https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4acd35e3c96de80eef2179d6df4b9bc9.pdf 316f150bec1bfe8e2fc01cc5d07ccd10 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1987 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Subject The topic of the resource Małopolska pogranicze krakowsko-góralskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1843 Title A name given to the resource Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.222-255 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 222 REINFUSS ROMAN Pogranicze krakowsko-góralskie * w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych W s t ę p Znaczne różnice k u l t u r o w e , zachodzące między mieszkań­ Karpat polskich i cami dawna zwracały uwagę wał wyznaczyć przyległej badaczy. granicę Wyżyny Już M e h o f e r między Małopolskiej, Góralami a K r a k o w i a k a m i w i o ­ dąc ją^wzdluż gościńca p r o w a d z ą c e g o z Białej przez i Myślenice. Mehofera Zagadnienie Pola, który w r . 1851 ogłosił powiadające w e d ł u g dzisiejszej d z i e l i Górali obejmuje podział Poprad, druga wododział źródła terminologii grupom na t r z y g r u p y mieszkańców gór podstawowe, z etnicznym. których i Dniestru, trzecia Górali zaś sięga Górali od Pienin, Krościenka i Łącka, No­ Górali od P r ó c z wyżej p o d a n y c h z a l i ­ g r u p y górali śląskich, siebie Zywczaków, W po pierwszej, a w i ę c : Podhalan, cza też P o l d o p i e r w s z e j wylicza jedna p o l s k i c h , którzy, j a k w i d a ć rodów, z w a n y c h także Równiakami. Jabłonkowianami, 2 n a wschód p o z p o w y ż s z e g o , znaleźli się w całości w obrębie g r u p y oraz Kliszczaków. od­ o d źródeł O s t r a w i c y n a Śląsku p o dzieli P o l na kilka pomniejszych Sącza, Górali rody, ludność łemkowską i bojkowską o d P o p r a d u Sanu Czeremoszu i Prutu. wotarżan, przez specjalnych ba­ zamieszkujących północne s t o k i K a r p a t na p o m n i e j s z e Pol Wadowice g r a n i c Góralszczyzny, p o r u s z o n e t y l k o u b o c z n i e , stało się p r z e d m i o t e m dań W i n c e n t e g o od w r. 1 8 4 3 usiło­ 1 Babigórców, każdej z w y m i e n i o n y c h P o l s t a r a n n i e w s i , które d o danej t e k stanowią t y l k o w i o s k i Równiaków zwanych od przez Zagórzan przez s i e b i e grup g r u p y należą. Wyją­ które nanie­ Sącza, sione na mapę dają zasięg p o r w a n y , obejmujący wieńcem kotlinę sądecką. Linię, biegnącą nych peryferiach grupy p r z e z miejscowości leżące n a p ó ł n o c ­ Żywczan, Babigórców, Zagórzan i K H - �223 szczaków oraz Górali od Sącza, można p r z e z Pola granicę między uważać za wytyczoną ludnością góralską a l a c h a m i , którzy z Góralami sąsiadują o d północy. P o g r a n i c z n y m i w s i a m i góralskimi według W . P o l a są: J a w o ­ r z y n k a , I s t e b n a , Wisła, B r e n n a , S z c z y r k , szowice, Straconka, Łodygowice, Ślemień, Dolna, Las, Krzeszów, Zembrzyce, Meszna, Czernichów, MikuKocierz, Gór., Sleszowice, Tarnawa Budzów, ZacheJmna, Baczyn, Tarnawa Marcówka, Bystra, Tresna, Bieńkówka, T r z e b u n i a , Stróża, P c i m , W ę g l ó w k a , K a s i n a Gruszowiec, Porąbka, żówki, Półrzeczki, Od Dobra, Szczawa, Zalesie, Zbłudza, Zbłudzy z w a r t y dotąd zasięg z a c z y n a j a k o krańcowe Wielka, Jasna-Podłopień, T y m b a r k , C h y - w s i Równiaków W o l a Piskulina. się rwać. Pol podaje ( c z y l i Górali o d S ą c z a ) : C z a r n y P o t o k , Łukawicę, Zawadę, Przyszową, Kaninę, P i s a r z o w a , nę, C h o m r a n i c e , Zawadkę, T ę g o b o r z e , gilno, Ptaszkową, Góralszczyzny słusznie c z y n i z a r z u t i Spiszu. Świdnik, Kamionkę, polskiej S. U d z i e l a ) Zbyszyce, Frycową, Szczawnicę W y ż n ą i Niżna. Przysietnicę, terytorium Mystków, Męci­ Mo­ Homrzyska, Z tak wyznaczonego wyłączył Pol (z czego mu w s i p o l s k i e leżące n a O r a w i e 3 Zagadnieniem północnego pogranicza Góralszczyzny pol­ s k i e j zajęto się żywiej z początkiem n a s z e g o s t u l e c i a , p o wystą­ pieniu Ludwika artykułów Młynka, który w s z e r e g u poruszył; 4 sprawę t z w . Lachów, referatów i d r o b n y c h t j . ludności podgór­ s k i e j , sąsiadującej z Góralami na p r z e s t r z e n i o d Śląska C i e s z y ń ­ s k i e g o p o rzekę P o p r a d . W p o l e m i c e , która się w ó w c z a s wywią­ zała, zabrało głos w i e l u u c z o n y c h , m . i n . F . B u j a k , J. Jakóbiec, sporo 7 S t . Eliasz R a d z i k o w s k i światła na zagadnienie różnic międzygrupowych wzdłuż p o g r a n i c z a Problem wtedy granicy jednakowoż podający zazwyczaj dobrze Po swoje między rozważaniami swymi S. U d z i e l a , 6 k u l t u r o w y c h i stosunków góralsko-lackiego. Góralami a L a c h a m i rozstrzygnięty, uwagi w formie 5 i i n n i , c o w s u m i e rzuciło 8 gdyż przyczynków, całego nie poszczególni nie pogranicza, został autorzy, obejmowali lecz tylko sobie znane, ale n i e z b y t w i e l k i e j e g o o d c i n k i . raz pierwszy p i e r o S. U d z i e l a , 9 od czasów Pola który w y t y c z a północną całość obejmuje granicę do­ Góralszczy- �224 z n y w sposób następujący: na Śląsku Cieszyńskim granicznymi w s i a m i góralskimi są W i s ł a i B r e n n a , w Małopolsce zaś Meszna, Bystra, Wilkowiska, Oczków, Moszczanica, Łodygowice, Kocierz, Szczyrk, Czernichów, Tresna, T a r g a n i c a , R z y k i , Zagórnik, T a ­ czany, P o n i k i e w , K o z i n i e c , Tarnawa, i Górna, M u c h a r z , S k a w c e , Sucha, Krzeszów, Maków, Tarnawa Budzów, Dolną Zakrzów, B u g a j , S t r o n i e , S k a w i n k i , P a l c z a , H a r b u t o w i c e , Bieńkówka, W i ę ciórka, Zawadka, Pcim, Lipnik, Wiśniowa, Poznachowice. T u ciągła l i n i a g r a n i c z n a p r z e r y w a się i rekonstruować j e d y n i e p r z e z połączenie luźno p o r o z r z u c a n y c h d a n y c h przez U d z i e l ę , a m i a n o w i c i e : szarów, Sowłin Wojakowej, Olszowej, (przedmieście Iwkowej, Dobrocierzy, Paleśnicy, Podola, Mystkowa. Koło Frycowej się z zasięgiem torium Góralszczyzny Ujanowic, Jurkowa, Filipowie, Jasiennej, ją Zawadki, K o ­ Zmiącej, Libratowej, Borowej, Paszyna, g r a n i c a p o l s k i e j Góralszczyzny Łemków. koło S z c z a w n i c y Skrzydlnej, Limanowej), możemy miejscowości p o ­ zbiega Z w y z n a c z o n e g o w t e n sposób t e r y ­ wyłącza Udziela a zamieszkane cztery wsi, położone p r z e z t z w . Rusinów Szlachłow Opierając się na rękopiśmiennej p r a c y z r. 1 8 7 5 , p o z o s t a ­ skich. łej p o W ł a d y s ł a w i e Kosińskim, n a północno-zachodnich Góralszczyzny wymienia Udziela s z a n y m góralsko-lackim; Jastrzębie, J a s z c z u r o w a , wice, Stryszów, rzyce. Dalszy parę kresach wsi o charakterze mie­ należą t u : A n d r y c h ó w ( w i e ś ) , B r z e z i n k a , Łękawica, Marcówkai R o c z y n y , Sułkowice ( a d . A n d r y c h ó w ) , Poręba ciąg o m a w i a n e j Sleszoi p r a c y poświęca U d z i e l a Zemb­ przepro­ w a d z e n i u podziału Góralszczyzny n a Górali beskidowych, Pod" (od Sącza), przy czym charakte­ halan, Kliszczaków ryzuje pokrótce różnice k u l t u r o w e zachodzące między p o s z c z e ­ gólnymi g r u p a m i Abstrahując grupy jest i Lachów etnograficznymi. od przeprowadzony autorzy przy s k i c h t z w . Lachów którzy mieszkańców Góralszczyzny na pomniejsze który zarówno u P o l a j a k i u U d z i e l i n i e bez z a r z u t u , należy podnieść, że obydwaj w y t y c z a n i u o g ó l n e g o zasięgu Górali popełnili t e n sam błąd z a s a d n i c z y , niacy), podziału etnograficzne, a m i a n o w i c i e włączyli sądeckich wprawdzie Beskidu, ale ( u P o l a Górale o n i d o g r u p góral­ od Sącza posiadają p e w n e r y s y niewątpliwie l u b Rów- przypominające są grupą nie-góralską, �225 0 k u l t u r z e wyrosłej z r o l n i c z y c h kultur małopolskiego podgó­ k o r e k t u r y północno - w s c h o d n i e g o zasięgu r z a i niżu. Przeprowadzenie polskiej Góralszczyzny przychodzi n a m łatwo dzięki b a d a n i o m r e g i o n a l i s t y sądeckiego, Mieczysława C h o l e w y , k t ó r e g o n i e p u b l i ­ kowana mapka zasięgu Górali sąsiadujących z L a ­ od Łącka, c h a m i sądeckimi, z n a j d u j e się w a r c h i w u m M u z e u m Etnograficz­ n e g o w K r a k o w i e . W e d ł u g t e j m a p y n a j b a r d z i e j k u północy w y ­ suniętymi wsiami Maszkowice, góralskimi Jazowsko, Nawojowa, są: Młynczyska, Gabon, Kiczna, Łącko, Skrudzina, Przysietnica, natomiast Siekierczyna koło L i m a n o w e j oraz Rytro, Barcice, P o p o w i c e , Zeleźnikowa n a południe o d S t . Sącza posiadają c h a ­ r a k t e r w s i przejściowych, łączących e l e m e n t y 1 lachowskiej. kultury góralskiej N i e jest w y k l u c z o n e , ż e w ciągu d a l s z y c h granica wyznaczona nięciom, niemniej precyzją oddzielić przez Cholewę jednak od może ulec d r o b n y m p r z e s u ­ dziś pozwala Góralszczyzny i U d z i e l ę włączone t e r e n y Omawiając już badań nam ona niesłusznie z dużą przez Pola lachowskie. zagadnienie granicy lachowsko-góralskiej m u ­ s i m y uwzględnić również zasięg Lachów, p o d a n y w j e d n e j z p r a c F. B u j a k a . Poczynając o d Łącka 1 0 nad Dunajem wiedzie Bujak granicę L a c h ó w p r z e z g ó r ę Modyń i Cichoń d o T y m b a r k u , stąd grzbietami Łopienia, a następnie wzdłuż chód i p r z e z do Skawy. wsi Snieżnicy i L u b o g o s z c z y Raby wsi Kasinki p o d Myślenice, g d z i e skręca n a za­ Trzebunię, Ostrość do granicy Bieńkówkę między i Zembrzyce Lachami zmierza a Góralami z a ­ c i e r a s i ę — z d a n i e m B u j a k a — s k u t k i e m p o w s t a n i a obszarów n y c h , które L a c h y uważają za góralskie miesza­ a Górale za l a c h o w s k i e . N i e k t ó r e z t y c h w s i o c h a r a k t e r z e m i e s z a n y m (Młynczyska, G r u szowiec, Stopnice) które robiły n a a u t o r z e k u l t u r o w o uległy wpływom wrażenie wsi przesiąkającym góralskich, z sąsiednich terenów l a c h o w s k i c h . Porównując p r z e d s t a w i o n e chów, wyznaczone pr/ez na m a p i e Pola, jedynie na niewielkich odcinkach się ze sobą, p o z a poszczególne linie linie graniczne że pokrywają t y m zaś, zwłaszcza w o k o l i c y W a d o w i c wschód o d n i c h w k i e r u n k u Łącka, L u d , t. X X X V I 1 zasięgi Górali i L a ­ B u j a k a i Udzielę, w i d z i m y , i na wykreślone 15* �226 przez W różnych autorów związku z analizą wykazują załączonej dość mapy znaczne rozbieżności. n a s u w a się cały pytań, z których zwłaszcza t r z y wybijają szereg się n a c z o ł o : 1) J a k d a l e k o w k i e r u n k u północnym sięgała Góralszczyzna polska w I I połowie ubiegłego stulecia? 