https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/33a3e16e266f667f2e48c7de849b817e.pdf 6ed8d10d7a47d6a5dd85b6cf9639c7c3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:583 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:533 Title A name given to the resource Potlatch. Jego rola w kulturze Indian Północno-Zachodniego Wybrzeża Kanady / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.339-375 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małkowska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRYSTYNA MAŁKOWSKA P O T L A T C H . JEGO R O L A W K U L T U R Z E PÓŁNOCNO-ZACHODNIEGO WYBRZEŻA INDIAN KANADY W zakresie t z w . k u l t u r p r y m i t y w n y c h istnieje dość pokaźna liczba wytworów i i n s t y t u c j i , które — choć poświecono i m sporo miejsca w l i t e r a t u r z e etnograficznej i c y t u j e się j e w i e l o k r o t n i e j a k o zjawiska znane i oczywiste — nie zostały dostatecznie zbadane i naświetlone z p u n k t u widzenia wymagań dzisiejszej etnologii, operującej doskonal­ szymi m e t o d a m i i zmierzającej do bardziej holistycznego widzenia zja­ w i s k k u l t u r o w y c h w i c h wzajemnej zależności i powiązaniach. Ogromna ilość źródłowych, spisanych materiałów etnograficznych pochodzi z 2 poł. X I X w., k i e d y p r z y bardzo nieraz d r o b i a z g o w y m opisie poszczególnych, wyodrębnionych elementów nie zwracano u w a g i na i c h związek z k o n t e k s t e m k u l t u r o w y m ; strona f o r m a l n a była, siłą rzeczy, wyeksponowana najbardziej — f u n k c j o n a l n y aspekt zjawisk nie wcho­ dził jeszcze w rachubę. Inne obciążenie t y c h materiałów polega na t y m ( p r z y n a j m n i e j w odniesieniu do niektórych społeczeństw), że nie uwzglę­ dniały one l u b uwzględniały niedostatecznie te przekształcenia, j a k i e się w k u l t u r a c h t y c h społeczeństw dokonały w ciągu trwającego o d pewnego czasu k o n t a k t u z ludźmi białymi. Dzisiejszy k r y t y c y z m w sto­ s u n k u do monograficznych prac źródłowych, pochodzących z ostatnich dziesiątków l a t ubiegłego stulecia i początków bieżącego, skłania do r e w i z j i szeregu u f o r m o w a n y c h poprzednio poglądów. J e d n y m z przykładów t a k i c h i n s t y t u c j i , których r o l a n i e została całkowicie wyjaśniona, jest p o t l a t c h u I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża A m e r y k i Północnej, zamieszkujących wąski pas przybrzeżny z przylegającymi doń w y s p a m i n a przestrzeni między zatoką Y a k u t a t na południowej Alasce a ujściem r z e k i K o l u m b i i \ I n d i a n i e ci, reprezen­ tujący n i e j e d n o l i t y t y p antropologiczny, zróżnicowani pod względem językowych i z g r u p o w a n i w 7 większych zespołach p l e m i e n n y c h , w y 1 Patrz mapka. �340 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A 125° W Mapka 1. Zasięgi p l e m i o n indiańskich północno-zachodniego Ameryki wg C . D . Г o r d e' a, Habitat, Society Goddardem Północnej and Economy, i London wybrzeża 1949 ( z a Boasem, Jennessem) t w o r z y l i stosunkowo jednolitą i z w i e l u względów zdumiewającą kulturę zarówno materialną, j a k duchową. Na jednolitość tej k u l t u r y złożyły się zapewne takie c z y n n i k i , j a k względnie jednorodne środowisko p r z y rodniczo-geograficzne, bogate w różne płody n a t u r a l n e , a przede wszyst­ k i m w r y b y (łososie), oraz dobra k o m u n i k a c j a wodna wzdłuż wybrzeży, która dzięki dużym, s p r a w n y m canoe, wydrążanym po m i s t r z o w s k u przez tubylców w ogromnych pniach cedrowych, ułatwia i n t e n s y w n e k o n ­ t a k t y międzyplemienne. Nie znając u p r a w y z i e m i a n i h o d o w l i t u b y l c y wyspecjalizowali się w rybołówstwie, prowadząc p r z y t y m półosiadły �341 P O T L A T C H t r y b życia, t o jest skupiając się w okresie z i m o w y m , w o l n y m od zajęć zbierackich, w stałych osadach złożonych z p a r u l u b k i l k u w i e l k i c h , c e d r o w y c h d o m ó w zamieszkanych przez g r u p y wielkorodzinne liczące nierzadko po kilkadziesiąt osób. Bujność i c h k u l t u r y , w y s o k i poziom rękodzielnictwa i sztuki, zwłaszcza w zakresie ciesielstwa i snycerstwa, zróżnicowana s t r u k t u r a społeczna, bogata m i t o l o g i a i b a r w n a obrzędo­ wość zwracały już uwagę wczesnych podróżników, j a c y docierali t a m w końcu X V I I I i n a początku X I X w., a o d schyłku X I X w. stały się przedmiotem szczególnego zainteresowania etnografów. Potlatch, który m a być t e m a t e m zamierzonych t u rozważań, jest j e d n y m z najciekawszych przejawów życia społecznego t y c h I n d i a n . Organiczną część ceremoniału potlaczowego stanowiło uroczyste, wysoce z r y t u a l i z o w a n e , publiczne rozdawanie darów, od którego też pochodzi przyjęta w l i t e r a t u r z e etnograficznej nazwa całej uroczystości, b o w i e m „potlatch" — „patshatl" oznacza w jednej z gwar t u b y l c z y c h dawanie, o b d a r o w y w a n i e . Najbardziej u c h w y t n y m znaczeniem p o t l a t c h u dla życia t u b y l c z y c h I n d i a n był jego związek z kształtowaniem się i c h r a n g i i po­ z y c j i społecznej. Te d w i e szczególnie ostro rysujące się cechy p o t l a t c h u złożyły się na sformułowanie jego najczęściej używanej d e f i n i c j i . 2 3 D l a ułatwienia zrozumienia działania p o t l a t c h u w a r t o podać krótką charakterystykę s t r u k t u r y społecznej o m a w i a n y c h I n d i a n . S t r u k t u r a t a nie jest j e d n o l i t a i pozwala, z grubsza biorąc, wydzielić d w i e zasadnicze g r u p y : północną i południową. D l a obszaru północnego, zamieszkanego przez l u d y Haida, T l i n g i t , T s i m s h i a n i Haisla, charakterystyczne jest występowanie rodów r n a t r y l i n e a l n y c h j a k o jednostek podstawowych, a u t o n o m i c z n y c h pod względem gospodarczym i najczęściej również p o l i ­ t y c z n y m . Liczniejsze z nich dzieliły się n a „domy", t j . g r u p y k r e w n y c h , tworzących wielką rodzinę i lokujących się w j e d n y m domostwie (20—40 osób). R o d y Haida i T l i n g i t grupowały się w d w i e egzogamiczne „poło­ w y " (moieties), symbolizujące się odrębnymi z n a k a m i (uważanymi przez j e d n y c h autorów za t o t e m y , przez i n n y c h z n o w u j e d y n i e za z n a k i her­ bowe) i wywodzące się o d wspólnego mitycznego przodka. U Tlingitów podział n a „połowy" koegzystował z podziałem n a k l a n y , również egzo­ gamiczne i m a t r y l i n e a l n e . I n d i a n i e Tsimshian n i e d z i e l i l i się na „poło­ w y " , a j e d y n i e na 4 k l a n y (zwane n i e k i e d y f r a t r i a m i ) , te z k o l e i na r o d y i „domy"; u mówiących d i a l e k t e m K w a k i u t l I n d i a n Haisla w y ­ stępował podział na 6 klanów. 2 P a t r z r y c . 1—3. „Potlatch j e s t to ceremoniał r o z d a w a n i a l u b n i s z c z e n i a własności w c e l u p o d ­ n i e s i e n i a s t a t u s u społecznego u I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża..." ( C h . W i n n i с к, Dictionary of Antropology, N e w Y o r k 1956). 3 �342 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A W grupie południowej, składającej się z Kwakiutlów, B e l l a Coola, Nootków i Salishów, pochodzenie i dziedziczenie wyznaczane było w znacznym stopniu b i l a t e r a l n i e , z silniejszym zaakcentowaniem p a t r y linealności. Jednostkę autonomiczną stanowiła t a m w i e l k a rodzina t w o ­ rząca grupę lokalną i mieszkająca w e wspólnym domu. Takie w i e l k o rodzinne g r u p y domowe miały, podobnie j a k r o d y na północy, własne t e r e n y zbierackie i r y b a c k i e oraz p r a w a do odrębnych znaków herbo­ w y c h , mitów, masek, tańców, pieśni i i m i o n . Pieczę n a d t y m i d o b r a m i s p r a w o w a l i dziedziczni naczelnicy. wg F . B o a s ; R y c . 1. D o m y w P o r t Tsimshlan Mythology, „ A n n . Simpson R e p . B. A m . Ethnol.". t . 31: 1916 W większości przypadków owe podstawowe g r u p y lokalne — r o d y l u b w i e l k i e r o d z i n y — łączyły się w dość luźne związki plemienne, nie stanowiło t o jednak reguły; stosunkowo r z a d k i m z j a w i s k i e m były k o n ­ federacje międzyplemienne. Ogólnie biorąc, nie wykształciła się na t y m terenie jakaś szersza f o r m a więzi p o l i t y c z n e j . Niezmiernie c h a r a k t e r y s t y c z n y m r y s e m t e j k u l t u r y jest gradacja r a n g i społecznej i związanych z nią przywilejów, nasuwająca bliskie analogie do średniowiecznej „drabiny społecznej" na terenie E u r o p y . J a k k o l w i e k „szczeble" t e j d r a b i n y dadzą się zgrupować w cztery za­ sadnicze w a r s t w y społeczne: naczelników (chiefs) — odpowiednik a r y ­ stokracji, nobilów — odpowiadających w a r s t w i e szlacheckiej, pospólstwo (commoners) i niewolników, n i e ma między n i m i o s t r y c h granic, z w y - �343 P O T L A T C H jątkiem przedziału, j a k i dzieli całkowicie wyjętych spód p r a w a n i e w o l ­ ników o d w a r s t w pozostałych. T a gradacja r a n g i przebiega w każdym klanie, rodzie bądź w i e l k i e j rodzinie, a wyznaczana jest przede wszyst­ k i m przez urodzenie, t j . przez stopień pokrewieństwa względem naczel­ n i k a najwyższej r a n g i oraz wynikające stąd u p r a w n i e n i a dziedziczne. Instytucją regulującą i zatwierdzającą te u p r a w n i e n i a był właśnie pot­ latch. L i t e r a t u r a n a jego temat, m i m o że dość obszerna, składa się w więk­ szości z prac opisowych, stanowiących f r a g m e n t y dużych m o n o g r a f i i ogólnych; p u b l i k a c j e poświęcone specjalnie p o t l a t c h o w i są nieliczne i reprezentują w zasadzie jednostronne zainteresowania określonym p r o ­ b l e m e m związanym z t y m zjawiskiem społecznym, n p . jego genezą l u b systematyką. M i m o że opracowania t e wnoszą wiele ciekawych i n f o r ­ m a c j i i sugestii, b r a k i m najczęściej oparcia o dostatecznie wnikliwą i krytyczną analizę materiałów źródłowych i powiązania j e j z jedno­ czesnym uwzględnieniem procesu p r z e m i a n historycznych. L i t e r a t u r a , która powstała w w y n i k u badań t e r e n o w y c h przeprowadzonych na prze­ łomie X I X i X X w., zajmuje się n i e m a l wyłącznie obrzędowością p ot ­ l a t c h u ; wszelkich f u n k c j o n a l n y c h powiązań t e j i n s t y t u c j i z całością k u l ­ t u r y trzeba mozolnie szukać wśród danych dotyczących i n n y c h dziedzin życia. Szczególną trudność sprawia p r z y t y m niezmierna drobiazgowość większości m o n o g r a f i i , zamierzonych n a gigantyczną skalę, które w p r a k ­ tyce n i e mogły być wolne od poważnych niedociągnięć. Najważniejsze z n i c h — t o nierównomierne p o t r a k t o w a n i e różnych dziedzin k u l t u r y l u b zupełne pominięcie niektórych j e j wycinków, n a d m i e r n i e rejestra­ c y j n y opis faktów, bez hipotetycznego bodaj dostrzegania związków między n i m i zachodzących, co wpłynęło n a przeoczenie ważnych n i e ­ k i e d y danych oraz niedostateczne dostrzeganie przeobrażeń historycz­ n y c h . Te między i n n y m i zarzuty stawiają dzisiejsi antropologowie amerykańscy materiałom z e b r a n y m przez F. Boasa i jego współpracow­ n i k ó w . W latach trzydziestych p o j a w i a się n o w y , ulepszony t y p mono­ g r a f i i o p a r t y c h n a badaniach t e r e n o w y c h , o p r a c o w y w a n y c h według zasady: ,,[...] Etnograf p o w i n i e n w swoich badaniach objąć wszystkie aspekty k u l t u r y w sposób równomierny [...] Następnie zebrany materiał p o w i n i e n przedstawić w f o r m i e zwięzłej, uporządkowanej i dobrze prze­ t r a w i o n e j m o n o g r a f i i " . Doskonałym przykładem t a k i e j p r a c y jest The Northern and Central Nootkan Tribes P h . D r u c k e r a , w y d a n a w 1951 г., a oparta na materiałach zebranych w latach 1933—1936. 4 5 4 V. G a r f i e l d , A Research Problem in Northwest r i c a n A n t h r o p o l o g i s t " , t. 47: 1945; J . W i к e, More „ A m . A n t h r . " , t. 59: 1957. 5 W i к e, op. cit. Puzles Indian Economics, on the Northwest „Ame­ Coast, �344 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A W p u b l i k a c j a c h amerykańskich antropologów k u l t u r o w y c h z tego okresu pojawiać się zaczyna tendencja do dynamicznego r o z u m i e n i a k u l t u r y j a k o procesu stale dokonujących się przeobrażeń oraz żywe zainteresowanie zagadnieniami e k o n o m i c z n y m i . W p r a w d z i e p o t l a t c h n i e doczekał się dotąd pełnej m o n o g r a f i i , ale w k i l k u pracach napisanych na przestrzeni o s t a t n i c h 30 l a t (skoncentrowanych zasadniczo na i n n y c h zagadnieniach) ukazuje się szereg bardzo cennych, choć t y l k o ogólniko­ w y c h sugestii n a jego temat. Najważniejsze z n i c h jest odbiegające od dotychczasowej t r a d y c j i rozważania p o t l a t c h u j a k o zjawiska „samego w sobie" ocenianie go j a k o t w o r u węzłowego w t e j k u l t u r z e , w którym — j a k w, soczewce —• zbiegają się i wiążą ze sobą różne dziedziny życia. N a szczególne wyróżnienie zasługują p o d t y m względem prace V. G a r f i e l d , J . M c C . Collinsa i J . P. A v e r k i j e v e j . N i e s t e t y jednak m a r ­ ginesowy raczej c h a r a k t e r t y c h w y p o w i e d z i nie pozwala n a wykazanie w szczegółowy i usystematyzowany sposób, j a k te powiązania p o t l a t c h u z całokształem k u l t u r y przebiegają. Ponadto wciąż daje się odczuć b r a k systematycznej a n a l i z y porównawczej potlatchów, urządzanych w róż­ n y c h grupach p l e m i e n n y c h tego obszaru, nawiązującej d o istniejących różnic s u b k u l t u r o w y c h . Ryc. wg Ph. D r u c k n e r ; Northen 2. K o n s t r u k c j a d o m u and Central Buli.", Nootków Nootkan Tribes, „Smiths. Inst. B . A m . E t h n o l . t . 