https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/28632d1847b29bdaaeb58c4252bfe978.pdf cf7cc2663d644efde2b1cd74a7e9a92b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:584 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:534 Title A name given to the resource Przeobrażenia kulturowe Indian Montanii peruwiańskiej pod wpływem kontaktów z kulturą europejską / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.376-396 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA KOWALSKA-LEWICKA PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E I N D I A N M O N T A N U PERUWIAŃSKIEJ POD W P Ł Y W E M K O N T A K T Ó W Z KULTURĄ EUROPEJSKĄ 1 Nazwą Montanu obejmuje się najniższe, t r o p i k a l n e już partie wschodnich stoków K o r d y l i e r y i puszcze leżące u i c h podnóża, na o b ­ szarze dzisiejszego P e r u i E k w a d o r u . Jest t o k r a i n a l e k k o pofalowana, nawet zdarzają się pasma łagodnych wzgórz, a r z e k i i p o t o k i płyną t a m jeszcze s z y b k i m n u r t e m . Cała M o n t a n i a pocięta jest gęstą siecią rzek, s t r u m i e n i , jezior i łączących j e kanałów, których bieg po każdej co­ rocznej powodzi ulega zmianie. Zachodnia granica M o n t a n u to równo­ cześnie granica t r o p i k a l n e j wegetacji i początek p u s t y n n y c h gór. Prze­ biega ona wzdłuż poziomicy miedzy 1000 a 1200 m nad poziom morza. Jedynie w dolinach większych rzek, w głębokich i c h kanionach, k l i m a t , puszcza i ludzie tropików dochodzą w głąb gór do wysokości 1800— 2000 m . Natomiast o d wschodu M o n t a n i a przechodzi niepostrzeżenie w puszcze basenu A m a z o n k i . Są t a m t y l k o 2 p o r y r o k u : „letnia" pora deszczowa o d stycznia do czerwca i „zimowa" pora sucha od lipca do g r u d n i a . Średnia t e m p e r a t u r a w y n o s i 35° C, a w a h a n i a między „zimą" i „latem" są m i n i m a l n e . Całą Montanię p o k r y w a gęsta, nieprzebyta puszcza tropikalną. Sieć rzeczna to j e d y n e d r o g i k o m u n i k a c y j n e na t y m terenie. Ponieważ puszcza jest p r a w i e niedostępna, a równocześnie pozbawiona większej z w i e r z y n y , która mogłaby dostarczyć wyżywie­ nia l u d o m łowieckim, jest t y m s a m y m bezludna. Osady indiańskie z r e ­ guły usytuowane są w pobliżu spławnych wód. W t a k i m to krajobrazie mieszkają liczne szczepy I n d i a n . I c h pocho­ dzenie jest bardzo różne. W ciągu tysiącleci docierały t a m fale m i g r a ­ cyjne, które posuwając się od wschodu w górę A m a z o n k i i j e j dopły- 1 w S t u d i u m n i n i e j s z e oparte jest głównie n a materiałach z e b r a n y c h p r z e z autorkę czasie w 1948 r. badań terenowych przeprowadzonych wśród Indian i kreoli Montanu �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 377 w ó w dochodziły aż do terenów M o n t a n u , a napotkawszy barierę A n ­ dów pozostawały na stałe u i c h stóp. Stąd o l b r z y m i a ilość zupełnie nie s p o k r e w n i o n y c h ze sobą r o d z i n językowych i języków izolowanych, j a k i e t a m spotykamy. Pod względem językowym żaden i n n y obszar A m e r y k i Południowej nie posiada większej różnorodności i bogactwa. Wśród ludów M o n t a n u spotkać możemy przedstawicieli najstarszych f a l m i g r a c y j n y c h , zepchniętych t a m w ciągu wieków, j a k n p . należą­ cych do paleoamerykańskiej g r u p y antropologicznej i językowej Pano, a równocześnie l u d y niedawno przybyłe w głąb i n t e r i o r u amerykań­ skiego, j a k I n d i a n i e K a r i b czy A r a w a k . M i m o t a k różnego pochodzenia, dzięki i d e n t y c z n y m w a r u n k o m m o r ­ fologicznym i k l i m a t y c z n y m , a p r z y t y m dużej ruchliwości większości szczepów M o n t a n u , co ułatwiło i m wzajemne k o n t a k t y , dzięki wreszcie unifikującemu wpływowi m i s j i , które działały t a m przez przeszło 200 lat (o czym m o w a będzie niżej), wytworzyła się pewna wspólnota mię­ dzy k u l t u r a m i tego obszaru, co pozwoliło uczonym zaliczyć j e do wspól­ nej g r u p y ludów M o n t a n u . Należą one do w i e l k i e j p r o w i n c j i k u l t u r o ­ wej puszcz t r o p i k a l n y c h dorzecza A m a z o n k i , n i e m n i e j posiadają sze­ reg cech, które j e wyodrębniają. L u d y M o n t a n u to kopieniacze uprawiający systemem gospodarki ża­ r o w e j ogrody rozrzucone w puszczy. Sadzi się t a m głównie k r z a k i yuca, c z y l i słodkiego m a n i o k u . Po n i m idą różne g a t u n k i plátanos, których owoce zbiera się, zanim dojrzeją, i spożywa j a k o w a r z y w o pieczone l u b gotowane. N a t r z e c i m miejscu w u p r a w i e i spożyciu stoi k u k u r y d z a , po niej wiele i n n y c h roślin u p r a w i a n y c h już w n i e w i e l k i c h ilościach. Z p r z y p r a w powszechnie u p r a w i a n a i spożywana jest p a p r y k a , z n a r k o ­ tyków tytoń, z roślin przemysłowych bawełna. Obok k o p i e n i a c t w a d r u ­ g i m źródłem u t r z y m a n i a jest łowiectwo wodne. I n d i a n i e łowią r y b y , żółwie i wszelkie inne zwierzęta i p t a c t w o żyjące w wodach i nad w o ­ d a m i . Ogrody są głównie domeną pracy kobiet, g d y tymczasem męż­ czyźni całe dnie spędzają na łodziach zaopatrując rodzinę codziennie w świeże mięso. Doskonale rozwinięte są t a m też przemysły, j a k g a r n ­ carstwo, t k a c t w o , plecionkarstwo, w y r o b y z piór i drewna. I n d i a n i e c i mieszkają na ogół nie w e wsiach, ale w dużych samotnie stojących domach zajmowanych przez k i l k a s p o k r e w n i o n y c h ze sobą rodzin. Większość szczepów nie m a z w a r t e j organizacji a n i i n s t y t u c j i naczelni­ ków o silnej władzy. Charakterystyczne d l a I n d i a n M o n t a n u jest i c h zżycie z w o d a m i . Używają o n i głównie wąskich długich łodzi dłuba­ n y c h z jednego p n i a drzewa i na n i c h odbywają bardzo nieraz odległe podróże. Dzięki doskonałej znajomości n a w i g a c j i rzecznej i w i e l k i e j ruchliwości m o g l i przemierzać duże przestrzenie. Od początku zasiedle­ nia t y c h ziem do l a t ostatnich szereg szczepów wędrowało i wędruje �378 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A nadal szukając n o w y c h korzystniejszych dla siebie terenów. Dzieje się to p o d wpływem różnych przyczyn, j a k napór i n n y c h szczepów, b i a ­ łych osadników czy po p r o s t u system gospodarki żarowej, który zmusza I n d i a n do przenoszenia się w p o s z u k i w a n i u nie wyjałowionej jeszcze uprawą puszczy. T y m sposobem kontaktują się o n i z coraz t o i n n y m i g r u p a m i przejmując od n i c h l u b udzielając i m elementów własnej k u l ­ tury. B r a k natomiast t y m l u d o m t a k t y p o w y c h dla k u l t u r t r o p i k a l n y c h A m a z o n i i elementów, j a k u p r a w a gorzkiego m a n i o k u , p i o n o w y w a r ­ sztat t k a c k i , trąby, m a s k i i organizacja k l a n o w a . Inne zaś elementy amazońskie, n p . hamak czy w i e l k i e wspólne domy-osady zamieszkałe przez kilkadziesiąt osób, są t a m mało rozpowszechnione . 