że trud metody obrobione �359 Omawiając następnie z a g a d n i e n i e mann na stanowisku przedmiotowości fikcyjnej. staje obiektywności teorii poznawczej Vaihingera, Oryginalnie jednak Muhl­ czyli teorii godzi się o n a u M u h l m a n n ' a z filozofią egzystencjalną H e i d e g g e r s a . Z n o w u z a ­ t a r c i e g r a n i c y między pojęciu ontologią a p o z n a n i e m . Obiektywność w M u h l m a n n ' a t o n i e s t a n , a l e p r o c e s , w którym się p o d m i o t poznający i p r z e d m i o t p o z n a w a n y . zmienia N i e chodzi o rze­ czywistość świata zewnętrznego, a l e o ż y c i e c z y l i s t o s u n e k nizmu d o środowiska. Zwie to orga­ a u t o r zasadą w z a j e m n e g o o b ­ jaśnienia. Biologicznemu funkcjonaliście już c h y b a n a j m n i e j odpowia­ dać p o w i n i e n n i e ż y c i o w y f i k c j o n i z m . A u t o r l u b u j e się, j a k widać w dialektycznych paradoksach, czyli w „niezdyscyplinowanym myśleniu". Z kolei przechodzi d o omówienia zasad' metodycznych zdobywaniu tzw. raportu etnologicznego. zrozumienia w T u t a j rozróżnia kwestię o d k w e s t i i objaśnienia i rzeczywistości. Zrozumienie według M i i h l m a n n ' a o b e j m u j e w c z u c i e , się c z y l i przeżycie w s z y s t k i c h przejawów k u l t u r o w y c h , p o g l ą d ó w , umiło­ wań i t d . d a n e g o l u d u . P o d c i ą g a p o d t o także t z w . f i z j o n o m i c z n e rozumienie, które zwraca uwagę h a mimikę, przeżyciu m u s i nastąpić u badacza gesty. Po takim e t n o l o g i c z n e g o o d d a l e n i e się p s y c h i c z n e o d p r z e ż y t e g o z j a w i s k a , c z y l i k r y t y c z n e osądzenie g o . Zwie je M u h l m a n n gnomicznym W gnomicznym czyli rozumieniem. krytycznym ocenianiu faktów n i e przyczyn d a n e g o zja­ w i s k a . Wyjaśnienie z a t y m j a k b y „ o p r ó ż n i a " z j a w i s k o etnologicz­ ne o d p s y c h i c z n e j jego mieści się t z w . wyjaśnienie c z y l i o d k r y c i e treści, podając c z y s t o m e c h a n i c z n e uza­ s a d n i e n i e ( n p . p o w s t a n i e jakiegoś w y t w o r u k u l t . można objaśnić, opisując historyczny szczepu, b e z uwzględniania towarzyszyły). przebieg wędrowania d a n e g o w y t w o r u o d psychicznych p r o c e s ó w , które O p i e r a się t u t a j M u h l m a n n n a s y s t e m i e im Diltheya. Wyjaśnienie u s t a l a t y l k o w a r u n k i , w których p o w s t a n i e p e w n e g o zjawiska można przewidzieć z p e w n y m Muhlmannowi bardziej niż „ p r z y c z y n o w y " . R o z u m i e n i u matematycznym, jako podoba prawdopodobieństwem. się t e r m i n „funkcjonalny" zaś w t y m m i e j s c u funkcję w znacze­ stosunek wzajemnych zależności róż- �360 n y c h czynników składających się na p o w s t a n i e d a n e g o zjawiska. B a r d z o dobrą zaś w y p o w i a d a zasadę, k i e d y p o r u s z a kwestię teorii i faktu. Trzeba umiejętnie stawiać p y t a n i a w b a d a n i a c h , g d y ż w y n i k i c h j e s t t y l k o odpowiedzią n a t o , o c o i j a k b a d a c z p y t a . P o n i e w a ż zaś każdy b a d a c z zawsze coś „ z a m i e r z a " , c h c e , może łatwo w b a d a n i u dobierać, oczać czy mówiąc, pomijać, każdy co się czegoś co m u o d p o w i a d a , n i e nadaje d o j e g o t e o r i i . prze- Krótko n a u k o w i e c m i m o w o l i u l e g a jakimś e f e k t y w n y m pociągom czy uprzedzeniom, które mogą zabarwić s u b i e k t y w n i e j e g o b a d a n i a , a w następstwie i c h w y n i k . T r z e b a z a t y m kontroli rozumu czyli krytycznego samego. u s t o s u n k o w a n i a się d o s i e b i e * * P o t y c h wstępnych u w a g a c h n a t u r y o g ó l n e j , t y c z ą c y c h t e o r i i p o z n a n i a , p r z e c h o d z i M i i h l m a n n d o p o d a n i a praktycznych riów w wyborze etnol. faktów Te ostatnie dzieli kryte­ na dwie k a ­ tegorie. W myśl określenia e t n o l o g i i , j a k o n a u k i o życiu h i s t o r y c z - cznym etnosu, czyli badaniu stosunku (historycznego) ludzkiego do (historycznego) h i s t o r y c z n e g o życia j a k o świadomości n e g o życia j a k o organizmu środowiska, rozróżnia p r z e j a w y t e g o i przejawy tego historycz­ działalności. P i e r w s z e n a z y w a d a n y m i i n t e n c j o n a l n y m i , które e t n o l o g zbiera przy pomocy kryterium historycznego drugie ważkości; zwie d a n y m i f u n k c j o n a l n y m i , z d o b y w a n y m i przez badacza e t n . za pomocą k r y t e r i u m ( n a w r o t u ) p o w t a r z a n i a się. Na początku wszystkiego wyobrażenie o r z e c z a c h . które e t n o l o g p o w i n i e n odkryć czy i c h ośrodek, danej u jednostek nia, stoi logos, najpierw Należy grupy zbadać w d a n e j g r u p i e . go zaś szukać Musi natężenia n i e u większości społecznej, ale p r z e c i w n i e u mniejszości, wpływowych, przewodzących czarnoksiężnik, i d e a , myśl, w i e d z a , są właśnie t e i n t e n c j o n a l n e d a n e , c e n t r u m , miejsce najsilniejszego promieniowania. liczebnej To szaman). One (jak naczelnik plemie­ są t y m c z y n n i k i e m ważkim, który zaważy n a szali w p ł y w ó w . Stąd k r y t e r i u m ważkości. W się t e j w p ł y w o w o ś c i są oczywiście s t o p n i o w a n i a . o n o w społeczeństwie różnymi szczeblami Zaznacza w a r s t w społecz- �361 nycb, a etnolog p o w i n i e n j e w s z y s t k i e poznać. t y c h s t o p n i , p o z n a także właściwy Z zestawienia ośrodek, p r a k t y c z n i e j e d n a k p o w i n i e n si< z w r ó c i ć naprzód t a m , g d z i e z n a j d u j e się w s t o p n i u najbardziej j a k b y reprezentacyjnym, najczystszym, a n a u k a o bóstwach polynezyjskich więc z n a j d u j e się w s t a n i e np. najczy­ stszym u przedstawicieli arystokracji. U t y c h t o w a r s t w przodujących czy osób w p ł y w o w y c h o d ­ k r y w a e t n o l o g wiedzę o technice, gospodarstwie, k u l c i e i t d . są­ d y b n i c h , wyobrażenia, n i e zaś same czynności t e c h n i c z n e , g o ­ spodarcze, kultowe.,. O s o b y t e są n o s i c i e l a m i usystematyzowa­ n e j t e o r i i , p o g l ą d ó w i pojęć. W i e l e d a n y c h i n t e n c j o n a l n y c h k r y j e się w b a j k a c h , l e g e n d a c h , p o d a n i a c h i przysłowiach. Poznanie tego „logosu" wprowadza dopiero w emocjonalne wartościowanie i d e i w życiu ogółu i o t w i e r a w i d o k n a hierarchię wartości u d a n e g o ludu nezyjczyków, organizacji czy ( c z y t o z przewagą r e l i g i i , j a k u P o l y społecznej, jak u Australczyków, c z y g o s p o d a r c z e j s t r o n y , j a k u ludów w y s o k o - k a p i t a l i s t y c z n y c h ) . O jednym powinien powiedzenia samymi się słowami tutaj e t n o l o g pamiętać, ż e n i e zawsze w y ­ ludów o t y m , c o myślą, w naszej terminologii pokrywają się z t y m i ( n p . słowo i pojęcie, sztuka). Co pewne do powyższego zastrzeżenie. W kryterium ważkości tej formie, jak je należy autor podnieść przedstawia, d o b r e jest, jeśli c h o d z i o a k t u a l n i e panującą i d e o l o g i ę . A l e e t n o ­ l o g a przecież o b c h o d z i także k w e s t i a , c z y a k t u a l n a i d e o l o g i a j e s t właściwym d o r o b k i e m d a n e g o l u d u , czy może jest t y l k o n a r z u c o n a . czy By to w y n i k a z jego tradycji, zbadać, trzeba będzie n i e r a z sięgnąć raczej d o k r y t e r i u m nieważkości, d o t y c h w a r s t w najmniej wpływowych w bieżącym okresie. W i e d z a , myśl, pojęcie i wyobrażenie o technice, sztuce, kulcie, gospodarstwie n i e utożsamia się z czynnościami nymi, gospodarczymi, kulturowymi i t d . Te g ó t i ę faktów t z w . f u n k c j o n a l n y c h . c z e n i e t e dane, które „powracają" (np. fakt wtajemniczenia młodzieży Dla etnologa posiadają zna­ w różnych p r z e j a w a c h "życia przejawia się w życia społecznego, g o s p o d a r c z e g o i r e l i g i j n e g o ; p o s i a d a k i e f u n k c j o n a l n e zazębienia). technicz­ tworzą osobną k a t e - dziedzinie wielora­ Niezawsze dane intencjonalne w y - �362 rażają się w t e n s a m sposób w życiu; c z y l i p r z y s t o s o w a n i e się, d o n i c h f u n k c j o n a l n e może b y ć r o z m a i t e . Według ideologii da­ n e g o l u d u , n p jakiegoś a u s t r a l i j s k i e g o , może panować równość s p o ­ łeczna; ale w życiu 0 niej (kryterium ten s a m starzec ważkości), c i a c h j a k o o s o b a kierująca Stosownie d o swej australijski, występuje w opowiadający różnych okolicznoś­ (geruzja). teorii poznawczej, M u h l m a n n przecho­ dząc d o z a g a d n i e n i a t w o r z e n i a pojęć t y p o w y c h , pisze, że e t n o l o g j a k o h i s t o r y k może stawiać znaje; w rzeczywistości jedynie zaś hipotezy; prawda „zmyśla", objektywna z n a n a . Długi p r o c e s n a u k o w e g o b a d a n i a h i s t o r y c z n e g o sprawdzaniem wych poprzednich hipotez, poznawaniem „ w a r i a n t ó w " , z których t w o r z y h y p o t e t y c z n e następne b a d a n i e zmusza do na poznane wcześniej później, i o d w r o t n i e . nolog do prawdy objektywnej. Pojęcie powstaje typu W u poznane ten nie­ jest t y l k o coraz t o n o ­ typy. poprawki poprzedniego. sada w z a j e m n e g o objaśniania: że p o ­ pozostaje Każde Stąd za­ rzuca światło sposób zbliża się e t ­ Muhlmann'a przez stopniowe wypełnianie jakiegoś t e r m i n u etnologiczną treścią; n p . m a t r i a r c h a t . Odkrywam coraz więcej Jeżeli n a 9 dotąd ilość ( 4 ) z n a j d u j e się że j e s t typowo kazuje większą c e c h , które należą d o d a n e g o pojęcia. ustalonych znamion w jakimś matriarchalne. ilość tych m a t r i a r c h a t u średnia społeczeństwie, ich mówimy o n i m , G d y zaś i n n e społeczeństwo w y ­ cech, określamy je j a k o krańcowo matriarchalne. Punktem wyjścia będą t u k o n i e c z n i e pojęcia z terminologii kultury europejskiej. Przy zaczerpnięte stosowaniu jednak do z j a w i s k k u l t u r y ludów i n n y c h słownictwa e u r o p e j s k i e g o , t r z e b a j e będzie wypełnić inną treścią. B y ustalić jakiś t y p , t r z e b a uwzględnić d a n e i n t e n c j o n a l n e 1 f u n k c j o n a l n e . P i e r w s z e d l a t e g o , a b y ująć w s z y s t k i e c e c h y , które tworzą jedność logiczną; funkcjonalne wiążące w z a s t o s o w a n i u d o ż y c i o w e j zaś, a b y uchwycić nici, praktyki. T y p y tworzy etnolog z jednostek, na które m u s i rozłożyć d a n y k o m p l e k s z j a w i s k e t n o l o ^ i c z n y c h . A u t o r rozróżnia d w o j a k i e g o �363 rodzaju kompleksy: społeczne i k u l t u r o w e . S p o ł e c z n e się z p o j e d y n c z y c h i czynności. J e d n e mocą k r y t e r i u m ludzi; k u l t u r o w e zaś i drugie z poszczególnych jednostki etnologiczne „kształtu". Opiewa składają idei b a d a za p o ­ ono u Miihlmann'a w ten sposób: jeżeli jakieś z j a w i s k o e t n o l o g i c z n e p r z e d s t a w i a się w d a ­ nej c h w i l i b a d a c z o w i j a k o e l e m e n t , posiadający c e l o w y , organicz­ n y związek z i n n y m i , należy j e uznać za jednostkę etnologiczną. Jakże t e n cały ustęp o t w o r z e n i u t y p ó w wyraża, w i n n y c h słowach t y l k o , t o samo, rej autor tak kulturowych. jednostka się Przecież kulturowa jednolitego kompleksu. c o szkoła zarzeka jest i (I), na o sprawdzianem, społeczna organiczny Zaraz k u l t u r a l n o - h i s t o r y c z n a , któ­ mówi odkrywaniu „kręgów" że jakiś szczegół czy należy d o d a n e g o k o m p l e k s u związek pierwszych między stronach jednostkami swej tego metodologii określa W . S c h m i d t krąg k u l t u r o w y j a k o „ o r g a n i c z n e powiązanie wszystkich istotnie koniecznych kategorii kultury ludzkiej". M i i h l m a n n niesłusznie z a r z u c a , j a k o b y k r y t e r i u m ilościowe szkoły k u l t . hist, polegało na czysto statycznym zebraniu szej ilości s z c z e g ó ł ó w . to Jest z n i c h s y n t e z y , a w niej z n a l e z i e n i a odpowiedniego k a ż d e g o szczegółu. W c a l e j e d n a k n i e p o p r z e s t a j e n y m z g r u p o w a n i u faktów przede w jak najwięk­ jedynie warunek do utworzenia przestrzeni wszystkim o odkrycie organicznego i miejsca dla na mechanicz­ czasie, ale chodzi powiązania. I g d y b y zadał s o b i e a u t o r t r u d g r u n t o w n e g o p r z e s t u d i o w a n i a książki W . S c h m i d t a , t o p o p r z e c z y t a n i u r o z d z . „Philosophische G r u n d l a g e " n i e zarzucałby m u , j a k t o c z y n i n a s t r . 202, S c h m i d t wyobraża sobie p r z e j m o w a n i e iż W . k u l t u r u d a n e g o l u d u bez psychologii. Zapomniał t u zdaje się a u t o r o t y m , że j a k w b a d a n i u et- n o l . , t a k odnośnie d o z r o z u m i e n i a i o c e n y stemu kultury europejskiej i wmyślenie w t o , co p r z e c i w n i k chce W następnych należytej jakiegoś sy­ jest także p o t r z e b n e rozdziałach „wczucie się" powiedzieć. podaje M i i h l m a n n szczegółowe w s k a z a n i a j a k zbierać i n t e n c j o n a l n e d a n e o p o s z c z e g ó l n y c h p r z e ­ jawach życia: a więc o społeczeństwie, p r a w i e , i e l i g i i , g o s p o ­ d a r s t w i e , sztuce, h i s t o r i i i rasie. Znajdują się t u t a j d o b r e u w a g i , �364 Schematycznie z a t e m p r z e d s t a w i a się p o z n a n i e u Muhlmann'a jako życiowy proces, Założenie Założenie Przebieg a) biolog. etnolog. Organizm następująco: Z y c i e Środowisko Srod. Czł. h i s t . etnologiczne Ż y c i e hist. l u d u poznania: metodologicznie etnolog. technicznie: tksperyment z p. teorii poznawczej: proces objektywności zjawisko obce metodycznie: raport, ro­ z u m i e n i e i objaśnienie dialektycznie: rola trze­ ciego (synteza) p s y c h o l o g i c z n i e : przeżycie kształtu b) badanie sensu c) objaśniające d) typologicznie » statycznie: struktura, dane intencjonalne M »ł a) etnograf. dynamicznie: funkcja, dane funkcjonalne próżne miejsca wypełnianie próż. ) nych rmejsc ) ( > ) hypotetyczne typy j s , o w b) warianty m e , w z a o j d e a m . nego ob. jaśnienia które podawać s z c z e g ó ł o w o p r z e c h o d z i r a m y już i t a k s z e r o k i e g o omówienia. N a końcu t e g o rozdziału jeszcze raz zaznacza, ż e k o n i e c z n e j e s t , b y e t n o l o g poznał, j a k i t y p c z y p o s t a w a ż y c i o w a człowieka u c h o d z i za ideał w d a n y m społeczeństwie. się w t y m d a n e i n t e n c j o n a l n e . Jest t o zarazem przesiewane bywają u d a n e g o l u d u i d e e i Przechodzi funkcjonalnych. potem Tutaj grupy: pierwszo-drugo Pierwszorzędne do omówienia dzieli funkcje osoby. szczegółowego etnicznego danych życia n a t r z y i trzeciorzędne. dotyczą działalności poszczególnych D r u g o r z ę d n e odnoszą się d o działalności obyczajów, i urządzeń, się powstałych t y l k o obejmuje Mieszczą „ s i t o " przez które ze zgrupowania mianem „kultury". zwyczajów społecznego Psychologicznie osób. i te określa k u l - �365 turę j a k o s p e c y f i c z n y n i e t środowiska. system reakcji n a określony z a k r e s p o d ­ I d e o w o zaś j a k o f u n k c j o n a l n y całokształt o b y - czajów, zwyczajów i urządzeń. K w e s t i a t e r m i n o l o g i i jest z a g a d n i e n i e m k o n w e n c j i . wując j e d n a k z n a c z e n i e etymologiczne słowa Zacho­ „kultura" bardziej o d p o w i a d a m u pojęcie t w o r u , powstałego dzięki twórczości czło­ w i e k a , w p r z e c i w s t a w i e n i u d o dzieła, b ę d ą c e g o łania n a t u r y . wynikiem dzia­ C z ł o w i e k „kultywując" naturę, uzupełnia ją. Stąd odpowiedniejsze wydaje p o j m u j e kulturę jako życia l u d z k i e g o " . wiada, się określenie szkoły wiedeńskiej, która „trwałe Szerzej ż e k u l t u r a t o zespół zwyczajów, obyczajów, n y c h , obowiązujących k u l t u r a obejmowałaby zaspokojenie wszystkich potrzeb r o z p r o w a d z o n a t a sama d e f i n i c j a p o ­ idei, przekonań, uczuć, dążności, urządzeń i t e c h n i k i w y t w o r ó w m a t e r i a l ­ pewną grupę społeczną. W t e n sposób całokształt działalności twórczej człowieka, zmierzającej d o z a c h o w a n i a , u l e p s z e n i a i pomnożenia życia. T r z e c i o r z ę d n e f u n k c j e dotyczą działalności m y społecznej, jaką j e s t l u d , „ e t n o s " . najwyższej Wszystkie prace for­ etnolo­ g ó w muszą z d a n i e m M i i h l m a n n ' a zmierzać d o s t w o r z e n i a teorii 0 e t n o s i e , o p o w s t a w a n i u l u d u , o różnicowaniu się ludów. D o p o ­ z n a n i a l u d u t r z e b a znajomości j e g o k u l t u r y ; znać k u l t u r y b e z znajomości procesów n i e można zaś p o ­ zrzeszania się nego. Niemałą rolę o d g r y w a w t y c h z a g a d n i e n i a c h sowy. Zachodzi t y l k o pytanie, czy antropologia k r y t e r i a , b y stwierdzić w t y c h w y p a d k a c h , l o g zróżnicowanie ludów, społecz­ czynnik ra­ p o s i a d a dzisiaj g d z i e zauważa e t n o ­ także zróżnicowanie r a s o w e . Bardzo ważne m i e j s c e zajmuje język w d e f i n i c j i e t n o s u . W myśl p o w y ż s z y c h u w a g p r z y j m u j e M i i h l m a n n określenie l u d u p o d a n e przez S h i r o k o g o r o f f a: jest n i m g r u p a o m n i e j l u b w i ę c e j p o d o b n y m k u l t u r o w y m zespole, posiadająca t e n s a m język, tę sa­ mą wiarę w e wspólne p o c h o d z e n i e , ś w i a d o m o ś ć s w o j e j wspólnoty 1 ż y c i e p r a k t y c z n e zamknięte w s w o i c h g r a n i c a c h ( s t r . 