https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/500a6f87831f541d446aea0d0deea195.pdf c44130289e9e82fc7c5412946087ed75 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:589 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:539 Title A name given to the resource Zbiory afrykanistyczne w muzeach polskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.475-486 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kamocki, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JANUSZ KAMOCKI ZBIORY AFRYKANISTYCZNE W MUZEACH POLSKICH Z b i o r y afrykanistyczne w Polsce grupują się przede w s z y s t k i m w pięciu muzeach: E t n o g r a f i c z n y m w K r a k o w i e , Państwowym M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie, w M u z e u m Pomorza Zachodniego w Szczecinie, w M u z e u m w Pabianicach oraz w B o c h n i . Pozostałe po­ siadają nieliczne eksponaty, istniejące zaś kolekcje p r y w a t n e p o w o l i drogą z a k u p u bądź d a r o w i z n y przechodzą na własność poszczególnych muzeów. Zwłaszcza należy t u wymienić znane i często eksponowane zbiory p r y w a t n e S. Mycielskiego, które zostały zakupione w r o k u 1963 przez Warszawskie M u z e u m Etnograficzne. Również i u i n n y c h zbieraczy można spotkać cenne eksponaty, j a k n p . u J . Sagana z K r a k o w a , który posiada m . i n . berło szczepowe — o ile m i wiadomo — jedyne w Polsce. Nadto w niektórych klasztorach znajdują się z b i o r y m i s j o n a r z y p o l ­ skich, często pochodzące z terenów A f r y k i . 1 Z w y m i e n i o n y c h powyżej muzeów je d ynie warszawskie i k r a k o w ­ skie mają zorganizowane osobne działy e t n o g r a f i i pozaeuropejskiej; w pozostałych zbiory afrykańskie wchodzą w skład działów etnogra­ ficznych. Pewnego rodzaju osobliwością jest fakt, iż stałą ekspozycję afrykańską posiadają j e d y n i e muzea mniejsze, oba zaś główne polskie muzea etnograficzne zadowalają się z konieczności w y s t a w a m i czaso­ wymi. Z b i o r y afrykańskie w poszczególnych muzeach nie zostały jeszcze należycie opracowane, toteż — j a k dotąd — b r a k j a k i c h k o l w i e k p u b l i ­ k a c j i omawiających je jako całość. Dotychczas ukazało się je d ynie k i l k a notatek w związku z całością zbiorów egzotycznych warszawskiego m u - 1 R e s z t k i afrykańskich zbiorów „Misji K a t o l i c k i c h " , z n i s z c z o n y c h w czasie w o j ­ ny, znajdują się częściowo w rękach p r y w a t n y c h , a częściowo w k l a s z t o r z e jezuitów w K r a k o w i e . Z b i o r y jezuitów zgromadzone w C h y r o w i e uległy z n i s z c z e n i u , losy zaś kolekcji arcybiskupa Godlewskiego n i e są m i znane. �476 JANUSZ K A M O C K I zeum oraz szereg katalogów w y s t a w prezentujących część zbiorów afrykańskich . Niestety katalog największej z ekspozycji p o w o j e n n y c h , w y s t a w y „Afryka nieznana a b l i s k a " , choć dużo mówi o k u l t u r z e A f r y ­ k i , mało o w y s t a w i o n y c h eksponatach. Obecnie p r z y g o t o w u j e się także wydanie a l b u m u poświęconego z a b y t k o m s z t u k i murzyńskiej w Polsce , który p o w i n i e n stanowić bardzo interesującą pozycję. 