2 Ryc. 1. Kuźnia indiańska. Mężczyzna w a c h l a r z e m r o z n i e c a ogień. N a p i e r w s z y m planie kamienne z piór kowadło, młot i kawałki żelaza Fot. A. Kowalska-Lewicka D l a zrozumienia p r z e m i a n k u l t u r o w y c h , j a k i e dokonały się t a m na przestrzeni ostatnich 400 l a t , c z y l i w czasie, odkąd I n d i a n i e po raz pierwszy zetknęli się z białym człowiekiem, konieczna jest znajomość i c h dziejów — a dzieje te są n a m względnie dokładnie znane dzięki opisom podróży, k r o n i k o m m i s y j n y m i i n n y m zapiskom. Podzielić j e możemy za Stewardem na t r z y okresy: 3 2 J . H. S t e w a r d , of South 3 American Tribes Indians, of the Montana. t. 3, W a s h i n g t o n S t e w a r d , op. cit., s. 510. An Introduction, 1948, s. 508. [w:] Handbook �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 379 1. Okres w y p r a w zdobywczych (1532 — ok. 1600 г.). 2. Okres m i s y j n y (1630—1830 г.). 3. Okres współczesnego k o l o n i z o w a n i a puszczy (1830 r . — dziś). Ad) 1. Okres w y p r a w zdobywczych był dalszym ciągiem k o n k w i sty. Fantazja Hiszpanów podniecona o g r o m n y m i skarbami, j a k i e znaleźli w państwie Inków, pchała i c h do coraz bardziej r y z y k o w n y c h przed­ sięwzięć. Po opanowaniu wybrzeży P a c y f i k u i wyżyn andyjskich roz­ poczęła się seria w y p r a w w puszcze leżące n a wschodnich stokach K o r ­ d y l i e r y , których celem było znalezienie legendarnego El Dorado, a f a k t y c z n y m osiągnięciem o d k r y c i e A m a z o n k i i j e j dopływów. K o n ­ t a k t y konkwistadorów z I n d i a n a m i były wyłącznie wojenne; n i c też dziwnego, że n i e miały wpływu n a kulturę I n d i a n . W ślad jednak za p i e r w s z y m i zdobywcami szli koloniści, którzy już o d 1560 r. zakładali małe osady w dorzeczu Huallaga i górnego Marañon. I n d i a n i e , podobnie jak ludność pozostałych k o l o n i i hiszpańskich, przydzielani b y l i na encomiendas*. Zle t r a k t o w a n i e , choroby i ciężka praca stały się p r z y ­ czyną buntów I n d i a n , t a k że już około 1600 r. osady hiszpańskie zo­ stały opuszczone. Także i t e n krótki a b u r z l i w y okres w z a j e m n y c h k o n ­ taktów, podobnie j a k w y p r a w y zdobywcze, n i e pozostawił śladów w k u l t u r z e indiańskiej. A d 2. W przeciwieństwie do poprzedniego, 200 l a t liczący okres p r a ­ cy m i s y j n e j wywołał w k u l t u r z e tubylczej n a obszarze M o n t a n u bardzo głębokie zmiany. Rozproszenie I n d i a n mieszkających w puszczy w n i e ­ w i e l k i c h grupach r o d z i n n y c h oddalonych od siebie i u k r y t y c h w mało dostępnym terenie utrudniało pracę misyjną, a już zupełnie uniemożli­ wiało kontrolę duszpasterską n a d świeżo nawróconymi. Bardzo więc wcześnie powstała wśród m i s j o n a r z y koncepcja osad m i s y j n y c h , które ułatwiłyby dostęp do I n d i a n , j a k i późniejszą opiekę n a d n i m i . K o n ­ cepcja t a realizowana jest do ostatnich czasów w całej A m e r y c e ŁaE n c o m i e n d a była to duża posiadłość z i e m s k a n a d a n a p r z e z króla hiszpań­ skiego w k o l o n i a c h . E n c o m e n d e r o n i e był j e d n a k j e j f a k t y c z n y m właścicielem, l e c z miał p r a w o władania ziemią i ludźmi n a niej mieszkającymi do s w e j śmierci l u b do c h w i l i , k i e d y król cofnął n a d a n i e . I n d i a n i e mieszkający w obrębie e n c o m i e n d y m i e l i własne działki z i e m i , ale prócz tego b y l i zobowiązani pracować określoną ilość c z a s u n a r z e c z s w e g o p a n a , który z k o l e i miał obowiązek o p i e k o ­ w a ć się n i m i i dbać o i c h potrzeby. W p r a k t y c e e n c o m e n d e r o miał bezwzględną w ł a d z ę w s w y c h włościach, a I n d i a n do n i c h p r z y p i s a n y c h traktował j a k n i e w o l ­ ników ( m i m o że n i m i f o r m a l n i e n i e byli). E n c o m i e n d a , w z o r o w a n a n a s t o s u n k a c h panujących w H i s z p a n i i w X V I w., została w p r o w a d z o n a w e w s z y s t k i c h k o l o n i a c h hiszpańskich bezpośrednio po podboju, a zniesiono ją dopiero w 1720 г., nadając ziemię n a własność. Jeśli j e d n a k c h o d z i o I n d i a n mieszkających w obrębie w i e l ­ k i e j własności, to użycie i c h j a k o bezpłatnej siły roboczej i s t n i e j e do d n i a d z i s i e j ­ szego, choć o b e c n a k o n s t y t u c j a tego n i e p r z e w i d u j e . 4 �380 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A cińskiej, a szczyt r o z w o j u osiągnęły osady m i s y j n e w j e z u i c k i m pań­ stwie założonym w X V I I w. na pograniczu Paragwaju, U r u g w a j u i B r a ­ z y l i i . W t y m okresie m i s j e zakładano na terenach zupełnie dotąd nie tkniętych wpływami Białych, żeby nie wchodzić w k o n f l i k t z k r e o l s k i m i posiadaczami z i e m s k i m i , którzy potrzebowali I n d i a n j a k o siły roboczej i niechętnie p a t r z y l i na odciąganie ze s w y c h p l a n t a c j i robotników indiańskich i osadzanie i c h w osiedlach m i s y j n y c h . Stąd misjonarze sięgali Z reguły do najbardziej oddalonych o d c y w i l i z a c j i szczepów. Zakładali t a m osady, b u d o w a l i kościoły, po c z y m namową i obietnicą ściągali I n d i a n . Osady t a k i e liczyły o d k i l k u s e t do k i l k u tysięcy miesz­ kańców. M i s j e pozostawały głównie w rękach zakonów: jezuitów, f r a n ­ ciszkanów i w m n i e j s z y m s t o p n i u dominikanów. Szczególną jednak aktywnością wyróżniali się j e z u i c i , którzy aż do czasu kasaty i c h za­ k o n u w 1767 r. objęli s w y m wpływem n i e m a l wszystkie szczepy M o n ­ t a n u . D l a zobrazowania rozległości wpływów m i s j i podam, że t y l k o na obszarze dorzecza Huallaga i U k a j a l i w X V I I I w. było aż 160 k a t o ­ l i c k i c h m i s j i . W П42 r. franciszkanie, będący w t e d y u szczytu s w y c h sukcesów, m i e l i 10 000 I n d i a n zebranych na 10 m i s j a c h . Praca m i s y j n a napotykała duże trudności, wśród których najgroźniejsze okazały się epidemie ospy, szczególnie niebezpieczne dla w i e l k i c h skupisk l u d z k i c h , j a k i m i były osady m i s y j n e . Wedle ówczesnych k r o n i k na ospę w y m i e ­ rały nieraz całe wsie, a każda epidemia pociągała za sobą śmierć tysię­ cy I n d i a n . Zarówno lęk przed chorobami, j a k i p r z y m u s obserwowania chrześcijańskich zwyczajów i tępienie zwyczajów t u b y l c z y c h wywoły­ wały masowe ucieczki, gdy zaś zaczęto na opustoszałe misje ściągać I n d i a n przemocą, podniosły się b u n t y . M i m o t y c h w s z y s t k i c h trudności działalność m i s y j n a była bardzo ożywiona, a w miejsce opustoszałych m i s j i powstawały następne. 