1 4 4 : 1951 Zestawienie materiałów dotyczących k i l k u odpowiednio d o b r a n y c h p l e m i o n sugeruje możliwość i n n e j koncepcji p o t l a t c h u niż dotychcza­ sowa, interpretująca go j a k o wyjątkowo zrytualizowaną formę darów i sprowadzająca ostatecznie zagadnienie p o t l a t c h u d o ogólnej t e o r i i d a r u w społeczeństwach „pierwotnych" . 8 Por. M . M a u s s , The Gift, L o n d o n 1954; tłum. ł a n C u n n i s o n . �345 P O T L A T C H Praca niniejsza na podstawie analizy dostępnych materiałów źródło­ w y c h i dostrzeżonych prawidłowości w zakresie sytuacji społecznych, w j a k i c h organizowane bywały potlatche u różnych g r u p p l e m i e n n y c h tego zespołu k u l t u r o w e g o , próbuje przedstawić p o t l a t c h przede wszyst­ k i m j a k o instytucję o ściśle określonych zadaniach społecznych, w sto­ s u n k u do których r o z d a w n i c t w o darów jest je d ynie oprawą zewnętrzną, choć bardzo ściśle zespoloną i mającą w y b i t n y udział w doniosłości pot­ l a t c h u dla w i e l u dziedzin życia. S t a n o w i ono, j a k się zdaje, formę działania t e j i n s t y t u c j i , a nie j e j treść istotną. 7 Na dość p o p u l a r n y m wyobrażeniu p o t l a t c h u j a k o f o r m y przejawiania się szczególnie zaakcentowanej r y w a l i z a c j i , swoistego p o j e d y n k u , za­ ciążyła ekstremalna jego postać u I n d i a n K w a k i u t l ; p r z y c z y n y tego leżą zapewne zarówno w wyjątkowo j a s k r a w y c h cechach p o t l a t c h u Kwakiutlów, j a k i u p r z y w i l e j o w a n e j pozycji Kwakiutlów w l i t e r a t u r z e etnograficznej. Przejście do bardziej szczegółowego omówienia p r o b l e m a t y k i p o t l a ­ t c h u należy chyba rozpocząć od p o i n f o r m o w a n i a czytelnika, j a k się ta procedura odbywała. I. P R Z E B I E G UROCZYSTOŚCI POTLACZOWYCH Ważną część c e r e m o n i i p o t l a t c h u stanowiło, j a k w i e m y , obdarowa­ nie zaproszonych gości, p r z y c z y m wielkość d a r u musiała odpowiadać wysokości r a n g i społecznej osoby, d l a której był o n przeznaczony. Goś­ cie r e k r u t o w a l i się z w y k l e spośród członków innego r o d u ( k l a n u czy ple­ mienia) niż t e n , do jakiego należał gospodarz c e r e m o n i i i który uważa­ n y był zbiorowo za gospodarzy całej i m p r e z y . Liczba gości wahać się mogła znacznie w zależności o d tego, czy p o t l a t c h był organizowany na poziomie plemienia, k l a n u czy r o d u względnie g r u p y l o k a l n e j ; to z k o l e i zależało od r a n g i , pozycji społecznej i a m b i c j i organizatora oraz o d doniosłości spraw, z j a k i m i dany potlach był związany. Zasadniczo i m wyższa była pozycja społeczna organizatora, t y m szerszy krąg za­ proszonych gości. Zarówno sama ceremonia, j a k i przygotowania do niej są w y r a z e m więzi g r u p o w e j , solidarności g r u p y z j e j naczelnikiem i wzajemnej i c h D o porównań posłużyły materiały dotyczące t r z e c h g r u p p l e m i e n n y c h : T s i m ­ s h i a n , K w a k i u t l i Nootka, z k o n t r o l n y m i m n i e j szczegółowym uwzględnieniem c z w a r t e j — p l e m i e n i a z grupy Salishów (częściowo również H a i d ó w ) . W y b ó r p l e ­ m i o n został d o k o n a n y n a p o d s t a w i e następujących kryteriów: a) reprezentatywności ze względu n a różnice w e k o n o m i c z n y c h u w a r u n k o w a n i a c h p o t l a t c h u i w s t r u k t u ­ r z e społecznej; b) jakości istniejących materiałów e t n o g r a f i c z n y c h d l a poszczegól­ n y c h g r u p ; c) dostępności t y c h materiałów w n a s z y c h w a r u n k a c h . 7 �346 K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA od siebie zależności. T a obustronna zależność stanowiła ważny czynnik równowagi społecznej, przeciwstawiając się z jednej s t r o n y w s z e l k i m tendencjom a l i e n a c y j n y m w a r s t w y naczelników, z d r u g i e j zaś sprowa­ dzając kontrolę działalności naczelników przez zależnych od n i c h członków g r u p y do rozmiarów n i e zagrażających ustalonej s t r u k t u r z e . Ponieważ przygotowanie p o t l a t c h u wymagało dużo wysiłku ze stro­ n y w s z y s t k i c h członków g r u p y , a k t wstępny polegał na z a k o m u n i k o w a ­ n i u i m i n t e n c j i wodza oraz apelu o współpracę i pomoc. Odbywało się t o w t e n sposób, że naczelnik zapraszał swoich l u d z i na ucztę z przygo­ t o w a n y c h uprzednio zapasów, podczas której ogłaszał i m swój p l a n , podając jednocześnie do wiadomości, jaką ilość dóbr zdołał już sam zgromadzić i zwracając się do n i c h z następującym w e z w a n i e m : „Pro­ szę was, abyście dołączyli do tego i waszą własność, a b y m mógł zapro­ sić w i e l u gości, p o t l a t c h t e n b o w i e m odbędzie się nie w m o i m i m i e n i u , lecz w waszym, i staniecie się sławni wśród p l e m i o n , gdy zostanie ogłoszone, co daliście od siebie" . 8 Było to j a k b y ogłoszenie ostrego pogotowia dla g r u p y społecznej w zakresie j e j aktywności gospodarczej i — j a k dalej zobaczymy — nie t y l k o gospodarczej. Wspólnie ustalano listę gości oraz p l a n działań i p r o g r a m u r o c z y ­ stości. Po zakończeniu uczty, dziękując za przybycie i obiecaną pomoc, naczelnik obdarowywał wszystkich żywnością. U p l e m i o n północnej części wybrzeża odbywało się jeszcze osobne przyjęcie dla członków r o d u ojca (nie należących do gospodarzy), w celu ustalenia f o r m i za­ k r e s u pomocy, j a k i e j od n i c h oczekiwano. J a k k o l w i e k b o w i e m sforma­ lizowana solidarność g r u p o w a wyznaczana t a m była m a t r y l i n e a l n i e , t o jednak bezpośredniość więzów r o d z i n n y c h nakładała również na bliż­ szych k r e w n y c h ze s t r o n y ojca obowiązek okazania pewnej pomocy. Najbliższy sezon l u b parę to okres i n t e n s y w n y c h wysiłków, a b y oprócz n o r m a l n y c h zapasów n a zimę zgromadzić dostateczną ilość n a d ­ wyżek n a d a r y i przyjęcia d l a gości, a jednocześnie okres przygotowań do występów a r t y s t y c z n y c h , nierozłącznie z potlatchem związanych. Jeżeli w e własnym p l e m i e n i u brakowało utalentowanego poety-pieśniarza, t o sprowadzano go na t e n czas z innego plemienia, aby wyuczył chór odpowiednich śpiewów. Jedne z n i c h powtarzały się t r a d y c y j n i e w niezmiennej f o r m i e (związane z mitologią), inne znów komponowano na każdą okazję, uwzględniając a k t u a l n e wydarzenia, śmieszności, t y ­ tuły do chwały i t p . Do nich, obok p o c h w a l n y c h pieśni na cześć gospo­ darza, jego bogactwa, hojności, szlachetności r o d u i t p . , należały t z w . 8 F . B o a s , Ethnology of the Kwakiutl, „Annual R e p o r t of t h e B u r e a u of A m e ­ r i c a n E t h n o l o g y " (1913—1914), t. 35: 1921, cz. I I , s. 1342. �P O T L A T C H 347 taunting songs — pieśni urągliwe, wyszydzające w a d y i potknięcia pre­ stiżowe gości. U I n d i a n Nootka miały one charakter raczej żartobliwy, podczas g d y u Kwakiutlów zawierały sporo autentycznej złośliwości i chęci upokorzenia adresata. Bogate dramatyzacje mitów i herbów r o d o w y c h wymagały również starannych przygotowań, zwłaszcza ze s t r o n y snycerzy, do których należało w y k o n a n i e l u b odświeżanie masek, rzeźbienie słupa p r z y d o ­ mowego l u b nagrobnego, jeśli p o t l a t c h miał być połączony z jego po­ stawieniem, oraz zdobienie wszelkich d r e w n i a n y c h czy r o g o w y c h przed­ miotów przeznaczonych n a dary. Rzemieślnicy wszelkiego rodzaju m i e l i przed p o t l a t c h e m pełne ręce r o b o t y . 9 Nie zapominano też o elementach r o z r y w k o w y c h . Według D r u c k e r a u Nootków i s t n i e l i ludzie pełniący rolę j a k b y zawodowych błaznów, których zadaniem było rozśmieszanie gości za pomocą zabawnych tań­ ców, przyśpiewów l u b sztuczek. B r a k jest bliższych d a n y c h n a t e n t e ­ m a t w odniesieniu do i n n y c h p l e m i o n , j a k k o l w i e k wszędzie można spo­ tkać w z m i a n k i o różnych żartobliwych wystąpieniach podczas p o t l a t c h u . Po zakończeniu przygotowań uroczyście zapraszano gości. P r z y b y ­ w a l i o n i w s w y c h ozdobnych canoe ( v i s i t i n g canoes) i z a n i m w y s i e d l i , odbywała się ceremonia p o w i t a n i a . N a spotkanie gości wychodziła n a j ­ częściej siostra gospodarza w t o w a r z y s t w i e kobiet, tańcząc i śpiewając. Wykonywała p r z y t y m r u c h y łapania czegoś z powietrza; „chwytała" w t e n sposób swego opiekuńczego ducha p o k o j u , „rzucając" go następ­ nie w k i e r u n k u przybyłych łodzi, a naczelnik z najbliższego canoe o d ­ rzucał go z n o w u k u n i e j . K o b i e t a t a nosiła maskę wyobrażającą owego ducha. D o p i e r o po t y m zapewnieniu sobie, w z a j e m n y c h p o k o j o w y c h i n ­ t e n c j i goście w y s i a d a l i z łodzi i u d a w a l i się n a przyjęcie p o w i t a l n e , rozpoczynające całą serię uczt urozmaiconych tańcami, śpiewami, przed­ s t a w i e n i a m i mitów oraz wielką ilością okolicznościowych przemówień, których głównym celem było p r z y p o m n i e n i e z e b r a n y m h i s t o r i i r o d u i jego świetności, wyliczenie zasług i tytułów poszczególnych przodków oraz p r a w własnościowych i przywilejów r o d o w y c h . Było to t a k ważne zadanie, że powstał specjalny „urząd" mówcy, swoistego k r o n i k a r z a r o d u , znającego doskonale t r a d y c j e rodowe i umiejącego je W odpo­ w i e d n i e j f o r m i e podać. Umiejętności krasomówcze cieszyły się u t y c h I n d i a n wyjątkowym uznaniem, toteż bardzo dbano o i c h r o z w i j a n i e w w y c h o w y w a n i u młodych nobilów. Goście m u s i e l i być również po­ i n f o r m o w a n i , w c z y i m i m i e n i u o d b y w a się p o t l a t c h i z j a k i e j okazji. 9 R y c 6, 7, 9, 10. �348 K R Y S T Y N A Ryc. wg M A Ł K O W S K A 3. Płyta B o a s ; miedziana op. cit. Po k i l k u d n i o w y m z w y k l e u c z t o w a n i u następował a k t k u l m i n a c y j n y i zarazem ostatni: oficjalne, publiczne objęcie przez osobę ( l u b osoby), w której i m i e n i u odbywał się p o t l a t c h , posiadania n o w y c h przywilejów i uznanie j e j n o w e j pozycji społecznej. Towarzyszyło t e m u rozdawanie gościom-świadkom zgromadzonych w t y m celu dóbr, według wspomnia­ nej już zasady, że wysokość d a r u m u s i odpowiadać statusowi społecz­ n e m u osoby, d l a której jest o n przeznaczony. B r a n o j e d n a k p r z y t y m pod uwagę zobowiązania dłużnicze gospodarza, względem gościa i vice versa oraz wszelkiego rodzaju „zapłaty" z tytułu należności za w y k o ­ nane prace (np. pomoc p r z y b u d o w i e domu) i przysługi. Zapłaty t e (payments) były jednak bardzo wyraźnie odróżniane o d tego, co ofia- �349 P O T L A T C H r o w y w a n o j a k o gift, dar potlaczowy. Gospodarz wręczał z w y k l e p r e ­ zenty mężczyznom, a jego żona, m a t k a l u b siostra — k o b i e t o m . Miejsca potlaczowe, t j . kolejność, w j a k i e j usadzano gości, były niezmiernie ważną oznaką r a n g i społecznej i w języku t u b y l c z y m I n ­ dian często służyły wręcz do j e j określania („pierwszy po X " , „drugi po Y " itp.). Według t e j samej h i e r a r c h i i ustalano też kolejność wrę­ czania darów, z t y m że według danych V . G a r f i e l d u Tsimshian n a j ­ p i e r w o t r z y m y w a l i naczelnicy, a następnie dopiero, w t e j samej k o l e j ­ ności, członkowie i c h g r u p . F a k t t e n zasługuje na uwagę z tego wzglę­ d u , że H . Codere powołując się na odmienną zasadę u Kwakiutlów h i e r a r c h i z o w a n i a całych g r u p , bez wydzielania naczelników , używa j e j j a k o jednego z argumentów p r z e c i w z a r y s o w y w a n i u się w t y m społeczeństwie podziału klasowego. 