2 3 4 N i e m n i e j w tej s y t u a c j i zbiory afrykańskie w Polsce omawiać moż­ na jedynie na podstawie bezpośredniego zapoznania się tak z wystawa­ m i , j a k też i magazynami oraz księgami i n w e n t a r z o w y m i poszczegól­ n y c h muzeów. Dodatkową komplikację s t a n o w i trwający w c h w i l i obec­ nej remanent eksponatów afrykańskich w w a r s z a w s k i m M u z e u m E t n o ­ g r a f i c z n y m , które posiada największe w Polsce z b i o r y egzotyczne, lecz jeszcze nie całkowicie uporządkowane. M u z e u m to dysponuje 12 253 eksponatami e g z o t y c z n y m i , z czego około 5 0 % , a więc blisko 6000 sztuk, pochodzi z A f r y k i . Na d r u g i m miejscu znajduje się k r a k o w s k i e M u z e u m Etnograficzne z 1245 eksponatami afrykańskimi . M u z e u m w Bochni posiada 127 sztuk, w Pabianicach 174 oraz około 50 depozy­ tów, w Szczecinie b l i s k o 200, łącznie z d e p o z y t a m i . Z pozostałych muzeów żadne nie posiada więcej w s w y c h zbiorach niż kilkadziesiąt sztuk afrikanów. 5 6 7 Poszczególne zbiory afrykańskie mają swą różnorodną historię, któ­ r e j zawdzięczają swe p r z y b y c i e do Polski. T a k też kolekcja bocheńska powstała dzięki polskiemu l e k a r z o w i w A f r y c e , Michałowi Czyżewiczowi, pabianicką zaś stworzył W i t o l d E i c h l e r — lekarz i entomolog. K . C z e r n i e w s k a , Collections extra-européennes du Musée de Varsovie. „Zeszyty E t n o g r a f i c z n e M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e " , t. 1: 1960, s. 2 2 — 2 3 ; K . P i w o c k i , 75 tot Muzeum Etnograficznego w Warszawie, War­ s z a w a 1964. 2 Afryka nieznana a bliska, oprać. Z . S z y f e l b e i n - S o k o l e w i c z , w y d . M u z e u m K u l ­ t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e , P o l s k i K o m i t e t do s p r a w U N E S C O i T o w a r z y ­ s t w o Przyjaźni Polsko-Afrykańskiej, W a r s z a w a 1962; Kultura pierwotna Afryki Środkowej i Wschodniej, oprać. K . C z e r n i e w s k a , w y d . M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e i Wydział K u l t u r y P R N m . st. W a r s z a w y , W a r s z a w a 1959; Sztuka Jawy i Kammerunu, oprać. J . K a m o c k i . M u z e u m w Częstochowie, Często­ c h o w a 1963; Sztuka Kamerunu, oprać. J . K a m o c k i , w y d . M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w K r a k o w i e , K r a k ó w 1961; Sztuka murzyńska Afryki, oprać. K . C z e r n i e w s k a , w y d . M u z e u m w Białymstoku i M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e , B i a ­ łystok 1962. 3 4 5 W y d a w n i c t w o „Polonia", t e k s t p r z y g o t o w u j e S t a n z końca 1864 r. W. Korabiewicz. S t a n z 8 m a j a 1965 r. ( n a dzień S e m i n a r i u m A f r y k a n i s t y c z n e g o w K r a k o w i e ) . S t a n z d n i a 1 k w i e t n i a 1965 г., ale w t y m o k r e s i e już płynęły do S z c z e c i n a n o w e e k s p o n a t y — w j e s i e n i 1965 r. M u z e u m P o m o r z a Z a c h o d n i e g o w S z c z e c i n i e posiada ok. 400 eksponatów a f r y k a n i s t y c z n y c h . 