5 W osadach m i s y j n y c h , wobec dużego zróżnicowania językowego t y c h okolic i mało l i c z n y c h g r u p szczepowych, gromadzeni b y l i n i e ­ rzadko I n d i a n i e należący do zupełnie sobie obcych k u l t u r o w o i języko­ wo, nieraz wręcz w r o g i c h szczepów, żyjących na różnym stopniu k u l ­ t u r y . Misjonarze, żeby ułatwić sobie porozumienie z różnojęzycznymi I n d i a n a m i , a równocześnie porozumienie I n d i a n pomiędzy sobą, u c z y l i i c h języka quechua, który przyjęli jako rodzaj lingua franca d l a wszyst­ k i c h I n d i a n dawnego obszaru i m p e r i u m Inków i ziem sąsiednich. Poza religią i wspólnym językiem misjonarze przynieśli ze sobą wiele ele­ mentów k u l t u r y europejskiej. Między i n n y m i , żeby wyżywić duże s k u ­ piska ludzkie, m u s i e l i wprowadzić pewne g a t u n k i wysoko plonujących roślin (np. ryż i trzcinę. cukrową). A l e w p ł y w y europejskie były sto5 S t e w a r d , op. cit., s. 512. �A N N A 381 K O W A L S K A - L E W I C K A sunkowo słabe i nietrwałe w porównaniu z rolą, jaką osady m i s y j n e odegrały w u n i f i k a c j i k u l t u r indiańskich. Przez dłuższe pokojowe współ­ życie w t y c h osadach I n d i a n różnych języków i k u l t u r i dzięki możli­ wościom porozumienia w języku quechua zaczęły upowszechniać się różne elementy k u l t u r o w e znane dotąd t y l k o niektórym szczepom. Uważa się dzisiaj, że r e z u l t a t e m d w u w i e k o w e j działalności m i s y j n e j są między i n n y m i : zlanie się i n d y w i d u a l n y c h r o d z i n w szersze p a t r y l i n e a l ne r o d y , upowszechnienie k a n u jako najprostszego narzędzia k o m u n i ­ k a c j i wodnej, w y p i e r a n i e łuku przez dmuchawkę; a już za wyraźne wpływy europejskie niektóre przemysły, j a k obróbka żelaza, wreszcie elementy chrześcijańskie w zwyczajach r o d z i n n y c h . 6 R y c . 2. Strzały i oszczep d a w n e g o t y p u o o s t r z a c h z t w a r ­ dego drzewa Fot. Stanisław Poborski Okres m i s y j n y kończy się w początkach X I X w . Po o d e r w a n i u się A m e r y k i Południowej od Hiszpanii misje tracą zaplecze, j a k i m była dla n i c h metropolia i jedna po d r u g i e j upadają, a zakony trudniące się pracą misyjną opuszczają młode r e p u b l i k i , ' których nastawienie jest w t y m czasie wyraźnie demokratyczne i postępowe. A d 3. Trzeci okres, wedle chronologii Stewarda okres współczesnego kolonizowania puszcz, zaczyna się po u z y s k a n i u niepodległości przez dawne kolonie A m e r y k i Łacińskiej, około 1830 r . (różne wicekrólestwa i k a p i t a n a t y w różnym czasie zrzucały władzę kolonialną). W t y m t o czasie młode państwa południowoamerykańskie pochłonięte całkowicie p r o b l e m a m i , j a k i e wyrosły w związku ze zrzuceniem władzy Hiszpanii, 6 Steward, op. cit., s. 515. �382 A N N A K O W A L S K A - L E W I C K A niewiele miały czasu na interesowanie się l u d a m i puszcz; misje zaś w t y m okresie n i e m a l n i e istniały. Dopiero na przełomie X I X i X X w . unormowały się stosunki w Peru, które od czasu w y z w o l e n i a spod wpływu Hiszpanii przechodziło przez ustawiczne rewolucje i w o j n y . Od końca X I X w . ruszyła też masowa emigracja do puszcz nadamazońskich. Ważną j e j przyczyną było między i n n y m i przeludnienie P e r u . M i m o rozległości tego państwa t e r e n y zdatne pod uprawę są stosun­ k o w o n i e w i e l k i e ; nieumiejętna r a b u n k o w a gospodarka zmniejszyła j e jeszcze w porównaniu z czasami p r z e d k o l u m b i j s k i m i . Równocześnie bieda i przeludnienie panujące w Europie oraz „odkrycie" A m e r y k i dla e m i g r a c j i z końcem X I X w . dostarczyły całych- rzesz n o w y c h e m i ­ grantów; obok k r e o l i zaczęli osiedlać się w puszczy przybysze z E u r o p y . Ryc. 3. „Nowoczesne" żelazne ostrza Fot. strzał Stanisław Poborski Oba podane wyżej powody były w a r u n k a m i sprzyjającymi szybkiej kolonizacji M o n t a n u , lecz m o m e n t e m wyzwalającym je stała się go­ rączka k a u c z u k u , która rozpoczęła się po 1890 r. Pchnęła ona w n a j ­ odleglejsze zakątki puszcz tysiące poszukiwaczy f o r t u n y . N a j s i l n i e j ucierpiały n a t y m l u d y znad rzek Marañon, Napo, P u t u m a y o , M a d e i r a i J u r u a — P u r u s , natomiast szczepy znad Huallaga i U k a j a l i inwazję tę. odczuły zrazu t y l k o pośrednio, przez przesunięcie szczepów miesz­ kających na wschód o d n i c h — n i e m n i e j i t u t a j d o t a r l i caucheros, choć nieco później, k i e d y po załamaniu się k o n i u n k t u r y n a kauczuk r u s z y l i w górę rzek w poszukiwaniu i n n y c h źródeł zarobków. W t y m czasie powstało wiele n o w y c h osad i ożywiła się k o m u n i k a c j a s t a t k a m i na rzekach. Choć okres t e n minął stosunkowo szybko, ludzie odpłynęli �A N N A K O W A L S K A - L E W I C K A 383 a większość osad opustoszała, t o j e d n a k gorączka k a u c z u k u była ostat­ n i m o d k r y c i e m puszczy t r o p i k a l n e j dla białego człowieka. Wykazała, że w puszczy można żyć, że k r y j e ona w sobie niespodziewane bogactwa. M i m o wycofania się większości caucheros pozostała z tego okresu część dzisiejszych mieszkańców M o n t a n u . Są t o d a w n i zbieracze k a u c z u k u l u b ludzie p r z y b y l i wówczas za n i m i jako handlarze,, właściciele statków przewozowych i t d . , a którzy stanowią coś w rodzaju a r y s t o k r a c j i białej M o n t a n u , warstwę pierwszych pionierów. Poza p r z y c z y n a m i n a t u r y ekonomicznej w skolonizowaniu M o n t a n i i grały w t y m czasie rolę i inne, n a t u r y ideowej — a mianowicie misje. Wzmożenie, a raczej wznowienie i c h działalności o d początku X X w., może częściowo spowodowane p o n o w n y m o d k r y c i e m A m a z o n i i przez caucheros, utorowało drogę w i e l u białym osadnikom i pokryło M o n t a nię siecią ekspozytur k u l t u r y europejskiej. Pierwsza w o j n a światowa przyniosła ogromne wzbogacenie się państw południowoamerykańskich, a co za t y m idzie, wzmocnienie i c h wewnętrzne, wzmogła więc. i c h siłę ekspansywną, zwracającą się teraz głównie w k i e r u n k u własnych nieskolonizowanych terenów. Ostatnia w o j n a z 1939 r . spowodowała dalszy wzrost bogactwa i silniejszą jeszcze organizację państwową w P e r u , które poza i n n y m i odłogiem leżącymi dziedzinami zajęło się z a p o m n i a n y m i dotąd d e p a r t a m e n t a m i puszczań­ s k i m i . Dążąc do i c h gospodarczej eksploatacji postanowiono w o s t a t n i m ćwierćwieczu „ucywilizować" tubylczą ludność, co dałoby w rezultacie wciągnięcie j e j w produktywną gospodarkę państwową. Ważnym wreszcie c z y n n i k i e m sprzyjającym skolonizowaniu M o n t a ­ n i i w o s t a t n i m ćwierćwieczu jest o g r o m n y rozwój t e c h n i k i . W p r o w a ­ dzenie udoskonalonych parowców i statków m o t o r o w y