2 2 9 ) . W dotychczasowej a n a l i z i e m e t o d o l o g i c z n e j miał M i i h l m a n n na o k u l u d , kulturę, społeczność j a k o zamknięte w s o b i e k o m p l e ­ k s y , które a n i o d wewnątrz a n i o d zewnątrz n i e doznają b o d ź c ó w d o z m i a n y ukształtowania. L e c z już pojęcie f u n k c j i z a w i e r a m o t y w z m i a ­ ny. G d z i e zaś j e s t zmiana, powiada, t a m jest historia. Dlatego �366 w o s o b n y m rozdziale podaje metodyczne uwagi jak etnolog po­ w i n i e n badać h i s t o r y c z n e z m i a n y . Na przemiany historyczne zjawisk kulturowych. wogóle istnieje związku. zwróci m u uwagę porównanie M u s i więc n a j p i e r w przekonać się a) c z y prawdopodobieństwo jakiegoś historycznego Posłuży m u d o t e g o k r y t e r i u m o g ó l n e g o bieństwa, b ) T r z e b a prawdopodo­ porównywać zjawiska t e g o samego rodzaju, c ) N a l e ż y zbadać, c z y n i e m a możliwości niezależnego p o w s t a n i a . I tutaj wypowiada jest jakieś kryterium, zjawisko prawdopodobniej że im szerzej k u l t . i częściej powstanie jego na na rozpowszechnione ziemi występuje, t y m różnych obszarach jest omawianiu wartości hist. niezależne. Autor nie ma T t r y t e r i u m ilości. słuszności N a błędne przy j e g o z r o z u m i e n i e zwróciliśmy u w a ­ g ę już w y ż e j . M i i h l m a n n k r y t y k u j e również k r y t e r i u m f o r m y a l b o jakości.wys u w a n e p r z e z szkołę wiedeńską. T w i e r d z i , że za pomocą t e g o k r y ­ t e r i u m n i e można poznać, c z y dane z j a w i s k o k u l t u r o w e jest p r z y ­ n i e s i o n e skądinąd. T r z e b a te w p u n k t a c h : Schmidt w t u raczej zastosować k r y t e r i a j e g o uję­ a), b ) , c ) . swej Ale metodologii, t a k właśnie którą je W' Miihlmann powinien precyzuje był uwzględnić, g d y ż ukazała się p r z y n a j m n i e j na pół r o k u p r z e d j e ­ g o książką. P r z y omawianiu z k o l e i związków czasowych, zarzuca Miihl­ m a n n G r a b n e r o w i jednostronność w u j m o w a n i u z a g a d n i e n i a , kiedy tenże p o r u s z a t y l k o kwestię zniknięcia jakiegoś kultu­ rowego, jakby samo przez się było jasne i wytłumaczone, d l a ­ czego dane zjawisko wogóle zachodzi. blem i pyta: zjawiska j a k t o się dzieje, że Miihlmann odwraca własność kulturowa pro­ danego l u d u n i e z n i k a ? J a k i c h środków używa d a n e p o k o l e n i e , b y u t r z y ­ mać stan p o s i a d a n i a kulturowego? M ó w i się w i e l e o k o n s e r w a t y z m i e i t r a d y c j o n a l i z m i e ludów pierwotnych, dycji, jak i bez zbadania odchyleń od jednak niej. dokładnego czynników t r a ­ M i i h l m a n n wskazuje (funkcję) p i s m a i w y c h o w a n i a w u t r z y m a n i u t r a d y c j i . zaś.pisma z a d a n i e t o spełniają środki na W mnemotechniczne. rolę braku �367 G ł ó w n y m środkiem u t r z y m a n i a s t a t u s q u o k u l t u r y l u d u jest z d a n i e m Miihlmann'a t z w . schismogeneza. danego Idzie tutaj M u h l m a n n za teorią G r e g . B a t e s o n a , który stwierdził u Jatmulów (N. Gwinea) p e w n e g o r o d z a j u „dynamiczną r ó w n o w a g ę " czynnikami, dążącymi a tymi, które między dwoma do zmiany postępowania i m się przeciwstawiają klasami czy tradycyjnego, (przykładem grupami, między rywalizacja wchodzącymi w skład jakiegoś l u d u ) . Zmiany jakiegoś zjawiska kulturowego b e z w p ł y w u n a całokształt k u l t u r y , w której dostosowywania się. siebie . zjawiska nie odbywają o d b y w a się Z a w s z e pisze M u h l m a n n , z n a j d u j e m y k u l t u r o w e , uchodzące „nowoczesne". Otóż zadaniem w etnologa różnych będzie obok czasach je się proces za „usynchro- nizować". Poruszając kwestię rozwoju, postępu i c y k l u , z n o w u n i e ­ słusznie z a r z u c a W . S c h m i d t o w i , j a k o b y n i e zdefiniował, co r o ­ z u m i e p r z e z ewolucję. T y m c z a s e m w swej m e t o d o l o g i i W. Schmidt kartach zaraz n a wstępnych rozdział poświęca zagadnieniu ewolucjonizmu i nieporozumieniom w t y m względzie. W końcu t e g o rozdziału, p o ś w i ę c o n e g o z a g a d n i e n i o m h i s t o ­ rycznym, Zwraca przechodzi Muhlmann uwagę n a r y t m do związków w przestrzeni. r o z p r z e s t r z e n i a n i a się w k i e r u n k u h o r y ­ zontalnym i międzyetnicznym. Czynnikami horyzontalnego rozszerzania się, j e d n o s t e k e t n i c z n y c h , i n f i l t r a c j e przez o d s z c z e p i e n i a t o wędrówki pojedyn­ się c z y c h osób o d swej g r u p y e t n i c z n e j , w y m i a n a n i e w i a s t , s t o s u n k i handlowe, misjonarze. P o k r y t y c e t e o r i i k r ę g ó w k u l t u r o w y c h , na którą już w w i e l u miejscach odpowiedzieliśmy zarzutem nierozumienia jej a u t o r a , o m a w i a M u h l m a n n teorię k u l t u r o w y c h obszarów. jej p r z e w a g ę n a d tamtą w t y m , że t a o s t a t n i a t r z y m a ralnych terytoriów Czekanowskiego Osobny ludów, które b a d a . i Klimka wreszcie nazywa rozdział System raczej poświęca przez Widzi się n a t u ­ opracowywania techniką niż metodą. psychologii ludów. Zawierają się w n i m d o b r e , s z c z e g ó ł o w e wskazówki, które mogą być bardzo pomocne i funkcjonalnych. przy analizie danych intencjonalnych �368 A u t o r kończy rozdziałem, w którym o m a w i a z a d a n i a i c e l e e t n o g r a f i i ; j e j doniosłość i z n a c z e n i e by zainteresowania nią ogółu. Z d l a życia. przeglądu j e g o dzieła łatwo się już domyślić Podaje k o ń c o w y c h wniosków a u t o r a . Główna wartość książki M u h l m a n n ' a p o l e g a pierwszą choć metodologią nie posiada kierunku cech słością. Wiele trzeba na t y m , że jest funkcjonalnego zdyscyplinowanego słego, c h y b a ż e d r o b i a z g o w e sposo­ dotychczasowego w etnologii, myślenia poszufladkowanie ści­ n a z w i e ktoś ści­ mieć cierpliwości, b y książkę p r z e s t u d i o ­ wać d o końca, j e d n a k dzieło w y k a z u j e duże doświadczenie e t n o ­ logiczne, podaje w i e l e d o b r y c h wskazówek, a u t o r zebrał materiał m e t o d o l o g i c z n y , t e z ę , ale p o d z którego warunkiem, o obfity możnaby złożyć ładną którym Muhlmann w swej syn­ pracy zapomniał: „ w e r n i c h t l i e b t , d e m z e i g t s i c h n i c h t s " (s. 2 1 0 ) . O. Edward Warszawa U m e n i na Slovensku — Odkaź p o d red K. Soureka, Praga 1328 i l . Artykuł ten miał się ukazać w X X X V I W le T. J . 26. X . 1942. Dzieło zbiorowe + Bulanda wydanym w roku zbiorowym uczonych 1938 p o d słowackich zeme a lidu. 1938, s t r . 8 8 + X V tomie „Ludu" w roku 1939. powyższym tytułem d z i e ­ i czeskich, poświęconym sztuce w Słowacji znajdują się d w a z e s z y t y ( I X i X ) o s z t u c e l u ­ dowej. J a k w całym d z i e l e , t a k i t u n a c i s k położono n a stronę ilustracyjną (materiał z e b r a n y był d o t z w . W y s t a w y Starej Sztuki Słowackiej n a z a m k u p r a s k i m w r . 1 9 3 8 ) , t e k s t zaś d o d a n y dla ich fujarki, objaśnienia i uzupełnienia. zakończenia s i e k i , u l e , rzeźby lasek, rączki przedstawiające Zdjęcia czerpaków, świętych, o b r a z y n a s z k l e , h a f t y i w y s z y c i a , okazy d o w n i c t w o i m a l o w a n i e wnętrz. obrazują jest ozdobne m a g l o w n i c e , są- krzyże ceramiki cmentarne, ludowej, b u ­ Oprócz r e p r o d u k c y j j e d n o b a r w - �369 n y c h jest i n i e c o i l u s t r a c y j w i e l o b a r w n y c h ( o b r a z y szycia, W lizuje na szkle, w y ­ rzeźby). objaśnieniach V . V . S t e c h ( „ S z t u k a m i a s t a i w s i " ) a n a ­ atmosferę towarzyszącą p o w s t a w a n i u w y r o b ó w artystycz­ n y c h w r o z m a i t y c h środowiskach, a A . V a c l a v i k ( „ G e n e z a s z t u k i ludowej") z a s t a n a w i a się n i e t y l k o n a d samą genezą s z t u k i l u d o ­ w e j , ale i n a d źródłami uwagę n a z a n i e d b a n e jej składników, zwracając szczególną d o t y c h c z a s p r z e z naukę słowacką dziedziny rzeźby w d r z e w i e i m a l a r s t w a . A u t o r o m a w i a pokrótce narzędzia i materiał, technikę ozdobną, „świątkarzy"), czas p r a c y , wykonawców m a l a r s t w o , kończąc s z e r e g i e m w n i o ­ sków o c h a r a k t e r z e s y n t e t y c z n y m . w odnośniku z jednej uwagi o obrazach strony wykonywane Interesujące są z a m i e s z c z o n e na szkle; słowackie z d r u g i e j słowackim w i d z i k i l k a (artystów l u d o w y c h , zasadniczych na t a r g o d obrazów autor widzi importowane; kręgów. w obrazy obszarze Odróżnia nie przeznaczonych obrazy na sprze­ daż, m n i e j s z a b l o n o w y c h . M o t y w y — j a k u nas—są r e l i g i j n e , bądź świeckie (drużyna J a n o s i k a , p o r t r e t y k o b i e t — „ k o c h a n e k J a n o s i k a " ) . O l u d o w y c h wyszyciach zuje na i c h związek i szlacheckimi ze i h a f t a c h pisze strojami i z rozmaitych W . Praźak; w s k a ­ motywami okresów, głównie z X V I I w., o r i e n t a l n y m i i t d . , przy czym na wsi one zaczęły różnice dość środowisk późno wyszycia oraz dążności z m n i e j s z a n i a zasięgu się (często w X V I I I i X I X w . ) . Znać t u wyrażają się o n e tak w do motywach, jak i w powiększania, materiału (ubrania, połud­ technice względnie bielizny) właśnie przeznaczo­ wyszycie. D l a etnografów herowej-Mayerowej interesujący sekta może i H . Landsfelda szycie V I I I tegoż w y d a w n i c t w a . banowie", przyjmować ( b o g a t e m o t y w y n a żyznych z i e m i a c h niowych); n e g o na mieszczańskimi renesansowymi, religijna, być artykuł A . Giint- o c e r a m i c e słowackiej w ze­ Ceramikę tę s z e r z y l i t z w . „ H a - której zwolennicy zbiegli w X V I w. z M o r a w n a Słowację. C e r a m i k a t a , acz w t e c h n i c e i w y t w a r z a ­ niu odbiegła wpływ z n a c z n y Lud, T. X X X V I od sztuki i godny l u d o w e j , wywarła na nią niewątpliwie uwagi. 24* �370 Ubiór JANOSZ ŚWIEŻY, ludowy i haft krzczono­ w s k i , L u b l i n 1 9 3 8 . O d b i t k a z Pamiętnika L u b e l s k i e g o , t o m III, W y d . Towarzystwa + Przyjaciół N a u k w L u b l i n i e . 