6 7 �ZBIORY A F R Y K A N I S T Y C Z N E 477 który swe a f r i k a n a przekazał częściowo Warszawie, a częściowo swemu r o d z i n n e m u miastu. Z b i o r y szczecińskie zapoczątkowali d y r e k t o r M u z e u m Pomorza Za­ chodniego W . F i l i p o w i a k i kustosz W. F e n r y c h , którzy w czasie s w y c h wyjazdów do A f r y k i rozpoczęli zbieranie eksponatów etnograficznych i pracę tę nadal kontynuują. M u z e u m w Szczecinie, dziś jeszcze posia­ dające skromną ilość eksponatów, m a duże szanse dalszego r o z w o j u działu egzotycznego j a k o znajdujące się w mieście p o r t o w y m , obsługu­ jącym l i n i e żeglugi łączącej Polskę z k r a j a m i A f r y k i Zachodniej. Bardziej s k o m p l i k o w a n a jest historia afrikanów w muzeach etno­ graficznych Warszawy i K r a k o w a . W obu przypadkach zaczątkiem zbio­ rów stały się d a r y uczestników polskiej w y p r a w y do K a m e r u n u w l a ­ tach 1883—1885, Stefana Szolc-Rogozińskiego i Leopolda Janikowskiego. Z b i o r y Janikowskiego, wystawione początkowo w ogrodzie n a Bagateli w Warszawie, weszły w skład M u z e u m Przemysłu i R o l n i c t w a , którego j e d n y m z działów było późniejsze M u z e u m Etnograficzne. W r o k u 1939 zostały one zbombardowane i spalone przez Niemców. Rogoziński zbio­ r a m i s w y m i obdarzył Kraków. Eksponaty te przyjęło M u z e u m P r z e m y ­ słowe, następnie uległy one podziałowi pomiędzy M u z e u m Narodowe i M u z e u m Etnograficzne, obecnie zaś całość zbiorów Rogozińskiego jest gromadzona w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w K r a k o w i e , któremu M u z e u m Narodowe przekazuje swe zbiory etnograficzne. D a r Rogozińskiego jest niewątpliwie najcenniejszą częścią a f r i k a ­ nów — n i e t y l k o zresztą k r a k o w s k i c h — dość powiedzieć, że pochodzi z l a t osiemdziesiątych X I X stulecia, w m u z e a l n i c t w i e zaś europejskim wysoko są notowane wszelkie eksponaty z Czarnej A f r y k i , przywiezione przed r o k i e m 1900. Poza kolekcją Rogozińskiego i w i e l o m a c i e k a w y m i , pojedynczymi okazami na większą uwagę zasługuje zbiór eksponatów hotentockich i buszmeńskich Romana Stopy oraz d a r y Rehmana Müldnera, Krycińskiego i i n n y c h , z najnowszych zaś czasów d a r y przekazane przez żołnierzy polskich bądź walczących na terenie A f r y k i w czasie I I w o j n y światowej, bądź też pozostałych n a j e j terenie po w o j n i e . Natomiast zbiory afrykanistyczne Państwowego M u z e u m E t n o g r a ­ ficznego w Warszawie zostały skompletowane na nowo, po zniszcze­ niach w o j e n n y c h . Pochodzą one z trzech źródeł: z eksponatów ponie­ m i e c k i c h , o t r z y m a n y c h j a k o e k w i w a l e n t za zniszczenie, ze zbiorów prze­ kazanych przez inne muzea polskie w r a m a c h centralizacji oraz z da­ rów i zakupów. Szczegółowe omówienie zbiorów a f r y k a n i s t y o z n y c h w Polsce roz­ poczynam o d działu e t n o g r a f i i pozaeuropejskiej M u z e u m Etnograficz­ nego w K r a k o w i e j a k o posiadającego największą kolekcję zbiorów uważanych za u n i k a t y . Jak już wspomniano, najcenniejsze eksponaty �478 Ryc. JANUSZ 1. Rzeźba Kamerun, w zińskiego. Własność graficznego drzewie: z wyprawy fetysz. S . S. R o g o - Muzeum Etno- w K r a k o w i e , 1. i n . 18609 Fot. M. Maśliński K A M O C K I R y c . 2. Rzeźba w Kamerun, drzewie: z wyprawy skiego. Własność M u z e u m nego w marynarz. S . S . RogozińEtnograficz- K r a k o w i e , 1. i n . 