2) J a k i e z m i a n y zaszły w p r z e b i e g u l i n i i g r a n i c z n e j o d cza­ sów, k i e d y wyznaczał ją W . P o l , aż do czasów d z i s i e j ­ szych? 3) J a k kształtowało się wzdłuż p o g r a n i c z a p o c z u c i e przyna­ leżności g r u p o w e j L a c h ó w i Górali i j a k i m z m i a n o m u l e ­ gało o n o w zależności kultury Udzielenie ludowej od w ciągu wyczerpujących zmian zaszłych zakresie o d p o w i e d z i na postawione w y ­ żej p y t a n i a n a s u w a dziś duże trudności, n i e m n i e j p r z y o b e c n y m zasobie w o s t a t n i c h l a t osiemdziesięciu? jednak dostępnych n a m materiałów nawet etnograficz­ n y c h można rzucić n i e c o światła na interesujące nas z a g a d n i e n i a . S p q r p c e n n y c h wiadomości, pochodzących z końca u b i e g ł e g o s t u l e c i a , z n a j d u j e m y w c y t o w a n y c h już p r a c a c h B u j a k a , Jakóbca, Udzieli a ponadto Etnograficznego w przechowywanych w Krakowie w materiałach archiwum Muzeum rękopiśmiennych. nie p u b l i k o w a n e d o t y c h c z a s , często a n o n i m o w e z a p i s k i , Te zbierane jeszcze p o d k i e r u n k i e m J a n o t y , G u s t a w i c z a c z y U d z i e l i , stanowią w niektórych w y p a d k a c h ważne uzupełnienie opisów zaczerpnię­ t y c h ze starszej l i t e r a t u r y e t n o g r a f i c z n e j . Najnowszych materiałów etnograficzne, przeprowadzone terenowych dostarczyły b a d a n i a z końcem r . 1 9 4 5 i w pierwszym półroczu b i e ż ą c e g o z i n i c j a t y w y i p o d k i e r u n k i e m M u z e u m E t n o ­ g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e z funduszów dostarczonych przez D e ­ partament N a u k i p r z y M i n i s t e r s t w i e Oświaty. B a d a n i a t e , mające w przyszłości objąć o b s z a r k o w s k i e j w jej najszerszym etapie pracy na o d c i n k u ( o d X I I . 1945 d o V . 1 9 4 6 ) południowym Ziemi Kra­ zasięgu e t n o g r a f i c z n y m , w p i e r w s z y m od s k o n c e n t r o w a n e zostały Ż y w c a p o G r y b ó w na w s c h o d z i e . C e l e m badań było u s t a l e n i e zasięgu południowego k u l t u r y l u d o ­ w e j t z w . Krakowiaków. śród pracowników B a d a c z e t e r e n o w i , rekrutujący się s p o ­ Muzeum Etnograficznego studentów e t n o g r a f i i i e t n o l o g i i U . J . ł l w Krakowie , zbierali według oraz dostar- �227 c z o n y c h i m kwestionariuszów materiały e t n o g r a f i c z n e dotyczące stroju ludowego, b u d o w n i c t w a , ustroju g r u n t o w e g o i typu podarki stosunków oraz poczucia przynależności międzygrupowych. Z g r o m a d z o n e grupowej i gos­ tą drogą materiały, p o p a r t e z n a ­ czną ilością zdjąć f o t o g r a f i c z n y c h o r a z szkiców odręcznych, s t a ­ nowią b a r d z o cenną podstawę d o porównań z materiałami n i e j s z y m i . Dzięki d o k o n a n y m w o s t a t n i c h miesiącach daw­ poszukiwa­ n i o m t e r e n o w y m m o ż e m y śledzić p r z e m i a n y , j a k i e zaszły n a w s i p o d k a r p a c k i e j w ciągu ubiegłego półwiecza i zakończyły się r o z ­ padem tradycyjnej kultury ludowej pod naporem postępującej urbanizacji. Omawiane w niniejszej pracy zagadnienie rozgraniczania g r u p e t n o g r a f i c z n y c h i kształtowania się stosunków wzdłuż l i n i i zetknięcia d w u k u l t u r wywoływało społecznych czasami niepo­ r o z u m i e n i a między e t n o g r a f a m i a s o c j o l o g a m i , wynikające z róż­ nego sposobu pojmowania g r u p y etnograficznej. lem uniknięcia e w e n t u a l n y c h nieporozumień poświęcić słów parę k w e s t i o m Sądzę, było b y że ce­ wskazane t e o r e t y c z n y m , związanym z p r o ­ blemem g r u p y etnicznej. Wedle grupą świadomości rębną że definicji, społeczną samych całość, być spotykanej nazywamy czyli tych pewien nieskończenie równocześnie grupy zawodowej, ludzi podręcznikach zrzeszenie stanowi a ten różnych wyznaniowej, sam grup socjologii, ludzi, pewnego układ odosobniony} wiele członkiem w każde które rodzaju w od­ G r u p takich mo­ 2 człowiek może społecznych narodowościowej, być (rodziny, rozrywkowej i t p . ) . N i e i n a c z e j m a się r z e c z w społeczeństwach p r y m i t y w n y c h , które również rozpadają się na b a r d z o w i e l e różnych grup łecznych. d o swojej C z ł o n k o w i e i c h posiadają świadomość spo­ przynależności g r u p y , p r z y c z y m p o d s t a w y w y t w o r z e n i a się t e g o p o ­ c z u c i a mogą b y ć b a r d z o różne. W j e d n y m w y p a d k u świadomość odrębności u p e w n e j ilości l u d z i może opierać p o c h o d z e n i a o d wspólnych p r z o d k ó w się na tradycji ( r o d z i n a , ród, p l e m i ę ) , w i n n y m w y k o n y w a n i e wspólnego zawodu (np. grupy d r u c i a r z y , obraźników, z o r g a n i z o w a n y c h potajemnie dziadów o d ­ wędrownych p u s t o w y c h ) . Przyczyną w y t w a r z a n i a się p o c z u c i a odrębności u p e ­ w n y c h zespołów l u d z k i c h j e s t często wspólne z a m i e s z k i w a n i e p e - �228 w n e g o o b s z a r u , stąd grupy gromady wiejskiej, parafii społeczne czy tworzą z państwa n p . mieszkańcy czasów gospodarki p a t r y m o n i a l n e j , o i l e t r a d y c j a g r a n i c a d m i n i s t r a c y j n y c h z czasów pańszczyźnianych s t a n o w i d o dziś podstawę wyróżniania od obcych. swoich 11 Spośród b a r d z o w i e l u różnych g r u p społecznych, j a k i e p o ­ wstać mogą w o b r ę b i e społeczeństw p r y m i t y w n y c h , e t n o g r a f w y ­ biera sobie jeden specjalny rodzaj grupy społecznej, nadający się n a j l e p i e j d l a c e l ó w s y s t e m a t y k i z j a w i s k e t n o g r a f i c z n y c h i n a ­ z y w a g o grupą Pojęciem dzi etnograficzną. „grapy zamieszkujących niających etnograficznej" określone się od sąsiadów siadających poczucie świadomości swej własnych pewnymi odrębności zespól geograficzne, cechami przynależności lu­ wyróż­ kulturowymi grupowej i po­ oparte na kulturowych. K l a s y c z n y m przykładem g r u p jących w y m o g o m obejmujemy terytorium etnograficznych, p o w y ż s z e j d e f i n i c j i , będą odpowiada­ n p . K u r p i e , Spisza­ cy, G ó r a l e śląscy i t p . Obserwacja wśród grup etnograficznych, przeprowadzana najprymitywniejszych ludów egzotycznych w a r s t w l u d o w y c h społeczeństw c y w i l i z o w a n y c h , świadomość własnej odrębności e t n o g r a f i c z n e j zarówno jak i wśród poucza nas, ż e powstaje najczę­ ściej n a t l e różnic g w a r o w y c h , różnic w u b i o r z e , s p o s o b i e bywania środków utrzymania zdo­ (np. r o l n i c t w o i pasterstwo) lub wreszcie w o d m i e n n y m sposobie budowania osiedli. Inne zjawiska kulturowe, jako trudniejsze do zaobserwowania, rzadko stanowią przyczynę uświadomienia s o b i e odrębności własnej g r u p y w s t o ­ s u n k u d o sąsiadów. 14 2 t y c h właśnie w z g l ę d ó w podczas wyznaczania t e r y t o r i a l n y c h poszczególnych g r u p e t n o g r a f i c z n y c h g ł ó w n y n a c i s k n a w y c h w y t y w a n i e właściwości zasięgów kładzie gwarowych, s t r o j u , b u d o w n i c t w a i t r y b u życia, c h a r a k t e r y s t y c z n y c h danej ludności, i następnie wpływają obserwuje się, dla ba­ j a k odrębności te na kształtowanie się p o c z u c i a przynależności g r u p o w e j . M o ż e w przyszłości u d a się p r z e d s t a w i o n e pogranicza się cech góralsko-krakowskiego uzupełnić tu jeszcze zagadnienie wynikami �$99 ьо о о t> О и cu а. U со г- оо <г> о СО СО СО СО т р « 5 г 5 2 >. « .5 о л о S « я •N i Дffl2 м Д N dсо нсо cСiПw сотс'соi nэт с\ ir - * i 7* )2 в о а 5 о. -с ° -я -О ЬЛ -N N СМ СО 5 J ^ о. JS "о ^ « NS о 5 - • S - * '«'S •в. £"3 л о, <ń чо г-; od aŃ о ri *J CQ CQ rt m « „ n rl N N -о в . . S в в |>'| «о о! о С О " s as Д с) «' S •о а о -о о « S t « о о ^ со с/5 ^ н .5" о 2 2 £ U J ^ 1-1 CN СО TP l/S ЧО Г»" �230 badań gwarowych, wymaga z dialektologiem. prowadzonych jednak ostatnio przez Muzeum w i e , b a d a n i a g w a r n i e były się to ludowym, prac etnografa terenowych, Etnograficzne uwzględnione, o b e c n i e d o materiałów z e b r a n y c h nad strojem współpracy Ponieważ j e d n a k w r a m a c h musimy w związku i poczuciem budownictwem w Krako­ ograniczyć ze studiami przynależ­ ności g r u p o w e j . I. U b i o r y l u d o w e na p o g r a n i c z u góralsko-lachowskim N i g d z i e c h y b a przysłowie fak cię widzą, tak cię piszą n i e znajdowało szerszego z a s t o s o w a n i a kultura ludowa była niż n a w s i w o k r e s i e , jeszcze w s w y m pełnym r o z w o j u . zwracał pilną uwagę n a n a j d r o b n i e j s z e z którymi zdarzało m u się spotykać. szczegóły Chłop ubioru U b i ó r był s w e g o legitymacją społeczną, według której r o z g r a n i c z a n o kiedy ludzi, rodzaju n a w s i sur- dutowców, panów, ciarachów o d chłopófy a t y c h o s t a t n i c h d z i e ­ lono na g r u p y pomniejsze. Na pograniczu / k r a k o w s k o - góralskim w t r a d y c y j n y m stroju l u d o w y m , również różnice, zachodzące obok różnic g w a r o w y c h , d o r o l i g ł ó w n y c h kryteriów, według których Górale i L a c h y r o z p o z n a w a l i swoich urastały, o d obcych. 