c h przyspieszyło komunikację na wodach i zmniejszyło niepomiernie niebezpieczeństwo podróży. Wprowadzenie samolotów, które łączą ze stolicą najodleglejsze p u n k t y , nie wymagając p r z y t y m większych wkładów poza wycięciem kawałka puszczy pod lotnisko, połączyło ostatecznie Montanię ze z dawna już s k o l o n i z o w a n y m i d e p a r t a m e n t a m i n a d p a c y f i c z n y m i P e r u . Obok wynalazków technicznych wspomnieć m u s i m y o i n n y c h zdoby­ czach dzisiejszej wiedzy, zwłaszcza m e d y c y n y . Wynalezienie szybko i skutecznie działających środków przeciw chorobom t r o p i k a l n y m i wprowadzenie n a wielką skalę szczepień o c h r o n n y c h przeciw żółtej febrze usunęło, a p r z y n a j m n i e j niepomiernie zmniejszyło niebezpie­ czeństwo p r z e b y w a n i a w dżungli. Wszystkie te c z y n n i k i nie t y l k o ułatwiają obecnie życie białemu osadnikowi, ale dają m u poczucie bez­ pieczeństwa i k o n t a k t u z b l i s k i m m u k u l t u r a l n i e zapleczem. �384 PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U C z y n n i k a m i , które w dobie obecnej oddziaływują na I n d i a n M o n ­ tanu, są misje, b i a l i osadnicy i państwo. Postaramy się omówić każdy z n i c h oddzielnie, j a k k o l w i e k w p ł y w i c h sumuje się i uzupełnia. Misje, które t a k doniosłą rolę odegrały w życiu I n d i a n ubiegłych stuleci, dziś nadal przyspieszają proces i c h europeizacji. O i c h wpływie była już m o w a poprzednio. T u t a j chciałabym jednak zwrócić uwagę na inną dziedzinę — na to, w j a k i m k i e r u n k u misjonarze działają na psychikę I n d i a n i j a k i e m a to znaczenie dla dalszych i c h losów. Ryc. 4. K u c h n i a indiańska. ście ułożone ognisko, do pieczenia mięsa Charakterystyczne promieni­ a n a n i m s i a t k a z żelaznego i jarzyn. Obok wielki nóż drutu zwany macheta Fot. A. Kowalska-Lewicka Już przez samo zjawienie się biały człowiek musiał zachwiać od wieków ustaloną równowagę panującą na obszarze M o n t a n u . Zetknię­ cie t y c h d w u światów było t y m bardziej katastrofalne dla t r a d y c y j n e j k u l t u r y indiańskiej, że w samym charakterze m i s j i leżała dążność do przebudowy światopoglądu i u s t r o j u społecznego I n d i a n . Wśród licz­ n y c h z m i a n w p r o w a d z o n y c h przez misje najbardziej może brzemienne w następstwa stało się zniszczenie a u t o r y t e t u miejscowych naczelni ków-czarowników. Jako najlepsi znawcy t r a d y c j i , ludzie doświadczeni i służący radą b y l i o n i stróżami dawnego porządku, w y r o k o w a l i w e wszystkich sprawach związanych z obyczajowością, moralnością i t d . Teraz m u s i e l i ustąpić miejsca białemu m i s j o n a r z o w i , który n i e t y l k o został władcą wszystkich I n d i a n zgromadzonych w osadzie m i s y j n e j , ale także dzięki s w y m znajomościom t e c h n i k europejskich a u t o r y t e t e m �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 385 w sprawach p r a k t y c z n y c h , wreszcie — i to przede w s z y s t k i m — w y ­ rocznią w sprawach r e l i g i i , moralności, a więc w sprawach związanych z układem społecznym. Misjonarz stał się pośrednikiem między n o w y m bogiem a I n d i a n a m i , dyktującym w imię tego boga prawa moralne i społeczne, a wpływy jego obejmowały w s z y s t k i c h t y c h , którzy p r z y ­ jęli chrzest, bez względu n a to, czy żyli w zasięgu jego bezpośredniej fizycznej władzy. A u t o r y t e t misjonarza zaciążył w dziedzinie społecznej głównie n a rodzinie. Zabronione zostało wielożeństwo i rozwody. Liczne obrzędy związane z n a r o d z i n a m i , osiąganiem dojrzałości, małżeństwem i śmiercią zostały zniesione l u b zamienione na chrześcijańskie. Przez zmianę d o ­ tychczasowej s t r u k t u r y społecznej, zniszczenie p i e r w o t n e j r e l i g i i i w y ­ tworzenie się n o w y c h f o r m współżycia, przez zagęszczenie I n d i a n w osadach m i s y j n y c h , co n i e odpowiadało t y p o w i i c h osadnictwa i w z a ­ jemnego współżycia, wreszcie w s k u t e k stosowania przez m i s j o n a r z y n a d m i e r n e j ilości niezrozumiałych d l a I n d i a n zakazów i równie i m obcych nakazów obyczajowa t r a d y c y j n a moralność doznała zupełnego załamania. Najdrastyczniej u w i d a c z n i a się to w stosunku do cudzej własności, w prawdomówności i moralności seksualnej, które u I n d i a n ochrzczonych i u c y w i l i z o w a n y c h pozostawiają w i e l e do życzenia, w prze­ ciwieństwie do społeczeństw indiańskich żyjących t r a d y c y j n i e . Załamanie się dotychczasowego światopoglądu nie jest j e d y n y m r e z u l t a t e m działalności m i s y j n e j . I n d i a n i e żyjący nieraz z pokolenia w pokolenie w obrębie osad m i s y j n y c h , o i l e w ciągu tego czasu nie w y n a r o d o w i l i się, z a t r a c i l i całkowicie samodzielność. M i s j o n a r z brał na siebie wszelkie decyzje. Przede w s z y s t k i m on regulował stosunki z otaczającym światem, z Białymi i I n d i a n a m i , o n decydował o spra­ w a c h k u l t u i rodziny, leczył c h o r y c h , dostarczał wyrobów europejskich, które stały się już teraz niezbędne w gospodarce I n d i a n (np. żelazo). Z chwilą u p a d k u m i s j i I n d i a n i e stawali się zupełnie bezradni. Zacho­ w a l i wprawdzie, n a w e t w niektórych dziedzinach rozwinęli, umiejętno­ ści techniczne, znali n a d a l w a r u n k i b y t o w a n i a w t r o p i k a l n e j puszczy, ale ciążył n a d n i m i lęk przed samodzielnym zetknięciem się z otacza­ jącym światem, przed powzięciem j a k i e j k o l w i e k decyzji, w y t w o r z o n y przez długotrwałe przyzwyczajenie do szukania oparcia i o p i e k i u j e d ­ n o s t k i silniejszej psychicznie. D a w n i w i e l o l e t n i mieszkańcy osad m i ­ s y j n y c h n i e m a l z reguły dostawali się p o d władzę patronów, którzy p r z e j m o w a l i obowiązki opiekunów i pośredników z kulturą europejską, eksploatując w zamian w sposób bezprzykładny swoich klientów. Chcę t u podkreślić, że instytucję patronów, j a k k o l w i e k w y w o d z i się ona z f e u d a l n y c h stosunków panujących w A m e r y c e Południowej od czasów Pizzarra, na terenie M o n t a n i i zgodnie z odczuwaniem j e j 25 — Etnografia Polska, t. X �386 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A przez I n d i a n uważam za konsekwencję działalności m i s y j n e j , za rodzaj k o n t y n u a c j i m i s j i , oczywiście o i l e weźmiemy p o d uwagę j e d y n i e i c h stronę polityczno-gospodarczą. Z p u n k t u widzenia białego osadnictwa na terenie M o n t a n u można traktować m i s j o n a r z y j a k o t y c h , którzy u t o r o w a l i drogę n o w y m k o l o ­ n i z a t o r o m puszczy. O n i p i e r w s i zapuszczali się w odległe, n i e tknięte stopą białego człowieka okolice, odkrywając j e d l a s w y c h współplemieńców. M