28620 Fot. M. Maśliński pochodzą z w y p r a w y Rogozińskiego, k o n k r e t n i e z K a m e r u n u i z Fer­ nando Poo. Wartość zbiorów kameruńskich jest t y m większa, że Polacy b y l i n i e j e d n o k r o t n i e p i e r w s z y m i Białymi, z którymi zetknęli się t u b y l ­ cy. W t y c h w a r u n k a c h cenny jest każdy przedmiot. Jednakże do n a j ­ cenniejszych należy zaliczyć niewątpliwie okazy rzeźby, t z w . łódź d u - �Z B I O R Y A F R Y K A N I S T Y C Z N E 479 chów, fetysze czy pierwsze rzeźby przedstawiające białych l u d z i . Licznie również reprezentowane są i n s t r u m e n t y muzyczne, w t y m bębny żałobne i będen w o j e n n y , oraz broń. Ciekawą jest rzeczą, że właśnie wśród b r o n i można spostrzec w p ł y w y europejskie, t a k n p . d r e w n i a n a włócznia plemienia Pahuanów m a z jednej s t r o n y n o r m a l n e ostrze żelazne, z d r u g i e j zaś nasadzony bagnet europejski. Zbiór k a meruński uzupełniają kosze plecione, naczynia gliniane, drewniane sprzęty domowe oraz liczne k l e j n o t y i ozdoby. Zwłaszcza d r e w n i a n e grzebienie, naczynia z t y k w i szpile z kości słoniowej są bogato o r n a ­ mentowane. Również z b i o r y Rogozińskiego z Fernando Poo są cenne, aczkolwiek m n i e j liczne i o wiele skromniejsze niż kameruńskie. Reprezentują je głównie plecionki, broń i ozdoby plemienia Bubisów. Drugą większą kolekcję afrykanistyczną w k r a k o w s k i m M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m tworzą hotentockie i buszmeńskie z b i o r y R. Stopy, pochodzące z okresu międzywojennego. Przeważnie obejmuje ona dzieła sztuki (częściowo zresztą robione na eksport), rzeźbę i w y p a l a n i e w drzewie oraz klejnoty. W m n i e j s z y m stopniu reprezentowana jest k u l t u r a materialna. W okresie p o w o j e n n y m wzbogaciło się M u z e u m Etnograficzne o nowe eksponaty przekazane z i n n y c h muzeów względnie uzyskane j a k o dary. Niewątpliwie najcenniejsze n a b y t k i pochodzą z M u z e u m Narodowego w K r a k o w i e , które przekazało m . i n . część swych zbiorów Rogozińskiego. Natomiast muzea śląskie, a więc muzea w Nysie, Ra­ ciborzu, G l i w i c a c h i B y t o m i u , przekazały przeważnie eksponaty z daw­ n y c h zbiorów poniemieckich, często bez m e t r y k , toteż ustalenie i c h p r o w e n i e n c j i jest nieraz niemożliwe. D a r y byłych żołnierzy polskich, których losy wojenne rzuciły do A f r y k i , przedstawiają się bardzo różnorodnie. Większość z n i c h repre­ zentuje w y r o b y afrykańskiego rękodzielnictwa pamiątkarskiego. Z n a j ­ dują się też okazy wyjątkowo cenne, zwłaszcza z d a r u S. Znatowicza, z terenów A f r y k i Wschodniej. D o n i c h zwłaszcza należy zaUczyć prze­ nośny t r o n szefa plemiennego ( w y k o n a n y w Zanzibarze, przeszło 100 l a t temu). Również cenna jest o r y g i n a l n a broń masajska, służąca ongiś do w a l k międzyplemiennych i do polowań na grubego zwierza. Podobną broń Masajowie i dziś wyrabiają dla turystów, jednakże z zasady nie odstępują n i k o m u s w y c h dzid i tarcz r o d o w y c h . O s t a t n i m n a b y t k i e m M u z e u m Etnograficznego jest ciekawa k o ­ lekcja t k a n i n , c e r a m i k i i klejnotów z terenów Sudanu. Omawiając zbiory k r a k o