15 Różnice te, dostrze­ galne nawet dla najmniej zainteresowanego obserwatora, w oczach l u d u nabierały niesłychanej doniosłości, s k u t k i e m c z e g o szcze, m i m o k o m p l e t n e j p r a w i e u r b a n i z a c j i strojów p o g r a n i c z u góralskim, t r a d y c j e d a w n y c h różnic ż y w o się w pamięci informatorów. dziś j e ­ ludowych na zachowały W e d ł u g i n f o r m a c j i z e b r a n y c h osta­ t n i o w t e r e n i e a p o t w i e r d z o n y c h p r z e z s t a r s z y c h autorów, piszą­ c y c h o L a c h a c h i Góralach na początku b i e ż ą c e g o mieszkający p o o b u s t r o n a c h północnego zasięgu wymieniał s z e r e g c e c h , p o których rozróżniano stulecia, l u d Góralszczyzny Górali od La­ chów, j a k t o i l u s t r u j e poniższa t a b e l a . Przedstawione bądź terenowych w n i e j różnice s t r o j u , z e b r a n e na podstawie i n f o r m a c j i , bądź z g r o m a d z o n e p r z e z d a w n i e j s z y c h , n i e zawsze ściśle odpowiadają autorów rzeczywistości. �231 L a c h y 6 6 г a I e /~ u b i ó r a) m ę s k i : koszula krótka, w p u s z c z a n a do spodni, długa, w y p u s z c z a n a na s p o d n i e ; spodnie płócienne i z s u k n a samodziałowego, płócienne i z m a t e ­ riałów f a b r y c z n y c h ; obuwie kierpce, buty z kamizelki krótkie, z s u k n a fa­ brycznego, długie, z sukna fa­ brycznego; n i e noszą, płaszcze płócienne, długie, p o z a k o l a n a , zw. płóciennice; ubiór wierzchni płócienny cholewami; ubiór wierzchni sukienny g u n i e brązowe działowe, ubiór g ł o ­ w y letni n i s k i kapelusz f i l c o w y z szeroką krezą, wysoki kapelusz fil­ c o w y z wąską krezą; ubiór g ł o ­ wy zimowy czapka z baraniego f u ' r a z główką p o k r y ­ tą k o l o r o w y m s u k n e m fabrycznym, biała c z a p k a ma* gierka dziana z włóczki; b) samo­ ubiór s u k m a n y białe z s u ­ kna fabrycznego lub samodziałowego; к o b i e с у : spódnice zamiast spódnic d w i e zapaski: przednia i tylna, spódnice z e s z y t e ; zarzutki na r a m i o n a z płachty białej działowej, chusty fabryczne kolorowe; ubiór g ł o w y chustki, samo­ czepce. Z w y c z a j noszenia k o s z u l i w y p u s z c z a n e j na s p o d n i e s p o t y k a się również i u Górali z tą t y l k o różnicą, że noszą o n i z a z w y c z a j k o ­ szule krótsze o d l a c h o w s k i c h . J e d y n i e w najbliższych p o g r a n i c z n y c h w s i a c h góralskich zachowała się t r a d y c j a o k o s z u l a c h długich p o ­ za k o l a n a , które m i e l i t a m nosić chłopcy d o l a t k i l k u n a s t u , n i m o t r z y m a l i pierwsze spodnie. za­ �232 N a t e r e n a c h podgórskich n o s z o n o latem spodnie z wąskimi n o g a w k a m i , związanymi s z n u r k i e m u d o l u . l u b na fuzyjce. fuzyfkowe W pacześne Zwano je t y m s a m y m czasie G ó r a l e ubie­ r a l i , j a k widać na r y e . 1, s p o d n i e uderzająco s z e r o k i e , szyte z płó­ ciennego cienne, samodziału. szerokie, W dołem Bysinie i Pcimiu noszono dwa razy dziurkowane portki i płó­ zakończone P r ó c z s p o d n i l n i a n y c h n o s i l i też chłopi n a p o d g ó ­ strzępkami. r z u s p o d n i e z prążkowanego d r e l i c h u l u b k u p n e g o s u k n a , G ó r a l e zaś z białego, wełnianego samodziału, zwane (Stróża), suknioki (Łękawica, P e w e l , Slemieńska, K o c i e r z ) l u b gu- pqrtki wałaskie nioki (Budzów). wymi (Stryszawa, Spodnie z b r ą z o w e g o samodziału z w a n o Kurów). buko­ Północny zasiąg s p o d n i góralskich 1 6 ilustruje mapa 2. N o g a w k i spodni wpuszczano lewami. na P o d g ó r z u d o butów z c h o ­ Z n a n e b y ł y t z w . wywijoki z długą i miękką cholewą, p o l s k i e , z j e d n y m s z w e m z tyłu i napiętkami n a b i j a n y m i m e t a l o ­ wymi W ćwiekami, oraz węgierskie z dwoma szwami po bokach. górach na n o g i u b i e r a l i k i e r p c e , naciągane zimą n a t z w . ko­ pyta, t j . g r u b e s k a r p e t y s z y t e z samodziałowego s u k n a l u b d z i a ­ ne n a d r u t a c h . Zasiąg p i e r w s z y i l u s t r u j e r y c . 3. B u t y z c h o l e w a m i zaczęli nosić n a Góralszczyźnie p a r o b c y i młodzi g a z d o w i e cem ub. stulecia. 17 Kierpce trzymały się dłużej już wśród z koń­ ludności ubogiej. N a k o s z u l e u b i e r a l i górale k a m i z e l k i z s u k n a k u p n e g o z w a ­ ne brucliki, ftany. lejbiki, i t p . , zaś westki Pokrewieństwo kroju, wspólne i c h p o c h o d z e n i e mieszkańcy P o d g ó r z a uwidocznione ka­ na r y c . j t , z d r a d z a o d f r a k a n o s z o n e g o w e F r a n c j i z koń­ c e m X V I I I w . Powołana r y c i n a i l u s t r u j e równocześnie, j a k s k r a ­ cał się k a f t a n w miarę przesiąkania w g ó r y . K a f t a n t y p u s k i e g o , p o d o b n y d o istebniańskiego, ale w Kocierzy. 1 8 W K r a k o w s k i m k a f t a n był bez o z d ó b , ubiorem góral­ zanotowano zbytkownym, b i e d n i e j s i nie n o s i l i g o zupełnie. P r ó c z kaftanów bez rękawów n o s z o n o też w k a f t a n y z rękawami. P o d w p ł y w e m mieszczańskich t w o i z y ł się s p e c j a l n y rodzaj kapot, zapinanych na krakowskim czamar potrzeby wyz �233 czarnego sznurka a z tyłu ozdobionych bogato fałdowaną spó­ dnicą. Kapoty takie, zwane bazgierami l u b bacigerami, rozpo­ wszechniły się zwłaszcza w zachodniej części krakowskiego k o ­ ło Kęt i Wadowic zastępując białe płótnianki sukmany. Ryc.-1 Według fotografii PARA GÓRALSKA Z SIDZINY Krugera z e zbiorów I. Kopernickiego Ubiorem różniącym Krakowiaków i Górali były tzw. ptóciennice, górnice lub kikle, t j . płaszcze z samodziałowego płó­ tna, długie do kolan, ozdobione przy kołnierzu i rękawach kolo­ rowym suknem. Jak widać z załączonej mapy, płótnianki w kilku wypadkach potrafiły przedostać się do pogranicznych wsi g ó ­ ralskich. �234 S t r o j e m u r o c z y s t y m n a t e r e n a c h podgórskich była s z y t a z białego s u k n a i z d o b i o n a n a południe waniami z czarnego sznurka ułożonego ( r y c . За) . N a południowym w s c h o d z i e w i ozdobione szyte motywy wyszy- pętlicowe K r a k o w s k i e g o , na p o g r a n i ­ c z u Góralszczyzny noszą t z w . gurmany. k m a n y k r a k o w s k i e j , są sukmana o d Wisły Posiadają o n e krój s u ­ z białego wełnianego samodziału wyszyciami z czerwonego sznurka i sukiennych apli­ kacji (rys. 3b). O d z i e n i e m w i e r z c h n i m Górali (Pcim), górnicą cugą (Łętownią, była ( K a s i n k a Mała, M s z a n a D o l n a ) . hazuchą kich, wykonane z i rozmieszczeniem brązowego zwana gunia Tenczyn, samodziałowego od sukna, białych cuch podhalańskich G ó r y . P r z e d kilkudziesięciu l a t y zaczęto z a m i a s t t z w . baje, t j . kurtki z spod guń Babiej nosić brązowego wełnianego, s k r o j o n e n a sposób m i e j s k i , z krojem sukmany kra­ i brązowych guń górali ze Śląska, Ż y w i e c c z y z n y i Góralszczyźnie cuchą, G u n i e Górali myślenic­ o z d ó b uderzająco przypominają k o w s k i e ( r y c . 3 c ) a różnią się również Krzczonów), na samodziału kołnierzem marynar­ k o w y m o b s z y t y m p o d o b n i e j a k i m a n s z e t y n a rękawach materią czarną l u b zieloną. Baje rozpowszechniły się b a r d z o gunie. W Kozińcu z n a l e z i o n o chodniokrakowskiej sukna. skrojoną górnicę wypierając na a szytą z b r ą z o w e g o baćgiery sposób zagóralskiego R e k o n s t r u k c j e zasięgu g u n i góralskiej z p o ł o w y X I X w . 1 9 przedstawia mapa 6. 