i s j e stały się później oparciem d l a osadników, którzy pod Ryc. 5. Europejskiego pochodzenia warsztat do wyrobu Stanisław Poborski sznurków Fot. i c h osłoną zakładali swe plantacje. Dziś nadal obserwować można zja­ wisko powstawania wokół osady m i s y j n e j rozrzuconych chacras, któ­ r y c h mieszkańcy są w stałym kontakcie z misją. Misje wreszcie przygo­ towały psychiczny g r u n t dla zjawienia się białego osadnictwa świec­ kiego, wytworzyły wśród I n d i a n , o i l e nie p r z y c h y l n y , t o w każdym razie t o l e r a n c y j n y nastrój d l a przybyszów. Doskonale c h a r a k t e r y z u j e t o najlepszy p o l s k i znawca stosunków peruwiańskich J a n Sztolcman, który na te s p r a w y p a t r z y oczyma białego mieszkańca A m e r y k i Po­ łudniowej. Wedle Sztolcmana I n d i a n i e „białych nienawidzą i wszelkich z n i m i związków unikają. Ojciec gotów jest córkę, a mąż żonę zabić, jeśli się t y l k o dowie, że z Białym stosunek miała. W każdym razie n i e ­ ocenione prace m i s j o n a r z y przygotowały t e r e n do zlania się obu ras, gdyż niewątpliwie I n d i a n i e przez ciągłe współżycie z Białymi p o w o l i się do n i c h przyzwyczajają, a stąd do kompletnego zlania się k r o k już tylko jeden" . 7 7 J . S z t o l c m a n , Peru, t. 2, W a r s z a w a — K r a k ó w 1912, s. 253. �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 387 W ostatnich latach rola m i s j i znacznie się zmieniła, bo też zmieniła się sytuacja w M o n t a n u . Dziś, j a k k o l w i e k w dużej mierze przyczyniają się do w y n a r o d o w i e n i a I n d i a n przez chęć nadmiernego i niewłaściwego ich c y w i l i z o w a n i a , przecież posiadają znacznie większą znajomość k u l ­ t u r y I n d i a n i i c h potrzeb, i wobec powszechnego w y z y s k u patronów stanowią pewne oparcie i ochronę dla ludności t u b y l c z e j . W p ł y w świeckich białych osadników na I n d i a n M o n t a n u odnieść można do ostatnich 100 l a t , a większe jego natężenie do czasu, g d y po załamaniu się gorączki k a u c z u k u zastępy pozbawionych zarobku daw­ n y c h caucheros zaczęły szukać i n n y c h sposobów urządzenia sobie ży­ cia w puszczy. Reprezentowali oni d w a odrębne t y p y — ubogich, m n i e j przedsiębiorczych d r o b n y c h plantatorów, żyjących głównie ze swej plantacji, którą u p r a w i a l i własnymi rękami, czyli t z w . chacreros, oraz element bardziej przedsiębiorczy, plantatorów na wielką skalę, t r u d ­ niących się ponadto handlem, którzy potrzebowali dla u p r a w y swych rozległych terenów w i e l u rąk roboczych. Chacreros żyją bardzo p r y m i ­ t y w n i e . C h a t y i c h t y m t y l k o różnią się o d indiańskich, że mają ściany z bambusu i czasem podniesioną ponad poziom g r u n t u podłogę. Ludzie ci trzebią puszczę systemem indiańskim, uprawiają te same co t u b y l c y rośliny, podobnie j a k o n i polują i łowią r y b y , z t y m jednak że przy p o l o w a n i u używają wyłącznie b r o n i palnej, a p r z y połowie r y b obok wędki posługują się zarzutnią nie znaną I n d i a n o m , nie używają nato­ miast łuku i oszczepu. T y m , co najbardziej wyróżnia i c h w zakresie k u l t u r y m a t e r i a l n e j , jest strój i c h kobiet. Za to w dziedzinie obyczajo­ wości, t r a d y c j i i t p . różnią się krańcowo od I n d i a n , bliscy są natomiast k u l t u r z e kreolskiéj sierry i wybrzeża. Chociaż chacreros często znają język I n d i a n , korzystają z i c h pomocy przy budowie d o m u i oczyszcza­ n i u p l a n t a c j i , czasem nawet mieszkają w bezpośrednim sąsiedztwie chat indiańskich, słowem mają dużo okazji do w z a j e m n y c h zetknięć, n i g d y nie dochodzi między n i m i do większej zażyłości. Żyją obok siebie ży­ ciem odrębnym, nie wykazując zbytniego zainteresowania dla k u l t u r y drugiej g r u p y . Obie strony żywią p e w i e n rodzaj pogardy dla siebie. B i a l i wszystko^co indiańskie uważają za barbarzyńskie, Indianie nato­ miast z odcieniem wyższości wyrażają się o o w y c h blancos, którzy pod względem znajomości puszczańskiego życia stoją od n i c h niżej. B i a l i b o w i e m nie są t a k d o b r y m i r y b a k a m i , łowcami, b u d o w n i c z y m i , i c h k o b i e t y nie umieją tkać, robić garnków, w w i e l u też w y p a d k a c h muszą korzystać z pomocy I n d i a n ; w k o r z y s t a n i u zaś z dobrodziejstw c y w i l i ­ zacji są n i e m a l w równej mierze co I n d i a n i e zależni od plantatorów-patronów, u których za drogie pieniądze kupują w y r o b y przemysłowe. Od chacreros I n d i a n i e przejęli nieliczne t y l k o elementy kulturowe, �388 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A i to raczej drugorzędne, j a k n p . pewne z m ia ny w b u d o w i e domostw, siatki z d r u t u do pieczenia żywności na o g n i u , dzięki n i m zaznajomili się bliżej z żelaznymi narzędziami, n a u c z y l i się robić sznury p r z y uży­ c i u kołowrotu. N i e można zresztą tego generalizować, gdyż różne szczepy w różnym s t o p n i u wzbogaciły stąd swój i n w e n t a r z k u l t u r o w y . R y c . 6. I n d i a n k a S h i p i b o w b l u z c e z f a b r y c z n e g o Fot. Stanisław perkalu Poborski Zupełnie i n n y t y p przedstawiają przedsiębiorczy B i a l i , wywodzący się w dużym stosunkowo procencie nie z kreolów, lecz Europejczyków przybyłych t a m w p i e r w s z y m pokoleniu. Ludzie c i dochodzą n a terenie M o n t a n u do w i e l k i c h nieraz f o r t u n , a powodzenie zawdzięczają b y s t r o ­ ści i ruchliwości ( w przeciwieństwie do m n i e j na ogół przedsiębiorczych k r e o l i ) oraz szybkiej o r i e n t a c j i w w a r u n k a c h miejscowych połączonej z bezwzględnością wobec I n d i a n . Najczęściej mają o n i w i e l k i e plantacje i równocześnie uprawiają handel. I c h duże gospodarstwa wymagają w i e l u rąk do pracy i dlatego muszą starać się o pomoc ludności t u b y l ­ czej. Zazwyczaj stosunki wzajemne rozpoczynają się odętego, że Biały zaopatruje I n d i a n w e wszystkie potrzebne i m p r z e d m i o t y , j a k machety, siekiery, u b r a n i a , b a r w n e perkale, k o r a l i k i i t p . Rzecz prosta, że c i ostatni n i e mają środków na zapłacenie tego wszystkiego. Zmuszeni są więc, w f o r m i e zapłaty, odpracować pewien okres na p l a n t a c j i Białego. Z chwilą, g d y już udało się uzyskać tą drogą robotników, kwestią s p r y t u pracodawcy jest zatrzymać i c h j a k najdłużej. I n d i a n i e zupełnie nie orientują się w wartości n a b y w a n y c h przedmiotów, a t y m bardziej nie umieją j e j przeliczyć na d n i robocze i n i g d y nie wiedzą, i l e czasu �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 389 mają pracować d l a wypłacenia długu. G d y p o b y t I n d i a n i n a na p l a n t a c j i t r w a już zbyt długo i zachodzi możliwość jego ucieczki, p a t r o n , bo t a k nazywa się jego biały „opiekun", w m a w i