10 11 12 U c h y b i e n i a w stosunku do kodeksu honorowego obowiązującego na potlatchach zdarzały się bardzo rzadko i uważano j e za ujmę dla god­ ności o b u stron: gościa, którego poniżono p r z y z n a n i e m m u niższej r a n g i niż t a , j a k a m u się według przyjętej o p i n i i należała, i gospodarza skompromitowanego z p o w o d u n i e u w a g i l u b b r a k u o r i e n t a c j i . D r u c k e r opisuje taką sytuację u Nootków. Gość, którego spotkało uchybienie, p o w i n i e n był — zgodnie z w y m o g a m i e t y k i e t y — zająć wyznaczone m u miejsce, ale zaraz przez swego mówcę oznajmić o d o z n a n y m despekcie. D l a podniesienia swej godności w oczach zebranych musiał ofiarować drobne prezenty gospodarzowi i k i l k u jeszcze znaczniejszym osobistościom z jego g r u p y . (Rozdawanie l u b n i e k i e d y niszczenie pew­ nej ilości m i e n i a w sytuacjach r o z u m i a n y c h j a k o poniżenie godności było, j a k zobaczymy dalej, powszechnie stosowanym zabiegiem dla „odzyskania t w a r z y " . ) Gospodarz ze swej s t r o n y składał poszkodowa­ n e m u gościowi d o d a t k o w y dar, n a z y w a n y „odpokutowaniem za błąd". Z a n i m przystąpiono do rozdzielania darów ukazywano gościom całe. zgromadzone mienie, wyliczając k o l e j n o wkłady poszczególnych osób. Pretendenci do n o w y c h tytułów i przywilejów siedzieli podczas t e j uroczystości na podwyższeniu, u b r a n i w ceremonialne stroje, jedno­ cześnie bardzo szczegółowo w y l i c z a n o wszystkie p r z y w i l e j e , j a k i e m i a ­ ły odtąd stać się i c h prawną własnością. P o t l a t c h kończył się przemó­ w i e n i a m i mówców w i m i e n i u najstarszych rangą wodzów spośród gości, którzy w ozdobnych i długich m o w a c h ( n i e k i e d y parogodzinnych) 10 V. Garfield, Tsimshian Publications i n Anthropology", 11 H. C o d e r e , Kwakiutl Clan and Society, „University of Washington t. 7: 1939 z. 3, s. 167—340. Society: Rank without Class, ,,Am. A n t h r . " , t. 59: 1957. 12 N i e s t e t y , a u t o r c e n i n i e j s z e g o artykułu n i e udało się odszukać w jej materiałach B o a s a w z m i a n k i n a t e n temat. dostępnych �350 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A r o z w o d z i l i się n a d s z c z y t n y m i t r a d y c j a m i r o d u gospodarza i jego osobi­ s t y m i zaletami, p o t w i e r d z a l i jego p r a w a do n o w y c h przywilejów i wła­ sności oraz dziękowali za przyjęcie i hojne dary. Po odpłynięciu gości naczelnik ponownie spraszał s w y c h współrodowców n a ucztę, a b y i m podziękować za pomoc i rozdać p o d a r u n k i żywnościowe j a k o w y r a z wdzięczności. Odtąd nowe p r a w a w y s t a w c y p o t l a t c h u były społecznie zaakcepto­ wane i publicznie honorowane. Ostatecznym tego p o t w i e r d z e n i e m sta­ wał się p o t l a t c h urządzany p r z y najbliższej o k a z j i przez świadkujących gości, n a którym podwyższona pozycja społeczna poprzedniego gospo­ darza znajdowała w y r a z w p r z y z n a w a n i u odpowiadającego j e j miejsca potlaczowego. T a k wyglądał podstawowy schemat ceremonii p o w t a ­ rzający się u większości p l e m i o n tego obszaru; poszczególne potlatche, n a w e t w t y m s a m y m p l e m i e n i u , mogły w detalach o d opisanego w z o r u odbiegać, w większości przypadków n i e były t o jednak różnice istotne. Wyjątek s t a n o w i l i K w a k i u t l e , których potlatche miały szczególny charakter. N i e z w y k l e mocno zaakcentowany m o m e n t r y w a l i z a c j i spra­ wiał-, iż przypominały one raczej jakieś zapasy czy t u r n i e j e , w których t a k długo l i c y t o w a n o się wzajemnie własną zamożnością i rozrzutnością, dopóki w y z w a n y p r z e c i w n i k n i e został całkowicie pokonany. „ W e are f i g h t i n g w i t h p r o p e r t y " ( w a l c z y m y za pomocą własności), j a k określali to sami I n d i a n i e K w a k i u t l . Sukces odniesiony w t e j walce przynosił wzrost prestiżu j e d n o s t k i w g r u p i e społecznej. Jedną z f o r m zaakcentowanej r y w a l i z a c j i , występującą również u Tsimshian z okolic P o r t Simpson, była ceremonialna uczta, zwana grease feast l u b challenge feast, n a której podawano gościom w i e l k i e chochle drewniane, wypełnione o l e j e m r y b i m l u b mieszaniną o l e j u ze śniegiem; każdy, p o d groźbą u t r a t y prestiżu, był zobligowany do zje­ dzenia całej p o r c j i . Towarzyszyły t e m u taunting songs, pieśni p o c h w a l ­ ne n a cześć gospodarza, żarty, d o c i n k i i t p . W późniejszym okresie za­ m i a s t o l e j u podawano r u m . N i e k i e d y uczta t a k a połączona bywała z p a l e n i e m znacznych ilości o l e j u . Potlatchem, który podnosił d o m a k s i m u m prestiż wystawcy, był t e n , na którym zamiast ( l u b obok) rozdawania m i e n i a odbywało się jego niszczenie, co pozwalało jednocześnie osiągnąć szczytowe zwycięstwo nad r y w a l e m . Jeżeli n i e mógł o n zniszczyć równej l u b większej ilości dóbr, imię jego zostawało „złamane". T e n t y p p o t l a t c h u , j a k k o l w i e k występujący również w p e w n y c h okolicznościach w północnej g r u p i e p l e m i o n , nigdzie n i e był t a k częsty i t a k żywiołowy, j a k u Kwakiutlów. F. Boas i V . G a r f i e l d są zgodni w o p i n i i , że d l a tubylców okazane w t e n sposób lekceważenie własności stanowiło oznakę największej potęgi. Jest sprawą oczywistą, że n a niszczenie dóbr na większą skalę �351 P O T L A T C H R y c . 4. K a p a c h i l k a t wg Ph. D r u c k n e r ; Indians oj the North-west Coast, New York 1955 m o g l i sobie pozwolić j e d y n i e najbogatsi. Wrócimy jeszcze do tego t e ­ m a t u p r z y końcu artykułu. Niszczenie polegało najczęściej na p a l e n i u ; w d a w n y c h czasach za­ bijano również niewolników, lecz bodaj już w 1 poł. X I X w. w y p a d k i t a k i e zdarzały się j e d y n i e sporadycznie, zabijanie zastąpiono oddawa­ n i e m niewolników w f o r m i e d a r u l u b obdarzaniem i c h wolnością. P ł y t y miedziane, k u t e z m i e d z i samorodnej i zdobione z n a k a m i heraldycz­ n y m i , t z w . coppers , łamano l u b wrzucano do morza. Posiadanie n a d ­ łamanej t a r c z y stanowiło powód do d u m y , dowodziło b o w i e m , iż wła­ ściciel l u b jego przodek mógł sobie pozwolić na niszczenie własności. Coppers bywały również, podobnie j a k dawniej n i e w o l n i c y , zakopy­ wane p o d słupami p r z y d o m o w y m i , t z w . t o t e m o w y m i . N a z y w a n o t o „ceną płaconą za d o m l u b słup". Każdy t a k i a k t znaczono odpowiednią rzeźbą na słupie: zabicie l u b podarowanie n i e w o l n i k a symbolizowano odwróconą postacią l u b głową ludzką; zakopanie względnie darowanie 13 13 P a t r z r y c . 4. �352 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A płyty — wyrzeźbioną płytą, z w y k l e trzymaną przez zwierzę (totem? duch opiekuńczy pod postacią zwierzęcia?). U I n d i a n Nootka n i e m a l dorównujących K w a k i u t l o m p o d wzglę­ d e m zamożności, podobnie j a k u opisywanego przez Collinsa uboższego odłamu Salishów, potlatche n i e łączyły się a n i z oznakami zaakcento­ wanej r y w a l i z a c j i , a n i (z wyjątkiem pośmiertnych) z niszczeniem mienia. 1 4 II. ZWIĄZEK POTLATCHU Z RANGĄ I POZYCJĄ SPOŁECZNĄ Przejdźmy z k o l e i do wyjaśnienia, k t o i w j a k i c h okolicznościach mógł urządzać potlatche oraz k t o i j a k i e tą drogą osiągał korzyści. Jak w y n i k a z materiałów, p r z y w i l e j urządzania p o t l a t c h u należał początkowo, t j . w okresie pierwszych kontaktów z Białymi, wyłącznie l u b p r a w i e wyłącznie do t u b y l c z e j „arystokracji", c z y l i w a r s t w y dzie­ dzicznych naczelników. T a elitarność p o t l a t c h u miała podwójne uza­ sadnienie: z jednej strony w t y m , że był o n ustaloną n a mocy t r a d y c j i formą legalizacji aktów p r z e j m o w a n i a dziedzicznych przywilejów, z d r u g i e j zaś w t y m , że t a w a r s t w a społeczna dysponowała odpowiednią ilością środków m a t e r i a l n y c h . Jedyną kategorią l u d z i , którzy nieza­ leżnie od pochodzenia społecznego m o g l i w o w y m okresie osiągnąć zna­ czne wpływy i spore zasoby m a t e r i a l n e , b y l i szamani. O i l e można zorientować się na podstawie danych źródłowych, o n i również niekiedy urządzali potlatche, n p . w c h w i l i zdobycia pełnego wtajemniczenia i oficjalnego rozpoczęcia p r a k t y k i szamańskiej, a więc uzyskania nowej pozycji społecznej. Dopiero z m i a n y ekonomiczne wywołane r o z w o j e m h a n d l u futerkowego i związanymi z n i m n o w y m i f o r m a m i zarobkowa­ nia, ułatwiającymi bogacenie się również pewnej liczbie l u d z i z pospól­ stwa, oraz masowe w y m i e r a n i e ludności w s k u t e k p r z y w l e c z o n y c h t a m przez białych l u d z i . chorób, stworzyły sprzyjające w a r u n k i d l a awansu społecznego. W i e k X I X (szczególnie 2 jego połowa) stał się więc okre­ sem coraz liczniejszego pojawiania się nuworyszów, j a k w każdym u s t r o j u s t a n o w y m , t a k i t u t a j niechętnie w i d z i a n y c h przez t y c h , którzy pochodzenie swoje m o g l i wywieść od „wielkich" przodków. Dzięki l e p ­ szej k o n i u n k t u r z e wzrosła też ogromnie częstotliwość potlatchów, osiągając największe nasilenie m n i e j więcej w latach siedemdziesiątych ubiegłego stulecia. W późniejszych latach coraz dalej posuwająca się ingerencja l u d z i białych w życie tutejszych I n d i a n objęła również pot­ latche; początkowo poszczególne misje usiłowały zlikwidować t e n z w y ­ czaj na swoich terenach, zresztą — j a k się zdaje — bez większego 1 4 Among J . McC. C o l l i n s , the Skagit Indians Growth During of Class the Cotact Distinction Period, and Political Authority „ A m . A n t h r . " , t. 5 2 : 1950. �P O T L A T C H 353 powodzenia, stopniowo zaczęły również ingerować władze a d m i n i s t r a ­ cyjne, aż wreszcie w 1913 r. wydano o f i c j a l n y zakaz urządzania p o t latchów. Nie było t o w p r a w d z i e jednoznaczne z i c h zupełnym wygaś­ nięciem, jednak zaważyło w sposób bardzo i s t o t n y na zmniejszeniu się i c h częstotliwości i jawności. Omówienie s y t u a c j i , w j a k i c h urządzano potlatche, w a r t o poprze­ dzić podsumowaniem treści, które składały się u tubylców na pojęcie dziedzictwa, ponieważ s p r a w y te wiążą się blisko ze sobą. Każdy ród posiadał pewną, zasadniczo stałą sumę wartości p r z e k a z y w a n y c h dzie­ dzicznie z pokolenia na pokolenie. Były to wartości dwojakiego rodzaju: materialne i niematerialne. Pierwsze obejmowały t e r e n y r y b a c k i e i zbierackie, domy, rodzaj skarbu, j a k i m były płyty miedziane, przed­ m i o t y użytkowe oraz m a s k i i wszelkiego rodzaju parafernalia; w skład d r u g i c h wchodziły m i t y i legendy rodowe oraz p r a w o do związanych z n i m i znaków heraldycznych, i m i o n a świeckie i sakralne, d u c h y opie­ kuńcze, odrębne pieśni, inwokacje, rytuały. Z każdym z t y c h i m i o n czy tytułów związane były określone wartości i p r z y w i l e j e . Przyjęcie nowego i m i e n i a wiązało się zatem z n o w y m i u p r a w n i e n i a m i . Każdy ród miał zasadniczo stałą listę i m i o n , istniały jednak p r z y p a d k i u t r a t y l u b uzyskania i m i e n i a w s k u t e k nie u r e g u l o w a n y c h zobowiązań dłużniczych. Jednostka należąca do w a r s t w y e l i t a r n e j otrzymywała swoje u p r a ­ w n i e n i a stopniowo, „na r a t y " , począwszy o d w i e k u dziecięcego aż po zupełną dojrzałość, za każdym razem otrzymując odpowiednie imię. T a k odbywało się wrastanie j e d n o s t k i w społeczeństwo, j e j pełna a k t y ­ wizacja i osiąganie coraz wyższego prestiżu. Rezultatem tęgo procesu było posiadanie przez naczelnika n i e k i e d y imponującej liczby i m i o n . Miały one charakter wyraźnie o f i c j a l n y i używano i c h t y l k o w uroczy­ stych sytuacjach, podczas ceremonii potlaczowych, i n i c j a c y j n y c h i t p . Na codzień używano i m i e n i a często pochodzącego o d miejsca urodzenia, które bez większych ceremoniałów nadawano niemowlęciu zaraz po urodzeniu. Było t o j e d y n e rzeczywiste imię własne, nie związane p r z y t y m z żadnymi p r e r o g a t y w a m i . Dopiero w jakiś czas po urodzeniu, najczęściej po r o k u , dziecko otrzymywało pierwsze imię oficjalne na p o t l a t c h u urządzonym w t y m c e l u przez ojca l u b w u j a . Zostawało: ono w t e n sposób publicznie przedstawione g r u p i e społecznej i f o r m a l n i e uznane jako n o w y członek społeczeństwa. Były to j a k b y drugie, już nie biologiczne, a społeczne narodziny. Każdorazowe przyjęcie nowego i m i e n i a i n o w y c h przywilejów oraz każda z m i a n a w życiu j e d n o s t k i o wyraźnym znaczeniu społecznym (dojrzałość, małżeństwo i t p . ) — t o etapy znaczone p o t l a t c h a m i . Wszyst­ k i e te ważne wydarzenia nabierały mocy obowiązującej dopiero przez 23 — Etnografia Polska, t. X �354 K R Y S T Y N A Ryc. M A Ł K O W S K A 5. D r e w n i a n e n a c z y n i a K w a k i u t l ó w uczt c e r e m o n i a l n y c h wg D г u с к n e r, używane podczas op. cit. podanie i c h do wiadomości publicznej i poświadczenie przez zaproszo­ n y c h gości. Szczególną ważnością odznaczały się t e potlatche, na któ­ r y c h główne dziedzictwo w r a z z pozycją społeczną i miejscem p o t l a c z o w y m p r z e j m o w a n e było przez młodego następcę — brata, częściej syna l u b (na północy) siostrzeńca. T e n c h a r a k t e r miały z w y k l e p o t ­ latche pośmiertne, ale równolegle bardzo