8° 1 9 p . + 5 f i g . X X I I tabl. Autor, ludowy, doskonały noszony Krzczonów i w jej znawca 2-giej terenu i tematu, połowie najbliższej XIX-go okolicy opisuje stulecia (Piotrkowie, C h m i e l u , Z u k o w i e i Borzęcinku), p o w . l u b e l s k i e g o . strój we wsi Olszance, Omawia po­ szczególne części ubiorów, a w i ę c k o b i e c e g o : koszulę, spódnicę, z a p a s k i , pas wełniany, o b r u s e k ( c h u s t a ) , k a f t a n , kożuch, nakrycie głowy, odzienie, o b u w i e ; i męskiego: koszulę, s p o d n i e , p a r c i a n k i , k a m i z e l e i k a f t a n y , sukmanę, pasy i t o r b ę , oraz k a p e l u s z e i c z a p k i . T a b l i c e krojów ilustrują sposób s z y c i a , a s p o s o b y ozdabiania, w szczególności h a f t y , dokładnie są omówione i objaśnione r y s u n k a k a m i . P r a c a z a w i e r a 2 6 t a b l i c na k r e d o w y m p a p i e r z e , z pięknymi i w y ­ r a z i s t y m i i l u s t r a c j a m i . A u t o r n i e ograniczył się j e d y n i e d o opisów u b i o r u , l e c z — g d y t y l k o n a d a r z a się sposobność uwzględnia też z w y c z a j e n p , p r z y o m a w i a n i u „tryfienia" spódnic. P r a c a wyczer­ p u j e w zupełności t e m a t i jest ważnym przyczynkiem nad ubiorami ziemi lubelskiej. Ciekawe byłoby jeszcze uwzględ­ nienie d o badań różnic i podobieństw w s t o s u n k u d o strojów całej z i e m i l u b e l s k i e j i s t w i e r d z e n i e , j a k i e miejsce i znaczenie m a omawiany materiał w p o r ó w n a w c z y c h b a d a n i a c h n a d u b i o r a m i z i e m p o l s k i c h , G. WÓJCIK ADAM, Strój Pogórzan. K o m i s j i S w o j s z c z y z n y Związku je ludowe Karpat Polskich Kraków Z i e m Górskich. t . I . s t r . 33, Frenklowa 1939. W y d . Z cyklu: r y c . 37 i 2 Stro­ tablice barwne. Tuż p r z e d wojną rozpoczęto redagowanie w y c h K a r p a t P o l s k i c h " p o d redakcją T . S e w e r y n a „Strojów ludo­ i R. R e i n f u s - sa; p r a c a A d a m a W ó j c i k a jest właśnie p i e r w s z y m z e s z y t e m p i e r w ­ szego t o m u w y d a w n i c t w a . Miała o n a d w a z a s a d n i c z e cele, n a u ­ k o w y i p r a k t y c z n y i o b a zostały w i e m dokonał w pełni rekonstrukcji zaginionego osiągnięte, a u t o r b o ­ o d kilkudziesięciu l a t d a w n e g o s t r o j u Pogórzan (który zresztą w e d l e zapewnień r e d a k c j i , �371 z powrotem odżył w terenie, dzięki staraniom Związku Ziem Górskich). W e wstępie p r a c y określił torialne „Pogórzan", wschodzie a u t o r dokładnie położenie t e r y ­ sąsiadujących n a południu z Łemkami, n a z D o l i n i a k a m i , a na zachodzie N a północy graniczą P o g ó r z a n i e , w e d l e Pilźniakami i R z e s z o w i a k a m i , wartość jest b a r d z o z L a c h a m i Sądeckimi. autora, z Tarnowiakami, jednak północnej granicy względna, g d y ż w y s z c z e g ó l n i o n e t r z y g r u p y n i e mają a n i wyraźnej g r a n i c y j ę z y k o w e j , a n i głębszej t r a d y c j i h i s t o r y c z ­ n e j , n i c też n i e w i e m y o i c h odrębnościach k u l t u r o w y c h , a n a z w y t y c h g r u p n i e są „etnikonami" w c z e n i u , są t o b o w i e m r a c z e j tnich czasach, dosłownym tego słowa zna­ f o r m a c j e krystalizujące się w o s t a t - p o d wpływem modnych prądów regionalistycz- n y c h . N a t o m i a s t c e n n y m p r z y c z y n k i e m d l a e t n o g r a f i i jest s t w i e r ­ dzenie, ż e „główną cechą od/óżniającą Pogórzan o d i c h sąsia­ d ó w jest strój". Niewątpliwie w i ę c i g r a n i c a zasięgu g r u p y o p i r a się n a t y m k r y t e r i u m . Podstawą d o r e k o n s t r u k c j i strojów z m n i e j więcej połowy ubiegłego s t u l e c i a stanowiły: 1) z b i o r y M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w Krakowie, 2) materiał i l u s t r a c y j n y g a b i n e t u r y c i n B i b l i o t e k i U n i w e r s y ­ t e t u Jagiellońskiego w K r a k o w i e ; są t o przeważnie a k w a r e l e K s a w e r e g o P r e k a , a k w a f o r t a Kielisińskiego i r y s u n e k A . P i w a r s k i e g o oraz i n n e s z k i c e , 3) w y w i a d y terenowe, n p . dane krawca Kazimierza Ołpińskiego z Na takim materiale udała się w zupełności, ubiorów w ubiegłym od 97-letniego o p a r t a r e k o n s t r u k c j a całości autor odtworzył s t u l e c i u , ale mentów e w o l u c y j n y c h . zebrane Bobowej. bowiem uchwycił strojów nietylko stan również w i e l e m o ­ I t a k , początek X I X w i e k u p r z e c i w s t a w i a się w w i e l u szczegółach stroju o k r e s o w i następnemu, z p o ł o w y t e g o ż w i e k u . W p i e r w panowała na t y m o b s z a r z e biała, zgrzebna spódnica, później n o s z o n o z samo­ kloszowe, „wybijanki", szyte d z i a ł o w e g o płócienka, ręcznie d r u k o w a n e g o , materiał t e n w y p i e ­ rają w y r o b y f a b r y c z n e . Mężatki nosiły spódnice wełniane n a k o n o ­ p n e j o s n o w i e i wełnianym wątku. �372 T a k i e same p r z e m i a n y u c h w y c i ! a u t o r w o d n i e s i e n i u d o w e ­ s e l n y c h gorsetów, w p i e r w w skład weselnego stroju ozdobna koszula, zapaska i chustka na ramiona. wchodziła Później weszły w modę k a r m a z y n o w e i szafirowe gorsety, a te z k o l e i białym, wciętym kaftanikom ze stojącym ustąpiły kołnierzem. Mniej n a t o m i a s t dokładnie rysują się p r z e m i a n y s t r o j u męskiego. Oprócz perspektywy czasowej zaznacza się w pracy A. W ó j c i k a zróżnicowanie t e r y t o r i a l n e , zwłaszcza w d z i e d z i n i e h a f t u i b a r w y strojów, c o a u t o r wyraźnie podkreślił. Zachodnią część Pogórza cechowały czerwone spódnice t z w . „ p i e k i e l n i c e " , w s c h o d n i ą — s p ó d n i c e s z a f i r o w e . T a sama róż­ n i c a d o t y c z y zapasek, w y c h na w s c h o d z i e . w i e gorsetów, karmazynowych na zachodzie, a szafiro­ R ó ż n i c e zachodziły również w k r o j u i b a r ­ zachód ubierał czerwone g ó r z e środkowe ( G r y b ó w ) c z a r n e , l u b karmazynowe, Po­ a wschód n a t o m i a s t s z a f i r o w e l u b g r a n a t o w e ( p o w i a t y : j a s i e l s k i i g o r l i c k i ) . W y r a ź n y wpływ w y ­ wierał t u t a j i obszar łemkowski, na k t ó r e g o p o g r a n i c z u panowały gorsety czarne l u b granatowe. Gorsety weselne były w Jasiel­ s k i m — z i e l o n e j G o r l i c k i m szafirowe, l u b granatowe. Podobnie układają się c h a r a k t e r y s t y c z n e k o l o r y męskich k a m i z e l e k , zachód nosił s i w e , a wschód o p r ó c z s i w y c h — c z a r n e tego w powiecie g o r l i c k i m noszono i g r a n a t o w e ; prócz kamizelki czerwone. T e sa­ m e r y s y towarzyszą i z d o b i e n i u płótnianek. Z a t y p o w y i właściwy strój P o g ó r z a n uważa a u l o r „ c u w ę " , której krój i s z c z e g ó ł y zrekonstruował P r e k a , s z t y c h u Kielisińskiego, zów Muzeum Etnograficznego rysunku na podstawie 3 akwarel Piwarskiego i m . S. U d z i e l i . oraz o b r a ­ Te dane, oraz i n f o r m a c j e K . O ł p i ń s k i e g o pozwoliły m u odtworzyć zasięg „ c u w y " , który z k o l e i stał się podstawą d l a wykreślenia g r a n i c y e t n o g r a ­ ficznej Pogórzan. W jakkolwiek zasięg związku z t y m j e d n a k zauważyć należy, ż e „ c u w y " j e s t niewątpliwie cenną wskazówką, jednakże niewystarczającą, t r u d n o b o w i e m n a p o d s t a w i e a choćby i d w u z j a w i s k , j a k i m i są zasięg cuwy s i w e j k a m i z e l k i , wyodrębniać etniczną. jednak wątpliwości, całą grupę jednego i dwurzędowej że. mimo tego zarzutu natury Nie ulega teoretycznej, w y n i k poszukiwań a u t o r a należy uznać za p o z y t y w n y , a u t o r b o ­ wiem mimo w ą s k i e g o t e m a t u nie zgubił się w szczegółach, a l e �373 stale miał n a o k u całość z a g a d n i e n i a . Praca A . Wójcika jest t y m b a r d z i e j c e n n a , że nasze wiadomości o g r a n i c a c h g r u p e t n i c z ­ n y c h opierają się dotąd wyłącznie n a w y n i k a c h d i a l e k t o l o g i i l u b na przesłankach h i s t o r y c z n y c h , n a t o m i a s t b r a k opracowań zasię­ g ó w poszczególnych w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h . Zresztą i k o n s t r u k c j a pracy, poszczególne i zróżnicowanie opisy i rysunki, terytorialne etnografii Polski, tak ubiorów perspektywa są cennym historyczna wkładem p r z e d wojną w y d a w n i c t w o n i e u r w i e się n a p i e r w s z y m Byłoby to trzymała do że należy wyrazić o b a w ę , c z y r o z p o c z ę t e niepowetowaną szkodą, swych przedwojennych gdyby redakcja zeszycie. nie pod­ zamierzeń. Józef Gafek MARIA ZNAMIEROWSKA b a k l a s y f i k a c j i ości Ości PRUFFEROWA, północno-wschodniej Muzeum Etnograficzne rybackie. Polski. Pró­ W i l n o 1 9 3 9 r. U . S . B . s t r . 14, r y c . 