a m u jakiś n o w y przedmiot i w t e n sposób z a t r z y m u j e na następne tygodnie i miesiące n i e w o l i . T a m nawet, gdzie wypłata o d b y w a się w pieniądzach, j e d y n y m sposo­ b e m i c h w y d a n i a jest zakup towarów u patrona po cenach przez niego p o d y k t o w a n y c h . P o l i t y k a patronów idzie w k i e r u n k u stworzenia j a k największej ilości n o w y c h potrzeb, przyzwyczajenia miejscowej l u d ­ ności do użycia europejskich wyrobów f a b r y c z n y c h w miejsce w y t w o ­ rów p r o d u k c j i własnej. I m I n d i a n i n potrzebuje i c h więcej, t y m silniej jest uzależniony od tego, który m u i c h dostarcza. Najniebezpieczniej­ szym z importów jest a l k o h o l . Rozpijanie I n d i a n , którzy bardzo szybko stają się nałogowcami, to najpewniejszy sposób u t r z y m a n i a i c h w za­ leżności o d Białego. M i m o t y c h w s z y s t k i c h wypróbowanych sposobów n a d p l a n t a c j a m i w i s i zawsze groźba ucieczki robotników. I t e j ewentualności potrafiła j e d n a k zaradzić europejska pomysłowość. I n d i a n i e na ogół znają t y l k o dorzecze r z e k i , n a d którą mieszkają. D a l e j nie zapuszczają się z obawy przed w r o g i m i szczepami. P a t r o n stara się więc zakładać plantacje w d w u bardzo odległych p u n k t a c h , n a d d w u nie łączącymi się rzeka­ m i — n p . n a d Ukajali i M a d r e de Dios. I n d i a n z dorzecza U k a j a l i t r a n s p o r t u j e się wówczas za pomocą motorowego s t a t k u patrona n a d M a d r e de D i o s i o d w r o t n i e , zapobiegając w t e n sposób ucieczce. Często tacy ludzie już n i g d y n i e wracają do s w y c h siedzib. Każdy zamożny Biały stara się rozciągnąć w p ł y w na j a k największą ilość I n d i a n . Jako i c h p a t r o n m a wyłączne p r a w o prowadzenia z n i m i h a n d l u i eksploatowania i c h przede w s z y s t k i m jako siły roboczej. W za­ m i a n za pobieranie produktów puszczy, wytworów i c h rzemiosł, d r o b i u , wreszcie r o b o t n i k a p a t r o n dostarcza I n d i a n o m produktów f a b r y c z n y c h i roztacza n a d n i m i opiekę. Polega ona na obronie przed gwałtem, r e ­ k w i z y c j a m i i p o r y w a n i e m dziewcząt przez i n n y c h Białych, którzy w i ­ dząc, że dana g r u p a m a już swego patrona, wolą nie wchodzić z n i m w k o n f l i k t i nie atakują jego I n d i a n . To właśnie poczucie pewnego bez­ pieczeństwa, j a k i e daje f a k t należenia do grona klientów białego pa­ trona, który stał się pośrednikiem między I n d i a n a m i a całym światem k r e o l s k i m , sprawia, że i n s t y t u c j a patronów m a jednak pewną p o p u l a r ­ ność wśród I n d i a n . Zdają sobie o n i sprawę, że p a t r o n nie będzie eks­ ploatował i c h aż do u t r a t y podstaw egzystencji, bo wówczas straciłby siłę roboczą, podczas g d y p r z y g o d n i b i a l i rabusie nie mają żadnych skrupułów. Wyglądać może t o na absurd, ale istotnie p a t r o n m i m o całego w y z y s k u i aktów gwałtu, j a k i c h sam się dopuszcza, jest jedno- �ANNA 390 К OW A L S K A - L E WICK A cześnie j e d y n y m opiekunem swoich I n d i a n , i c h obrońcą przed w i e m i równie dla n i c h bezwzględnym p r a w e m . bezpra­ 8 R y c . 7. I n d i a n i n S h i p i b o w n a s z y j n i k u z b a r w n y c h koralików i s r e b r n y c h t a r c z e k . N a głowie zawiązaną n i a chustkę fabryczną do n o s a Fot. Borys Malkin D l a t r a d y c y j n e j k u l t u r y i n s t y t u c j a patronów jest m n i e j groźna od m i s j i , gdyż j a k k o l w i e k doprowadziła do przyjęcia w i e l u elementów I n s t y t u c j i patronów p r ó ż n o b y szukać w k o d e k s i e p r a w n y m P e r u . S t o s u n e k między p a t r o n e m a k l i e n t e m z p u n k t u w i d z e n i a p r a w a może być t r a k t o w a n y j a k o s t o s u n e k : p r a c o d a w c a — p r a c o w n i k l u b w i e r z y c i e l — dłużnik. N i e m n i e j sto­ s u n k i te są dokładnie kreślone p r z e z p r a w o z w y c z a j o w e i r e s p e k t o w a n e p r z e z p r z e d s t a w i c i e l i władzy państwowej w M o n t a n u . P r a w o z w y c z a j o w e n o r m u j e r ó w ­ nież s t o s u n k i pomiędzy białymi o s a d n i k a m i , zabraniając m . i n . o d b i e r a n i a sobie klientów czy p r z e p r o w a d z a n i a r e k w i z y c j i wśród I n d i a n należących do kogoś i n ­ nego. N i e j e d e n r a z k r w a w o kończyły się p o r a c h u n k i między Białymi, którzy c h c i e l i „ukraść" sobie n a w z a j e m I n d i a n . 8 �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN. M O N T A N U 391 P E R U 80- 75» 70 �392 A N N A K O W A L S K A - L E W I C K A europejskiej k u l t u r y m a t e r i a l n e j , p r a w i e nie interesuje się kulturą spo­ łeczną i duchową i n i e stara się na nią zadziałać. M i m o współżycia I n d i a n z białymi chocreros i m i m o ucisku p a t r o ­ nów istniała pewnego rodzaju równowaga na terenie M o n t a n u , a proces a k u l t u r a c j i postępował stale, ale wolno. Poziom b o w i e m życia nawet patronów, m i m o i c h pokaźnych nieraz f o r t u n , n i e różnił się wiele o d poziomu życia I n d i a n . Rozwój i c h bogactw szedł w k i e r u n k u pomno­ żenia ilości p l a n t a c j i , k u p n a stateczku motorowego i powiększenia k o n ­ ta w b a n k u , ale n i e podniesienia stopy życiowej i wprowadzenia no­ w y c h m e t o d gospodarowania. B r a k też było na terenie M o n t a n i i większych osiedli, z wyjątkiem stolicy d e p a r t a m e n t u Iquitos, gdyż t y p gospodarki opartej na u p r a w i e ziemi, a posługującej się h a n d l e m j e d y ­ nie j a k o środkiem pomocniczym, wymagał osadnictwa rozrzuconego. % D o tego rozwijającego się dotąd niejako n a t u r a l n i e procesu w y p i e ­ r a n i a i w y n a r o d a w i a n i a I n d i a n dołączyła się w ostatnich 25 latach i n ­ gerencja władz państwowych, co wywołało zasadniczą zmianę w sto­ sunkach panujących na terenie M o n t a n i i . N a c z e l n y m zadaniem pań­ stwa stało się teraz gospodarcze j e j związanie z resztą k r a j u . Dotąd M o n t a n i a posiadała bodajże silniejszy k o n t a k t z Brazylią niż z m a c i e r z y s t y m k r a j e m , od którego odcięta była barierą Andów. D o ­ s t a w y handlowe, t a k wyrobów f a b r y c z n y c h przychodzących do M o n t a n i i , j a k i bogactw puszczy odchodzących stamtąd, musiały odbywać długą drogę od A t l a n t y k u poprzez całą Amazonkę do I q u i t o s , ważnego cent r u m handlowego leżącego na terenie P e r u , ale b l i s k o g r a n i c y b r a z y ­ l i j s k i e j , n i e m a l u z l e w u Maroñon i U k a j a l i . O d I q u i t o s handlarze wę­ d r o w a l i dopiero w górę t y c h rzek i i c h dopływów, dzięki czemu wyższe partie M o n t a n i i , bliższe już Andów, znalazły się niejako na p e r y f e r i a c h . Rządowi