rozpowszechniony był zwyczaj przekazywania miejsca potlaczowego i odpowiadających m u p r z y w i l e ­ jów jeszcze za życia naczelnika n a rzecz jego młodocianego następcy, który odtąd zasiadał na e k s p o n o w a n y m miejscu, otrzymując należne honory. Rzeczywiste rządy w g r u p i e sprawował j e d n a k nadal doświad­ czony p o p r z e d n i k t a k długo, dopóki następca n i e stał się w pełni do �355 P O T L A T C H tej r o l i dojrzały. W t e n sposób młodzi ludzie m i e l i okazję zawczasu zapoznać się ze w s z y s t k i m i s p r a w a m i plemienia i sposobem k i e r o w a n i a nimi. Bardzo uroczyście odbywały się również potlatche połączone z b u ­ dową d o m u l u b s t a w i a n i e m słupa „totemowego". B u d o w l a d o m u ozna­ czała najczęściej utworzenie się nowego, samodzielnego odgałęzienia r o d u ( g r u p y domowej), a zatem i awans i n i c j a t o r a b u d o w y na zwierzch­ n i k a samodzielnej g r u p y l o k a l n e j . Potlatche związane z budową d o m u ciągnęły się nieraz przez k i l k a t y g o d n i , stanowiły b o w i e m swoiste ze­ spolenie p o t l a t c h u właściwego z czymś w rodzaju tłoki b u d o w l a n e j (house-building bee). Wszystkie czynności, od wyszukania i spławienia odpowiedniego budulca, poprzez przygotowanie słupów, k r o k w i i dranic, aż po wykończenie wnętrza, były rozdzielane między k r e w n y c h i gości według ściśle tradycją określonych zasad. Na przykład u Tsimshian prace związane z główną konstrukcją d o m u w y k o n y w a l i goście, nato­ miast wykończenie wnętrza należało do gospodarzy. I n i c j a t o r b u d o w y prośbę o w y k o n a n i e odpowiednich zadań kierował do naczelników w grupie gości, c i z k o l e i wszystkie prace p o w i e r z a l i s w o i m l u d z i o m , dobierając o d p o w i e d n i c h fachowców, którym p o t e m płacili za wykonaną robotę specjalnie na t e n cel o t r z y m a n y m i od gospodarza w czasie pot­ l a t c h u r e a l i a m i l u b d o l a r a m i . Potlatche t a k i e wymagały szczególnie dużych zasobów, a stanowiąc dowód w i e l k i c h możliwości organizatora, stawały się źródłem dodatkowego prestiżu. Podobnie rzecz się miała z p o t l a t c h a m i pogrzebowymi, podczas któ­ r y c h dodatkowo nagradzano wszelkie związane z pogrzebem usługi. Część rzeczy zmarłego palono, m . i n . canoe, w dawniejszych czasach zabijano również niewolników. N a w e t u nieskorych do niszczenia włas­ ności Nootków palono canoe i wykreślano bądź t y l k o zawieszano na jakiś czas pewne rytuały, będące własnością zmarłego. Również przez pewien czas ( z w y k l e r o k ) po śmierci naczelnika nie w o l n o było w y ­ mawiać jego i m i e n i a ; okres t e n kończył się potlatchem, na którym anulowano t a b u i oficjalnie ogłaszano koniec ż a ł o b y . 15 Dziedzictwo przechodziło w l i n i i prostej z ojca na najstarszego syna w południowej grupie p l e m i o n , a w północnej n a najstarszego siostrzeńca. Jeżeli jednak właściwy k a n d y d a t nie odznaczał się o d ­ p o w i e d n i m i zaletami c h a r a k t e r u albo miał jakieś szczególne zeszpece­ nia, czyniące go nie dość reprezentacyjnym, wówczas dziedziczny tytuł i p r z y w i l e j e otrzymywał jego młodszy b r a t . Niektóre wartości bracia m o g l i dziedziczyć wspólnie, inne stanowiły p r z y w i l e j jednostkowy. 15 Ph. D r u c k e r , The Northern and Central Nootkan I n s t i t u t i o n B u r e a u of A m e r i c a n E t h n o l o g y " , t. 144: 1951, s. 148. Tribes, ..Smithsonian �356 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A Zawsze pewne p r z y w i l e j e czy zaszczytne f u n k c j e przeznaczane były i dla młodszych synów — n p . wodzowie w o j e n n i , mówcy i t p . r e k r u ­ t o w a l i się z w y k l e spośród o w y c h „młodszych b r a c i " . W każdym razie kolejność przychodzenia na świat w dużym stopniu wyznaczała p r z y ­ szłą rangę społeczną. W b r a k u kandydatów w prostej l i n i i m o g l i dziedziczyć i n n i bliscy k r e w n i albo osoby adoptowane. A k t y adopcji były t u z j a w i s k i e m czę­ s t y m , a dokonywano i c h również podczas potlatchu. Adopcje wśród p l e m i o n północnych miały dość dziwaczny charakter, n p . nie posiada­ jąc siostrzeńców j a k o p r a w o m o c n y c h dziedziców naczelnik adoptował własne dzieci j a k o siostrzeńców albo żonę j a k o swoją siostrę, przez co dzieci mogły już być automatycznie uznane za siostrzeńców i t p . Adoptowano t u najczęściej p a r a m i : chłopca j a k o bezpośredniego spad­ kobiercę i dziewczynkę dla zapewnienia dalszych następców. Córki (siostrzenice) dziedziczyły najczęściej t y l k o dobra niemate­ r i a l n e , j e d n a k zdarzało się, zwłaszcza po okresach epidemii, że i włas­ ność t e r y t o r i a l n a przypadała i m w udziale. U Kwakiutlów i Nootków pewne wartości przekazywano również zięciom na użytek przyszłych wnuków. Dotyczyło to dóbr o t r z y m a n y c h uprzednio w analogiczny sposób, t j . od teścia. Wszystkie potlatche związane z omówionymi wyżej w y d a r z e n i a m i można zaliczyć do wspólnej k a t e g o r i i potlatchów zwiększających u p r a ­ w n i e n i a j e d n o s t k i , j e j prestiż, słowem j e j ciężar g a t u n k o w y w spo­ łeczeństwie; n a z w i j m y je p o t l a t c h a m i k r e s c y t y w n y m i . Obok n i c h istniał jeszcze i n n y t y p potlatchów, które można b y n a ­ zwać wyrównawczymi albo r e h a b i l i t a c y j n y m i . Zadaniem i c h było p r z y ­ wrócenie utraconej godności. Sytuacje, które członek w a r s t w y naczel­ ników odczuwał j a k o obniżające jego prestiż, zdarzały się bardzo często. Naczelnik nie mógł narazić się n a jakąkolwiek śmieszność; wystarczyło na przykład, aby potknął się l u b upadł wobec świadków, zwłaszcza podczas uroczystości, ceremonialnych, a już musiał ratować swój honor rozdaniem pewnej ilości prezentów albo zniszczeniem jakichś przed­ miotów. T y m większy powód stanowiły wszelkie d r w i n y czy szyder­ stwa, j a k też u c h y b i e n i a wobec obowiązującej e t y k i e t y . Potlatche tego rodzaju nie odznaczały się z w y k l e szczególną wystawnością, a rozda­ wanie prezentów miało c h a r a k t e r raczej symboliczny (u Haidów na przykład każdy otrzymywał po kawałku podartego n a strzępy koca). Najokazalszym rodzajem potlatchów r e h a b i l i t a c y j n y c h były te, które urządzali w y k u p i e n i z n i e w o l i jeńcy, wracając do swego i m i e n i a i p r z y ­ wilejów. K o n f i s k a t a i m i e n i a za nie spłacone długi, bądź też przekazywanie części własnych terytoriów z tytułu rekompensaty za wyrządzone k r z y - �357 P O T L A T C H w d y wymagały również sankcji potlaczowej. Organizator p o t l a t c h u mógł go wystawiać w i m i e n i u własnym albo — i t o najczęściej -— w i m i e n i u dzieci, podnosząc stopniowo i c h rangę w h i e r a r c h i i spo­ łecznej. Korzyści, j a k i e dawał p o t l a t c h naczelnikom, są oczywiste, ale i po­ zostali członkowie g r u p y m i e l i w n i c h swój udział w zamian za t r u d i wysiłki. D o najważniejszych pozytywów w t y m zakresie należały: 1. Członkowie g r u p y , którzy nie m i e l i możliwości samodzielnego urządzenia p o t l a t c h u , m o g l i — p r z y odpowiednio większym wkładzie — uzyskiwać na p o t l a t c h u naczelnika niektóre p r z y w i l e j e d l a swoich dzieci. 2. Zorganizowanie wystawnego p o t l a t c h u podnosiło nie t y l k o p r e ­ stiż wodza, ale również znaczenie i rangę całej g r u p y — stanowiło sprawę h o n o r u całej zbiorowości. 3. Potlatch, normując stosunki prawno-własnościowe w grupie, był c z y n n i k i e m ładu społecznego. 4. Przyczyniał się do zwiększenia więzi i solidarności g r u p o w e j . 5. Stwarzał okazje do wyjątkowo bujnego życia towarzyskiego i szerokich kontaktów międzygrupowych i międzyplemiennych. 6. Zawierał szereg elementów r o z r y w k o w y c h i zaspokajał potrzeby artystyczne, dając okazję do popisywania się uzdolnieniami. III. Z A G A D N I E N I A EKONOMICZNE ZWIĄZANE Z POTLATCHEM Przygotowywane darów potlaczowych oraz zapasów żywności po­ t r z e b n y c h dla ugoszczenia wszystkich zebranych osób wymagało o g r o m nejj pracy w ciągu k i l k u nieraz l a t . Widoczna jest t u r o l a p o t l a t c h u j a k o w y b i t n e g o s t y m u l a t o r a w zakresie życia gospodarczego, wpływa­ jącego na intensyfikację wysiłków zarówno w dziedzinie prac podsta­ w o w y c h , j a k zbieractwo i rybołówstwo, j a k też w p r o d u k c j i rękodziel­ niczej. Co składało się na o f i a r o w y w a n e dary? P i e r w o t n i e , t j . przed zetknięciem się z ludźmi białymi oraz w okresie wczesnych kontaktów, używane były do tego celu wzorzyste k a p y własnego w y r o b u z wełny kozłów górskich, zwane chilkat , skóry f u t e r k o w e , olej r y b i , suszone łososie i ryby-świece oraz wszelkiego rodzaju w y r o b y rzemieślnicze, specjalnie starannie wykonane i zdobione h e r b o w y m i m o t y w a m i (crests) gospodarza, a więc: skrzynie d r e w n i a n e do p r z e c h o w y w a n i a m i e n i a , 16 1 7 „[...] d r e i F r a u e n h a t t e n e i n ganzes J a h r l a n g d a r a n gearbeitet. D e r W e r t h dieses Kleidungsstückes w i r d a u f 'fünf P i e r d e ' g e s c h a t z t . " ( C a t l i r i b e i d e n N a y a s , Plattkópfen und Krahen-Indianern in Nord-America, „Der G l o b u s " , t. 15: 1869). 16 , 7 R y c . 7. �358 K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA canoe, naczynia drewniane, łyżki z r o g u i wszelkiego rodzaju w y r o b y plecionkarskie — koszyki, m a t y i t p . Wśród przedmiotów cenionych przez t u b y l c z y c h I n d i a n szczególną wartość p r z y p i s y w a n o płytom k u t y m z m i e d z i ; zajmowały one naczelną pozycję w darach potlaczowych. Wartość t a k i e j płyty była — według r e l a c j i Boasa — t y m większa, im, częściej zmieniała ona właściciela w drodze d a r o w i z n y l u b sprzedaży. D l a niektórych płyt w o k o l i c y F o r t Rouppert Boas podaje wartość ( w 1893 r.) 5000—7500 koców fabrycz­ n y c h ! Cenniejszym płytom nadawano i m i o n a własne . N i b l a c k podaje za L i s i a n s k i m , że u Tlingitów za taką tarczę dawano 20—30 cennych skór w y d r y m o r s k i e j (sea otter — kałan). Najcenniejsze tarcze, w e ­ dług d a n y c h D u n n a (1834), miały wartość 9 niewolników, podczas g d y zwykłe, n a j m n i e j cenione, równały się wartości jednej s k ó r y . Odręb­ ną kategorię darów s t a n o w i l i n i e w o l n i c y . 18 19 W X I X w . o r y g i n a l n e k a p y chilkat zostały stopniowo w y p a r t e przez masowo dostarczane I n d i a n o m koce fabryczne o ustalonej wartości w dolarach, stanowiące podstawowy środek płatniczy K o m p a n i i Z a t o k i Hudsona. Coraz większym powodzeniem w zastosowaniu do p o t l a t c h u cieszyły się również płótna fabryczne, naczynia i t p . w y r o b y o t r z y m y ­ wane w f a k t o r i a c h K o m p a n i i . Napoje alkoholowe, zwłaszcza r u m , znalazły również zastosowanie podczas uczt ceremonialnych. K u t e cop­ pers coraz częściej zastępowano t a n i m i płytami z b l a c h y fabrycznej. W 2 poł. X I X w . rozpowszechniły się d a r y pieniężne w dolarach. Interesujący jest mechanizm zdobywania w y m i e n i o n y c h bogactw przez organizatora p o t l a t c h u , c z y l i rozbudowana sieć sposobów, j a k i m i nadwyżki p r o d u k c y j n e przechodziły w ręce jednostki, b y w postaci rozdanych prezentów stać się środkiem do uzyskania przez nią określo­ n y c h przywilejów. W materiałach źródłowych można doszukać się k i l k u sposobów zdo­ b y w a n i a przez naczelników środków m a t e r i a l n y c h koniecznych (po zaspokojeniu potrzeb zasadniczych) do urządzenia p o t l a t c h u : 1. Pewna, n i e j e d n o k r o t n i e znaczna, część dochodu była r e z u l t a t e m wysiłków samego naczelnika , jego najbliższej r o d z i n y i należących do 20 18 Indians, 1897. F . B o a s , The Social Organization and the Secret Societies of the Kwakiutl . . S m i t h s o n i a n I n s t i t u t i o n , U n i t e d S t a t e s N a t i o n a l M u s e u m R e p o r t for 1895", A . N i b l a c k , The Coast Indians of Southern Alaska and Northern Columbia, „Smithsonian I n s t i t u t i o n R e p o r t for the y e a r 1888". 19 British D a n e B o a s a o K w a k i u t l a c h i D r u c k e r a o N o o t k a c h (op. cit., s. 244) ś w i a d ­ czą o t y m , że w o d z o w i e w y k o n y w a l i zwykłe czynności j e d y n i e w wyjątkowych w y p a d k a c h . „ A c h i e f did not w o r k " —• j a k m ó w i i n f o r m a t o r D r u c k e r a . D o n i c h n a t o m i a s t należała r o l a przywódców w t a k i c h zajęciach, j a k w y p r a w y n a w i e l o ­ r y b y , w y d r y m o r s k i e itp. Z a s a d n i c z e i c h obowiązki obejmowały zarządzanie c z y n 20 �P O T L A T C H 359 niego niewolników. Dużą rolę odgrywała też jego przemyślność w odpo­ w i e d n i m z a i n w e s t o w a n i u swego „kapitału" przed p l a n o w a n y m p o t l a t chem t a k , aby w e właściwym czasie przyniosło m u t o możliwie wysokie zyski. System t e n rozwinął się u Kwakiutlów i omówimy go dalej szcze­ gółowo. 