w s k i e nie można pominąć k o l e k c j i a f r i k a nów krakowskiego M u z e u m Narodowego, w p r a w d z i e już niezbyt licznej, ale bardzo cennej ze względu na z b i o r y t a k i c h podróżników, j a k Rogo- �480 JANUSZ K A M O C K I ziński, M i l l d n e r , Mieszkowski czy Safer Pasza-Kościelski. Jednakże zbiory te nie są samodzielnie eksponowane, lecz znajdują się w depo­ zycie muzeów etnograficznych — warszawskiego i krakowskiego, oraz M u z e u m w K a l i s z u , mieście r o d z i n n y m Rogozińskiego. R y c . 3. Stołek rzeźbiony. K a m e r u n , z w y p r a w y S . S. Rogozińskiego. Własność • Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e Fot. M. Maśliński Pod względem ilości eksponatów najbogatszy zbiór egzotyczny po­ siada Państwowe M u z e u m Etnograficzne w Warszawie. Obecne, powo­ jenne z b i o r y afrykanistyczne tegoż m u z e u m pochodzą, j a k już wspomnia­ łem, z trzech źródeł. Niezbyt liczna kolekcja, o t r z y m a n a z centralnej składnicy muzealnej w Bożkowie, zaczęła gwałtownie powiększać się od r o k u 1950, g d y różne muzea przekazywały j e j swe eksponaty egzotyczne. Przekazy te były różnej wielkości i wartości, n p . M u z e u m w Słupsku przekazało 6 eksponatów, Zakład E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Wrocławskiego zaś ponad 2 tysiące. Kolekcję powiększały jeszcze z b i o r y prof. L o t h a oraz W . Korabiewicza. Na ogół znaczny procent tychże zbiorów pochodził z A f r y k i (czasem, np. w p r z y p a d k u M u z e u m w Bydgoszczy, całkowicie z A f r y k i ) . �Z B I O R Y A F R Y K A N I S T Y C Z N E 481 Z a k u p y o d Korabiewicza, a częściowo także i jego dary, silnie o d ­ działały na rozwój afrykańskiej części działu e t n o g r a f i i pozaeuropej­ skiej M u z e u m warszawskiego; około 1500 sztuk pochodzi z k o l e k c j i Korabiewicza. N a skutek niezakończenia jeszcze prac i n w e n t a r y z a c y j ­ n y c h w dziale n i e podobna szczegółowo omówić całości zbiorów, t r u d n o też czekać na zakończenie i n w e n t a r y z a c j i . W każdym razie n a p l a n pierwszy wybijają się t u liczne maski, głównie zbierane przez K o r a b i e ­ wicza na terenie plemienia M a w i a z A f r y k i Wschodniej, lecz także z Kongo, K a m e r u n u , Gabonu, Sudanu, D a h o m e j u i Togo. Prócz masek M u z e u m posiada pewną ilość rzeźb, przeważnie f i g u r a l n y c h . Drugą bardzo cenną kolekcję tworzą p r z e d m i o t y k u l t u r y m a t e r i a l ­ nej z K o n g a (zbiór prof. L o t h a ) , zbiór pucharów w kształcie głów l u d z ­ k i c h (również z Konga), i n s t r u m e n t y muzyczne, urządzenia wnętrz mieszkalnych, j a k również zespół obrzędowych toporków z D a h o m e j u . I n n e działy k u l t u r y reprezentowane są m n i e j licznie. Należy też wspomnieć o n a j n o w s z y m n a b y t k u tegoż m u z e u m — trzech łodziach m o r s k i c h z A f r y k i Wschodniej. W depozycie warszawskiego M u z e u m Etnograficznego znajdują się też zbiory egzotyczne M u z e u m Narodowego w Warszawie, wśród któ­ r y c h jest 10 okazów afrykańskich oraz 153 eksponaty przeważnie po­ chodzące z A f r y k i , a będące własnością M u z e u m Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Rewers niestety nie podaje p r o