2 0 W a ż n ą rolę w r o z p o z n a w a n i u swoich cie g ł o w y . o d obcych Górale nosili latem filcowe grało n a k r y ­ kapelusze o niezbyt w y ­ s o k i e j , półkolisto s k l e p i o n e j g ł ó w c e z s z e r o k i m r o n d e m . W k r a ­ k o w s k i m kapelusze wysoką, u góry z w ę ż o n ą w f o r m i e stożka ściętego, i wąską krezę. K a p e l u s z taki, zwany celender filcowe l u b ryjek, posiadały przedostał główkę się o d Lachów d o p o g r a ­ n i c z n y c h w s i góralskich ( H a r b u t o w i c e ) . W z i m i e u b i e r a l i Górale c z a p k ę baranią z główką pokrytą n i e b i e s k i m l u b c z e r w o n y m s u ­ k n e m , zaś mieszkańcy podgórza t z w . magierkę, nianą białą, dzianą n a d r u t a c h . weł­ Południowy zasiąg m a g i e r k i p o ­ krywał się m n i e j w i ę c e j z zasiągiem płótnianki kowskiej. t j . czapkę i sukmany kra­ 2 1 I n n e części s t r o j u męskiego, j a k pasy, kożuchy, kapelusze �235 Ryc. 2. a) b) c) męski i okolic K r a k o w a . męski ze wsi Dobra w pow. limanowskim. B R U C L I K góralski z Istebnej (takie sam«, tylko mniej o z d o b n e no­ szono w Kocierzy i wsiach sąsiednich. Wszystkie kaftany wyko­ nane z sukna fabrycznego—«а* i „b" granatowego, „c" czarnego. KAFTAN KAFTAN (Tablicę wykonał Z. Szewczyk). słomiane p o m i j a m t u c e l o w o , g d y ż mimo n i e stanowiły kryterium one wartościowego Górali o d i c h północnych sąsiadów. pozorów w przeciwnych rozpoznawaniu �236 Stroje kobiece Góralek i K r a k o w i a n e k nie wykazują różnic z a s a d n i c z y c h , c o u b i o r y męskie. Przyczyną, domyśla się B u j a k , jest 5 2 cję a r c h a i c z n e g o tylu słusznie t o , ż e s t r o j e Góralek reprezentują t y p s t r o j u , który d a w n i e j panował również badania terenowe jak odkryły n a na podgórzu. Ostatnie p o g r a n i c z u Góralszczyzny stroju kobiecego, składającego trady­ się z t z w . cia- t j . krótkiej k o s z u l k i spełniającej rolę b l u z k i i d w u płó­ snochy, c i e n n y c h zapasek W tylnej—węższej i przedniej—szerszej." w spódnice białe, h a f t o w a n e w końcu w k o l o r o w e w z o r y , s z y t e z czasach późniejszych ubierały samodzia­ ł o w e g o płótna d r u k o w a n e g o z ręcznie się góralki przez farbiarzy Myśle­ n i c , A n d r y c h o w a , L a n c k o r o n y . N a Góralszczyźnie k o b i e t y w c z e ­ śniej niż mężczyźni zaczęły nosić o b o k kierpców b u t y z w a m i , p ó ź n i e j zaś ubierały też szyte z sukna i ozdobione sznurowane stebnem. głównie b u t y z cholewami. c z n i e dłużej na Góralszczyźnie. s t r o j u Lachówek, k u n s z t o w n i e upiętego, w kobiecym t j . białe p o d g ó r z a , z a c h o w a ł y się zna­ Prócz kolorowych podkreśla l u d z w y c z a j zamiast c h u s t k i . C z e p c e noszone granicznych stroju l u b oktuse, p r z e z k o b i e t y n a r a m i o n a . Łoktusie, w y p a r t e przez barwne chusty fabryczne z cechy chole­ trzewiki, K o b i e t y z p o d g ó r z a nosiły W a ż n ą różnicę stanowiły w p e w n y m o k r e s i e t z w . łoktusie płachty, z a r z u c a n e wysokie którego chust, j a k o noszenia Góralki nosiły czepca zwykłe były przez k o b i e t y w k i l k u wsiach po­ Góralszczyzny. Rzut oka na mapę 2 poucza nas, ż e s z e r e g właściwości s t r o j u góralskiego ( g u n i a , p o r t k i łaskie, k i e r p c e ) j a k o też i l a c h o w s k i e g o m a n a ) posiadały jeszcze ostro odgraniczone. skiego w połowie ub. wieku zasięgi w kilku nadgranicznych wsiach s p o d n i i kierpców) w Rozdzielu w s i , g d z i e dziś góralskich są wasuk­ bardzo W y p a d k i występowania c e c h s t r o j u zapożyczeń z p o d g ó r z a . T r a d y c j e ż e niektóre (płótnianka, biała lachow­ wynikiem s t r o j u góralskiego (wełnianych n a północ o d L i m a n o w e j , — t a k 2 4 spotykamy stroje mieszane góral­ s k i e i p o d g ó r s k i e , na początku u b . s t u l e c i a nosiły się p o góral­ s k u — ś w i a d c z ą , że zasiąg 25 ubiorów góralskich był pierwotnie szerszy, l e c z przesunął się k u południowi p o d w p ł y w e m ływania strojów g r u p sąsiednich, t j . k r a k o w s k i e j kładny przebieg procesu nawarstwiania oddzia­ i śląskiej. Do­ się ubiorów śląskich n a �R y c . 3. a) B l A Ł A SUKMANA czerwonych M. sukna, ozdoby czarne с n a rękawie. W i e ś Wieś Dobra. Z e zbiorów GUNIA BRĄZOWA Wieś Z samodziałowego Pcim. Według sukna, ozdoby Muz. Etn. w rysunku rysunku M. góralskie w k i l k u wsiach, Żywca, n a m śledzić pozwala połowy u b . stulecia, sukna, ozdoby graficznego w Krakowie. skich l u b lachowskich anonimowy Szewczyk). północny zachód o d rękopis w archiwum Przyczyną przyjmowania przez Górali awansu społecznego. Szereg w y p o w i e d z i czerwone. Brzozowskiej. położonych na przechowywany czerwone. Krakowie. (Tablicę wykonał Z. gorocznych wyjątkiem Trzemeśna. W e d ł u g Brzozowskiej. B l A Ł A GURMANA Z s a m o d z i a ł o w e g o b) c) Z fabrycznego patek pogranicznych z drugiej Muz. Etno­ ubiorów ślą­ była chęć zanotowanych w toku te­ badań t e r e n o w y c h , j a k o też z n a l e z i o n y c h w s t a r s z y c h �238 materiałach wskazuje, że Górale zaś u b i o r y L a c h ó w c z y Miemców ponowały i m b a r d z o . skich gunie, portki k o do lasu, sku. W się swego w s i a c h niegdyś c z y s t o kierpce noszone zaś n a u r o c z y s t e w y s t ę p y już u b i e r a n o siej czasach n o w s z y c h z n a n y m i n a m s z l a k a m i wpływy miejskie, naszych się przedostawać z cofanie się góral­ były tyl­ po lachow- z północy podgórza powodujące p o d k o n i e c dalsze stroju, (Ślązacy z o k o l i c B i e l s k a ) i m ­ we wałaskie c z y południowi zaczęły sach Często wstydzili w ku głąb g ó r u b . s t u l e c i a i w cza­ strojów góralskich w głąb Karpat. D z i s i a j zasiąg ubiorów góralskich linia przeprowadzona w r. 1 9 3 8 p r z e z zachodzie wyznacza doc. Tadeusza na Seweryna, w części zaś środkowej o b e j m u j e o n a w s i o r a w s k i e , skąd przez R a b ę W y ż n ą p r z e c h o d z i p o d R a b k ę a następnie g r z b i e t a m i G o r ­ ców w k i e r u n k u Łącka. II. B u d o w n i c t w o Analiza budownictwa ludowego granicy p o o b u s t r o n a c h północnej Góralszczyzny d o s t a r c z a n a m w porównaniu ze s t r o j e m d a l e k o m n i e j ścisłych d a n y c h d o w y z n a c z a n i a siadujących ze sobą g r u p e t n o g r a f i c z n y c h . sób b u d o w a n i a w górach i na podgórzu odmienne typy. zasięgu d w u są­ Według Bujaka spo­ m a przedstawiać Równiacy p o największej części budują chałupę i stajnię o b o k s i e b i e i kryją j e j e d n y m słomianym d a c h e m . b i e l o n e j i z b y mają dymną piekarnię, t z w . chałupę, i latem przebywa część bydła. Chata jest góralska okno. Dach ściany szczytowe niebielona, dwuspadowy obite nakryty deskami. posiada z wrotami wjazdowymi. którego W izbie Obok w której zimą niskie szerokie jest d r a n i c a m i l u b g o n t a m i , Pomieszczenia gospodarskie (stajnia, stodoła, c h l e w y ) stanowią odrębne b u d y n k i , z trzech stron podwórze, dwa czwarty zamykające bok ogranicza mieszkalnej płot Górale bydła n i e trzymają . Z e s t a w i o n e t u różnice między b u d o w n i c t w e m p o d g ó r ­ 36 s k i m a góralskim n i e dadzą w świetle najnowszych staranniej porównujemy się utrzymać w pełnej rozciągłości materiałów terenowych. poszczególne elementy Przeciwnie, i m budownictwa �239 obydwu się omawianych cechy grup wspólne, e t n o g r a f i c z n y c h , t y m więcej występujące n i c y góralsko-krakowskiej. dzić, ż e z a g r o d y boku, obydwu Poczynając od t y l k o u zamożniejszych gazdów, nigdzie i na p o d g ó r z u 28 bocheńskim ( n p . w Łysej G ó r z e ) , w najbliższej o k o l i c y chowskim. Zagrody, Góral­ c o również występuje i n a za­ 27 ( z wyjątkiem czworo­ na N a P o d h a l u s p o t y k a się j e c h o d n i e j Łemkowszczyźnie , u Lachów Sądeckich Zielonki) gra­ p l a n u należy s t w i e r ­ dziedziniec, n i e przeważają l i c z e b n i e . (Cholerzyn, mnożą stronach wielobudynkowe, postawione w formie zamykające w pośrodku szczyźnie po Krakowa a n a w e t i d a l e j k u północy w p o w . m i e ­ w których część m i e s z k a l n a i s t o d o ł y ) znajdują gospodarska się p o d wspólnym d a c h e m , p r z e ­ ważają l i c z e b n i e zarówno w k r a k o w s k i m j a k i n a Góralszczyźnie. W b u d o w n i c t w i e powiśla K a k o w s k i e g o s p o t y k a m y dwa zasadni­ cze t y p y r o z p l a n o w a n i a chałupy. P i e r w s z y ( r z a d s z y ) p r z e d s t a w i a d o m m i e s z k a l n y , w którym p r z y j e d n e j ścianie węższej się sień, p r z y d r u g i e j k o m o r a , w pośrodku zaś i z b a znajduje mieszkalna; d r u g i t y p (częstszy) p o s i a d a sień w środku i d w i e i z b y l u b izbę i stajnię p o b o k a c h . O b y d w a te t y p y p o d s t a w o w e wraz z for­ m a m i p o c h o d n y m i występują, j a k stwierdzają materiały wane p r z e z M a t l a k o w s k i e g o , Kutrzebiar>kę 2 9 również i na Góralszczyźnie. tegorocznych Bogaty j0 publiko­ i Leszczyckiego , 31 zbiór, stanowiący dorobek badań e t n o g r a f i c z n y c h , n i e daje żadnych podstaw d o r o z g r a n i c z e n i a t y p o w e g o p l a n u c h a t y góralskiej i podgóralskiej. Nie inaczej p r z e d s t a w i a się z a g a d n i e n i e materiału b u d o w l a ­ nego i konstrukcji. Zarówno w górach j a k i na podgórzu nuje b u d o w n i c t w o drewniane o k o n s t r u k c j i węgłowej pa­ a nawet dru­ gorzędne c e c h y t e g o b u d o w n i c t w a , j a k n p . występujące t u i ów­ dzie drzwi o kolistym chacie w y k r o j u u góry, s p o t y k a góralskiej j a k i p o d g ó r s k i e j . c z y m k o n s t r u k c j a dachów (na o b u t e r e n a c h wsparta na t z w . stolcach) W się zarówno w P o d o b n i e n i e różni się n i ­ krokwiowa, rzadziej a n i w r e s z c i e i c h kształt. s t a r y m b u d o w n i c t w i e k r a k o w s k i m przeważał d a c h rospadowy, młodszą zaś formę s t a n o w i u szczytu. W dwuspadowy b u d o w n i c t w i e góralskim ilościowo czte­ z okapami sprawa przed­ s t a w i a się o d w r o t n i e . Przeważa t a m m i a n o w i c i