peruwiańskiemu zależało j e d n a k na połączeniu stolicy pań­ stwa L i m y , leżącej n a d P a c y f i k i e m , i j e j p o r t u Callao z górnym b i e ­ giem U k a j a l i , aby w t e n sposób uniezależnić p o d względem h a n d l o w y m Montanię o d B r a z y l i i . Zbudowano więc już po I I w o j n i e światowej szosę łączącą Limę z Pucallpą, osadą leżącą nad samą U k a j a l i . Połą­ czenie U k a j a l i z wybrzeżem P a c y f i k u zmieniło zupełnie dotychczaso­ w y k i e r u n e k dróg h a n d l o w y c h . Teraz już nie I q u i t o s , ale Pucallpą stała się najżywotniejszym, choć dopiero w początkach swego r o z w o j u , p u n k t e m h a n d l o w y m . T o w a r y nie wędrują już o d A m a z o n k i w górę U k a j a l i , ale spływają w dół tej r z e k i k u Amazonce. Powstanie tego r o ­ dzaju ośrodka j a k Pucallpą m a kolosalne znaczenie d l a całej M o n t a n i i peruwiańskiej, a szczególnie korzystne jest d l a białych mieszkańców t y c h terenów. Istniejące t a m przedstawicielstwa władz, wojsko i policja, szpital, szkoła, poczta, duża m i s j a k a t o l i c k a i misje protestanckie, r e g u ­ l a r n a k o m u n i k a c j a samolotowa z Limą i możliwość przedostania się �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 393 autem na drugą stronę Andów stworzyły dla n i c h potężne zaplecze. Świadomość siły podnieciła przedsiębiorczość i agresywność Białych. Państwo rozpoczęło także bardziej intensywną działalność c y w i l i zatorską wśród t u b y l c z e j ludności wyrażającą się w zakładaniu hisz­ pańskich szkół dla I n d i a n oraz postanowiło zrównać i c h w obowiązkach z o b y w a t e l a m i reszty k r a j u wprowadzając przymusową służbę wojsko­ wą. W p ł y w szkoły i wojska na kulturę tradycyjną I n d i a n może stać się bardzo groźny w s k u t k a c h . Szkoły są na ogół misyjne, choć zdarzają się i świeckie, u t r z y m y w a n e przez państwo. Główny i c h cel to naucza­ nie a l fa b e t u i języka hiszpańskiego, który zastąpił teraz, n a w e t w szko­ łach m i s y j n y c h , język quechua. Chodzi wyraźnie o zbliżenie I n d i a n do k u l t u r y białego człowieka, o możliwość porozumienia się z n i m i i o d ­ działywania na n i c h za pomocą l i t e r a t u r y . Wedle wszelkiego p r a w d o ­ podobieństwa ostatecznym ciosem d l a k u l t u r y t u b y l c z e j będzie służba wojskowa, o ile — m i m o znanej niekonsekwencji — władze zdołają wprowadzić ją w życie na większą skalę. N i e l i c z n i młodzi I n d i a n i e , którzy w drodze p r z y m u s o w e j b r a n k i , a raczej łapanki, dostali się do wojska, wracają już zupełnie w y n a r o d o w i e n i . Prócz znajomości języka i zwyczajów Białych wynieśli o n i lekceważące nastawienie do wszyst­ kiego, co indiańskie, i skłonność niewolniczego naśladowania wszystkiego, co kreolskie. Wpuszczenie do wnętrza indiańskiego o r g a n i z m u szczepo­ wego czy rodzinnego t a k i c h wrogów t r a d y c j i jest bodaj najgroźniej­ szym z dotychczas o m a w i a n y c h czynników niszczących kulturę tubylczą. Istnieją różne źródła tego rodzaju zarządzeń. Na pierwszy p l a n w y ­ suwa się t u m o m e n t gospodarczy. Montanię zamieszkują głównie I n d i a ­ nie, którzy są n i e m a l samowystarczalni, a więc nie można brać i c h w rachubę jako konsumentów fabrycznej p r o d u k c j i . Równocześnie nie są o n i p r o d u k t y w n i , bo z chwilą, g d y niczego n i e potrzebują od Białych, nie ma ceny, za którą można b y i c h nakłonić do pracy najemnej. To co dotąd na małą skalę r o b i l i patronowie, c z y l i europeizowanie I n d i a n w sensie stwarzania i m n o w y c h potrzeb, b y można urobić z n i c h p o w o l ­ ne narzędzia pracy, dziś n a większą skalę stosuje państwo. Rozporządza ono jednak skuteczniejszymi środkami i stosuje bardziej dalekowzrocz­ ne metody. Rząd zdaje sobie sprawę, że najbardziej celową akcją jest zeuropeizowanie i c h światopoglądu, co w konsekwencji doprowadzi do zatracenia t r a d y c j i we wszystkich dziedzinach k u l t u r y . Poza c z y n n i k a m i gospodarczymi grają rolę jeszcze inne, związane z ogólnoindiańskim p r o b l e m e m na terenie P e r u . W o p i n i i Peruwiańczyków Indianie są czymś n i e w y g o d n y m , a wobec zagranicy wręcz w s t y d l i w y m . W statystykach podaje się na ogół zmniejszoną i c h liczbę l u b całkiem przemilcza i c h istnienie. P r z y w i e l k i m zamiłowaniu do indiańskiej archeologicznej przeszłości k r a j u , która b y w a nawet glo- �394 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A r y f i k o w a n a , nie ma najmniejszego zainteresowania dla współcześnie żyjących spadkobierców t y c h półmitycznych m i n i o n y c h czasów. P o l i ­ tykę w y n a r a d a w i a n i a prowadzi się w równym stopniu wśród I n d i a n górskich, j a k i leśnych. Zrównanie wszystkich o b y w a t e l i pod wzglę­ dem językowym i k u l t u r o w y m — oto idea przewodnia władz p e r u ­ wiańskich, które nie chcą dopuścić, aby w przyszłości, k i e d y I n d i a n i e na t y l e wyemancypują się,, że będą m o g l i upomnieć się o swoje prawa, powstał na terenie P e r u p r o b l e m mniejszości n a r o d o w y c h . Nie zawsze j e d n a k p o b u d k i działania pozbawione są n u t y a l t r u istycznej i poczucia interesu I n d i a n . Wśród t y c h , którzy prowadzą akcję hiszpanizowania tubylczej ludności, spotkać można j e d n o s t k i szczerze I n d i a n o m życzliwe. D o t a k i c h należą n i e l i c z n i mieszkańcy M o n t a n u , którzy przez wiele l a t p r z e b y w a l i wśród I n d i a n , poznali i c h wartość i p o t r a f i l i ją ocenić. Trzeba jednak pamiętać, że i u t y c h Białych, m i m o szacunku d l a I n d i a n i n a jako człowieka, n i e spotyka się szacunku i zro­ zumienia d l a jego k u l t u r y . I m większa s y m p a t i a dla I n d i a n i n a , t y m gorętsza chęć k u l t u r a l n e g o „podniesienia" go. W r o g o w i e I n d i a n chcą z n i c h zrobić swych zeuropeizowanych niewolników, i c h przyjaciele swych zeuropeizowanych b r a c i . Wszystkie te c z y n n i k i działają w j e d n y m k i e r u n k u — zniszczenia rodzimej k u l t u r y I n d i a n . T r u d n o podać jakiś, choćby przybliżony sche­ m a t przemian zachodzących w k u l t u r z e indiańskiej pod wpływem zetknięć z cywilizacją europejską. K i e r u n e k t y c h p r z e m i a n zależy od tego, z jaką grupą Białych stykają się I n d i a n i e . Jeśli i c h p i e r w s z y m zetknięciem będzie k o n t a k t z misją, wpływom e u r o p e j s k i m ulegnie zwłaszcza s t r u k t u r a społeczna danej g r u p y , i c h wyobrażenia r e l i g i j n e i obyczajowość. Natomiast jeśli dostaną się p o d wpływ patrona, przejmą głównie szereg g o t o w y c h f a b r y c z n y c h wyrobów i nauczą się pić wódkę. W o b u w y p a d k a c h przejmą ubiór białych osadników. N a ogół jednak wpływ świeckich i d