2. Drugą grupę stanowiły wkłady ze s t r o n y współplemieńców czy współrodowców; wkłady t e regulowane były szeregiem n o r m zwyczajo­ w y c h z l i c z n y m i n i u a n s a m i , o sporych nieraz różnicach między p o ­ szczególnymi p l e m i o n a m i : a) część wpływających w t e n sposób dóbr miała c h a r a k t e r bezzwrot­ n y c h trybutów w naturze, składanych w zamian za p r a w o użytkowania terenów należących do d o m e n y naczelnika; b) członkowie r o d u względnie k l a n u , do którego należał i n i c j a t o r potlatchu, zwłaszcza bliżej z n i m s p o k r e w n i e n i (w p r z y p a d k u wodza plemienia wszyscy współplemieńcy), obowiązani b y l i okazać m u j a k n a j ­ dalej idącą pomoc; miała ona bądź c h a r a k t e r bezzwrotnego wkładu (Tsimshian, K w a k i u t l ) , bądź też wynagradzana była każdorazowo sto­ sunkowo niedużymi p o d a r u n k a m i (Nootka). Wkłady te nazywano assis­ tance albo help — pomoc; c) u Kwakiutlów rozwinął się wyspecjalizowany system k r e d y t o w o pożyczkowy j a k o główne źródło powiększania „kapitału" (por. p u n k t 1); d) odrębną formę wkładów stanowiły większe udziały niektórych współrodowców, których nie stać było na samodzielne w y s t a w i e n i e pot­ l a t c h u i którzy występowali t u j a k b y w r o l i współorganizatorów, uzys­ kując w t e n sposób pewne p r z y w i l e j e d l a swoich dzieci (nadawanie i m i e n i a , perforacja uszu u dziewcząt l u b przegrody nosowej u chłop­ ców, u niektórych p l e m i o n tatuaż i t p . ) ; e) u północnej g r u p y p l e m i o n określone obowiązki obejmowały rów­ nież ród ojca oraz w s z y s t k i c h „przyżenionych" d o r o d u gospodarza (np. szwagrów); od k r e w n y c h żony też oczekiwano okazania określonej z w y ­ czajem pomocy. Te przysługi były zawsze wynagradzane, nie koniecznie jednak w równej wysokości i z w y k l e n a r a t y , p r z y o k a z j i ; f) należący do tego samego p l e m i e n i a członkowie i n n y c h klanów (obszar północny) n i e b y l i w p r a w d z i e obowiązani do udzielania pomocy — wyjątek stanowił j e d y n i e naczelnik plemienia, któremu wszyscy m u ­ sieli nieść pomoc — jednak z w y k l e i o n i d o d a w a l i o d siebie jakąś n i e ­ wielką ilość zasobów, najczęściej w postaci produktów spożywczych, n p . jednorazowy zbiór jagód. Przysługi te również zobowiązywały do „zapłaty"; nościami członków g r u p y , p l a n o w a n i e m uroczystości obrzędowych o r a z n i e m w n i c h określonych f u n k c j i . wykonywa­ �360 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A g) wypadałoby t u jeszcze dodać dobra, które organizator p o t l a t c h u otrzymywał jako gość na potlatchach urządzanych w poprzedzającym okresie przez i n n y c h . 3. Te p r o d u k t y bądź w y r o b y rękodzielnicze, j a k i c h brakowało na własnym terenie, trzeba było zdobyć w drodze w y m i a n y z i n n y m i ple­ m i o n a m i , a w okresie napływu towarów f a b r y c z n y c h i produktów, t a k i c h j a k mąka, kasze, z i e m n i a k i i t p . , zdobywać j e w zamian za skóry w f a k ­ t o r i a c h K o m p a n i i Z a t o k i Hudsona l u b jeszcze później — w miarę roz­ w o j u osadnictwa l u d z i białych i pojawienia się n o w y c h f o r m zarobko­ w a n i a — kupować w sklepach za dolary. 4. W a r t o również wspomnieć, że w p e w n y c h sytuacjach n i e w o l n i c y m o g l i stanowić dodatkowe źródło wpływów (poza e f e k t a m i pracy) po­ chodzących ze sprzedaży i c h i n n e m u właścicielowi albo ze składanych za n i c h przez r o d z i n y wykupów. Niektóre z w y m i e n i o n y c h wyżej punktów wymagają bliższego omó­ w i e n i a . Trzeba podkreślić, że w ciągu X I X w., p r z y coraz i n t e n s y w n i e j ­ szym włączaniu t y c h terenów w obszar gospodarki człowieka białego, zmieniły się znacznie proporcje między dochodami objętymi p u n k t e m 1 a t y m i , które stanowiły pomoc i wkład g r u p y , na korzyść zarobków i n d y w i d u a l n y c h . Nie mogło t o pozostać bez wpływu na intensywność więzi g r u p o w e j , p r z y n a j m n i e j w zakresie współdziałania gospodarczego, j a k również na znaczne uniezależnienie potlatchów od poparcia g r u p y społecznej, a co za t y m idzie, w y b i t n e zwiększenie i c h częstotliwości p r z y jednoczesnej deprecjacji zasadniczej f u n k c j i społecznej. Sprawa wszelkiego rodzaju powinności, trybutów wiąże się ściśle z zagadnieniem własności t e r y t o r i a l n e j , które w l i t e r a t u r z e jest uwzględ­ nione w sposób bardzo niezadowalający, w szczególności w źródłach X I X - w i e c z n y c h , traktujących p r o b l e m własności marginesowo i n i e ­ precyzyjnie. Prace późniejsze, począwszy od l a t trzydziestych X X w., k i e d y aspekt ekonomiczny szeregu zjawisk k u l t u r o w y c h stawał się p r z e d m i o t e m coraz żywszych zainteresowań wśród etnografów a m e r y ­ kańskich, j a k k o l w i e k wnoszące wiele c i e k a w y c h i n f o r m a c j i , natrafiały na szereg trudności w o d t w o r z e n i u „klasycznych" stosunków własnoś­ ciowych, z biegiem czasu b o w i e m pod wpływem p r z e m i a n h i s t o r y c z n y c h uległy one znacznym przekształceniom. Boas opierając się na materiałach dotyczących Kwakiutlów, m i m o iż skłonny był w p e w n y m sensie przeakcentowywać ekonomiczny aspekt p o t l a t c h u , n i e doceniał jednak tego zagadnienia o d s t r o n y właściwych, szczegółowych powiązań z całokształtem życia gospodarczego i j a k o b a 21 2 1 „Podstawową zasadą jest przynoszące z y s k i z a i n w e s t o w a n i e własności" (В o a s, op. cit., 1897, s. 341). �361 P O T L A T C H dacz t e r e n o w y n i e poświęcił t y m sprawom specjalnej u w a g i . N i e u c z y n i l i tego również i n n i współcześni m u etnografowie. V . G a r f i e l d zwraca uwagę n a szczególnie niską pod t y m względem wartość informacyjną materiałów dotyczących I n d i a n Haida i T l i n g i t . 2 2 W t y m s a m y m a r t y k u l e , poświęconym omówieniu braków w d o t y c h ­ czasowej l i t e r a t u r z e dotyczącej I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża K a n a d y i brzegów południowej A l a s k i , V . G a r f i e l d pisze: „Potlatch jest z j a w i s k i e m u n i k a l n y m , jednakże informacje, jakie możemy zdobyć na temat organizacji p r o d u k c j i w przygotowaniach do p o t l a t c h u oraz włas­ ności terytoriów, z których dobra potlaczowe pochodzą, są bardzo nie­ zadowalające. To samo dotyczy ekonomicznej wartości niewolników, którzy nie t y l k o pracą swoją powiększali bogactwa i c h pana, lecz m o ­ g l i również sami stanowić dobra potlaczowe". I dalej: „Potrzebne są szczegółowe informacje na temat własności zasobów i organizacji p r o ­ d u k c j i w p r z y g o t o w a n i u t y c h zasobów do p o t l a t c h u . I n f o r m a c j e te po­ w i n n y zawierać dokładne wyszczególnienie posiadanych i eksploatowa­ n y c h terytoriów oraz indentyfikację użytkowników wraz z w y n i k a m i starannych badań, dotyczących uprawnień naczelnika do k i e r o w a n i a pracą wykonywaną przez członków jego k l a n u i do o t r z y m y w a n i a od n i c h produktów. P r a w a t e r y t o r i a l n e przekazywane na p o t l a t c h u p o w i n n y być również lepiej zbadane. W i e l u autorów zostawiło n a m opisy za­ bijania, u w a l n i a n i a l u b rozdawania niewolników wraz z inną własnością, lecz n i k t n i e zwrócił u w a g i na i c h wartość j a k o producentów dóbr p o t laczowych" . 23 O d d a j m y teraz głos badaczowi 2 poł. X I X w., G. D a w s o n o w i . Jego wypowiedź może być p e w n y m u s p r a w i e d l i w i e n i e m tamtego pokolenia badaczy t e r e n o w y c h : „Prawa rządzące potlatchem i związanym z n i m ceremoniałem t a k się skomplikowały, że nawet osoby b l i s k o zżyte z t u b y l c a m i n i e mogą' i c h we w s z y s t k i c h szczegółach zrozumieć, a nie­ k i e d y nawet sami t u b y l c y mają trudności w rozstrzygnięciu niektórych kwestii..." . M W każdym razie dane, j a k i m i dysponujemy, zdają się świadczyć o t y m , że p r z y dość s i l n y m jeszcze poczuciu własności g r u p o w e j w y ­ stępowała na t y m terenie coraz wyraźniejsza tendencja do i n d y w i d u a l i ­ zacji p r a w własnościowych, p r z y czym pewien zakres własności podlegał szybszemu procesowi p r y w a t y z a c j i , podczas g d y inne stanowiły nadal dobro zbiorowe. M a m y t u wyraźnie do czynienia n i e z u s t a l o n y m i , G a r f i e l d , op. cit., 1945. Ibidem. G . D a w s o n , Notes and Observations of the Kwakiool Island, M o n t r e a l 1888; c y t . z a : W i k e , op. cit. 22 23 24 People of Vancouver �362 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A s z t y w n y m i zasadami, lecz z procesem, którego stopień zaawansowania był nieraz różny u poszczególnych g r u p p l e m i e n n y c h w t y m s a m y m p r z e k r o j u czasowym. Rozróżnienie t y c h d w u typów własności jest t y m trudniejsze, że w p r z y p a d k u własności g r u p o w e j nie występuje t u nigdzie f o r m a k o l e k ­ t y w n e g o zarządzania, zawsze własność t a k a pozostaje pod opieką i za­ rządem j e d n o s t k i , która u p r a w n i e n i a swoje w t y m zakresie o t r z y m u j e w spadku razem z i n n y m i p r z y w i l e j a m i dziedzicznymi. Jednostka t a k a , należąca z reguły do w a r s t w y naczelników l n b nobilów, występuje w t y m w y p a d k u w charakterze g w a r a n t a i opiekuna m i e n i a zbiorowego, stając się n o m i n a l n y m jego spadkobiercą. Rozróżnienie t a k i e byłoby j e d n a k bardzo ważne ze względu na interesujące nas w związku z p o t l a t c h e m powinności. U c h w y c e n i u różnic najbardziej sprzyjały sytuacje k o n f l i k t o w e , spor­ ne, z n i c h też korzystała V . G a r f i e l d ustalając, że u Tsimshian domy i place, na których były one pobudowane, stanowiły własność zbiorową r o d u , w i e l k i e j r o d z i n y l u b plemienia (siedziba naczelnika plemienia). M n i e j jasno r y s u j e się sprawa terenów łowieckich, r y b a c k i c h i t p . Współwystępują t r z y podstawy p r a w n e do i c h użytkowania: a) własność zbio­ r o w a , b) własność i n d y w i d u a l n a i c) p r a w o użytkowania określonego t e r e n u (usufruct) udzielone przez właściciela najczęściej bliższym k r e w ­ n y m l u b pospplstwu w zamian za szczególne zasługi; mogło ono być stałe l u b okresowe, całkowite l u b t y l k o częściowe, t j . dotyczące n i e ­ których naturaliów. Dane mniejsze mowych, należały wszyscy na t e m a t terenów połowu łososi u Tsimshian wskazują, że s t r u m i e n i e stanowiły z w y k l e własność jednostek l u b g r u p do­ natomiast większe r z e k i dzielono na o d c i n k i , z których jedne do p r y w a t n y c h właścicieli, z i n n y c h znów m o g l i korzystać bez ograniczeń . 25 P r a w o własności w odniesieniu do terenów stanowiących źródło u t r z y m a n i a miały j e d y n i e r o d y l u b j e d n o s t k i należące do w a r s t w y e l i ­ t a r n e j , z t y m że istniały wśród n i c h ogromne zróżnicowania majątkowe i prestiżowe. „ D o ł y " t e j w a r s t w y , n i e mając większych terenów na własny użytek, korzystały — j a k się zdaje — w dużym s t o p n i u z pew­ n y c h f o r m dzierżawy u s w y c h w y b i t n i e j s z y c h k r e w n y c h . Pospólstwo nie miało żadnej własności, korzystało jedynie z terenów wspólnych, z n a d a w a n y c h i m przywilejów użytkowania, albo też pracowało po p r o s t u na rzecz swego naczelnika, otrzymując od niego w zamian środki konieczne do życia. Sytuacja t e j w a r s t w y społecznej jest, niestety, n a j ­ m n i e j naświetlona w l i t e r a t u r z e i t r u d n a przez t o do zanalizowania. 2 5 Garfield, op. cit., 1945. �P O T L A T C H 363 Udzielanie zezwoleń n a doraźne użytkowanie terenów, w określonych w a r u n k a c h i na u s t a l o n y c h zasadach, było raczej powszechne. U Nootków D r u c k e r mówi o powszechnym występowaniu własności p r y w a t n e j . „ U Nootków pojęcie własności zostało doprowadzone do n i e ­ w i a r y g o d n y c h granic. N i e t y l k o r z e k i i miejsca połowów położone w bez­ pośrednim sąsiedztwie, lecz w o d y m o r s k i e na m i l e o d brzegu, t e r e n y lądowe, domy, rzeźby na słupach domowych, p r a w o zawierania mał­ żeństw w określony sposób bądź p r a w o o m i j a n i a p e w n y c h części z w y ­ kłych ceremonii zaślubin, i m i o n a , pieśni, tańce, l e k i i rytuały — wszystko to stanowiło własność prywatną" . Podobnie j a k u i n n y c h p l e m i o n tego obszaru, t a k i u Nootków najważniejszą własnością były szlaki ciągów łososi, głównej podstawy u t r z y m a n i a . 