e młodsza f o r m a , tj. dachy dwuspadowe z okapem bocznym, natomiast na star- �240 s z y c h i uboższych b u d y n k a c h m i e s z k a l n y c h , n a s t a j n i a c h l u b k o ­ libach przeżywa się j e s z c z e s t a r s z y dach czterospadowy. Gra­ n i c a między o b y d w i e m a f o r m a m i d a c h u rozpływa się w s z e r o k i c h strefach n i e dając p o d s t a w przejściowych graniczenia. Brak głębszych Górali i p r z y l e g ł e g o pomnimy sobie d o stanowczego roz­ różnic w b u d o w n i c t w i e podgórza nie t r u d n o wpływ wyjaśnić, ludowym gdy w a n i e się a r c h i t e k t u r y l u d o w e j w K a r p a t a c h w o k r e s i e wania się kultury t a m fali osadnictwa rolniczej, rolnego, przyniesionej k ó w z północy, z e l e m e n t e m przeciwdziałającym wołoskim reprezentującego o kulturze wytworzeniu się niedawna zwyczaj typ zakupywania gotowych pasterskiej, D r u g i m czyn­ 32 głębszych między b u d o w n i c t w e m góralskim i podgórskim n a Góralszczyźnie i spławiania krzyżo­ głównie przez polskich osadni­ n i e posiadającej t r a d y c j i b u d o w n i c t w a w i e j s k i e g o . nikiem przy­ b u d o w n i c t w a p o d g ó r s k i e g o n a kształto­ różnic był trwający domów i c h p o rozbiórce do drewnianych wodą w kra­ k o w s k i e , g d z i e m o n t o w a n o j e powtórnie. Zwłaszcza w e w s i a c h n a d ­ wiślańskich s p o t y k a m y a n a w e t stodoły (Tyniec, kreślić rza. często tradycję, ż e p o s z c z e g ó l n e zostały w t e n sposób sprowadzone' chałupy od goroli P i e k a r y , M o g i ł a i szereg i n . ) . Niezależnie o d t e g o p o d ­ należy Znany wpływ, cieśli góralskich n a b u d o w n i c t w o jest bowiem mniej więcej p o Wisłę wzywano powszechnie f a k t , że ( g r a n i c a t a dokładnie na podgó­ podgórzu ustalona nie była) często d o b u d o w a n i a domów majstrów góralskich, c i e ­ szących się sławą d o b r y c h i t a n i c h rzemieślników. Różnice, jakie w nakreślonych t u w a r u n k a c h mogły w y ­ tworzyć się na p o g r a n i c z u góralsko-krakowskim, n i e mogły d o t y c z y ć rozkładu wnętrz a n i z a s a d n i c z y c h c y j n y c h , musiały o n e ograniczać się d o nych, które istotnych. jednakże optycznie mogą Różnic t a k i c h jest d w i e . lub dranicami a s z p a r y między szczegółów robić drugorzęd­ wrażenie Górale kryją d o m y belkami więc elementów k o n s t r u k ­ zrębu utykają bardzo gontem mchem i ściany zostawiają w s t a n i e s u r o w y m . P o d g ó r z a n i e zaś j a k o m a ­ teriał d o k r y c i a dachów używają słomę i bielą w a p n e m . Analizując zasięgi s t w i e r d z i m y rychło, że w d z i s i e j s z y m t w a n i e dają o n e d o s t a t e c z n y c h a zrąb polepiają wspomnianych stanie l u d o w e g o podstaw do tu gliną zjawisk budownic­ precyzyjnego wy- �241 z n a c z a n i a g r a n i c między b u d o w n i c t w e m Górali i Lachów. Z m a p y opracowanej najdalej panuje p r z e z J . Klimaszewską wysuniętych gont, ku pokrycie wynika, południowi dachu że wsi jest za góralskich, gdzie mieszane. Prócz bardzo dachów c z y s t o słomianych, które się t a m trafiają, posiada pokrycie ficznych pamięć najdawniejszych, się pierwsza sięgające obszary podgórskie, nakreśloną c h ó w ( m a p a 3). D l a charakterystyczna tej strefy k r y t a słomianym strefy, o d siebie. m n i e j więcej p o s c h e m a t y c z n i e chałupa krakowska, etnogra­ informatorów, zarysowują się t r z y których b u d o w n i c t w o p i e r w o t n i e różniło obejmuje domów Na pod­ 33 należycie materiałów z e b r a n y c h w r o k u bieżącym, w czasach jakie obejmuje sporo k o m b i n o w a n e ze słomy i g o n t ó w . s t a w i e n i e o p r a c o w a n y c h jeszcze wyjątkiem Strefa n a południe granicę zasięgu L a ­ dachem była typowa czterospadowym, ze ścianami b i e l o n y m i . N a południe o d niej ciągnęła się w y d ł u ż o ­ nym pasem strefa przejściowa, z obszarami zakreskowanymi pokrywająca na m a p i e 3. się W m n i e j więcej strefie tej c z t e r o s p a d o w e k r y t e słomą stanowiły mniejszość w o b e c dwuspadowych z okapami bocznymi, pokrytych dachy dachów słomą ujętą z g ó r y i z dołu s z e r e g i e m gontów. Prócz c h a t o ścianach b i e l o ­ n y c h w s t r e f i e t e j było s p o r o tylko w szparach) lub domów zupełnie częściowo b i e l o n y c h ( n p . nie b i e l o n y c h . Trzecia ciągnąca się o d g r a n i c y Góralszczyzny w y z n a c z o n e j strefa, na m a p i e 3 k u g r a n i c y p o l i t y c z n e j , nie była całkowicie j e d n o l i t a . W części pół­ n o c n e j spotykało się jeszcze d a c h y k r y t e c z ę ś c i o w o słomą i zrę­ b y b i e l o n e w s z p a r a c h , jednakowoż i m dalej k u południowi, t y m b a r d z i e j przeważał g o n t n a d słomą a w r e s z c i e słoma zanikła z u ­ pełnie. P o d o b n i e miała się r z e c z z b i e l e n i e m Omawiane tutaj faktów d o p r o b l e m u wiem wątpliwości, szczegóły budownictwa c o f a n i a się Góralszczyzny. dorzucają Góralszczyzny m y m na z a t a r c i e góralskiego c h a r a k t e r u garść N i e ulega b o ­ że w ciągu u b . s t u l e c i a słoma i w a p n o nowały s z e r e g w s i północnej twa. Przesuwanie zrębów. wpływając tamtejszego opa­ t y m sa­ budownic­ się k u południowi p e w n y c h c e c h b u d o w n i c t w a p o d g ó r s k i e g o jeszcze z początkiem d r u g i e j p o l . u b . s t u l e c i a o d ­ bywało ubiorów Lud, T. się równolegle z p o s u w a n i e m lachowskich. XXXVI W się drugiej pol. X I X na t e r e n y w. pod góralskie wpływem 16* �242 postępującej u r b a n i z a c j i s t r o j u l u d o w e g o j e g o w k i e r u n k u południowym została bardziej od strojów konserwatywne n a podgórzu ekspansja sparaliżowana, natomiast budownictwo i p o s z y c i e słomiane w r a z z b i e l o n y m trwa nadal zrębem postępuje k r o k za k r o k i e m c o r a z głębiej w g ó r y . S t o s u n k i Daleko więcej m i ę, d z у g r u p o w e niż światło n a z a g a d n i e n i e studiowanie budownictwa rzuca nam g r a n i c y góralsko-lachowskiej a n a l i z a p o ­ c z u c i a , przynależności g r u p o w e j i stosunków Materiały, j a k i m i t u rozporządzamy, międzygrupowych. n i e są c h r o n o l o g i c z n i e współczesne. C z ę ś ć i c h zaczerpnięta jest z rękopiśmiennych m a ­ teriałów, pochodzących z czasów Janoty i Gustawicza, część z p r a c B u j a k a , Jakóbca, U d z i e l i i Młynka, część w r e s z c i e z o s t a t ­ n i c h poszukiwań t e r e n o w y c h . niają się o tyle, że Materiały t e r a z e m wzięte uzupeł­ zagadnienie g r u p o w e j możemy prześledzić p o g r a n i c z a północnej Konieczność n p . poczucia względnie dobrze przynależności wzdłuż całego Góralszczyzny. posługiwania się materiałem, z różnych czasów, p r z y całym s z e r e g u n a j m n i e j jedną dodatnią. Daje pochodzącym stron ujemnych ma przy­ m i a n o w i c i e możność zaobserwo­ w a n i a , j a k b a r d z o świadomość własnej odrębności g r u p o w e j u z a ­ leżniona j e s t o d i s t n i e n i a r z e c z o w y c h p o d s t a w t e g o zróżnicowa­ nia, a w i ę c s t r o j u i g w a r y l u d o w e j . W drugiej połowie i p o d koniec u b . stulecia, n i e n i wyżej badacze Górali i Lachów, granicznego napięcie było z b i e r a l i w t e r e n i e materiały poczucie jeszcze emocjonalne, gdy wymie­ do zagadnień przynależności g r u p o w e j u l u d u p o ­ b a r d z o ż y w e , łączyło się z n i m duże a p o n a d t o l u d orientował się w p r o b l e ­ m i e zasięgu poszczególnych g r u p e t n o g r a f i c z n y c h w d a l e k o więk­ s z y m zasięgu g e o g r a f i c z n y m aniżeli obecnie. G d y Jakóbiec pytał mieszkańców Słotwiny o Górali i L a ­ chów, i n f o r m a t o r z y n i e t y l k o w i e d z i e l i , że s a m i są Góralami, ale p o d a l i też informacje dotyczące p o g r a n i c z a śląskiego a zasięg Lachów p o t r a f i l i rftkreślić o d Oświęcimia począwszy, przez K r a - �243 R y c . 4. G O S P O D A R Z SPOD IZDEBNIKA UBRANY W Według fotografii Krugera PŁASZCZ TYPU ŚLĄSKIEGO ze zbiorów I . Kopernickiego ków, Bochnię, T a r n ó w — p o L w ó w , g d z i e L a c h y są już z Ruśniokami. pomieszani Zi W y t r a w n e oko obserwatora miejskiego dostrzegało n i e t y l ­ k o różnice z a s a d n i c z e , ale chwytało również półcienie i s u b t e l n e przejścia. Przykładem t e g o może b y ć grupa Mieszańców, t j . ludzi o u w i d o c z n i o n a na m a p i e 3 kulturze lachowskiej, jednakże z pewną domieszką elementów góralskich. W p r a c y Młynka b a r d z o jaka, gospodarza i poety c i e k a w e są w y p o w i e d z i ludowego z Lichwina w s i o d p o g r a n i c z a góralskiego dosyć o d l e g ł e j . za L a c h a a w s i sąsiednie za lachowskie. ralami a Lachami wiedzie od Białej koło Tuchowa, M y j a k uważa się Granicę przez Jana M y ­ Kęty, między Gó­ Andrychów, �244 Wadowice, Kalwarię, M y ś l e n i c e , Limanową, T y m b a r k , Kamienicę, S t a r y Sącz, G r y b ó w 35 Jeżeli zasięgi p u b l i k o w a n e p r z e z Jakóbca i Młynka a u z y s k a n e o d informato­ rów z l u d u tylko i d a l e j p r z e z Jasło n a Ruś. nałożymy na mapę 3, przekonamy zgadzają i uzupełniają się o n e ze biegają o d t y c h , które w y z n a c z o n e sobą, się, ale były przez Pola na p o d s t a w i e zewnętrznych c e c h k u l t u r o w y c h . czy Udzielę Prawdziwość p o ­ d a n y c h w y ż e j rozgraniczeń ogólnych p o t w i e r d z a k i l k a dzi odnoszących odpowiedzi się d o m n i e j s z y c h że nie niewiele od­ obszarów. wypowie­ Młynek cytuje inteligenta rodem z Frydrychowic p o d Wadowicami, który uważa wieś swoją za lachowską a szkane p r z e z L a c h ó w w y m i e n i a Zawadkę, Kęty, ponadto jako zamie­ Inwałd, Bulo­ w i c e , A n d r y c h ó w , p o d c z a s g d y H o c z n i a m a już c h a r a k t e r p r z e j ­ ściowy d o G ó r a l i . 