u c h o w n y c h przedstawicieli k u l t u r y europejskiej działa jednocześnie i nie zawsze proces przejmowania obcych elemen­ tów k u l t u r o w y c h jest t a k i prosty. W p ł y w y te w w i e l u w y p a d k a c h mają starą, co n a j m n i e j kilkudziesięcioletnią, jeśli nie starszą, tradycję. Ogólnie rzecz biorąc, do najstarszych europejskich elementów k u l ­ t u r y m a t e r i a l n e j , j a k i e s p o t y k a m y u I n d i a n M o n t a n u , należy pewna ilość roślin u p r a w n y c h , dalej idą narzędzia żelazne i znajomość obróbki żelaza. Z w p r o w a d z e n i e m i c h uległy przeobrażeniu niektóre miejscowe t e c h n i k i , zwłaszcza obróbka drewna. Trzecia domena, gdzie bardzo w i ­ doczny jest w p ł y w k u l t u r y europejskiej, to ubiór I n d i a n . Większość szczepów, które mają częste k o n t a k t y z Białymi, przejęło strój e u r o ­ pejski. U mężczyzn są t o zazwyczaj drelichowe u b r a n i a robocze. K o ­ b i e t y żyjące w większej izolacji rzadziej ubierają się po europejsku. �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN MONTANII 395 W t a k i m w y p a d k u nie kupują, j a k mężczyźni, g o t o w y c h ubrań, ale same szyją je, czasem nawet z t k a n i n w y p r o d u k o w a n y c h przez siebie. Podczas g d y mężczyźni u b r a n i są zgodnie z współczesną modą kreolską, w ubiorach kobiet w i d z i m y dalekie echo m o d y europejskiej, j a k a pano­ wała w czasach, g d y dany szczep przyjął zwyczaj noszenia odzieży. Ogromnie rozpowszechnione wśród I n d i a n są również ozdoby: branso­ lety, n a s z y j n i k i , diademy i t d . w y r a b i a n e z małych k o l o r o w y c h pacior­ ków szklanych. Na t y m wyczerpalibyśmy z grubsza w y k a z t y c h elementów k u l ­ t u r y europejskiej, które Indianie włączyli w swą tradycyjną kulturę, nie burząc j e j zasadniczej s t r u k t u r y . Podczas g d y w zakresie k u l t u r y m a t e r i a l n e j , w pierwszej p r z y n a j ­ m n i e j fazie a k u l t u r a c j i , k u l t u r a rodzima uległa p e w n e m u wzbogaceniu, t o w zakresie u s t r o j u społecznego, obyczajowości, mitów i wierzeń wpływy europejskie zadziałały wyraźnie d e s t r u k c y j n i e . Przede wszyst­ k i m pod wpływem m i s j i I n d i a n i e zaczęli ukrywać się, a później zanie­ chali obyczajów i obrzędów r o d z i n n y c h . Przeobrażeniu uległa t r a d y ­ cyjna rodzina i powiązany z nią system gospodarczy. W ślad za t y m poszło załamanie się n o r m m o r a l n y c h . Najbardziej istotna w tempie i k i e r u n k u p r z e m i a n k u l t u r o w y c h okazała się psychiczna postawa samego I n d i a n i n a , jego reakcja na ota­ czający go coraz ciaśniej krąg europejskiej k u l t u r y . W pierwszej fazie t a k i c h kontaktów, zwłaszcza jeśU nie są one połączone z bezpośrednim w y z y s k i e m czy agresją, I n d i a n i e traktują Białych j a k o równych sobie obcoplemieńców. N i e czują się o d n i c h zależni, bo sami potrafią w y ­ produkować wszystko, czego i m potrzeba. I n d i a n i n w t e j fazie czuje się s i l n y , w i e , że lepiej od Białego dostosowany jest do życia w puszczy, lepiej zna k r a j , lepiej r a d z i sobie z nawigacją rzeczną, na łowach, z budową domu. I m jednak bliższe i częstsze k o n t a k t y , t y m I n d i a n i n jaśniej zdaje sobie sprawę z potęgi t e j pozornie nieporadnej istoty, jaką jest Biały. Za białym osadnikiem stoi wyższa technika wyrażająca się w b r o n i palnej i szybkich statkach m o t o r o w y c h , a przede w s z y s t k i m jego bezwzględność i brutalność, która znajduje oparcie w n i e u c h w y t ­ nej dla I n d i a n i n a , ale potężnej sile, jaką jest państwo z w s z y s t k i m i jego i n s t y t u c j a m i — administracją, policją, w o j s k i e m . U I n d i a n już o m o t a n y c h n i e w i d z i a l n y m i nićmi p r z y m u s u stosowanego przez białego patrona rodzi się lęk przed obcą, nie zrozumiałą dla niego cywilizacją. I m mocniej zaciska się wokół danej g r u p y I n d i a n krąg k r e o l s k i e j prze­ mocy, t y m bardziej wzrasta poczucie własnej bezsilności. Świadomość, że i c h k u l t u r a jest słabsza, że nie może dać i m żadnego oparcia — przeciwnie, że to właśnie ona jest źródłem wszystkich niepowodzeń, przeradza się w k o m p l e k s niższości, w apatię i bierność. W t e j sytuacji �396 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A są t y l k o d w a rozwiązania — albo trwać w stanie półniewolnictwa, bez nadziei j a k i e j k o l w i e k p o p r a w y b y t u , albo zapomnieć o s w y m indiań­ s k i m pochodzeniu i połączyć się z grupą silniejszych, skoro nie można znieść życia w g r u p i e słabszych. I n n y m i słowy stać się j a k i n n i kreole, przemienić się w jednego z chacreros, przyjąć język i obyczaj z w y ­ cięzców. Nie zawsze jest t o możliwe, bo skoro I n d i a n i n raz popadł w niewolę u patrona, t e n już nie dopuści do jego usamodzielnienia. J e d y n y m r a t u n k i e m staje się ucieczka, i t o ucieczka w odległe strony, bo za p a t r o n e m stoi prawo, które będzie ścigać „dłużnika" (a każdy r o b o t n i k jest w i e c z n y m dłużnikiem swego patrona). N i e m n i e j młodym, przedsiębiorczym i t y m , którzy dobrze poznali język hiszpański, t a k i e w y z w o l e n i e udaje się czasem. Znaczy ono jednak zupełne w y n a r o d o ­ wienie. D l a pełniejszego zrozumienia procesu a s y m i l a c j i należy nadmienić, że w P e r u blanco, c z y l i biały, nie oznacza b y n a j m n i e j człowieka euro­ pejskiego pochodzenia o białym kolorze skóry. Ludność P e r u jest t a k silnie wymieszana, t y l e wpłynęło t a m k r w i indiańskiej, zwłaszcza w p i e r w s z y c h w i e k a c h po konkwiście, k i e d y t o n i e m a l zupełnie n i e było białych kobiet, a Hiszpanie powszechnie żenili się z I n d i a n k a m i , że pod pojęciem „białości" k r y j e się raczej przynależność językowa i k u l ­ t u r o w a niż rasowa. Dzięki t e m u w P e r u nie m a a n i uprzedzeń rasowych, ani t y m bardziej pogardy rasowej. Ta pogarda, którą spotyka się w sto­ s u n k u do I n d i a n , odnosi się do i c h k u l t u r y , a nie rasy. Przejście więc z g r u p y I n d i a n do g r u p y Białych jest stosunkowo łatwe, w y m a g a t y l k o przejęcia języka, zewnętrznych cech k u l t u r o w y c h i z m i a n y poczucia przynależności narodowej. Uzyskanie jeszcze pewnej f o r t u n y działa ostatecznie „wybielająco". Obraz, j a k i t u nakreśliłam, jest może pesymistyczny, ale p r a w d z i w y . Z każdym r o k i e m M o n t a n i a , j a k i i n n e p a r t i e t r o p i k a l n e A m e r y k i Po­ łudniowej, coraz bardziej europeizuje się, coraz t r u d n i e j znaleźć t a m I n d i a n , którzy jeszcze n i e u l e g l i d e s t r u k c y j n e m u wpływowi k u l t u r y europejskiej. Całkowity zanik k u l t u r indiańskich zdaje się być w M o n ­ tanu nieuchronny i bliski. �