26 Wysokość d a n i n (trybutów) na rzecz naczelników była różna w róż­ n y c h plemionach. U Nootków nie była ona ściśle oznaczona i każdy dawał t y l e , i l e mógł, starając się dostarczyć j a k najwięcej, a b y pozyskać sobie życzliwość wodza. Naczelnicy Kwakiutlów p o b i e r a l i wyjątkowo duże d a n i n y . Niezależnie od całego systemu danin u Kwakiutlów rozwinął się szczególny sposób pomnażania „kapitału" związany specjalnie z p o t l a t c h e m ; polegał o n na lokacie kapitału w pożyczkach przynoszących po p e w n y m czasie bardzo wysokie zyski. Stopa procentowa była ściśle ustalona i zależała od czasu t r w a n i a długu. N a przykład za 5 pożyczo­ n y c h koców po upływie p a r u miesięcy należało zwrócić 6; po sześciu miesiącach — 7; po r o k u l u b więcej za 5 koców o t r z y m y w a n o 10, a więc z w r o t ze 100-procentowym zyskiem. Człowiek nie cieszący się szczególnym zaufaniem zdobywał pożyczki w zamian za własne imię, oddane j a k o zastaw na okres roczny, tracąc n a t e n czas p r a w o do jego używania. Wówczas jednak, a b y odzyskać imię (utrata i m i e n i a uważa­ na była za w i e l k i despekt), musiał n p . za 30 pożyczonych koców zwrócić aż 100. Jedynie bardzo krótkoterminowe pożyczki nie podlegały o p r o ­ c e n t o w a n i u . P r z y rewanżach , potlaczowych obowiązywała stuprocentowa nadwyżka. Boas podaje przykład zdobycia w t e n sposób majątku przez chłopca przygotowującego swój p i e r w s z y p o t l a t c h . P u n k t e m wyjścia było za­ ciągnięcie długu u współplemieńców — p r z y j m i j m y , że mógł otrzymać w sumie 100 koców. Następnie rozdał on te 100 koców wśród członków swego plemienia, dając n a c z e l n i k o w i nieco więcej niż i n n y m . Miało t o charakter j a k b y wstępnego p o t l a t c h u — zapowiedzi właściwej cere­ m o n i i , która miała nastąpić r o k później. Każdy, k t o otrzymał koce, obo26 D r u c k e r , op. cit., s. 247. �364 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A wiązany był oddać chłopcu t r z y k r o t n i e więcej, p r z y czym p u n k t e m h o n o r u było oddać tę należność w ciągu miesiąca. W t e n sposób chło­ piec stawał się już właścicielem 300 koców, z których po r o k u będzie musiał oddać 200 swoim w i e r z y c i e l o m . W t y m czasie rozpożyczał i l e się dało s w o i m przyjaciołom, dzięki czemu po r o k u , podczas uroczy­ stości spłacania długów mógł w sumie dysponować około 400 kocami. Na uroczystości t e j młodzieniec uzyskiwał „imię potlaczowe" i uważa­ n y był odtąd za dorosłego członka plemienia. Po p e w n y m czasie o t r z y ­ mywał w rewanżu na różnych potlatchach podwojoną liczbę rozdanych przez siebie koców i w t e n sposób, angażując się kolejno w system po­ życzek i darów, dochodził z czasem do znacznego majątku . 27 IV. F U N K C J E POTLATCHU. UWAGI OGÓLNE Z danych przytoczonych poprzednio widać, że p o t l a t c h jest zjawis­ k i e m w i e l o a s p e k t o w y m , toteż wszelkie próby analizy t e j i n s t y t u c j i p o w i n n y t e n j e j c h a r a k t e r uwzględniać. Ponieważ zaś poszczególne aspekty są u różnych g r u p p l e m i e n n y c h w różnym stopniu zaakcento­ wane, przesłaniając nieraz pozostałe, nie można w p o s z u k i w a n i u odpo­ wiedzi na p y t a n i e , czym był p o t l a t c h w społeczeństwie I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża A m e r y k i Północnej, opierać się na d a n y c h do­ tyczących t y l k o jednej z t y c h g r u p . Przez aspekty będziemy t u r o z u m i e l i zarówno f u n k c j e p o t l a t c h u , j a k i jego u w a r u n k o w a n i a w określonych dziedzinach k u l t u r y . T a k więc mówiąc o aspekcie ekonomicznym rozróżnimy w a r u n k i ekono­ miczne, w których p o t l a t c h w t e j f o r m i e , jaką znamy, mógł zaistnieć, oraz f u n k c j e ekonomiczne, t j . jego gospodarcze oddziaływania. Podob­ nie można mówić o u w a r u n k o w a n i a c h i f u n k c j a c h społeczno-prawnych, psychologicznych i t d . K i e d y s t a r a m y się zrozumieć, co t o jest p o t l a t c h , szukamy poza w s z e l k i m i l o k a l n y m i zróżnicowaniami jakiejś jego f u n k c j i powtarza­ jącej się niezmiennie u wszystkich p l e m i o n , f u n k c j i stanowiącej zasad­ niczą treść t e j i n s t y t u c j i ; n a z w i j m y ją funkcją ^stotną albo zasadniczą. Materiały dość w y m o w n i e wskazują, iż istotę p o t l a t c h u stanowiło jego działanie j a k o i n s t y t u c j i p r a w n e j do spraw c y w i l n y c h , sankcji społecz­ nej, koniecznej do uprawomocnienia wszelkich ważniejszych aktów, związanych ze zmianą stanu posiadania i pozycji społecznej. T e n p r a w n y charakter p o t l a t c h u musiał mieć swoje u w a r u n k o w a n i e w po­ wołującej go do życia potrzebie społecznej, powstałej w określonych 2 7 B o a s , op. cit., 1897, s. 342. �P O T L A T C H 365 w a r u n k a c h : u s t r o j u rodowego i precyzującego się pojęcia własności (zwłaszcza t e r y t o r i a l n e j , w związku z zasadniczo osiadłym s t y l e m ży­ cia) w stosunku do wartości przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Ta potrzeba społeczna j a k o m o t y w główny w y t w o r z e n i a i n s t y t u c j i regulującej s p r a w y własnościowe i jednocześnie podającej j e do p u b ­ licznej wiadomości stanowiła u w a r u n k o w a n i e istotne p o t l a t c h u . Oczywiście, aby i n s t y t u c j a mogła funkcjonować, m u s i powstać pe­ w i e n zespół f o r m , w j a k i c h się j e j działanie, przejawia. O charakterze elementów f o r m a l n y c h decydował znów określony zespół u w a r u n k o ­ wań. N a z w i j m y j e u w a r u n k o w a n i a m i f o r m a l n y m i . . Jako ważniejsze można wśród n i c h wyróżnić: ekonomiczne, psychologiczne, światopo­ glądowe, społeczno-kulturowe. (Określony układ stosunków społecz­ n y c h z jednej strony zrodził potrzebę t a k i e j i n s t y t u c j i , z drugiej zaś wpłynął również na stronę formalną, n p . h i e r a r c h i a społeczna znalazła w y r a z w obowiązującej etykiecie). K o m p l e k s f o r m potlaczowych, wymagających o d g r u p y społecznej określonych zabiegów, stawał się źródłem szeregu f u n k c j i d o d a t k o w y c h , które w miarę p e t r y f i k o w a n i a się f o r m y p o t l a t c h u stawały się coraz bardziej nierozdzielnie z n i m związane, co mogło wpłynąć na z b y t może łatwe utożsamianie niektórych z n i c h z istotą t e j i n s t y t u c j i . D o t a k i c h najbardziej organicznie związanych z p o t l a t c h e m elementów f o r m a l ­ n y c h należało rozdawanie darów i jego reperkusje ekonomiczne. P r z y bardzo szczegółowej analizie f u n k c j e dodatkowe, a p r z y n a j ­ m n i e j niektóre z n i c h , można b y jeszcze podzielić na bezpośrednie i po­ średnie (wtórne). Na przykład bezpośrednią funkcją ekonomiczną p o t l a ­ t c h u było ukształtowanie systemu w z a j e m n y c h świadczeń i pożyczek oraz podział dochodu społecznego, pośrednią natomiast — stymulujący wpływ na aktywność t y c h I n d i a n w dziedzinie gospodarczej, rozwój p r o d u k c j i rękodzielniczej i t p . , a co za t y m idzie na intensyfikację go­ spodarki. Podobnie bezpośrednia f u n k c j a k u l t u r a l n a ( w węższym znaczeniu tego w y r a z u ) polegała na s t w a r z a n i u okazji do szerokich kontaktów t o ­ w a r z y s k i c h i wyżycia się artystycznego oraz dostarczaniu r o z r y w k i , a pośrednia — t o wpływ na rozwój s z t u k i plastycznej, d r a m a t y c z n e j , oratorskiej i t p . Wspomnieliśmy poprzednio o wpływie stosunków społecznych na pewne f o r m y potlaczowe, trzeba również podkreślić zjawisko o d w r o t n e : niektóre f o r m y — m a m y t u na myśli przede w s z y s t k i m rozdawanie darów — ewokują pewne zjawiska o dużym znaczeniu społecznym. Chodzi t u głównie o dodatkowe znaczenie hojności dla prestiżu oraz o zaakcentowanie e l e m e n t u r y w a l i z a c j i . O ile wpływ p o t l a t c h u i h o j - �366 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A ności darów na prestiż j e d n o s t k i l u b g r u p y jest p o w s z e c h n y , t o pod­ kreślona r y w a l i z a c j a występuje nie wszędzie, z różnym z a b a r w i e n i e m i w różnym stopniu nasilenia, osiągając największą intensywność u Kwakiutlów z końca X I X w . A b y uniknąć nieporozumień, należy podkreślić, że p o t l a t c h będąc sankcją społeczną n i e jest j e d y n y m c z y n n i k i e m określającym prestiż społeczny; decyduje o n i m zespół t r z e c h wyznaczników: urodzenie (szlachectwo r o d u i kolejność w rodzeństwie), ilość i wystawność potlatchów oraz — i t o w dość znacznym s t o p n i u — w a l o r y osobiste, j a k odwaga, hojność, uzdolnienia i t p . Sposób, w j a k i p o t l a t c h wpływa na prestiż, jest d w o j a k i : przez urealnienie p r a w dziedzicznych oraz przez częstotliwość i hojność darów. 28 29 Poszczególnych f u n k c j i p o t l a t c h u nie sposób rozpatrywać niezależ­ nie o d p r z e m i a n h i s t o r y c z n y c h , które wywierały o g r o m n y w p ł y w n a dynamiczność t y c h czy i n n y c h przejawów. Jednocześnie wydaje się, iż o p a r t a na f a k t a c h analiza s t r u k t u r a l n a może być bardzo p o m o c n y m schematem logicznym, który pozwala z k o l e i lepiej rozumieć t r a n s f o r ­ macje i przeakcentowania, zachodzące w t e j s t r u k t u r z e p o d wpływem czynników h i s t o r y c z n y c h . Można b y sprowadzając h i s t o r y c z n y p u n k t widzenia do skrajnego r e l a t y w i z m u stwierdzić, że w ogóle nie da się mówić o jakiejś „ponad­ czasowej" istocie p o t l a t c h u , że w każdym okresie i w poszczególnych g r u p a c h spełniał o n m n i e j l u b więcej odmienną rolę. P r z e c i w t a k i e m u poglądowi zdaje się jednak świadczyć niezmienne powtarzanie się o k r e ­ ślonej f u n k c j i społecznej, omówionej poprzednio, którą właśnie ze względu na j e j nieodłączność o d p o t l a t c h u w różnych w a r u n k a c h zde­ cydowaliśmy się uznać za jego treść istotną. F a k t , że w ostatnich dziesiątkach l a t X I X w . zaczęły się coraz licz­ niej pojawiać potlatche „puste", nie związane z legalizacją dziedziczo­ n y c h p r a w , a urządzane j e d y n i e w celu uzyskania pewnego prestiżu przez samo t y l k o popisanie się bogactwem i hojnością względnie dla pokonania r y w a l a , nie obala naszej tezy. Był t o b o w i e m r e z u l t a t cha­ rakterystycznego dla owego okresu zjawiska i n f l a c j i w odniesieniu do p o t l a t c h u , a więc i jego d e w a l u a c j i ( w związku z o g r o m n y m zwiększe­ n i e m się posiadanej przez I n d i a n masy t o w a r o w e j ) . W dobie, k i e d y 2 8 Najsłabiej uprawomocnienia występuje on u Salishów, u których p o t l a t c h pełnił rolę dziedzicznych przywilejów, dokonywanego dłuższego c z a s u od przejęcia d z i e d z i c t w a ( u w a r u n k o w a n e stopniem Salish 2 9 zamożności of Canada, opisanego odłamu nieraz po to było w y j ą t k o w o n i s k i m Salishów). H . G . В a r n e 11, The Coast „ A m . A n t h r . " , t. 40: 1938; C o l l i n s , op. cit. Np. u H a i d ó w e l e m e n t r y w a l i z a c j i występował r a c z e j d l a n a d a n i a wi pewnej jedynie upływie „pikanterii". potlatcho- �367 P O T L A T C H jednostka staje się coraz m n i e j uzależniona ekonomicznie od swojej g r u p y l o k a l n e j , spośród trzech czynników decydujących o pozycji spo­ łecznej p o t l a t c h — r o z u m i a n y j a k o popisywanie się własnym potencja­ łem gospodarczym — w y s u w a się na pierwsze miejsce. Znaczne możli­ wości zarobkowe, p r z y t r a d y c y j n e j stopie życiowej, a więc z n i k o m y c h potrzebach k o n s u m p c y j n y c h , prowadziły n i e k i e d y do i s t n y c h o r g i i roz­ dawania l u b niszczenia zgromadzonych dóbr. Rozdawanie dóbr podczas p o t l a t c h u wiąże się b l i s k o z szerokim za­ gadnieniem znaczenia darów u ludów „pierwotnych", mającym już swoją pozycję w l i t e r a t u r z e etnologicznej i socjologicznej . Szczegó­ łowa analiza i dyskusja tego p r o b l e m u t o temat do odrębnego opraco­ wania. W niniejszej p r a c y zwrócimy t y l k o uwagę na rolę rozdawania i niszczenia własności j a k o m o t y w u przewodniego w dociekaniach n i e ­ których badaczy n a d genezą p o t l a t c h u . C i e k a w y m przykładem t a k i c h prób jest praca L . A d a m a . A u t o r , opierając się głównie na materiałach Swantona dotyczących Tlingitów i Haida, zajmuje się w swoich rozważaniach przede w s z y s t k i m pogrze­ bową postacią p o t l a t c h u , związaną p i e r w o t n i e z niszczeniem części m i e ­ n i a i zabijaniem niewolników. L . A d a m w i d z i w t y m z jednej s t r o n y „Totenfursorge", z d r u g i e j zaś lęk przed zmarłym, wyrażający się n i e ­ chęcią do używania pozostałych po n i m rzeczy. Rozdawanie m i e n i a uważa za późniejszą, zastępczą w stosunku do niszczenia dóbr, formę potlatchu. 