36 z wypowiedziami z a n o t o w a n y m i w r. bieżącym w K o c i e r z y . M i e ­ Informacje te s p r z e d l a t 5 0 pokrywają się szkańcy t e j w s i uważają się za Górali i j a k o w s i góralskie ( p o z a szeregiem miejscowości położonych na południu) wymieniają R z y k i i Krzeszów, n a t o m i a s t T a r g a n i c a i c h z d a n i e m jest wsią l a ­ chowską. chowskie Krzeszowianie 37 uważają się z a Górali. wskazują dziś S l e s z o w i c e , T a r n a w ę Dolną i M u c h a r z . Mieszkańcy d w u o s t a t n i c h m i e j s c o w o j c i chów. W uważają się s a m i za L a ­ o k o l i c a c h Myślenic ludność podgórska w y p i e r a się dziś nazwy Lachów n i e , k i m są, a za Górali również się n i e uważa. odpowiadają Ze s t a r s z y c h materiałów ści g r u p o w e j wieś Jako wsi la­ n i e k i e d y — Podgórale góralską, podobnie jak 3 9 Jachówkę i Trzebunię, N a wschód o d Myślenic z a g a d n i e n i e Mieszkańcy wychodzi Bieńkowic, przynależno­ Bieńkówkę uważa o n za Falezę, H a r b u t o w i c e , Jasienicę i Bysinę zamieszkują ści g r u p o w e j z braku zapyta­ 3 8 n i e c o światła na p o c z u c i e r z u c a rękopis J . M a l i n y . Na (Osieczany ). poczucia materiałów mniej natomiast Lachy. przynależno­ plastycznie. którzy wiedzą o t y m , ż e sąsiedzi z p o ­ łudnia nazywają się L a c h a m i , za w s i góralskie uważają Wilko­ w i c e , W i e r z b a n o w ą , d o c z e g o się j e d n a k ludność m i e j s c o w a n i e p o c z u w a . Chłopi ze S k r z y n k i koło D o b c z y c Wielką jako n a s i e d l i s k o twardych niej D o b r e j uważają się s a m i za L a c h ó w . Przedstawione tu wypowiedzi wskazują n a Kasinę Górali. Mieszkańcy sąsied­ 40 ludowe, zebrane dawniej �245 • Mapa 2. I. g r a n i c a III. kierpce, VI. sukmana (ryc. 3), +w O VII ow Qvm. ф/х. <§>x. Их/, UBIORY LUDOWE NA POGRANICZU GÓRALSKO-KRAKOWSKIM północna g u n i I V . kierpce góralskiej, i spodnie II. spodnie góralskie b i a ł a , n i e o k r e ś l o n e g o bliżej VIII. sukmana cienica razem, zwana X . „płaszcze" rodzaju, gurmaną—typ z peierynką, wełniane razem, góralskie, V . płócienica VII. sukmana (górnica), typu „a" „ b " ( r y c . 3), I X , s u k m a n a i pló- jak na ryc 4, XI. w s i niegdyś g ó r a l s k i e , k t ó r e zmieniły strój n a śląski. Wykaz miejscowości: 1. B u c z k o w i c e , 23. Kurów, 4 6 . Jastrzębik, 69. Raciechowice, 2. M i k u s z o w i c e , 24. H u c i s k o , 47. Sułkowice, 70 Zerosławice, 3. W i t k o w i c e , 25. Lachowice, 47a. Jawornik, 71 Trzemeśnia, 4. R y b a r o w i c e , 2 6 . Strzyszów, 48. 72. Krzesławice, 5. Ł o d y g o w i c e , 27. Mucharz, 49. H a r b u t o w i c e , 7 3 . Pore,ba, 6. B i e r n a , 28. 50. Bieńkówka, 74. Wiśniowa, 7. H e c z m a r o w i c e , 29. S l e s z o w i c e , 51. Trzebunia, 75. S z c z y r z y c , 8. Wieprz, 30. 52. Więciórka, 76. Jodłownik, 9. Andrychów 31. S u c h a (wieś), 53. Tokarnia, 77. Pcim, (wieś), 32. Leśnica, 54. Krzczonów, 78. Skrzydlna, Sułkowice, 33. Stronie, 55. Krzeczów, 79. Porąbka, 10. Skawce, Zembrzyce, Palcza, 11. K o c i e r z , 34. S k a w i n k i , 5o. Tenczyn, 80. Wilkowisko, 12. Łękawica, 35. Zachełmna, 57. Byszyce, 81. Dobra, 13. Ryehwałd, 36. Budzów, 58. Gorzków, 82. Zawadka, 59. Raciborsko, 83 Jurków, 60. Jankówka, 84. 61. Sieraków, 85. 62. Bieńkówka, 86. 14. P e w e l Ś l e m i e ń - 3 7 . J a c h ó w k a , ska, 15. Mutne, 38. W o l a Radzi- szowaka, Gruszowiec, Kasina Wielka, 16. R z y k i , 39. Głogoczów, 17. K a c z y n a , 40. K r z y s z k o w i c e , 63. Slrzynka, 87. M s i a n s Dolna, 18. 41. lzdebnik, 64. Zręczyce, 88. Górna, Ponikiew, Ka»inka, Mszana 19. K o z i n i e c , 4 2 . Bączarka, 65. Kwapinka, 89. Podobin, 20. J a s z c z u r o w a , 43. Polanka, 66. Brzezowa, 90. Półrzeczki. Osieczany, 21. Krzeszów, 44. Borzęta, 67. 2 2 . Kocoń, 45. Lanckorona, 68. Kornatka, �246 i o b e c n i e , można b y oczywiście pomnożyć jeszcze dokładniejsze w y k o r z y s t a n i e l i t e r a t u r y , eksploatację terenu. Mnożenie p o n a d miarę n i e w y d a j e wiedzi, granic który gruntowniejszą materiału m i się c e l o w e . t u zacytowano, wyznaczanych czy przez jednak czy t o przez Już stwierdza dowodowego t e n zespół dostatecznie przez l u d z u s t a l o n y m i n a d r o d z e t y w n e j a n a l i z y w y b r a n y c h elementów k u l t u r y l u d o w e j . ności t e j n i e m a n i c d z i w n e g o , przytoczonych przez skanych w ostatnich rozpoznaje obcych wypo­ zgodność gdyż obiek­ W zgod­ jak wynika z materiałów B u j a k a , Jakóbca i Młynka a także i u z y ­ badaniach terenowych przede l u d sam swoich od w s z y s t k i m na p o d s t a w i e różnic u b i o r u . N i e t y l k o j e d n a k same różnice u b i o r u wpływają n a w y t w o ­ r z e n i e się p o c z u c i a odrębności; współdziałają t u i i n n e c z y n n i k i . Najbogatszy o b r a z g r u p y własnej, l a c h o w s k i e j , i sąsiedniej, góral­ s k i e j w y s u w a się w w y p o w i e d z i na którego informacje wspomnianego już J a n a M y j a k a , powołuje się L . Młynek. różnic, j a k i e zachodzą w e d ł u g n i e g o Obok szeregu w u b i o r z e Górali i L a c h ó w , w s p o m i n a o n o różnicach w z a k r e s i e b u d o w n i c t w a , s p o s o b u o d ­ żywiania się, zwyczajów Lachy ko mówią przez gospodarskich i dorocznych podniebienie bedziewa, dosiela, dotąd, do tela, Góralami i Górale po a Górale Lak, twierdzą dotyla, tela. Lachami, chłopi ką. pódziebedomy, Różnice g w a r o w e , zachodzące między 4i podkreślane ze Skrzynki w ogóle inaczej a G ó r a l e pódomy, potyl c o się Góralom n i e p o d o b a . ną góralską wart­ L a c h y mówią są przez lud wielokrotnie. Z d a n i e m chłopów ze Słotwin koło Żywca Lach powoli, oraz g w a r y . mówią Samą nazwę l a c h inaczej mówią L a c h y a i wargami. G ó r a l e . L a c h y mówią Lach wa, i powoli, koło nie zgadał, ciągnie, Dwadzieścia 4 2 Dobrzyc) tj. lat temu to się z taką miała mówi (jak dziewczy­ mowę dziką a pręd­ C i ż s a m i i n f o r m a t o r o w i e ze S k r z y n k i podają, że w P o z n a - c h o w i c a c h Górnych są już Górale, b o tarn zaciągają n a ą, mó­ wią n p . nasą kasą kasza, zamiast nasza c h o w i e mówi się jeszcze po polsku, r o w e zarówno l e k s y k a l n e Góralami a L a c h a m i , czasie t e g o r o c z n y c h podczas g d y w G l i - t j . na a . jak i fonetyczne, zwracali uwagę badań t e r e n o w y c h . 4 3 N a różnice zachodzące liczni gwa­ między informatorowie w O d n o s i się wrażenie, że o b e c n i e w związku z z a n i k i e m s t r o j u l u d o w e g o główne kryterium �247 odróżniania gwarowe. określić, się wzajemnego Jedynie ile w przyszłe tych Górali i L a c h ó w badania wypowiedziach stanowią językoznawców jest prawdy cechy mogłyby obiektywnej a i l e dowolności i f a n t a z j i . Dużym powiadane subiektywizmem n a t e m a t całości odznaczają się o g ó l n e c e c h y kultury, cech fizycznych wy­ i umysło­ w y c h , właściwości m o r a l n y c h i t p . własnych oraz g r u p y sąsiedniej. W wypowiedziach jemna, jaka c h a m i . Gorol ralski go na p o w y ż s z e zakorzeniona fest (Skrzynka). nie będzie Góral fest przyjaciela. człowiekiem Ale i umysłowych właściwości Gorolem się duża niechęć ( Z r ę c z y c e ) ; mówi się: głupi (Skrzynka). W zabójstwa przebija Idź chytrym, za pięć złotych ty dziku nigdy zdolny związku z ujemną oceną góralskiej ludności gwałtowny. gó­ z nie­ fest do kulturalnych nazwanie s t a n o w i dlań ciężką obrazę, na którą r e a g u j e sób b a r d z o wza­ jest z d a w n a między Góralami a L a ­ Lacha w spo­ W e d ł u g J . M a r c i n k a z Bieńkowic ność mieszcząca się n a północnej s t r o n i e R a b y lud­ uważa się za coś l e p s z e g o o d ludności góralskiej i stara się p r z y każdej sposob­ ności Góralom imponować a przeważnie pragną t o czynić l u d z i e młodzi, wyróżniający się s t r o j e m i ogładą towarzyską, c o się i m też n i e j e d n o k r o t n i e udaje, zwłaszcza w o b e c u b o g i e j i m n i e j uświa­ d o m i o n e j ludności góralskiej. 44 Górale w o d n i e s i e n i u d o Lachów o d ­ n o s i l i się d a w n i e j z równym u c z u c i e m niechęci a nawet wiści. S i a d y t e g o s p o t y k a się jeszcze dziś w głębi niena­ Góralszczy­ z n y ( n a P o d h a l u , S p i s z u , u Górali o d Ł ą c k a ) , n a t o m i a s t n a g r a n i c z u północnym ludność góralska mopoczucie grupowe. Starzy zatraciła swe po­ d o b r e sa­ Górale uznają swoją niższość kul­ turalną w s t o s u n k u d o Lachów. Tłumaczą się, że u n i c h nie b y ­ ło szkół j a k u Lachów, że o d r e s z t y kraju oddzieleni m i . Podkreślają też s w o j e ubóstwo wynikające Sąsiedzi z podgórza imponują pociągało u Górali chęć miano lacha. uważają się I tak z byli lichej lasa­ ziemi. 