2 0 . A u t o r k a z n a n y c h e t n o g r a f i c z n y c h p r a c z r e g i o n u północnowschodniego, poświęcająca dużo uwagi rybołóstwu, tuż p r z e d w y b u c h e m w o j n y wydała pracę z z a k r e s u t y p o l o g i i kich. C a ł y układ k l a s y f i k a c y j n y ości o p r a c o w a n y ości rybac­ jest na p o d ­ s t a w i e o b f i t e g o materiału, z e b r a n e g o w l a t a c h 1 9 3 3 - 1 9 3 9 ( W i l e ń ­ skie, Nowogródzkie, które znajdowały Stefana Białostockie) a l i c z ą c e g o 4 0 0 eksponatów, się w E t n o g r a f i c z n y m Muzeum Uniwersytetu umocowanie z ę b ó w w że­ Batorego. Z a podstawę podziału lazie, bądź też w d r z e w i e . wzięto N a tej zasadzie wyróżniła autorka następujące g r u p y ości: 1) s p a w a n e d w u d z i e l n e , ze zgiętym h a k i e m w b i t y m w d r z e w c e , 2) s p a w a n e z tuleją l u b i n a c z e j z nią bezpośrednio c z o n e (3 o d m i a n y ) , 3 ) z ę b y o s a d z o n e kabłączkowo (3 o d m i a n y ) , 4) z ę b y n i t o w a n e , 5) z ę b y w k l e p y w a n e o d s p o d u w żelazną listwę, 6) z ę b y l u t o w a n e , 7 ) zę,by w y c i n a n e z j e d n e j sztaby, połą­ �374 8 ) zęby w b i t e w d r z e w c e p o p r z e c z n e . W jeszcze r a m a c h każdej z w y m i e n i o n y c h szereg odmian, tak że grup rozróżnia a u t o r k a ostatecznie jest ich razem osiemnaście. Przeprowadzony ny z opracowaniem podział j e s t w w i e l u szczegółach i d e n t y c z ­ I . Manninena (Die I , 1 0 7 — 1 1 9 ) , który wyróżnia następujące Sachkultur Estlands typy: 1) s y m e t r y c z n o - d w u d z i e l n e , 2) w a c h l a r z o w a t e , 3) „Blattgabeln" (por. 8 ) , 4) „ G r a t g a b e l n " ( p o r . 7 ) , 5) kabłączkowe ( p o r . 3 ) . Reszta typów Manninena oparta jest o inne p o d s t a w y p o ­ działu, należy w i ę c przyznać p o l s k i e j a u t o r c e , ż e j e j podział n a t y p y i s y s t e m a t y k a jest b a r d z i e j s z c z e g ó ł o w a i z w a r t a , g d y ż n i e miesza r o z m a i t y c h p o d s t a w . Decydujące j e d n a k rozstrzygnięcie mogą dać t y l k o s z c z e g ó ł o w e b a d a n i a g e n e t y c z n e , których a u t o r ­ ka celowo nie przeprowadza. Należy a u t o r k a n i e ujęła t e g o p r z e o b f i t e g o również zauważyć, że i c i e k a w e g o materiału k a r t o ­ g r a f i c z n i e i ograniczyła się j e d y n i e d o a n a l i z y formy. Dorobek t e n p o s i a d a j e d n a k dużą wartość orientacyjną, ważną w d a l s z y c h p o s z u k i w a n i a c h , zwłaszcza p r z y p o m o c y ankiet. Szkoda ż e a u t o r k a n i e objęła klasyfikacją trójzębnych, g ł y b y stanowić c i e k a w y p u n k t ości również, które mo­ wyjścia. J. G. Gniezno wieku) w w świetle zaraniu d a k c j i Józefa K o s t r z e w s k i e g o . Poznań dziejów wykopalisk. Nakładem P o l s k i e g o T o w a r z y s t w a Książka ników badań p o d powyższym W i t o l d a Hensla i Wojciecha Kostrzewskiego do XIII i 45 r y c i n w tekście. Prehistorycznego. tytułem, wykopaliskowych VIII Biblioteka prehistoryczna t o m IV. 8°, s t r . I X , 3 3 5 , l i 6 t a b l i c 1939, (od Pt аса z b i o r o w a p o d r e ­ dająca o p r a c o w a n i e w y ­ p r o w a d z o n y c h w Gnieźnie p r z e z K ó ć k ę p o d k i e r u n k i e m p r o f . Józefa w l a t a c h 1 9 3 6 — 1 9 3 8 , ukazała się w r o k u 1 9 3 9 , tuż p r z e d w y b u c h e m w o j n y . Ponieważ z c a ł e g o nakładu, w znacz- �375 n e j części z n i s z c z o n e g o p r z e z N i e m c ó w , ocalała n i e w i e l k a t y l k o t a k , iź książka liczba egzemplarzy nowego i ciekawego jest rzadką, a p r z y n o s i dużo materiału, n i e t y l k o d l a p r e h i s t o r y k a , l e c z także w równej m i e r z e i d l a e t n o g r a f a , będzie m o ż e rzeczą p o ­ żyteczną podać t u t a j garść i n f o r m a c j i o j e j treści. P u b l i k a c j a o Gnieźnie jących nień zarówno j a k i wszelkie tworzenie zajęć z a w i e r a 16 p r a c o d k r y t e w Gnieźnie i znalezione stanu 1 3 autorów, o p i s u - szczątki budowli i umoc­ t a m z a b y t k i , pozwalające n a o d ­ kultury mieszkańców gnieźnieńskiego g r o d u u świtu i w p i e r w s z y c h w i e k a c h h i s t o r i i . Wstęp Gniezno do wydawnictwa do potowy m i , dotyczącymi którym G n i e z n o stanowi w., zajmująca XIII tego praca Koczego się d a n y m i h i s t o r y c z n y ­ miasta d o p o ł o w y X I I I w . , t j . d o czasu w otrzymało! okację n a p r a w i e n i e m i e c k i m . D o p i e r o następna p r a c a W o j c i e c h a i piastowski Leona w Gnieźnie w świetle Kocki Gród plemienny w p r o w a d z a nas wykopalisk „ w a r c h e o l o g i c z n e b a d a n i a G n i e z n a . D a j e o n a dokładne i s z c z e g ó ł o w e opracowanie wyników badań t e r e n o w y c h n a d g r o d e m s k i m , j e g o rozkładem, umocnieniami g r o d u . W t o k u badań zdołano oraz wyróżnić gnieźnień­ budowlami osiem warstw wewnątrz kulturo­ w y c h , z c z e g o w a r s t w a V I I I - m a , najgłębsza i najstarsza była w a r ­ stwą grodową, t z n . t y l k o w związku z nią pozostawały ślady umocnień o b r o n n y c h , p o d c z a s g d y w a r s t w y następne ( o d V I I — I ) były pozostałością o s a d n i e o b r o n n y c h . S y s t e m umocnień s t w i e r d z o n y w w a r s t w i e V I I I - e j , n a j s t a r s z e j , ulegał k i l k a k r o t n y m z m i a n o m o d n a j s t a r s z e g o , p i e r w o t n e g o w p o ­ s t a c i ostrokołu a p o t e m fosy, d o p o t ę ż n e g o wału d r e w n i a n o - z i e m nego o szerokości 13 m . , b u d o w a n e g o w specjalnej właściwej - t y l k o p o l s k i m g r o d o m , U m o c n i e n i a g r o d u technice najstarszego pochodzą jeszcze z czasów p r z e d h i s t o r y c z n y c h ( o d V I I I — X w . ) , w s p o m n i a n y zaś wał z b u d o w a n y został za czasów M i e s z k a I . Jeśli chodzi o szczątki budownictwa, to s t w i e r d z o n o *w Gnieźnie d o m y w z n o s z o n e w k o n s t r u k c j i w ę g ł o w e j , z p a l e n i s k i e m w pośrodku l u b w narożniku. słupowo-plecionkowa, s t o s o w a n a Z n a c z n i e rzadszą j e s t k o n s t r u k c j a zapewne przy b u d y n k a c h gos­ p o d a r c z y c h , g d y ż n i e było w n i c h śladów k a m i e n n e g o p a l e n i s k a . W niektórych d o m a c h s t w i e r d z o n o ślady podłogi. Domy były �376 naogół niewielkie, często kwadratowe. szczątki łaźni p a r o w e j o w y m i a r a c h Na uwagę zasługują 2,75 x 5 m z podłogą w y ł o ­ żoną płaskimi o t o c z a k a m i . Dziesięć następnych p r a c daje na terenie osad gnieźnieńskich, o p i s zabytków podzielonych znalezionych według surowców z j a k i c h w y k o n a n e zostały. Z a b y t k i żelazne opracował K a z i m i e r z Łukasiewicz Przedmioty żelazne N a specjalną uwagę z Gniezna. zasługują t u różne narzędzia, j a k r o l n i c z e ( s i e r p y ) , r y b a c k i e ( w ę d k i ) , rzemieślnicze fdłuta, pieśni, ośniki, r o z p o r k i d o w y g i n a n i a z ę b ó w piły) wreszcie i n n e , j a k s i e k i e r y , noże, t a s a k i , tłoczki, szydła, m i s y żelazne d o p i e c z e n i a chleba, obręcze w i a d e r i t p . żużli żelaznych świadczą o m i e j s c o w e j nego prawdopodobnie Bogdan wiane, z ubogich rud darniowych. Kostrzewski srebrne i złote Liczne resztki p r o d u k c j i żelaza, w y t a p i a * publikuje Przedmioty brązowe, oło­ Są t o g ł ó w n e o z d o b y r ó ż n e g o z Gniezna. r o d z a j u . T u także o m ó w i o n e zostały p r z e d m i o t y o z d o b n e , służące do celów praktycznych a zwłaszcza okucia s k r z y n e k , pasów, uprzęży i t p . Zabytki wał Zdzisław z rogu i kości Adam w Rajewski. k u l t u r y p o l s k i e j u świtu grodzie opraco­ gnieźnieńskim Charakterystycznym zjawiskiem czasów historycznych jest używanie r o g u i kości j a k o s u r o w c a p r z y b o r ó w i narzędzi. N a p i e r w s z y do wyrobu dość o b f i t e najróżniejszych p l a n wysuwają się g r z e b i e n i e r o g o w e n a j r o z m a i t s z y c h t y p ó w i rozmiarów, d w u s t r o n n e i j e d n o ­ stronne, zwykle bardzo bogato zdobione. Również bogato zdo­ b i o n e są l i c z n e r o g o w e p o c h e w k i , okładziny, o k u c i a i t p . Z d o b i e ­ n i e zresztą s p o t y k a się n i e t y l k o na przedmiotach rogowych. ogóle polskie zdobnictwo wczesnohistoryczne w e i zasługuje na o s o b n e nie z dzisiejszym wyczerpujące jest b a r d z o opracowanie i porówna­ zdobnictwem ludowym. T e g o s a m e g o a u t o r a j e s t także p r a c a Gnieźnieńskie skórzane robów z okresu skórzanych (trzewików, kierpców, l u b bydlęcej^ świadczą o w y s o k i m Tadeusz w owych wyroby D o ś ć l i c z n e szczątki w y ­ wczesnodziejowego. mieszków, r z e m i e n i i t p . ) w y k o n y w a n y c h stwa i szewstwa W cieka­ na noże, głównie ze skóry koziej poziomie pochewek garbarstwa, rymar- czasach. Wieczorowski opisuje Zabytki ze szkła, szkliwa* �377 kamieni T półszlachetnych, Osełki bursztynu a Bogdan itp. oraz Przęśliki i podkładki Kostrzewski gnieźnieńskie. N a baczną uwagę e t n o g r a f a zasługuje p r a c a T a d e u s z a D z i e końskiego i W o j c i e c h a Kóćki Są o n e gnieźnieńskiego. Przedmioty wprawdzie drewniane ważnie szczątkowym, n i e m n i e j j e d n a k e t n o g r a f znajdzie t u wiele ludowej. Dość analogii miski, do grodu Słowiańszczyzny współczesnych w y t w o r ó w wspomnieć o t a k i c h j a n k a , łopata, k l e s z c z k i łyżki, do z zachowane w stanie prze­ kultury p r z e d m i o t a c h j a k stępa, k i ­ w y r o b u niecielnie, p r z y b o r y tkackie, szczątki d o w o z u o różnych konstrukcjach, przy c z y m j e d n a z n i c h nawiązuje ściśle d o k o n s t r u k c j i kół dziś jesz­ cze r o b i o n y c h n a P o l e s i u Wreszcie dwie wołyńskim. ostatnie z przedmioty, to W i t o l d a Hensla skich i Jana w Gnieźnie i odważniki z prace zw'erzqt w całokształtu