30 3 1 W odniesieniu do potlatchów związanych z i n n y m i o k a z j a m i autor przyznaje, iż znacznie t r u d n i e j jest wywieść i c h genezę, przypuszcza jednak, „że genezy i t y c h potlatchów ostatecznie należałoby szukać w szeroko r o z u m i a n y c h ideach r e l i g i j n y c h " . I dalej: „Nie w y d a j e m i się również nieprawdopodobne, że [...] p o t l a t c h mógł p i e r w o t n i e pełnić rolę zabezpieczenia przed s z k o d l i w y m działaniam czarów" . Nie t y l k o rozbudowaną funkcję ekonomiczną p o t l a t c h u , ale też i jego rolę społeczno-prawną A d a m uważa za wtórną i stosunkowo późną. Stanowisko to, j a k widać, różni się dość zasadniczo od zajętego w p r a c y niniejszej. Podstawowa przyczyna t y c h rozbieżności zdaje się leżeć w wiązaniu ze słowem p o t l a t c h o d m i e n n y c h treści; na podstawie b o w i e m p r a c y A d a m a można sądzić, iż przez p o t l a t c h rozumie o n samo rozdawanie l u b niszczenie dóbr. W każdym razie oba te pojęcia (po­ t l a t c h i rozdawanie) w przeprowadzonym przez autora r o z u m o w a n i u stale ze sobą i n t e r f e r u j ą, co sprawia, że podana analiza pochodzenia 32 P o r . M a u s s, op. c i t . L . A d a m , Potlatch, eine Ethnologisch-Rechtswissenschaftliche [w:] Festschrift Eduard Seler, S t u t t g a r t 1922. 30 3 1 32 Ibidem, s. 36—37. Betrachtung, �368 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A p o t l a t c h u sprowadza się j e d y n i e do szukania genezy darów w określo­ n y c h okolicznościach (obrzędy pośmiertne). N i c dziwnego, że p r z y t y m założeniu A d a m widział duże trudności w i n t e r p r e t a c j i potlatchów związanych z i n n y m i w y d a r z e n i a m i społecznymi. Wszelkie próby genetycznych powiązań p o t l a t c h u ze sferą zjawisk r e l i g i j n y c h budzą poważne zastrzeżenia. Już choćby dlatego, że jest t o całkowicie sprzeczne z postawą samych tubylców, którzy powszech­ nie i bardzo konsekwentnie rozdzielają te sprawy, podkreślając w y r a ­ źnie świecki c h a r a k t e r p o t l a t c h u . I m i o n a związane z obrzędami r e l i ­ g i j n y m i , sacred names, są zdecydowanie odróżniane od i m i o n potlaczow y c h , stanowiących właściwie tytuły do różnych uprawnień w grupie oraz wyznaczających rangę i pozycję społeczną. Podobnie same ceremonie potlaczowe odróżniane są przez I n d i a n Wybrzeża od obrzędów o cha­ rakterze r e l i g i j n y m czy i n i c j a c y j n y m , co znajduje w y r a z m . i n . w o k ­ reślaniu i c h p r z y używaniu odrębnych nazw. Jaskrawe podkreślanie rozdzielności t y c h dziedzin życia występuje u Kwakiutlów, którzy r o k dzielili n a d w a różne okresy: l e t n i — poświęcony z d o b y w a n i u żywności i p r z y g o t o w y w a n i u zapasów na zimę, uważany za czas spraw świeckich, w którym obowiązywało wyłączne używanie i m i o n potlaczowych, oraz z i m o w y — poświęcony k o n t a k t o m z d u c h a m i , czas królowania t a j n y c h stowarzyszeń, d o k o n y w a n i a i n i c j a c j i i używania i m i o n s a k r a l n y c h . Jeśli n a w e t t a k ostre rozgraniczenie w czasie nie występowało u i n n y c h p l e ­ m i o n , mogło t o stanowić j e d y n i e pewną komplikację dla badaczy; j a k podkreśla V . G a r f i e l d , sami Indianie odróżniali te sfery spraw bardzo wyraźnie. W większości g r u p najchętniej urządzano potlatche wczesną jesienią, u końca okresu zbiorów i połowów, mając do dyspozycji świe­ żo zgromadzone zapasy. J . P. A v e r k i j e v a domyśla się związku d r a m a t y z a c j i i darów p o t l a ­ czowych z obrzędami t o t e m o w y m i . Wydaje się t o n i e m n i e j r y z y ­ kowne, a w każdym razie przedwczesne, jeśli się zważy, że t o t e m i z m na t y m obszarze nie został jeszcze dostatecznie wyjaśniony i pozostaje na­ dal zagadnieniem o t w a r t y m . Ponadto wszelkie próby poszukiwań ewolucjonistycznie rozumianej genezy zjawisk k u l t u r o w y c h , oparte z k o 3 3 J . P. A v e r k i j e v a , Razłożenie rodovoj obszczyny i formirowanie rannie-kłassowych otnoszenij v obszczestvie Indiejcev sieviero-zapadnogo pobierieżia sieviernoj Amieriki, „Trudy Instituía E t n o g r a f i i " , t. 70: 1961, s. 35—36: „Jego [ p o t l a ­ t c h u — К. M.] t e m a t y k a była b l i s k o związana z r o d o w y m k u l t e m t o t e m i c z n y m . [...] Rozdawane d o b r a symbolizowały futro, skórę, mięso zwierzęcego t o t e m u . [...] W całej tej obrzędowości zachowała się niewątpliwie f o r m a a r c h a i c z n e g o obrzędu totemicznego, którego pierwowzór można widzieć w obrzędzie t o t e m i c z n y m A u s t r a ­ lijczyków"; t e n ż e , К istorii obszczestviennogo stroją u Indiejciev sieviero-zapadnogo pobierieżia sieviernoj Ameriki, „Amerikanskij E t n o g r a f i c z e s k i j Sborník", t. 1: 1960. 33 �369 P O T L A T C H nieczności na zbyt w i e l k i e j liczbie przesłanek hipotetycznych, p r o w a ­ dzą do wniosków, które mogą być p r z y j m o w a n e j e d y n i e jako m n i e j l u b bardziej prawdopodobne supozycje. F. Boas nie znajdując w swoich w i e l o l e t n i c h i szczegółowych bada­ niach na wybrzeżu p a c y f i c z n y m A m e r y k i Północnej występowania przeświadczenia o pochodzeniu o d zwierzęcego przodka a n i zakazów (tabu) spożywania mięsa zwierząt t o t e m o w y c h wyraża opinię, że to, co określa się t a m m i a n e m t o t e m i z m u , jest najprawdopodobniej przenie­ sieniem na grupę klanową pojęcia i n d y w i d u a l n y c h „duchów opiekuń­ czych", szeroko rozpowszechnionego wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej. A zatem t o t e m byłby t a m występującym w zwierzęcej postaci duchem opiekuńczym całego k l a n u , a nie bezpośrednim protoplastą . M Zapewne u źródeł potrzeby rozdzielania darów wśród szeregu i n ­ n y c h czynników odgrywały pewną rolę, być może znaczną, elementy magiczne, na które zwraca uwagę L . A d a m . W materiałach dotyczą­ cych o m a w i a n y c h I n d i a n t r u d n o j e d n a k znaleźć jakieś wyraźniejsze na t e n temat wskazówki, które b y pozwoliły wyjść poza sferę domysłów o p a r t y c h j e d y n i e na ogólnej znajomości p s y c h i k i i zwyczajów ludów niepiśmiennych. W y d a j e się zatem, iż na razie, dopóki nie zostanie do­ konana w n i k l i w a analiza ścisłego związku, j a k i zachodzi między p o t l a t c h e m ( r o z u m i a n y m jako i n s t y t u c j a ) a rozdawaniem darów, bezpieczniej jest pozostać m i m o dużych uproszczeń, p r z y m i n i m a l i z m i e D r u c k e r a i i n . , zakładającym, że d a r y potlaczowe były w y r a z e m wdzięczności za określone świadczenia oraz chęci zapewnienia sobie n a przyszłość ży­ czliwości o b d a r o w a n y c h osób. Znacznie t r u d n i e j jest znaleźć wytłumaczenie dla niszczenia dóbr i t u wydaje się konieczne odwołanie się n i e t y l e do obrzędów o podłożu r e l i g i j n y m , ile raczej do światopoglądu tubylców czy — jeśli k t o w o l i — i c h f i l o z o f i i leżącej u podstaw wszelkich przejawów i c h życia i zwyczajów. Bliższe zapoznanie się z literaturą źródłową, zwłaszcza z t e k s t a m i m o d l i t w , i n w o k a c j i , mitów, pozwala w znacznym s t o p n i u na odtworze­ nie zasadniczych elementów światopoglądu t y c h I n d i a n . J e d n y m t a k i m p o d s t a w o w y m składnikiem było dualistyczne przekonanie o i s t n i e n i u świata względnie nietrwałych f o r m cielesnych oraz świata duchów, p o j ­ mowanego raczej materialistycznie, a odróżniającego się od poprzednie­ go trwałością b y t u , aktywną mocą oraz zdolnością wcielania się w n a j ­ różniejsze f o r m y . D r u g i m n i e m n i e j ważnym elementem było ocenianie realności bytów na podstawie k r y t e r i u m trwałości, a n i e „dotykalności". F. Boas, s. 530, p a s s i m . 34 24 — E t n o g r a f i a Tsimshian Polska, t. X Mythology, „Ann. R e p . B . A m . E t h n o l . " , t. 31: 1916, �370 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A W k o n s e k w e n c j i „gatunek" miał w świadomości t u b y l c a wyższy sto­ pień realności niż jego i n d y w i d u a l n i przedstawiciele; ród był b y t e m bardziej r z e c z y w i s t y m niż jednostka ludzka. Z rodem, r o z u m i a n y m n i e t y l k o j a k o g r u p a współcześnie żyjących k r e w n y c h pochodzących od wspólnego przodka, ale również j a k o istność obdarzona cechą ciągłości czasowej, liczono się przede w s z y s t k i m . Poglądy t e znajdują również w y r a z w stosunku tubylców do p r z y ­ r o d y : zabicie zwierzęcia, złowienie r y b y czy ścięcie cedru wymagało specjalnego rytuału, a b y n i c z y m n i e urazić G a t u n k u . Wszelkie u c h y b i e ­ nie, zlekceważenie mogłoby spowodować g n i e w tego G a t u n k u , co ozna­ czałoby groźbę klęski; Łosoś n i e przysłałby w następnym sezonie swoich przedstawicieli łososi, Cedr mógłby spowodować uschnięcie cedrów w najbliższej o k o l i c y i t p . Ilustrują t o t e k s t y okolicznościowych m o ­ d l i t w i i n w o k a c j i , często pełnych poezji. Wiążą się z t y m również liczne przepisy dotyczące sposobu spożywania niektórych zwierząt i r y b (szczególnie łososi). Wróćmy teraz do zwyczaju niszczenia dóbr podczas niektórych potlatchów. Jeżeli do tego, co zostało przed chwilą powiedziane, dodamy jeszcze przekonanie I n d i a n o w y z w a l a n i u duchów z i c h m a t e r i a l n e j powłoki z chwilą zniszczenia tejże oraz zwrócimy uwagę na f a k t , iż niszczenie m i e n i a na potlatchach oznaczało uzyskanie m a k s i m u m p r e ­ stiżu, z dużą dozą prawdopodobieństwa możemy wysunąć następującą interpretację. Niszczenie dóbr było równoznaczne z nadaniem i m cechy większej trwałości przez przeniesienie i c h do świata duchów i prze­ kazanie zmarłym p r z o d k o m . A k t t e n uzyskiwał moc nie t y l k o aktualną, ale też w p e w n y m sensie metafizyczną, podnosząc prestiż r o d u w sensie ponadczasowym i w sposób bardziej ponadczasowy (a więc trwały) niż zwykłe d a r y . T e n element metafizyczny z a w a r t y w niszczeniu zgroma­ dzonego m i e n i a oznaczałby osiąganie tą drogą szczytu możliwości. T a k szeroko rozumiane m o t y w y niszczenia rzeczy pozwalałyby tłu­ maczyć jego związek zarówno z obrzędami pogrzebowymi, j a k i i n n y m i p o t l a t c h a m i . Jest sprawą zrozumiałą, że na niszczenie stać było t y l k o najbogatszych naczelników, jednak i n t e r p r e t a c j a tego zwyczaju j e d y ­ nie j a k o w y r a z u lekceważenia posiadanych dóbr ( m . i n . V . Garfield) sprawia wrażenie zbyt powierzchownej, a w każdym razie dającej się zastosować t y l k o do potlatchów w ostatniej fazie i c h występowania, k i e d y w h i e r a r c h i i ważności ród zaczął ustępować n a rzecz i n d y w i d u a l ­ nej r o d z i n y bądź j e d n o s t k i . Nasuwa się również przypuszczenie, iż w 2 poł. X I X w . w niektó­ r y c h przypadkach t o , co z naszego p u n k t u widzenia było niszczeniem, nie musiało n i m być z p u n k t u widzenia tubylców; n p . jeśli się zważy, że użytkowa wartość koców miała stosunkowo małe znaczenie w po- �POTLATCH 371 równaniu z i c h wartością j a k o środka płatniczego, a więc o d p o w i e d n i k a pieniądza, darcie i c h p r z y okazji m n i e j ważnych potlatchów r e h a b i l i ­ t a c y j n y c h ( n p . u Haidów) mogło być analogiczne do dzielenia na k a ­ wałki monet s r e b r n y c h w średniowieczu (siekance). W i e l u z t y c h p r z y ­ puszczeń i wątpliwości zapewne nie da się na podstawie posiadanych materiałów w ostateczny sposób wyjaśnić. V. ZAKOŃCZENIE Szereg trudności i n t e r p r e t a c y j n y c h , z j a k i m i spotkaliśmy się w związku z p o t l a t c h e m , a j a k i e występują również — i t o nieraz w jaskrawszej jeszcze postaci — w opracowaniach i dyskusjach dotyczących i n n y c h dziedzin t e j k u l t u r y , wywołuje zastanowienie i pobudza do szer­ szej r e f l e k s j i . B r a k i w materiałach opisowych są t y l k o częściową p r z y ­ czyną t y c h trudności, główne źródło zdaje się tkwić i m m a n e n t n i e w samej specyfice t e j k u l t u r y , w c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a niej sprzecz­ nościach. Wyraźnie występują one w sferze uprawnień naczelników i u p r a w ­ nień g r u p y oraz wzajemnego i c h stosunku, w stosunkach własnościo­ w y c h oraz w k w e s t i a c h związanych z zagadnieniem s t r a t y f i k a c j i spo­ łecznej . W t e j zadziwiającej pod w i e l o m a względami k u l t u r z e istnieją obok siebie i nawzajem się ograniczają, tworząc harmonijną całość, elementy należące do różnych f o r m a c j i społeczno-ekonomicznych. W j a k i sposób mogło się to stać, że p l e m i o n a zbieracko-rybackie wytworzyły t a k zróżnicowaną kulturę społeczną z dziedziczną elitą, obdarzoną szczególnymi p r z y w i l e j a m i , z wyraźnie zarysowującą się własnością prywatną oraz u f o r m o w a n y m n i e w o l n i c t w e m ? Jest to, j a k się zdaje, j e d y n y tego rodzaju przypadek n o t o w a n y przez etnografów. 