w e n i e n c j i t y c h eksponatów. Reszta egzotycznych zbiorów łódzkich (kolekcja afrykanistyczna, amerykanistyczna i azjatycka) została w y w i e z i o n a przez Niemców w czasie w o j n y i do dziś znajduje się w Grassimuseum w L i p s k u , j a k ­ k o l w i e k czynione są starania o i c h z w r o t . Mniejszą, ale bardzo żywotną, kolekcję, posiada M u z e u m Pomorza Zachodniego w Szczecinie. W p r a w d z i e na wiosnę 1965 r. liczyła ona wraz z depozytami j e d y n i e około 200 okazów, jednakże w y p r a w y a f r y ­ kańskie organizowane przez k i e r o w n i c t w o M u z e u m pozwalają sądzić, że prędko liczba eksponatów powiększy się. Ekspozycja zbiorów próbuje pokazać wszystkie działy k u l t u r y . Zwłaszcza zwraca t a m uwagę n a j ­ bogatszy zbiór c e r a m i k i afrykańskiej w Polsce oraz zespół kopaczek radłowatych, będących ciekawą formą przejściową pomiędzy kopaczką a r a d l e m , a więc pomiędzy powszechnie panującym w t z w . Czarnej A f r y c e systemem k o p i e n i a c k i m u p r a w y z i e m i a r o l n i c t w e m . C i e k a w y m przykładem połączenia starych f o r m k u l t u r o w y c h z n o ­ w y m i są niektóre z w y s t a w i o n y c h t a m t r a d y c y j n y c h instrumentów muzycznych, posiadające s t r u n y wykonane z żyłek n y l o n o w y c h , oraz zespół afrykańskich czółen r y b a c k i c h , w y k o n a n y c h z jednego p n i a 31 — Etnografia Polska, t. X �482 JANUSZ K A M O C K I drzewa, na b u r t a c h których widnieją n a z w y w europejskim s t y l u , czasem nawet poprzedzone l i t e r a m i H M S . Rzeźby przedstawiają bardzo różną wartość — obok niewątpliwie bardzo ciekawych f i g u r e k k u l t o w y c h z N i g e r i i , liczne pamiątki dla 8 Ryc. 4. Butla z wyprawy gliniana, ornamentowana. Kamerun, S . S . Rogozińskiego. Własność Etnorgaficznego w Krakowie Muzeum 1. i n . I V - C - 2 9 6 3 Fot. M. Maśliński turystów, j a k n p . duża kolekcja masek z M a l i . Na specjalną uwagę zasługuje k o m p l e t n a chata plemienia Su-Su, j e d y n y tego rodzaju okaz w Polsce. „His M a j e s t y ' s S h i p " , oznaczenie b r y t y j s k i c h okrętów wojennych. �Z B I O R Y A F R Y K A N I S T Y C Z N E 483 M u z e u m w B o c h n i posiada dość jednorodną kolekcję, reprezentu­ jącą przemysł l u d o w y o charakterze w y b i t n i e pamiątkarskim, przezna­ czony na sprzedaż d l a Białych. Jedynie p r z y części wyrobów z sisalu, niektórych ozdobach i maskach można sądzić, że były one przeznaczone do użytku Murzynów. T a k więc z b i o r y bocheńskie mają wartość głów­ nie jako bardzo efektowna kolekcja rękodzielnictwa afrykańskiego. Przykładem mogą być w i e l o b a r w n e f i g u r k i z M o z a m b i k u , nie mające odpowiednika w żadnym z muzeów p o l s k i c h ; wśród rzeźb zasługują na specjalną uwagę f i g u r k i o chrześcijańskiej tematyce r e l i g i j n e j , j a k Chrystus na krzyżu czy M a t k a Boska z Dzieciątkiem. W znacznej mierze podobny charakter mają z b i o r y pabianickie, z t y m jednak, że o wiele większy procent eksponatów był przeznaczony do użytku własnego Murzynów, którzy o f i a r o w y w a l i j e d r E i c h l e r o w i j a k o h o n o r a r i u m za leczenie. Parę eksponatów wyróżnia się swą wartością, zwłaszcza zaś pełny k o s t i u m l e k a r s k i czarownika z U r u n d i , będący p r a w d z i w y m u n i k a t e m , j e d y n y m tego rodzaju w Polsce. Poza t y m do bardzo wartościowych przedmiotów należy zaliczyć zdobioną siekierkę z K o n g a (prawdopo­ dobnie oznaka władzy), maskę z Gabonu oraz ciekawą rzeźbę antropomorficzną — niestety bez m e t r y k i . 