45 Góralom swą wyższą kulturą, co naśladownictwa n p . mieszkańcy i podszycia Tarnawy się Dolnej pod chętnie za Lachów, b o i m t o p o c h l e b i a . N i e są jednakowoż p e w n i , c z y i s t o t n i e są L a c h a m i , g d y ż ludność z o k o l i c n a z y w a i c h Góralami. 46 r y l u d o w e j samopoczucie O s t a t n i o w związku z Wadowic zanikaniem kultu­ przynależności g r u p o w e j u l e g a p e w n e m u �Р о о s w Э. 3 <т> Я) ' *~ =Г о М. о Т" з N - Р И "I 2 ^ 3 о г+ г+ р о w ся. 5Г со 2Г си о TJ о 2. 1 « п з" _, <^> г* Р >*г 5. -° н. Е: р Г* о- о , *р Си N О cn> N & О ЕГ • £ СО 3. ОС N 3" о N V; Cu J B re р В JU 3=—- о з со о, CU € то «и р в - сп W 3. N* СО я !Г; Си rf в i О 3 о i С5 ^ з- g N о Р S.P ^ g CD -г з К ^ en Р ^ -I ^ |^ С з О "О • сг р 2. г-" Р Р о W о fi) q Р ССП з 3 о- О О СО ^ г* СО •a s- з I сп Г О 4 СП о 99 О 1 «— • ^ со ^ о s 5. N ^ т N С со СПз Р о К =• 3 Си N S -о С2.П- (К? СП 0<5 О Н Р н о N о 7Г EL О -tо. • " о N О О" 3 о- ^ о ^ Р з о S ?t- о- э~ .о Си Р - ГТ =t о " Си 3 „ "СО* р Си р р N. р- 5- •о о. со N о ? 5 o- о со СО Sr 3 К N 'CO - О Ci съ о Й. 3_ N o Q — Т! -3 — JB 5" 7Г N СП 5- « O ja 3 o N о >< p 3 S3 Cu N •< u- OprocOMat p o 3- N P (Ć' CD N с* dr. ff. Rtlnfuu p o 3- л" S. 94 o " CU P •< O p " =? СП. Ł "^.^ N С O o. S" °S Cu Cu Is- 3 Р р rłсо S 3 s Ci р о. CD о а Р S д. И 3 >< О со 3" з о N 3 Р л ^ ? ET О. Р о 's < r o ^o < o. «» з: о 5 з СТ а * o' 43 си 5. г то з а. с з й ^ з t> 2. % Р 'C со 3 о 3 о тз lр-С t-П 94 iv Р вГ.2. л СО Р 3 CD Р О 3. CD о П О £Г о ли с »Q тз - Со * х £. з 8 2. СО Й N тз с о О er г. ° сп СО О п> Си СО ^7" N 2- "о 3" О л: Е< О * В. Т - 3 - И У. Си О з Й со ja 3 О) С со. 3 . Си П W СО J2. °* со" си ? J B и m ! e S 2 f k a n n i c a ą P P 1.^ kultury RLT^V o ' 9 - S t ™ « » . 3 32. Inwałd, 34 35. Gor«ń 39. Iwkowa. Zagórnik, 38. Rozdzielę, 33. Hocznia, Górna, 36. D " b n Zawadka 29. 22. Tenczynek Wielka, 2 1 . Stróża, ĆD' 3. 3 1 T Bulowice 23 S Bierko­ 7. M u c h a r z 30Г л ' o o- N P З^ o o H N DO Г « >< 1 3 . J a s i e n i c a , 14. B y s i n a ! 1 5 . J a c h ó w k a ! 28. Kasina 20. P c i m , 27. S k r z y n k a . 19. G ł o g o c z ó w , informacja 6. K r z e c z ó * pochodzi 5. R z y k i , miejscowości 4. T a r g a n i c a , 12. Harbutowice, (wieś), 11. P a l c z a , 26. Lipnik, 18. T o k a r n . e , 1 0 , Sidzina, 3. Kęty strzałek u w i d a c z n i a j ą , z j a k i e j 2. Kocierz, 25. Wierzbanow., 17. T r z e b u n . a , a 24. W.śmowa, n 31.Fnrdnrchow.ce, wice I c Kierunki 1. S ł o t w i n a , góralskiej. miejscowości: 16, B . e n k o w k a Ifi Wykaz a 3 CO >o 2 <*" Cu =• 3 "8 B' CO 5 3 ^ Э. £Г •a 2 N. o p co. 3 o N «< СП o P tWa }l; pÓ nocna . G ó r a l s z c z y z n y z I I p o ł o w y X I X w., I I I . osrólny z a s i ą g L a c h ó w p o d a w a n y w . " \ f Г''^ . y . » w a z « j B i , «в Górali, V . w s i , których mieszkańców i n n i uważają z a G ó r a l a V i i W Г ^ ^ ^ У » * " » ! " ^ f Lachów, V I I . w s i , których mieszkańców inni uważają z a L a c h ó w V I I I . o b s z a r y d a w m e j g o r a l s l u e . k t ó r e uległy w p ł y w o m podgórskim, I X . miejscowości, w k t ó r y c h z a u w a ż o n o ślady^ |. * J» CD- — I< C 3O CD o CB o co г» 5. й- S" CO оo -с o JU N 3 p co g_ CD O 2- O N °°' 5 Ś ° o СЯ F i: o Ł er 3 cr CD • CD fou P ~ p P Г" 7Г NCD Г _ p P p 3^ 3 S* J ' Й » &* 3 P ^ O -P r« Я S " O ~ ^ o' l ' ET 3 O 3 ^ i a if o, CD N 3 ^ G R A N I C E G Ó R A L S Z C Z Y Z N Y P O L S K I E J I ZAGADNIENIE POCZUCIA PRZYNALEŻNOŚCI GRUPOWEJ LUDNOŚCI POGRANICZNEJ о •< 3 Р с сг о KCJ Р / 3 з/г,го о> па 3. сг о• Мара 2. -I Р S р- со о 3 р * Ł 5/О CV 3 е: С5а3 се 3 Се о о СП О £ 2. JB. i О со сг Р о fu С 3 N inS'bi? AT .' Р ' ел 2~ ~N О сл. ?§ со о S' 5г 3 . р О* о- 1.1 с ^ ju С << Г*- >* Ł сп О. «со о CU Д- PJ я - *>" о s s к " о О §" 3 з СсиО О з 32. Я) 2. И" ^ _ Б* о- ° Р е о 3 о t-» t c - " Sr 3 ао а. w CD 3 w £ ¥' СП —• ~. " -а 2 N С О л" Б' оо a . sT J 2 to л. л. co J �250 IV. Z a k o ń c z e n i e Z g o d n o ś ć w y z n a c z o n e g o w niniejszej góralskiego z zasięgami c a m i L a c h ó w i Górali w y z n a c z o n y m i ny pozwala pracy zasięgu s t r o j u p e w n y c h cech b u d o w n i c t w a oraz g r a n i ­ przez sam l u d pogranicz­ n a m ustalić r o z p r z e s t r z e n i e n i e się Góralszczyzny p o d k o n i e c u b . s t u l e c i a w sposób następujący ( m a p a 3 I I ) : począwszy o d g r a n i c y państwa n a południe o d C i e s z y n a m i góralskimi są: Wisła, B r e n n a , wice, Kocierz, Szczyrk, granicznymi wsia­ Slotwina, Pietrzyko- Rychwałd, L a s , T a r n a w a Górna, K r z e s z ó w , szawa, S u c h a , M a k ó w , Jachówka, Zachełmna, B a c z y n , k a , T r z e b u n i a , Stróża, P c i m , K a s i n k a , Kasina nej p r z e z B u j a k a przyjmując Bieńków­ Wielka, w i e c , Jurków. Stąd p r o w a d z i m y granicę wzdłuż Stry­ linii Gruszo­ wyznaczo­ za o s t a t n i e w s i góralskie Chyżów- k i , Półrzeczki, S z c z a w ę , Zalesie, W o l ę K o s m o w ą , Kiczną, Ł ą c k o , Maszkowice, Jazowsko. wzdłuż g r a n i c y Dalej wyznaczonej zasiąg przez Góralszczyzny Mieczysława północ o d p o d a n e j t u l i n i i ciągnie się n i e z b y t biegnie Cholewę. szeroki Na pas w s i o c h a r a k t e r z e przejściowym ( m a p a 3 V I I I ) , obejmujący n a k r e s a c h północno-zachodnich w s i : wice, Rybarzowice, Mesznę, Bystrą, Łodygowice, Bierną, Wilkowice, w Buczko­ części środkowej Brzezinkę, Targanicę, S u t k o w i c e , Zagórnik, K a c z y n ę , P o n i k i e w , K o ziniec,Porębę Swinną, Jaszczurową, M u c h a r z , T a r n a w ę Dolną,Zemb­ rzyce, Skawce, M a r c ó w k ę , Stryszów, D ą b r ó w k ę , Łękawicę, B u ­ dzów, S t r o n i e , Leśnicę, S k a w i n k i , P a l c z ę , H a r b u t o w i c e , Jasieni­ cę, Bysinę, zaś koło T y m b a r k u w części w s c h o d n i e j Dobrą, P o d łopień, Słopnice i Młynczyska. c z o n e t u zostały—jak D o obszaru przejściowego się w s t r o j e góralskie i l a c h o w s k i e , uważali się za Lachów l u b p r z e z sąsiednich Górali b y l i m i a n e m L a c h ó w określani. cydowany włą­ w i d z i m y — w s i , których mieszkańcy u b i e r a l i charakter etnograficzny że dawniejsi autorzy (Pol, Udziela) Niezde­ t y c h miejscowości p o w o d o w a ł , prowadzili na t y m obszarze linię graniczną f a n t a s t y c z n y m i z y g z a k a m i usiłując t y m oddzielić w s i lachowskie c o w i s t o c i e b y ł o , zda­ o d góralskich, j e się n a w e t za czasów P o l a , n i e d o p r z e p r o w a d z e n i a . sposobem C a ł y sze­ r e g argumentów, j a k n p . c o f a n i e się s t r o j u i b u d o w n i c t w a góral- �251 skiego a nawet przesuwanie przynależności d o g r u p y się ku południowi samopoczucia L a c h ó w p o z w a l a twierdzić, że t n i e p a s przejściowy należał bez reszty do pierwo­ terytorium Góral­ s z c z y z n y . T r u d n o określić, j a k d a l e k o w k i e r u n k u północnym się­ g a ć mogła k u l t u r a góralska wcześniej, zanim uchwyciliśmy zasiąg w r a m a c h w y ż e j p o d a n y c h . F a k t e m j e s t , że d z i e l u na północ o d L i m a n o w e j zachowała s k i c h s p o d n i i kierpców w Iwkowej a podobno i się w a n e w y r a z gazda, gunia, baca, c a c h k o ł o K ę t w y r a z koszaro koszar, B y ć może, że góral­ pasterskich; znane wetula jej Roz- tradycja koszarów i L i p n i k u w gwarach miejscowych np. w są a w 53 5 2 i uży­ Bulowi­ miejscowości t e , o z n a c z o n e na naszej m a p i e g w i a z d k a m i ( m a p a 3 X l ) , stanowić m o ­ gą t u p e w n e punkty słuszny i f o r p o c z t y orientacyjne. Jeżeli wyrażony domysł jest Góralszczyzny i s t o t n i e sięgały t a k d a l e k o k u północy, w t a k i m razie poważna połać k o w s k i e j stanowiłaby p o d względem południowej ziemi kra­ kulturowym wynik zmie­ szania się elementów góralskich z k r a k o w s k i m i i t o — b y ć m o ż e — tłumaczyłoby n a m istotę odrębności terytorium lachowskiego j a k o o b s z a r u przejściowego między zasięgiem c z y s t e j k u l t u r y gó­ r a l s k i e j a k u l t u r y Krakowiaków mieszkających n a d Wisłą. D o s y ć dokładne z a p o z n a n i e się ze s t o s u n k a m i n a p o g r a n i c z u góralsko-lachowskim w ciągu p r a w i e lecia pozwala panującymi całego n a m stwierdzić niewątpliwy związek, j a k i między istniejącymi f a k t y c z n i e różnicami k u l t u r o w y m i stu­ zachodzi a wytwa­ r z a n i e m się p o c z u c i a odrębności g r u p o w e j . Zależność t a , o b s e r w o ­ wana p r z e z e m n i e wzdłuż linii cznych (Spiszacy — Podhalanie, wie—Bojkowie, cza), p o z w a l a różnych różnic kulturowycli się na tej podstawie z reguły poczucia Z chwilą, g d y zatrą się różnice kać i p o c z u c i e grup etni­ Łemko­ 5 5 B o j k o w i e ~ H u c u l i , P o d g ó r z a n i e — L a c h y o d Są­ 5 6 wypowiedzieć t w i e r d z e n i e , że istnienie dostrzegalnych wytworzenie zetknięć Łemkowie — W e n g r i n y , wzajemnej zewnętrznie powoduje u odrębności ludu grupowej. o b i e k t y w n e , zaczyna obcości między członkami zani­ dwu róż­ n y c h g r u p . Ułatwia t o odstąpienie o d zasady wyłączności g r u p o ­ wej i doprowadza z biegiem czasu d o z a t a r c i a się n a w e t cji j a k i e g o k o l w i e k podziału n a g r u p y etniczne. trady­ �252 Z p o w y ż s z e g o spostrzeżenia wynikają ważne w n i o s k i n a t u ­ r y metodycznej, jeśli c h o d z i cznych na terenach silnie p a d k u , g d y usiłujemy o wytyczanie zniwelowanych wytyczyć cznych na obszarach zasięgu d o tego nie, że w badaniach terenowych kulturalnie. zasiąg stopnia grup dawnych W wy­ grup zniwelowanych zarysowuje etni­ etni­ kultural­ się n a m bądź jedy­ n i e słaby o b r a z odrębności k u l t u r o w y c h b e z występującej rów­ nocześnie świadomości odrębności g r u p o w e j o d w r o t n i e znajdujemy mieszkańców, bądź samą nazwę grupową, z którą k o j a r z y się już t y l k o pojęcie p e w n e g o t e r y t o r i u m , a l e b e z u z a s a d n i e n i a w zasięgach c e c h e t n o g r a f i c z n y c h , b a d a c z dzenia istnienia grupy etnicznej u p r a w n i o n y jest do stwier­ n a podstawie jednego tyl­ k o e l e m e n t u , t z n . bądź n a p o d s t a w i e zasięgu c e c h o b i e k t y w n y c h , bądź n a p o d s t a w i e zasięgu samej Zdaję s o b i e sprawę z nazwy tego, m o ż e duże zastrzeżenia, n i e m n i e j etnograf badający bec moje jednak musimy pamiętać, ż e zjawisk. każdym rokiem budzić natrafia w b a r d z i e j szczątkowy, c o s t a w i a g o w o ­ konieczności u s t a w i c z n e g o poznawanych że stanowisko kulturę ludową z t e r e n i e n a materiał coraz grupowej. r e k o n s t r u o w a n i a częściowo t y l k o 51 D O P I S K I Mehofer J . , 1 Der Wadowizer Kreis im Konigreich Galizien. Wie­ deń 1 8 4 3 . 