35 D l a wytłumaczenia tego zjawiska nasuwa się p e w n a hipoteza. Jeżeli inne znane l u d y zbieracko-łowieckie n i e wytworzyły t a k bogatej i s k o m p l i k o w a n e j k u l t u r y , t o zapewne rodzaj gospodarki przyswajają­ cej reprezentowanej n a obszarze Północno-Zachodniego Wybrzeża róż­ nił się p o d jakimś względem od pozostałych. Najbardziej c h a r a k t e r y ­ styczne j e j cechy dałyby się ująć w k i l k u p u n k t a c h : 1) oparcie na o b f i ­ tości i różnorodności n a t u r a l n y c h środków u t r z y m a n i a , j a k r y b y m o r ­ skie i słodkowodne, p t a c t w o wodne, jagody, k r a b y , małże, zwierzęta leśne i wodne oraz o l b r z y m i e drzewa cedrowe i jodłowe, dostarczające zarówno doskonałego, łupliwego d r e w n a , j a k i łyka, które po odpo­ w i e d n i m spreparowaniu dawało się przerobić na włókno; 2) znaczna izolacja t e r y t o r i u m od obszarów sąsiednich; 3) stosunkowo duża gęstość M. i n . p r a c e : С o d e r e, op. cit.; C o l l i n s , op. cit. �372 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A zaludnienia; 4) półosiadły t r y b życia mieszkańców; 5) dobra k o m u n i k a ­ cja wewnątrz obszaru (szlaki wodne), ułatwiająca k o n t a k t y międzyplemienne i wymianę handlową; 6) system społeczny zapewniający taką organizację zdobywania środków u t r z y m a n i a , która pozwalała w ciągu kilkumiesięcznego sezonu zbierackiego zgromadzić n i e t y l k o p r o d u k t y niezbędne do zaspokojenia potrzeb podstawowych, ale i pewne nadwyżki; 7) istnienie p e w n y c h mechanizmów społecznych o charakte­ rze bodźcowym (stymulująca r o l a p o t l a t c h u ) . Ten zespół cech wyznacza szczególne s t a d i u m gospodarki zbieracko-łowieckiej, które można b y określić j a k o gospodarkę przyswajającą intensywną . Samo stwierdzenie intensywności e k o n o m i k i nie jest jeszcze n i c z y m i n n y m , j a k t y l k o p r o s t y m podsumowaniem faktów. A l e na i c h podsta­ w i e p r z y znajomości zaawansowanych i s k o m p l i k o w a n y c h f o r m życia społecznego t y c h p l e m i o n w porównaniu z i n n y m i l u d a m i z b i e r a c k i m i , narzuca n a m się następujące twierdzenie ogólne na p r a w a c h hipotezy teoretycznej: 36 Gospodarka przyswajająca w miarę j e j i n t e n s y f i k a c j i stwarza możliwość powstawania t a k i c h f o r m społecznych, które p r z y zachowa­ n i u szeregu elementów właściwych t e j f o r m a c j i pod w i e l o m a wzglę­ d a m i wyprzedzają ją, stanowiąc w postaci zalążkowej i n s t y t u c j e i f o r m y charakterystyczne d l a późniejszych f o r m a c j i społeczno-ekonomicznych. Współwystępowanie t a k różnych elementów daje w w y n i k u zja­ wiska k u l t u r o w e złożone i „nietypowe", t r u d n e nieraz do rozszyfrowa­ nia bez przyjęcia wyżej sformułowanej hipotezy. Życie społeczne w y ­ stępuje t a m w d z i w n e j , j a k b y zagęszczonej f o r m i e , funkcjonując jedno­ cześnie na zasadzie swoistego e k w i l i b r i u m (homeostasis), w s k u t e k ha­ mującego działania t r a d y c y j n y c h nawyków na pełne wykształcenie się n o w y c h f o r m , które mogłyby tę strukturę rozsadzić. Oscylacja wokół tej równowagi zdaje się być c h a r a k t e r y s t y c z n y m rysem k u l t u r y oma­ w i a n y c h I n d i a n w okresie wczesnych kontaktów z E u r o p e j c z y k a m i . W r a z z białymi ludźmi przyszły jednak z m i a n y — przede w s z y s t k i m w stosunkach ekonomicznych, potem również p o l i t y c z n o - a d m i n i s t r a ­ c y j n y c h . N a sprzeczności właściwe t e j k u l t u r z e , na skomplikowane współistnienie f o r m c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla różnych f o r m a c j i nałożyły się c z y n n i k i historyczne, poddając te elementy wtórnym przekształceP r z e z intensywną gospodarkę przyswajającą r o z u m i a n y tu j e s t t a k i j e j poziom, który j e d y n i e w o p a r c i u o d a r y n a t u r y w s t a n i e d z i k i m (brak h o d o w l i i u p r a w y roli) i p r z y posługiwaniu się n a j p r y m i t y w n i e j s z y m i narzędziami p o z w a l a nie t y l k o n a z a s p o k o j e n i e całorocznych potrzeb k o n s u m p c y j n y c h , ale również n a u z y s k a n i e : a) p e w n y c h nadwyżek p r o d u k c y j n y c h ( p r o d u k t u dodatkowego), b) o d ­ p o w i e d n i e j ilości w o l n e g o c z a s u , który można poświęcić n a i n n e f o r m y działalności. 36 �373 POTLATCH n i o m . Stąd, obok świadomego rozróżniania przejawów t y p o w y c h i za­ lążkowych ( w różnym s t a d i u m i c h zaawansowania), konieczność roz­ p a t r y w a n i a zjawisk omawianej k u l t u r y j a k o procesu dokonujących się przeobrażeń. P r o b l e m y te występują wyraźnie również w potlatchu, i t o nie t y l k o w szerokich jego powiązaniach z całokształtem życia, ale również w za­ kresie jego f u n k c j i zasadniczej. P o t l a t c h oddając bezpośrednie usługi w a r s t w i e naczelników był jednocześnie w y r a z e m i c h zależności od całej g r u p y społecznej, zależności nie t y l k o ekonomicznej, ale wyrażającej się zarazem w konieczności uzyskania sankcji społecznej dla uprawnień dziedzicznych. U p r a w n i e n i a te z k o l e i dając znaczne p r z y w i l e j e j e d ­ nostkom odnosiły się jednocześnie do całej g r u p y l o k a l n e j . P r z y końcu X I X w . r o l a p o t l a t c h u j a k o i n s t y t u c j i nadrzędnej w stosunku do j e d ­ n o s t k i ulega znacznemu osłabieniu; coraz częściej, miast wyznaczać prestiż całego r o d u , służy o n j e d y n i e podwyższeniu statusu j e d n o s t k i , jej selfmaximation. Najważniejsze przemiany, j a k i e dokonały się w p o t l a t c h u pod wpły­ w e m czynników h i s t o r y c z n y c h n a przestrzeni z górą s t u l a t , t j . od koń­ ca X V I I I do początków X X w., dałyby się streścić w następujących punktach: 1. Przekształcenia aspektu ekonomicznego w związku z ogólnymi z m i a n a m i w gospodarce I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża A m e ­ r y k i Północnej. U Kwakiutlów powstaje r e g u l a r n y system k r e d y t o w y o ustalonej stopie procentowej. 2. Stopniowe rozszerzenie sfery s p r a w h o n o r o w a n y c h urządzaniem potlatchów w związku ze zwiększeniem się potencjału gospodarczego. Coraz częściej o b e j m u j e ona wydarzenia o mniejszej doniosłości spo­ łecznej (np. upolowanie przez chłopca pierwszej z w i e r z y n y itp.). 3. Pojawienie się potlatchów n i e związanych z sankcją uprawnień dziedzicznych w rodzie, a mających na c e l u samo t y l k o popisanie się bogactwem j a k o dalsze następstwo i n d y w i d u a l n y c h możliwości zarob­ k o w y c h . Następuje deprecjacja dotychczasowego znaczenia potlatchu. 4. Wystąpienie u niektórych g r u p silnie zaakcentowanego m o m e n t u r y w a l i z a c j i , zmieniającego p o t l a t c h w rodzaj p o j e d y n k u — „fighting with property" . 31 3 7 Zasługuje Northwest lizacja Coast, występuje n a uwagę f a k t podkreślany New York jedynie u przez P h . D r u c k e r a 1955, s. 128—129), że n a j b a r d z i e j Kwakiutlów z okolic z P o r t S i m p s o n . W obu m i e j s c a c h wytworzyły stacji Kompanii Zatoki d z i b y d l a łatwiejszego Hudsona prowadzenia p i e n i a I n d i a n należących okoliczne Fort (Indians of the ekstremalna Rouppert i u rywa­ Tsimshian się a n a l o g i c z n e s y t u a c j e : po założeniu plemiona tam swoje sie­ w y m i a n y . Powstały w t e n sposób większe przysunęły sku­ do różnych p l e m i o n , które połączyły się następnie w k o n - �374 KRYSTYNA MAŁKOWSKA 5. Z a n i k zwyczaju zabijania niewolników — zapewne jako rezultat urzędowych zakazów. 6. Z m i a n y substancjalne darów p o t l a t c h o w y c h : stopniowe w y p i e r a ­ nie wyrobów rękodzielniczych przez nabyte fabryczne (koce, naczynia, płótna itd.), a w końcu X I X w . częściowe zastąpienie realiów d o l a r a m i . Już n a podstawie t a k bardzo ogólnikowo podanej c h a r a k t e r y s t y k i k u l t u r y I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża można dostrzec, jaką stanowi ona kopalnię tematów d l a etnografów, n i c więc dziwnego, że wciąż przyciąga i c h uwagę i zainteresowania. Jednocześnie złożoność i wyjątkowość t e j k u l t u r y sprawia, że ogromna większość autorów bądź u n i k a prób szerszej syntezy, bądź też podejmowane przez n i c h próby są z b y t fragmentaryczne, a b y mogły w pełni zadowolić. Krystyna Małkowska POTLACH. ITS ROLE IN T H E C U L T U R E OF T H E INDIANS WEST COAST OF T H E NORTH­ OF CANADA S u m m a r y P o t l a t c h is a n i n s t i t u t i o n w h o s e role h a s not been a d e q u a t e l y e x p l a i n e d i n e t h n o g r a p h i c a l l i t e r a t u r e . O w i n g to its colourful a n d s p e c t a c u l a r c h a r a c t e r , a n d the e x c e p t i o n a l l y r i t u a l i s e d f o r m of gifts as a n i m p o r t a n t p a r t of the c e r e m o n i e s , e m p h a s i s h a s been p l a c e d on t h e w a y p o t l a t c h functions, r a t h e r t h a n on its e s s e n t i a l r o l e i n t h e s o c i a l s t r u c t u r e of t h e I n d i a n s of t h e N o r t h w e s t C o a s t . A c o m p a r i s o n of s e v e r a l tribes of the seacoast w h o differ f r o m each other i n c e r t a i n respects suggests s t r o n g l y that potlatch w a s e s s e n t i a l l y a legal i n s t i t u t i o n used i n c i v i l cases, a social s a n c t i o n w h i c h added the p o w e r of the l a w to a l l i m p o r t a n t acts c o n c e r n i n g change of p r o p e r t y or of s o c i a l position. T h e l e g a l c h a ­ r a c t e r of potlatch m u s t be due to a s o c i a l n e e d that gave r i s e to i t , a n d that arose i n c e r t a i n definite conditions — that is, i n a social s y s t e m based on t h e c l a n , w h e r e the concept of p r o p e r t y w a s t a k i n g shape i n r e l a t i o n to p r o p e r t y handed d o w n f r o m generation to generation. federacje. P r z y o k a z j i potlatchów z a p r a s z a n o pozostałe p l e m i o n a , co w y w o ł y w a ł o trudności w w y z n a c z a n i u h i e r a r c h i i m i e j s c n a p o t l a t c h u ; rzecz u s t a l o n a i dobrze z n a n a w o d n i e s i e n i u do poszczególnych klanów l u b g r u p l o k a l n y c h w obrąbie p l e ­ m i e n i a okazała się s k o m p l i k o w a n a i najeżona s y t u a c j a m i k o n f l i k t o w y m i w s k a l i międzyplemiennej. N i e j e d n o k r o t n i e po p a r u naczelników pretendowało do t y c h s a ­ m y c h honorów — i t u leży, z d a n i e m D r u c k e r a , źródło wybujałej r y w a l i z a c j i : k o n ­ f l i k t y t r z e b a było rozstrzygać w drodze swoistego p o j e d y n k u . N a s u w a się również p r z y p u s z c z e n i e , że w o b e c - s u r o w e g o tępienia p r z e z władze i m i s j e w a l k między p l e m i e n n y c h mogło nastąpić u z n a n y c h z wojowniczości I n d i a n wybrzeża p r z e ­ n i e s i e n i e i n s t y n k t u w a l k i n a potlatiche. B y ł b y to rodzaj t r a n s f o r m a c j i w a l k międzyp l e m i e n y c h w potlatche r y w a l i z a c y j n e . �375 P O T L A T C H T h e c o m p l e x of p o t l a t c h f o r m s t h a t r e q u i r e d c e r t a i n actions on the p a r t of the s o c i a l rgoup b e c a m e the source of a n u m b e r of a d d i t i o n a l f u n c t i o n s . O n e of the f o r m a l e l e m e n t s m o s t o r g a n i c a l l y c o n n e c t e d w i t h p o t l a t c h w a s the p r e s e n t a t i o n of gifts, w i t h its p s y c h o l o g i c a l - s o c i a l s i g n i f i c a n c e ( i n v o l v i n g the question of prestige, r i v a l r y , etc.), a n d its e x t e n s i v e economic f u n c t i o n . F r o m the e c o n o m i c point of v i e w , t h i s w a s a f o r m of s o c i a l d i s t r i b u t i o n of t h e s u r p l u s p r o d u c t s . I t s i m u l t a n e o u s l y h a d a s t i m u l a t i n g effect on the w h o l e of t h e e c o n o m i c s y s t e m and m a d e s o c i e t y more p r o d u c t i v e . P o t l a t c h , therefore, b e c a m e one of t h e e l e m e n t s w h i c h m a d e the economy of the I n d i a n S e a c o a s t w h a t one m i g h t c a l l a s e l f s u b s i s t e n t i n t e n s i v e economy. T h i s is r a t h e r a r a r e case a m o n g peoples w h o d e r i v e t h e i r l i v i n g f r o m h u n t i n g a n d food gathering. P o t l a t c h is by no m e a n s a n e a s y s u b j e c t for study, i n v i e w of its great c o m p l e ­ x i t y , a n d a l l the m o r e so since some of its f u n c t i o n s b e c a m e g r a d u a l l y a n d at t i m e s m a r k e d l y t r a n s f o r m e d u n d e r the i n f l u e n c e of the e c o n o m i c a n d p o l i t i c o - a d m i n i s ­ t r a t i v e changes imposed by w h i t e people. T h e s e led to d e p r e c i a t i o n of the p r i n c i p a l role of t h i s i n s t i t u t i o n t o w a r d s the e n d of t h e 19th c e n t u r y a n d to t h e a c c r e t i o n of c e r t a i n a d d i t i o n a l f u n c t i o n s , s u c h as the d e v e l o p m e n t of u s u r y i n the K w a k i u t l t r i b e , or the eépansion of e l e m e n t s of r i v a l r y to e x a g g e r a t e d proportions. H e r e f u n c t i o n a l a n a l y s i s m u s t a l w a y s t a k e t h e h i s t o r i c a l factors into a c c o u n t , to p r e ­ v e n t s e c o n d a r y a n d l a t e r e l e m e n t s f r o m being t a k e n as t h e e s s e n t i a l a n d c h a ­ r a c t e r i s t i c e l e m e n t of p o t l a t c h Tłum. К. Kozłowska �