9 Kończąc t e n przegląd muzeów posiadających etnograficzne z b i o r y afrykańskie należy jeszcze wspomnieć o M u z e u m N a r o d o w y m w Po­ znaniu, którego dział etnograficzny m a kilkadziesiąt afrikanów z ładną kolekcją noży r z u t n y c h , oraz M u z e u m Etnograficzne w T o r u n i u z za­ czątkiem zbiorów afrykańskich przyrządów r y b a c k i c h . K o l e k c j a t a , jeśli się r o z w i n i e , będzie p i e r w s z y m zbiorem t e m a t y c z n y m , służącym myśli p r z e w o d n i e j danego m u z e u m ; dotychczas b o w i e m wszystkie z b i o r y — poza Bochnią gromadzącą j e d y n i e sztukę użytkową i rzeźbę — posiadają eksponaty z różnych działów k u l t u r y . Do celów porównawczych M u z e u m Archeologiczne w Krakowie przechowuje także n i e w i e l k i zbiór północnoafrykańskich naczyń g l i n i a ­ n y c h , a Zakład A r c h e o l o g i i Powszechnej U n i w e r s y t e t u Warszawskiego — kolekcję b r o n i i narzędzi oraz sztuki buszmeńskiej i hotentockiej. Zestawiając poszczególne afrykanistyczne zespoły etnograficzne w Polsce należy stwierdzić, że są w n i c h reprezentowane wszystkie działy k u l t u r y , poczynając o d przedmiotów gospodarstwa codziennego użytku, poprzez broń, k l e j n o t y , insygnia władzy, dzieła sztuki, i n s t r u ­ m e n t y muzyczne do przedmiotów k u l t o w y c h włącznie. Stosunkowo n a j ­ słabiej reprezentowany jest dział k u l t u r y m a t e r i a l n e j , n a co p o w i n n o się zwracać szczególną uwagę p r z y uzupełnianiu zbiorów. Należy t u 9 L . i n . 128. �484 JANUSZ K A M O C K I podkreślić, że kolekcje nasze zawierają w y r o b y wszystkich głównych ras, g r u p językowych oraz typów k u l t u r i gospodarki A f r y k i : Arabów, Abisyńczyków, Murzynów B a n t u , Sudańskich i N i l o c k i c h , Masajów i Hotentotów, Buszmenów i Pigmejów. Bardziej s k o m p l i k o w a n a jest sprawa pochodzenia geograficznego polskich afrikanów — w w i e l u b o w i e m przypadkach niepodobna do­ kładnie ustalić pochodzenia poszczególnych eksponatów. Ogólnie biorąc, najwięcej i c h pochodzi z terenów A f r y k i Wschodniej (Kenia, Tanzania, Uganda, U r u n d i , Rodezja, Zambia, M a l a w i a , M o z a m b i k ) oraz Zachodniej (Ghana, Sierra Leone, Fernando Poo, M a l i , Dachomej, Gabon, Gwinea, Togo, Nigeria, a zwłaszcza K a m e r u n ) . Oba te obszary łączy słabiej r e ­ prezentowane Kongo. Z A f r y k i Południowej posiadamy z b i o r y s z t u k i Hotentotów i Buszmenów, z północno-wschodniej zaś nieliczne okazy z E g i p t u , E t i o p i i i Sudanu. Z pozostałych terenów A f r y k i nie posia­ damy zwartych kolekcji; Na zakończenie należałoby się zastanowić, jakie są tendencje roz­ w o j o w e naszych zbiorów a f r y k a n i s t y c z n y c h . Niewątpliwie będzie i c h ciągle przybywało — przychodzą d a r y d l a k o l e k c j i już istniejących, robione są z a k u p