2 Pol W., Rzut oku na północne 1 Podział Pola n a pierwszy precyzyjnej pracy stoki Karpat. rzut o k a robi i b y ć może d l a t e g o d o n i m często w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e e t n i c z n e j Kraków 1851. wrażenie b a r d z o ostatnich czasów n i e m ó w i ą c już o p i s a n y c h d l a celów s z k o l n y c h . W rzeczywistości r o z g r a n i c z e n i a Pola n i e posiadają większej teria, n a podstawie G ó r a l e śląscy wartości n a u k o w e j , gdyż nieznane w n i c z y m n i e różnili się o d G ó r a l i „rodów" nazw (np. poprzez grupowych, Czuchońcy że p o e t a - e t n o g r a f staranną analizę podane niezręcznie czyli Kurtacy przez n i e dochodził d o autora Góralami ukutych od wyodrębnienia kulturowych, na oznaczenie Łemków) i przez n a m są Beskidu Zachodniego i c h właściwości się n a podręcznikach których dokonał o n s w e g o podziału. T w i e r d z e n i e , trzańskich, ł ą c z e n i e w jedną całość G ó r a l i o d P i e n i n z i Sącza wskazuje, starannej, opierano za ludowe kry­ jakoby i ta­ Łącka swoich s z e r e g zaś podanych l u b niewłaściwie uży- �253 (Jabłonkowianie tych wca, Mostów, n a oznaczenie mieszkańców J a w o r z y n k i , I s t e b n e j , fcomnej Muszyny), dozwala nia metody n a oznaczenie Łemków wątpić, ażeby podział n a g r u p y socjologicznej ści g r u p o w e j Spiszaki i P i o s k u lub badanej opierającej był wynikiem sią n a śledzeniu p o c z u c i a Buko­ z okolic zastosowa­ przynależno­ ludności. Zarys pierwotnej religii Lachów na tle podań ludowych. L u d t . V , 1 8 9 9 . T e n ż e , Referat o Lachach, w y g ł o s z o n y w r. 1 9 0 0 n a Zjeździe H i s t o r y c z n y m w K r a k o w i e (Pamiętnik III Zjazdu Historyków Polskich, t. I I ) . B u j a k F . , Przyczynek do kwestii Lachów i Górali, L u d V I I I , s, 1 6 1 . U d z i e l a S . , Lachy, L u d I X , s . 7 0 . J a k ó b i e c J . , Przyczynek do oznaczania granicy Lachów, L u d * Młynek L., 5 6 7 VII. s. 256. 8 Lachy w Polsce i na Słowaczyżnie, Radzikowski S t Eliasz, Lud V I , s. 391. Udziela 9 rali polskich S., Etnograficzne ugrupowanie i rozgraniczenie rodów Gó­ (Przegląd Geograficzny Bujak 1 1 W badaniach graficznego: F., terenowych doc. dr Sewerjn Reinfussowa Zofia Łaszczyóski Andrzej, pacz Maria oraz r. 1918). Przyczynek do kwestii Lachów 10 b r a l i udział p r a c o w n i c y Tadeusz, dr Roman o r a z słuchacze U . J : M a r i a R a b l i n Zofia, Bogodar Winid. i Górali, L u d V I I , s. 1 6 4 . Muzeum Reinfuss, Etno­ mgr. Cieśla- B r z o z o w s k a , Klebertówna E w a , R y b i c k a T e r e s a , S z e w c z y k Zdzisław, Ponadto współpracował w badaniach TrzeMar­ c i n e k J a n , l i t e r a t chłopski z B i e ń k o w i c k o ł o W i e l i c z k i . gdzie 1 2 Znaniecki F., 13 Z Socjologia wychowania, przykładem jedna grupa takim w s i , objęta n a z w ą „ K o r o l i w s z c z y z n y " , przynależności d o d a w n y c h zną", wspomina biskupów 4 obcej t . 1, s . 2 8 . s p o t y k a m y się m . i n . dóbr królewskich czasy, kiedy tzw. „Państwo a druga, n a Łemkowszczyźnie, szczyci zwana się tradycją „Biskupszczy- muszyńskie" stanowiło własność krakowskich. Zdarza się często, że z e s p ó ł r e c h w y r ó ż n i a j ą c y c h uzupełniany b y w a czym obraz grupy szeregiem własnej b y w a właściwości przedstawiany czerpanych grupę z własną o d fantazji, przy w sposób o wiele k o r z y s t n i e j ­ s z y niż o b c y . 15 VII, Por. Jakóbca J . Przyczynek do oznaczenia granicy Lachów, Lud s. 257. 16 Z materiałów 1 Marczewski 7 1 8 Szewczyka Z. В., Z materiałów Powiat wadowicki, Kraków 1897. Rablin Z. 1 9 Z materiałów S z e w c z y k a Z . 2 0 Miejscowościami granicznymi Brenna, Szczyrk, Godziszka, Lipowa, zasięgu Łodygowice, guni góralskiej są: B i e r n a , Łękawica, Wisła, Kocierz, R z y k i , K a c z y n a , P o n i k i e w , K o z i n i e c , Świnna Poręba, D ą b r ó w k a , T a r n a w a n a i D o l n a , B u d z ó w , S t r o n i e , Leśnica, S k a w i n k i , P a l c z a , H a r b u t o w i c e , Gór­ Jasie- �254 n i c a , B y s i n a , Stróża, P c i m , K a s i n k a , K a s i n a W i e l k a , po Dobrą 2 1 N a podstawie 2 2 Bujak 2 3 Z materiałów F., fotografii chłopa z Zembrzyc. W Przyczynek do kwestii Lachów Z referatu 2 4 a dalej biegnie granica i Zawadkę. zbiorach Muz. E t n . i Górali, L u d V I I I , s. 165. Szewczyka. mgr. Czesława Blajdy, wygłoszonego n a S e m i n a r i u m E t - nogr. U .J . w r.1934. 2 5 Przykładem dziś s p o t y k a m y 1813 noszono skim i 2 6 może b y ć w i e ś D o b r a długie białe g u r m a n y , w powiecie kaftany strój g ó r a l s k i ( Z b o r o w s k i Ludność J., limanowskim, i tradycję płótniaaek а góralska.w gdzie w r. pow. limanow­ nowotarskim, L u d X X V I I I , s . 2 1 5 ) . B u j a k F . , Przyczynek do kwestii Lachów i Górali, L u d V I I I , R e i n f u s s R . , Budownictwo ludowe na zach. Łemkowszczyźnie, 2 7 s. 461. Lud X X X I I I , s. 9 2 . Kilka słów o strojach, budowlach, sprzętach i naczy­ L u d X , s . 66. M a t l a k o w s k i W . , Budownictwo ludowe na Podhalu, K r a k ó w 1 8 9 2 . K u t r z e b i a n k a A . , Budownictwo ludowe w Zawoi, K r a k ó w 1 9 3 1 . L e s z c z y c k i S . , Badania geograficzne nad osadnictwem w Beskidzie Wyspowym, K r a k ó w 1 9 3 2 . D o b r o w o l s k i K . , Zagadnienie wołoskie w Karpatach polskich, s . 6 , 2 8 Udziela S., niach w Sądecczyźnie, 2 9 3 0 3 1 3 2 II Zjazd Sprawozd. Nauk. polskim w Krakowie Lud poświęcony środkowym wschodnim Karpatom Dach chaty w Polsce, L u d s ł o w i a ń s k i Przyczynek do oznaczenia granicy Lachów I V , В 142. (zbiór referatów, W a r s z a w a 3 3 Klimaszewska J . , 3 4 Jakóbiec J . , i 1938). i Górali t V I I I , s. 256. 3 5 3 6 Młynek L., W sprawie Lachów, L u d X I , s . "254. T a m ż e , s. 2 5 5 . 3 7 Z materiałów R a b l i n Z . i R y b i c k i e j T . 3 8 Z materiałów 3 9 Rękopis z e zbiorów 4 0 Z materiałów Łaszczyóskiego A . 4 1 4 3 Młynek L., Jakóbiec J . , Rybickiej T . Janoty i Gustawicza w archiwum W sprawie Lachów, L u d I X , s . 2 5 6 . Przyczynek do oznaczenia granicy Lachów, Muz. E t n . Lud VII, s. 2 5 6 . 4 3 Z materiałów 4 4 Marcinek 4 5 4 6 Łaszczyóskiego A . J . , z rękopisu p r z e c h o w y w a n e g o w arch, Muzeum E t n . Z materiałów S z e w c z y k a Z . Tamże. 4 7 Z materiałów 4 8 Udziela S., Brzozowskiej M. 4 9 Młynek J., 5 0 Z materiałów S z e w c z y k a Z . S' N a mapie 3, opracowanej Lachy, L u d X I , 7 0 — 7 2 . W sprawie Lachów, L u d I X , s. 256. d o niniejszego rozdziału, u m i e s z c z o n o n a - �255 zwę „Kliszczaki". Ponieważ zny nie jest przedmiotem w zagadnienie wewnętrznego tej pracy, pragnąłbym kwestionariuszu do badań terenowych było Kliszczaków. tej n a z w y N a pytanie t o nie padła n i e znał. D a n e uwidocznione Dzienniku podróży nimowym przechowywanego specjalne Muzeum 5 2 Z referatu mgr. Blajdy 5 3 Małecki M . i N i t s c h K . , dodać Góralszczy­ n a w i a s e m , że pytanie w sprawie ani jedna p o z y t y w n a odpowiedź. n amapie Nikt zawdzięczam notatce w a n o ­ etnograficzne]' między w archiwum podziału tylko Kliszczaków Etnograficznego z r. 1910, w Krakowie. Czesława. Atlas językowy polskiego Podkarpacia, Kraków 1934. 5 4 Tamże. 5 5 Reinfuss R., 5 6 R e i n f u s s R., wszczyzny, patom (II Zjazd Łemkowie, W i e r c h y X I V . Problem wschodniego zasięgu Warszawa i środkowym K a r ­ 1938). C h ę ć w y k o r z y s t a n i a w p r a c y niniejszej nawału świeżych materiałów dostarczonych przez ostatnie badania graficzne m S p r a w . - N a u k . poświęcony w s c h o d n i m polskim w Krakowie, 5 7 etnograficznego Łemko terenowe, w K r a k o w i e , s p o w o d o w a ł a , że artykuł, p r z e z n a c z y ł a p ó ł t o r a агкизга podjęte przez Muzeum n a który d r u k u r o z r ó s ł się w r ę k o p i s i e kuszy druku. W dzisiejszej formie praca moja Redakcja do czterech a r ­ stała się s t r e s z c z e n i e m p i s u . M o g ł o się t o o d b i ć u j e m i i e z a r ó w n o n a k o n s t r u k c j i j a k i części riałowej. Etno­ „Ludu" pierwomate­ �