Edwarda domowych Lubicz poszczególne grodów Najdawniejsze piastow­ monety, wagi znalezisk gnieźnieńskich przyno­ Niezabitowskiego i dzikich i Bronisława Gnieźnie linne Zurka, z Gniezna. Uzupełnienie szą p r a c opisujących Ceramika z wykopalisk z wieku Jaronia VIII Materiał — Średniowieczne wykopany szczątki O b i e te prace w Gnieźnie. kostny XIII dają roś­ niezwykle c e n n e materiały, na p o d s t a w i e których odtworzyć się P o l a k ó w i i n n y c h Słowian w sposób odżywiania okresie wczesnohistorycznym, możemy s o b i e dokładnie wyrobić pojęcie o stanie ówczesnej g o s p o d a r k i r o l n e j i h o d o w l a n e j , i wyjaśnić w i e l e zagadnień z a n y c h z dzisiejszą kulturą ludową Zamknięcie i z e s t a w i e n i e kiwań archeologicznych na K o s t r z e w s k i w p r a c y Ogólne Cennym wyników d o t y c h c z a s o w y c h terenie wyniki uzupełnieniem zwią­ Słowian. Gniezna daje rozkopywań przebogatej treści poszu­ P r o f . Józef gnieźnieńskich. jest 16 t a b l i c i 45 r y c i n w tekście, o d b i t y c h b a r d z o s t a r a n n i e , dających świetny przegląd najważniejszych o. Gnieźnie jest Słowiańszczyzny znalezisk naprawdę i żaden kopalnią etnograf gnieźnieńskich. materiałów dla Książka etnografa n i e będzie mógł się bez n i e j obejść. Stefan Nosek �378 Ogólny FRANCISZEK BUJAK, ctwa niemieckiego ski. STEFAN pływ formacyjny i o zarys do Polski ziemiach historii zachodnich Kolonizacja INGLOT, Niemców na osadni­ ziemiach wewnętrzna o d X V I - X V I I I w. zachodnich. Uniwersytet Pol" a na­ Kurs i n ­ Jagielloński A k a d e m i a Górnicza, n r . 2 2 i 2 3 . K r a k ó w 1 9 4 5 . ' T e d w i e r o z p r a w k i stanowią razem pewną całość. O g ó l n e r y s y niemieckiego p a r c i a n a wschód w ciągu dziejów daje p r a c a B u ­ j a k a , szczegóły d o t y c z ą c e procesów k o l o n i z a c y j n y c h przez prze­ ciąg dwóch w i e k ó w d o r z u c a I n g l o t . P r a c a t a m a s p e c j a l n i e duże znaczenie dla badacza w terenie chcącego zrozumieć procesy d a w n y c h p r z e m i a n k u l t u r y . Niesłychanie s u m i e n n a n i e o m a l źród­ łowa, cytująca p o n a d 6 0 p o z y c y j z l i t e r a t u r y , s k r u p u l a t n i e zesta­ wiająca różnorodne t y p y o s a d n i c t w a w i e j s k i e g o n a t e r e n i e P o l s k i w różnych o k r e s a c h czasu i d z i e l n i c a c h k r a j u , w związku z w s z e l ­ k i m i z m i a n a m i w s t r u k t u r z e ludności, wywołanymi przez w o j n y , klęski e l e m e n t a r n e , z m i a n y p o l i t y c z n e , j e s t b o g a t y m compendium wiedzy o r u c h u ludności w ciągu d w u w i e k ó w na t e r e n i e P o l s k i , j e d y n y m w t y m rodzaju w polskiej literaturze. Prócz wiejskiego skie, o m a w i a I n g l o t w s w e j p r a c y także również z t e g o samego Polski zachodniej d z e n i e i rozwój Zestawia planowanie, broszura K. Muencha zachodniej w wiekach m i a s t powstających n a z a c h o d z i e , i c h rolę Osad­ okresów i t o wyłącznie n a t e r e ­ omawia miast P o l s k i ona t y p y miej­ okresu X V I do X V I I I w . n i c t w o m i e j s k i e wcześniejszych nie osadnictwa osadnictwo obronną w „Pocho­ średnich". ich roz­ niektórych w y p a d k a c h , t a r g i , ustrój i z m i a n y w e w s z y s t k i c h t y c h działach. Anna TADEUSZ Z a g a d n i e n i e LEHR-SPLAWIŃSKI, a plemiona słowiańskie w średnich. wiekach ludowe ziem zachodnich. kaszubskie na w s c h o d n i m KAZIMIERZ NITSCH, zachodnich. Uniwersytet Kutrzebianka pograniczu Polskie gwary Kurs informacyjny o ziemiach Jagielloński i A k a d e m i a Górnicza, n r . 13 i 15. K r a k ó w 1 9 4 5 . R o z p r a w k i t e , nieobojętne d l a l u d o z n a w c y , się wzięły, w jaki sposób pogłębiły i utrwaliły tłumaczą skąd podobieństwa �379 i różnice między językiem r d z e n n e j P o l s k i a gwarą Tłumaczą w j a k i sposób układ s t o r y c z n y c h i późniejszy polityczny zachodnich, n a Śląsku, p o l s c e — t o p y t a n i a na które z n a j d u j e m y stopniu nie nas t u interesujących Polski, oraz poczucia kaszubską. wczesno h i ­ rozwój wypadków wpłynął na n i e . J a k i e m a m y d i a l e k t y na z i e m i a c h powiedź, w p e w n y m czasów w Wielko­ w broszurach tych od­ wpływającą również n a z r o z u m i e ­ różnic w k u l t u r z e l u d u różnych części odrębności różnych g r u p etnicznych. A. ANNA Etnografia KUTRZEBIANKA, ludnościowych na Zachodzie K. polskich (Prusy g r u p i Kaszuby), w y d . P o l s k i Związek Z a c h o d n i , K r a k ó w 1 9 4 5 , p. 1 9 , 16°. Forma wykładu i względy zakres p r z e d m i o t u i technikę nieczność poczynienia szczególnie ujemnie o nawiązaniu jego dużych odbiło wydawnicze określiły ujęcia, stąd skrótów które, też poszła perspektywicznych, się na wstępnej historycznym, autorce części ko­ co rozprawki, nie uwzględniając a n i głębi p r z e o b r a ż e ń , a n i i c h d y n a m i k i , straciło w związku z t y m swój merytoryczny Niemniej sens. p r z e c i e zdołała a u t o r k a n a p r z e s t r z e n i kilkunastu małych s t r o n i c zawrzeć s t o s u n k o w o dużą ilość materiału w e g o i przedstawić technikę przemian, wało się dzisiejsze e t n o g r a f i c z n e była t o rzecz prosta, gdyż słownie m o z a i k a w p ł y w ó w , przenikania, w e d ł u g której kształto­ oblicze dzisiejsze Prus i Kaszub. Kaszuby to teren niezwykle krzyżowania i z w a l c z a n i a rzeczo­ A nie i Prusy to do­ skomplikowanego się r o z m a i t y c h zespołów k u l t u r o w y c h , zbiegających się t u p o d n a p o r e m migrujących f a l róż­ nych wytworów. Z tego tak bardzo wymieszanego zespołu zja­ w i s k k u l t u r o w y c h wydzieliła a u t o r k a c e c h y — j e j z d a n i e m — n a j ­ istotniejsze d l a współczesnej k u l t u r y ludowej Prus i Kaszub. Za podstawę d o w y d z i e l e n i a i c h przyjęła m o w ę oraz kształt w i e r z c h ­ niego odzienia, t j . to, c o z reguły bywa podstawą d o t e g o r o ­ d z a j u rozgraniczeń, włączając j e d n a k d o z a s o b u argumentów r z e ­ czowych pewny te elementy pozwalają kulturowe, uściślić które w wnioski z mowy sposób względnie i o d z i e n i a i dokład- �380 niej określić charakter specjalny obszaru, a więc elementy kultury ludowej badanego zarówno z k u l t u r y m a t e r i a l n e j , ducbo- w e j , j a k i społecznej. Spośród w y d z i e l o n y c h w t e n sposób c e c h charakterystycz­ n y c h w y m i e n i m y — za autorką — n a j c i e k a w s z e . Należą d o n i c h najstarsze znane n a m f o r m y g o s p o d a r k i bogactwo rolnej, form i n a z w d l a g o s p o d a r k i r y b n e j , p i e r w o t n a czystość i świeżość p o ­ dań i wierzeń, przeżytki: t y p y c h a t a n a l o g i c z n e w B u k u pod Berlinem, najbardziej typowe skiego, otwarte ogniska w sezonowych kitna odzież, d o odsłoniętych formy u l a słowiań­ d o m k a c h r y b a c k i c h , błę­ z n a m i e n n a d l a całego p o l s k i e g o obszaru etnogra­ ficznego do X I X w i e k u . Biorąc p o d u w a g ę p r z e ż y t k o w e f o r m y k u l t u r o w e dochodzi a u t o r k a d o w n i o s k u , ż e śladów najstarszej k u l t u r y P r u s i K a s z u b szukać należy na północy, na terenie piasków n a d m o r s k i c h i pośród lasów. T a m z n a j d u j e m y sze f o r m y g o s p o d a r k i , lecz i przeżytki śródjeziernych, „nie t y l k o najstar­ dawnych praw i zwycza­ j ó w " (s. 1 3 ) . S p o s t r z e g a k u l t u r o w e związki P r u s i K a s z u b z resztą P o l s k i n i e t y l k o w d z i e d z i n i e g o s p o d a r k i r o l n e j , l e c z też i w d z i e ­ d z i n a c h s t r o j u i k u l t u r y d u c h o w e j , choć strój t e n dziś już p r a w i e nie i s t n i e j e , zaś wątki podań i pieśni, niezwykle być i były narażone przekształcenia na daleko idące liczne, mogły wskutek r o z l i c z n y c h kontaktów z s z e r o k i m światem, j a k i e sprawiała b l i s ­ kość łączą morza. Te i t y m podobne analogie kulturę i K a s z u b z o b r a z e m p o l s k i m i słowiańskim, oddzielają t u r y n i e m i e c k i e j , a „zakonserwowane jakby, Prus ją o d k u l ­ zachowane w for­ m a c h m n i e j skażonych niż w i n n y c h , b a r d z i e j n i w e l a c j o m p o d d a ­ nych obszarach" liktów" godny (s. 17) czynią z P r u s i K a s z u b dalszego intensywnego Nosicieli tej reliktowej sadnicze grupy. kultury Wymienia „rezerwat re­ badania. dzieli a u t o r k a n a t r z y za­ więc resztki Pomorzan, t j . Słoweń­ c ó w i Kaszubów właściwych, grupę mieszaną k a s z u b s k o - w i e l k o - polską i kaszubsko-kujawską. Podział t e n , j a k k o l w i e k może n a ­ suwać zastrzeżenie, dziś wość o etnicznych zgodny z t y m , c o się mówi g r u p a c h P r u s i K a s z u b , a zbytnią j e g o i schematyczność początku. jest zasadniczo tłumaczą względy ogólniko­ poruszone na �381 Całość s t a n o w i pożyteczną lekturę, wprowadzającą w sób łatwy i p r o s t y w o g r o m s k o m p l i k o w a n y c h problemów rowych, jaki reprezentują jącą duże p e r s p e k t y w y ziemie spo­ kultu­ kaszubska i pruska, obejmu­ myślowe i zachęcającą d o podjęcia nad ostatecznym wyanalizowaniem i sprecyzowaniem o b l i c z a t e j części P o l s k i , czemu omawiana prób kulturowego rozprawka daje po­ czątek. Wprowadzający jednak charakter broszury a u t o r k a pomieściła w n i m najważniejszą wymagał, przynajmniej żeby literaturę, dotyczącą t e g o p r z e d m i o t u . N i e można b y ł o pominąć milczeniem n a z w i s k T a d e u s z a Lehra-Spławińskiego i A d a m a F i s c h e r a , współ­ autorów wspaniałej monografii dawnych Prusów A . Fischera, Prus o Kaszubach. Pogańskich Etnografii H e n r y k a Łowmiańskiego — ż e b y wymienić t y l k o p o z y c j e c z o ł o w e , w y p a d a ł o w r e s z c i e w s p o m ­ nieć o Gryfie i o ruchu młodokaszubskim. Żałować także należy, ż e n i e zaprezentowała a u t o r k a wymienianych grup etnicznych, co było przecież mapy techniczną koniecznością w t r a k c i e s a m e g o wykładu i że n i e dała a n i j e d n e j próbki strojów (ustęp o s t r o j a c h j e s t w tekście s t o s u n k o w o szerny), co w o b e c ich kompletnego ob­ p r a w i e z a n i k u było b y rzeczą interesującą i pożądaną. Tadeusz TADEUSZ czyźnie LEHR-SPLAWIŃSKI, Słowian. O pochodzeniu Delimat i praoj- Poznań 1 9 4 6 , s t r . 