y , być może wśród Polaków wyjeżdżających na dłuż­ szy p o b y t za granicę znajdą się l o k a l n i patrioci, chcący ufundować k o ­ lekcję dla swej miejscowości r o d z i n n e j . Tego rodzaju i n d y w i d u a l n e d a r y sprzyjają- jednak decentralizacji zbiorów — w i e l u l u d z i chętniej zdecyduje się na pewne wyrzeczenia d l a swego miasta aniżeli d l a obcego m u z e u m ; z d r u g i e j j e d n a k s t r o n y występują tendencje z l i k w i ­ dowania m n i e j s z y c h zbiorów i włączenia i c h do większych muzeów. Tendencje te, ulegalizowane swego czasu decyzją przekazania wszyst­ k i c h zbiorów egzotycznych M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h w Warszawie (obecnemu Państwowemu M u z e u m Etnograficznemu), są do dziś żywe. N a t u r a l n i e tego rodzaju próby zmonopolizowania zbiorów są p o ­ trójnie niewłaściwe: nie liczą się z wolą ofiarodawcy, ubożą teren oraz narażają nas na utratę całości zbiorów egzotycznych w razie pożaru m u z e u m monopolizującego. Ż d r u g i e j j e d n a k s t r o n y istnienie małych k o l e k c j i , złożonych zaledwie z k i l k u czy k i l k u n a s t u różnych obiektów w muzeach p r o w i n c j o n a l n y c h , nie spełnia swego zadania — muzea te nie mają przeważnie możliwości a n i należytego konserwowania, a n i też opracowania naukowego s w y c h zbiorów, w y s t a w i a n i e p a r u zaś ekspo­ natów nie zobrazuje bogactwa k u l t u r afrykańskich. W t a k i c h przypadkach oczywiście słuszne jest przekazanie zbiorów większym placówkom m u z e a l n y m , które mogą j e racjonalnie ekspo­ nować, z t y m że wybór, któremu m u z e u m należy przekazać posiadane zbiory, należałoby pozostawić bezpośrednio zainteresowanym. Ze wzglę­ dów d y d a k t y c z n y c h należałoby dążyć do powiększenia ilości muzeów �ZBIORY A F R Y K 485 A N I S T Y C Z N E posiadających kolekcje afrykanistyczne — zbiory takie p o w i n n y istnieć we w s z y s t k i c h miastach u n i w e r s y t e c k i c h . Kraków i Warszawa mają muzea etnograficzne z działami pozaeuropejskimi. Poznań m a niewielką R y c . 5. H a r f a plemienna Bakundu. K a m e r u n , z w y ­ p r a w y S . S . Rogozińskiego. Własność M u z e u m graficznego w Krakowie Etno­ 1. i n . 28619 Fot. M. Maśllńskl kolekcję afrykańską, dojazd z Łodzi do Pabianic nie jest p r o b l e m e m , jednakże w pozostałych ośrodkach u n i w e r s y t e c k i c h p o w i n n y powstać zbiory, które b y ułatwiały s t u d e n t o m poznanie k u l t u r y k o n t y n e n t u , b u - �486 JANUSZ K A M O C K I dzącego dziś t a k w i e l k i e zainteresowanie i z którym łączy Polskę coraz więcej różnorodnych kontaktów. O ż y w y m i n t e r e s o w a n i u się społeczeństwa Afryką i potrzebie i s t n i e ­ nia tego r o d z a j u k o l e k c j i może świadczyć bardzo duża f r e k w e n c j a na objazdowych w y s t a w a c h s z t u k i afrykańskiej, organizowanych o d czasu do czasu przez warszawskie i k r a k o w s k i e muzea etnograficzne . 10 Przykładowo podaję, że w y s t a w a „Sztuka K a m e r u n u " z o r g a n i z o w a n a p r z e z M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w K r a k o w i e była e k s p o n o w a n a w 11 m i a s t a c h ; zwiedziło ją ok. 110 t y s . osób. 1 0 