2 3 7 , 7 m a p . Prace I n s t y t u t u Z a c h o d n i e g o n r . 2. Polska n a u k a s l a w i s t y k i rozpoczęła swój n o w y po tragicznej przerwie wojennej wspaniałą książką okres życia Lehra-Spła- wińskiego. J e s t t o w y n i k w i e l o l e t n i c h dociekań i przemyśleń a u ­ tora, oraz syntetycznych studiów t e g o p r o b l e m u , także w świetle nauk slawistyce pokrewnych: etnografii, autor jakie niemieckiej, skiej na przekór w prehistorii, okresie dążeniom N i e m i e c antropologii, ponurej okupacji d o wytępienia p o l ­ nauki. Problem s a m jest s t a r y i w i e l o k r o t n i e n o w i podstawowe zagadnienie gów historii, prowadził slawistów, jako też zarówno omawiany, bo sta­ językoznawców i filolo­ historyków, a r c h e o l o g ó w , etnografów, �382 to też literatura przedmiotu jest bardzo obfita i różnorodna, a u t o r zebrał ją w „ P r z y p i s a c h " na s t r . 1 4 1 — 2 2 4 . rakterystyczna, starsi uczeni, że d o tego Rudnicki, Rzecz cha­ z a b i e r a l i się n o r m a l n i e w y t r a w n i i znani badacze, dowski, Szachmatow, szyński, zagadnienia np. Niederle, Rozwa­ Czekanowski, K o s t r z e w s k i , Kozłowski, M o ­ Vasmer, Rostafiński i inni. Dochodzili do b a r d z o różnych wyników, g ł ó w n i e d l a t e g o , że żadna z d y s c y p l i n n a u k o w y c h sama p r z e z się n i e daje d o s t a t e c z n e j teriałowej do podstawy ma­ wyjaśnienia, k i e d y i g d z i e p o j a w i l i się Słowianie, j a k i e były i c h n a j d a w n i e j s z e losy. U c z e n i p o t y k a l i się w ciem­ ności, r o z m a i t y m i p r z y p u s z c z e n i a m i wypełniając l u k i źródeł; także ocena skąpych danych tecznie o d L a b y źródłowych była b a r d z o różna. Osta­ d o wybrzeża bałtyckiego aż p o środkową W o ł ­ g ę i T u r k i e s t a n wszędzie doszukiwano się pierwotnych siedzib słowiańskich. Tadeusz Lehr-Spławiński opracował s y n t e t y c z n e tychczasowych niego badań. Punktem n a t u r a l n i e materiały ujęcie d o ­ wyjścia i jądrem p r a c y są d l a lingwistyczne, które n a n o w o syste­ m a t y c z n i e zebrał i r o z k l a s y f i k o w a l ; otóż zestawiając j e w świetle wyników h i s t o r y c z n y c h i a r c h e o l o g i c z n y c h , nych i etnograficznych dochodzi najdawniejszych Słowian, i c h p r a o j c z y z n y ich migracji losów do także systematycznego i wykładu pochodzenia, różnokierunkowych o d m n i e j więcej 2 0 0 0 l a t p r z e d C h r y s t u s e m aż d o czasów średniowiecznych, nie ustalił dzisiejszy Materiał antropologicz­ k i e d y się lingwistyczny zestawia a u t o r w d w u rozdziałach: 1) s t a n o w i s k o języka prasłowiańskiego w dziedzinie 2) s i e d z i b y ostatecz­ o b r a z świata słowiańskiego. indoeuropejskiej językowej, Słowian w świetle nazw, geograficznych. R o z d z i a ł y t e zajmują najwięcej miejsca w książce (str. 2 0 — 9i). Tu indywidualny wkład b a r d z o duży w z a k r e s i e naukowy zebrania autora — lingwisty jest n o w y c h materiałów, s z c z e g ó l ­ nie słownikowych i k r y t y c z n e j o c e n y materiałów d a w n i e j dysku­ towanych. Stanowisko prasłowiaószczyzny grupy praindoeuropejskiej lizą około 4 0 c'ech wobec scharakteryzował innych odłamów a u t o r zarówno ana­ gramatycznych t j . fonetycznych, słowotwór- �383 czych, fleksyjnych, składniowych, sposób p r a i n d o e u r o p e j s k i e różniczkujących dziedzictwo tyczną oceną d a n y c h słownikowych. na n o w o w językowe, Przede rozmaity j a k o też k r y " wszystkim omówił p r o b l e m wspólności j ę z y k o w e j bałto-słowiańskiej, a w i ę c wymienił wspólne prasłowiańskie i prabałtyckie i n n o w a c j e g r a m a ­ t y c z n e , wspólne bałto-słowiańskie p r o d u k t y w n e p r z y r o s t k i i m i e n ­ n e , zgodności składniowe, dzo a nacisk s z c z e g ó l n y położył na b a r ­ d a l e k o idącą zgodność w słownictwie o b u gałązi j ę z y k o w y c h ; przeszło 1600 pozycyj wyrazowych, w t y m wiele nieznanych i n n y m językom i n d o e u r o p e j s k i m . Zgodności t e dowodzą czo t e z y o d a w n e j dające się wspólności stwierdzić językowej również stare zasadni­ bałto-słowiańskiej, ale rozbieżności w i słownictwie Bałtów i Słowian, choć n i e l i c z n e , gramatyce prowadzą a u t o r a d o d w u ostrożnych wniosków: 1) wspólność językowa bałto-słowiańska n i g d y n i e była bez­ względna, 2) wspólność t a należy d o s t o s u n k o w o b a r d z o odległej p r z e ­ szłości, po której nastąpił dość długi okres samodzielnego rozwoju. J a k i b y ł układ i c h s i e d z i b w o b e c i n n y c h s z c z e p ó w p r a i n d o europejskich, wynika z analizy w y c h , łączących Prasłowian narzeczy, co a u t o r b a r d z o zasięgów z taką dalszych cech przejrzyście zilustrował w „Schemat s t o s u n k u pokrewieństwa między językami a innymi indoeuropejskimi". języko­ l u b inną grupą ó w c z e s n y c h szkicu pt. słowiańskimi Dowodzą one, że w dobie rozbicia jedności j ę z y k o w e j p r a i d o e u r o p e j s k i e j Prasłowianie sąsiadowali o d z a c h o d u z G e r m a n a m i , o d południowego z a c h o d u i może połud­ nia z Celtami i Ilirami, niowego od wschodu ogólnie p r z y j m o w a n y c h poglądów w południowej Niemczech Skandynawii, (w dorzeczu w o t n e s i e d z i b y Bałtów wschodowi wian z Prabałtami, a o d połud­ w s c h o d u z T r a k a m i i Iraczyńkami. Ponieważ zaś praojczyzna Jutlandii i dolnego Renu i rozciągały się od wedle G e r m a n ó w leżała północno-zachodnich dolnej Łaby), a pier­ dorzecza Niemna k u aż d o d o r z e c z a O k i , należałoby d l a p r a o j c z y z n y S ł o ­ szukać miejsca w dorzeczu W i s ł y i O d r y z zasięgiem k u południowemu w s c h o d o w i w d o r z e c z u ren Wołynia i Podola, dokąd średniego D n i e s t r u , n a te­ sięgały niegdyś s i e d z i b y plemion �384 t r a c k i c h oraz dochodziły koczownicze szczepy irańskich S c y t ó w i Sarmatów ( s t r . 3 9 ) . Wniosek taki popiera bardzo geografia ropejskich. Można bowiem Bałtów i Słowian z grupą północno-zachodnią e u r o p e j s k i c h ; w słowniku W a l d e g o 425 wobec wyrazów p r a i n d o e u - wymienić w i e l e w y r a z ó w 125 nawiązań i Pokornego wyrazowych wschodnio-indoeuropejskimi. Przy łączących plemion praindoautor naliczył bałto-słowiańskich t y m słownictwo ze słowiańskie wiąże się z germańskim ściślej niż bałtyckie ( 9 4 - 5 2 ) , widoczn e r Słowianie sąsiadowali bliżej z G e r m a n a m i niż Bałtowie. R ó w n i e ż przeprowadzona analiza zapożyczeń prasłowiańskim d o w o d z i o b c y c h w y r a z ó w w języku b l i s k i c h stosunków Prasłowian z l u d a m i zachodnio europejskimi, więc wedle n a s i l e n i a zapożyczeń przede w s z y s t k i m z G e r m a n a m i dalej z C e l t a m i , R z y m i a n a m i , w słabym s t o p n i u z l u d a m i E u r o p y południowo w s c h o d n i e j : z G r e k a m i i Irańczykami. Ciekawe w t y m z e s t a w i e n i u są zapożyczenia choć n i e z b y t l i c z n e , d o w o d z ą na z a c h o d z i e . daleko W p ł y w języka prasłowiańskiego n a i n n e ówczesne d a się stwierdzić tylko wyjątkowo, większa grupa turko-tatar- s k i c h z a p o ż y c z e ń ze słowiańskiego j e s t p o c h o d z e n i a W fińskie, d a w n y c h zasięgów fińskich t e n sposób postawił a u t o r tezę o między G e r m a n a m i a Bałtami, więc w d o r z e c z u Następny rozdział późniejszego. praojczyźnie Słowian p o ­ O d r y i Wisły. l i g w i s t y c z n y na str. 52 — 92 „Siedziby Prasłowian w świetle n a z w geograficznych" z a w i e r a analizę sta­ rych nazw miejscowych, w s u m i e 112 g n i a z d n a z w głównie r z e c z ­ n y c h na t e r e n i e Łabą a W o ł g ą . autor między t y c k i c h , 14 t z w . „weneckich", 16 i n d o e u r o p e j s k i c h z c z e g o bogaty Wśród nich wyróżnił 16 o g ó l n o i n d o e u r o p e j s k i c h , 1 1 irańskich, 9 t r a c k i c h , 17 bał­ materiał e t y m o l o g i c z n y o różnych l u d a c h , które na 20 słowiańskich, 8 germańskich, 11 ugrofińskich, 5 e t r u s k i c h . nazw głównie r z e c z n y c h t y m terenie przebywały, Ten świadczy ale s a m p r z e z się n i e daje się schronologizować; należytą ocenę t e g o m a ­ teriału dają dopiero perspektywy historyczne i archeologiczne. Z badań t y c h m i a n o w i c i e w y n i k a , że najstarsze są n a z w y e t r u s k i e , t j , o nawiązaniach śródziemnomorskich, sięgających aż p o Bałtyk. Wyjaśnia j e północny zasięg k u l t u r o w y t z w . c e r a m i k i w s t ę g o w e j , ekspandującej w czasie o k o ł o 2 3 0 0 — 2 0 0 0 p r z e d C h r . z krajów �385 n a d d u n a j s k i c h i śródziemnomorskich poza Karpaty. s t r o n y równie starej f a l i k u l t u r o w e j odpowiadają s k i e . Tłumaczą się giem kultury 2000 — one drugiej ugrofiń­ południowo-zachodnira n a j d a l s z y m ceramiki 1700 przed Z nazwy grzebykowej, która Chr. ekspanduje v w czasie zasię­ między o d północnego wschodu z n a d górnej W o ł g i aź d o l i n i i O d r y i g ó r n e g o B u g u . N a t a k i e tło n a w a r s t w i a się już i n d o e u r o p e j s k a fala t z w . „ceramiki s z n u r o w e j " , l e c i a p r z e d C h r . rozlała która się kultury, z początkiem d r u g i e g o szeroko po Europie tysiąc­ o d Renu po Skandynawię i Bałkany, p o z a łuk W o ł g i d o K a u k a z u . O f a l i t e j świadczą o w e ogólnie i n d o e u r o p e j s k i e n a z w y , żej scharakteryzować. n i e dające się b y k o w e j , ugrofińskiej z kulturą c e r a m i k i s z n u r o w e j , pejskiej na terenie między łowi protobałtyckiemu, c z y l i praindoeuro- O d r ą a W o ł g ą dało początek z e s p o ­ bałtosłowiańskiemu i d o t e g o czasu odnieść należy grupę n a z w baltosłowiańskich sięgających nej W o ł g i d o l i n i i bli­ O t ó ż skrzyżowanie k u l t u r y c e r a m i k i g r z e ­ o d gór­ Odry. Później do rozbicia zespołu protobałtyckiego doprowadziła ekspansja t z w . k u l t u r y łużyckiej, j a k o powtórna f a l a i n d o e u r o p e j ­ ska sięgająca o d D u n a j u i B a w a r i i po Bałtyk i d o r z e c z e W i s ł y i B u g u . N a t y m t e r e n i e występują n a z w y t z w . „ w e n e c k i e " . m i o n a protobałtyckie n a północny wschód objęte wpływami k u l t u r y łużyckiej rozwijały nie j a k o zespół protobałtycki, d o którego się d a l e j odnieść o c h a r a k t e r z e bałtyckim między Narwią i O k ą . nym z protobałtyckiego przez skrzyżowanie t e r e n i e między O d r ą i B u g i e m słowiański. nawiązującymi nad Adriatykiem, Niemczech, zachodnim do w początkach O d r ą i Wisłą c h a r a k t e r y z u j e się skrzynkowe do tzw. grobów etniczno-językową T. kulturą łużycką indoeuropejska, Celtów w południowych rozwojem X X X V jamowych, zespołu ewolucja 1500—1Э00 aż d o lateń­ naszej e r y n a t e r e n i e w y c h ; o d pięknych u r n p o p i e l n i c o w y c h Lud. z formować zespół p r a ­ w s c h o d n i m d o T r a k ó w na Wołyniu. D a l s z a skiego i rzymskiego nazwy południowym skrzydłem d o Iii— k u l t u r y łużyckiej o d o k r e s u b r ą z o w e g o zacją się samodziel­ należy N a wyodrębnio­ A u t o r kulturę łużycką, t j . drugą falę łączy z W e n e t a m i rów zaczął Ple­ o d Bugu i N a r w i nie między zwyczajów pogrzebo­ poprzez groby kloszowe, co się wiąże z k r y s t a l i ­ prasłowiańskiego i wyraża 25* �386 u t r w a l e n i e m się s t a r y c h słowiańskich nazw r z e c z n y c h . N a z w y ger­ mańskie są naogół najmłodsze n a t y m t e r e n i e i tłumaczą się s i l ­ ną inwazją G o t ó w w I — II wieku naszej ery ze Skandynawii przez Pomorze w k i e r u n k u Wołynia, D n i e p r u i M o r z a j a k o t y m świadczą kolebkę szczepu ich groby szkieletowe. słowiańskiego uważać Czarnego* Z a właściwą więc należy d o r z e c z e Odry i W i s ł y . Zą t a k i m ujęciem przemawiają również dane a n t r o p o l o ­ giczne i etnograficzne, prehistorycznych i które a u t o r z e s t a w i a z w y n i k a m i badań językowych. Chodzi t u przede wszystkim 0 t z w . „rubież antropologiczną" odwieczną granicę kulturową o d ­ cinającą Prasłowian od Prabaltów p o l i n i i : średnia Wisła, B u g 1 Dniestr. W i d a ć z t e g o , ż e cały p r o b l e m p o c h o d z e n i a i p r a o j c z y z n y Słowian d o t y c z y o g r o m n e g o pierwszych wzmianek czasu: historycznych od 2000 lat przed C h r . do o Słowianach u H e r o d o t a w V w . p r z e d C h r . , a szczególnie u P l i n i u s z a i u T a c y t a z I w . p o C h r . i wyjaśnia których ślady się kilkoma wykopaliskowe i falami ekspansji kulturowych, t o p o n o m a s t y c z n e dają wyraźny o b r a z s t o p n i o w e j k r y s t a l i z a c j i Prasłowian — w s z y s t k o t o na t e r e ­ nie d o r z e c z a O d r y i Wisły. Władysław TADEUSZ LEHR-SPLAWIŃSKI, 1946, s t r . 7 2 , 5 m a p . Początki Biblioteka Studium Kuraszkiewicz Słowian. Kraków Słowiańskiego U. J. Seria B , n r . 1 — 4 . D r u g a książka T . Lehra-Spławińskiego m a c h a r a k t e r p o p u ­ larno-naukowy pod względem stylu i sposobu przedstawienia, ale w treści swojej j e s t t o d a l s z y ciąg n a u k o w e g o autora o losach Słowian o d mroków rozumowania p r e h i s t o r i i aż d o ostatecz­ n e g o w y t w o r z e n i a się poszczególnych j ę z y k ó w słowiańskich. Rozdział I p t . „ P r a s ł o w i a n i e " przednio jest j a k b y streszczeniem o m ó w i o n e g o dzieła z t y m uzupełnieniem, jaśnia w j a k i sposób doszło d o r o z b i c i a jedności na t r z y zespoły: z a c h o d n i , w s c h o d n i i południowy. po­ że a u t o r o b ­ prasłowiańskiej A u t o r opiera się t u głównie na w y n i k a c h d i a l e k t o l o g i i prasłowiańskiej, k o n t r o ­ lując j e d a n y m i historycznymi. Nie wdając się w s z c z e g ó ł o w e �387 wywody lingwistyczne, ogólnie autor i n f o r m u j e , że najpierw w y ­ dzieliła się g r u p a późniejszych Słowian w s c h o d n i c h i południo­ w y c h z g o d n i e z zaznaczającą się ekspansją k u l t u r y g r o b ó w j a m o ­ w y c h w k i e r u n k u południowym i w s c h o d n i m , może p o d n a c i s k i e m Gotów od północy. Potem b y ć może w związku z n a c i s k i e m A w a r ó w w V I w . Słowianie w s c h o d n i znów zbliżyli się n a krót­ k o d o z a c h o d n i c h , szczególnie Słowian zachodnich, dzisiejsi Słowian południowych. ostatecznie żąc W tych na północy, a południowa C z e s i i Słowacy, Inwazja madiarska w zbliżyli I X w. część się d o oddzieliła Słowian południowych o d C z e c h ó w i S ł o w a k ó w , wią­ ostatnich na n o w o ściślej z grupą lechicko-łużycką. t e n sposób n a p r z e s t r z e n i l a t o d r. 4 0 0 p o w i e k I X ustalił się dzisiejszy podział świata słowiańskiego n a t r z y g r u p y : w s c h o d ­ nią, południową i zachodnią. W rozdziale I I omawia autor których łączy z nazwą Lugii, Łuśanie. Objaśnia i c h repartycję wacką, łużycką i lechicką, lingwistycznym, także losy na trzy posługując historią Słowian u Tacyta, Lugiones się plemion zachodnich, c z y l i Łężanie, g r u p y : czesko-słogłównie materiałem wchodzących t y c h g r u p poszczególnych i historią p i e r w s z y c h w organizacji skład pań­ s t w o w y c h w i c h obrębie. W rozdziale I I I poświęconym Słowianom w s c h o d n i m , w a n y m przez J o r d a n i s a w V I w . Antami a u t o r wyjaśnia na p o d s t a w i e ruskiej dialektologii historycznej, pisu Nestora drogi, jakimi nocne siejsze p l e m i o n a : Słowianie i K r y w i c z e , gwary także u w a g I a t o - szło zróżniczkowanie i m i g r a c j e m i o n w s c h o d n i c h . P o c z ą t k o w o z całości północno-wielkoruskie; nazy­ głównie ple­ wydzieliły się d w a pół­ którym odpowiadają d z i ­ później o d X I I I w . w y o d ­ rębniają się też p l e m i o n a południowe: W o ł y n i a n i e , P o l a n i e i Siew i e r z a n i e , dzisiejsze ukraińskie; w końcu X I V w . , w pasie środkowym wyodrębniły się p l e m i o n a D r e g o w i c z ó w i D e r e w l a n , dzisiejsze b i a ­ łoruskie, o d R a d y m i c z ó w i W i a t y c z ó w , d z i s i e j s z y c h południowych, nocnych. które Temu ze swej podziałowi Wielkorusów s t r o n y zbliżyły się d o g w a r sprzyjało tworzenie się pół­ różnych ośrodków państwowych na R u s i : Kijów, N o w o g r ó d , S u z d a l , M o ­ skwa, państwo dzisiejszy: Cedymicza, Wielkorusini, tak że o d X V w . m a m y Małorusini i Białorusini. już układ Rozdział IV, �388 poświęcony Słowianom południowym, n a z y w a n y m p r z e z J o r d a n i - sa Sclaveni „ S ł o w i e n i e " , tłumaczy łudniowych i dalsze i Dunaju na wydzielenie przez się Słowian p o ­ Karpaty wzdłuż Bałkany aż p o P e l o p o n e z w V I w . o r a z zróżniczkowanie słoweńskie, i c h migracje się dialektyczne kajkawskie, czakawskie części i zachodniej: sztokawskie, Cisy stopniowe narzecza i części w s c h o d n i e j : n a r z e c z a bułgarskie i macedońskie. Ta wielce niewątpliwie blemami pożyteczna i kształcąca lekturą książeczka stanie się k a ż d e g o h u m a n i s t y interesującego się p r o ­ się głównie n a m a ­ teriale lingwistycznym z natury rzeczy trudnym, słowiańskimi. Aczkolwiek opiera jest j e d n a k n a ­ p i s a n a w sposób łatwy, p r z e j r z y s t y , przystępny d l a k a ż d e g o , bez z b y t n i e g o bagażu n a u k o w o - d o w o d o w e g o . D o k a ż d e g o rozdziału dołączona j e s t s z k i c o w a m a p k a , dająca łatwą ilustrację i r e k a p i tulację treści. к W. K. L u b l i n , wrzesień 1 9 4 6 . �