https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/adafb881e48b1062c6b8715abfe4337e.pdf 97a3cf8a0c3e72dd33418838185d8417 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:586 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:536 Title A name given to the resource Społeczne funkcje Koranu / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.422-444 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mrozek, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA MROZEK SPOŁECZNE F U N K C J E KORANU I s l a m , który zrodził się na obszarze Hidżazu w V I I w . n.e., był w okresie swego powstania i r o z w o j u r u c h e m niewątpliwie postępo­ w y m . Główne znaczenie r e l i g i i i s l a m u polegało na t y m , że stworzyła ona podstawę dla polityczno-socjalnej jedności Arabów. Twórca t e j r e ­ l i g i i , M a h o m e t (571—632), wyrównał przeciwności między ludnością osiadłą a k o c z o w n i k a m i , nadał wspólny sens i c h dążeniom, w y e l i m i n o ­ wał spór o odrębnych przodków. Zburzył on także a u t o r y t a t y w n y p u n k t widzenia beduinów określając go j a k o pogański, co oznaczało, że był o n w r o g i w stosunku do p r a w formułowanych w Koranie i przestarzały w obliczu nowej r e l i g i i . Konkretność nowej wspólnoty opartej na r e l i g i i stała się bazą nowego społeczeństwa, a później pań­ stwa. Rozdrobnienie istniejące w przeszłości zostało przezwyciężone przez integrację, a na czele nowej g m i n y stanął p r o r o k j a k o widoczne c e n t r u m skupienia socjalnego. To ostatnie wyrosło wkrótce na samo­ dzielny organizm p o l i t y c z n y , przejawiający dążność do wchłonięcia wąskiej jedności szczepowej, na rzecz szerszej wspólnoty r e l i g i j n o - p o l i tycznej. 1 2 Eliminując odrębności plemienne na rzecz wspólnoty r e l i g i j n e j i s l a m 1 Paradoksalność s y t u a c j i osiadłej ludności a r a b s k i e j p r z e d wystąpieniem Ma­ h o m e t a polegała n a t y m , że górując n a d B e d u i n a m i pod wzlgędem p o z i o m u życia pozostawała o n a pod s i l n y m w p ł y w e m k u l t u r y Beduinów, zarówno w sferze pojęć ideałów i cnót człowieka, j a k i w o d n i e s i e n i u do a s p i r a c j i i n t e l e k t u a l n y c h i a r t y ­ stycznych. Mahomet, wiernych, niweluje wprowadzając w pewnym jednolite normy s e n s i e autorytet postępowania koczowników, w dla wszystkich pewnym sensie j e d n a k , ponieważ c z e r p i e dość obficie z w z o r ó w beduińskich dodając do n i c h t y l k o obudowę religijną. 2 Koran: święta księga i s l a m u . Słowo „ K o r a n " pochodzi od s y r y j s k i e g o i o z n a c z a lekcję, a w z n a c z e n i u c z a s o w n i k o w y m w s z e c h n i e a k c e p t o w a n a p r z e z muzułmanów w e r s j a Koranu Mahometa w 652 r. i o b e j m u j e qerjana czytanie. Jednolita, zbiorcza i po­ powstała już po śmierci 114 s u r , t j . rozdziałów, w układzie od najdłuższego do najkrótszego, z których każda d z i e l i się j e s z c z e n a w e r s e t y , t j . l i n i j k i . �SPOŁECZNA F U N K C J A 423 K O R A N U miał szersze możliwości jednoczenia l u d z i , a t y m s a m y m był poten­ cjalnie potężniejszy, silniejszy o d panującego dotąd systemu klanowego. Wreszcie Koran napisany w języku a r a b s k i m , stając się z biegiem czasu podstawą p r a w o d a w s t w a i wzorcem n o r m postępowania w e w s z y s t k i c h dziedzinach życia w i e r n y c h , był księgą cementującą jedność wszystkich Arabów, bazą państwa arabskiego okresu średniowiecznego. Jednolite przepisy r e l i g i j n e ustawiają wyznawców nowej w i a r y na równej pozycji w obliczu boga. Jak to chętnie podkreślają apologeci islamu, jedyną różnicą w i e r n y c h w obliczu boga jest stopień i c h po­ bożności. Podkreśla t o rzeczywiście orzeczenie Mahometa zamieszczone we wcześniejszej surze (rozdziale) Koranu: „Najszlachetniejszym w oczach boga jest t e n , k t o [góruje] w pobożności" . A l e równość w i e r ­ n y c h w obliczu boga nie m a nic wspólnego z równością socjalną. W istocie b o w i e m równość współwyznawców postulowana przez Koran b y n a j m n i e j nie wyrównuje nierówności socjalnej w społeczeństwie wiernych. We wczesnym okresie swej p r o f e t y c k i e j działalności Mahomet zwraca się do wszystkich współziomków ze s w y m posłannictwem r e l i ­ g i j n y m . Wczesne s u r y Koranu są pełne p o k o r y i obaw, a głównym ce­ l e m Mahometa było pozyskanie sobie j a k największej lic z b y z w o l e n n i ­ ków, których ranga społeczna nie odgrywała większej r o l i ; każdy n o w y wyznawca głoszonej przez niego w i a r y był n a b y t k i e m c e n n y m , M a h o ­ m e t o w i b o w i e m brakowało wówczas nawet niezbędnej ilości l u d z i , mogących zapewnić m u osobiste bezpieczeństwo w obliczu niechęci i gróźb Qurajszytów . W t y m okresie powstają nawet wersety odzwier­ ciedlające co n a j m n i e j niechętny stosunek Mahometa do rządzącej w a r s t w y M e k k i : „Bezbożni w d u m i e swej oskarżać będą o fałsz świętą naukę. B r a m y nieba zamknięte będą przed n i m i i prędzej wielbłąd przejdzie przez ucho igielne, n i m o n i do nieba dopuszczeni b ę d ą " . Podobną wymowę m a i n n y werset: „[Wśród potępionych] zawołają towarzysze na bogaczy, poznawszy i c h po m i n a c h : na cóż w a m się p r z y ­ dały wasze bogactwa, które gromadziliście i wasza p y c h a ? " . N i e m a jednak w Koranie — nawet w e wczesnych surach — potępienia boga3 4 5 6 Koran, XLIX, 13. W s z y s t k i e o z n a c z e n i a c y t o w a n y c h fragmentów Koranu (w których c y f r y r z y m s k i e oznaczają odpowiednią surą, a a r a b s k i e w e r s e t s u r y ) , pochodzą z a r a b s k i e j w e r s j i tej księgi, w y d . K a i r 1367 r. Hidżry (1947/1948 r. n.e.). 3 Q u r a j s z y c i , w a r s t w a panująca w M e k c e , n a której t e r e n i e żył i działał M a h o m e t , odnosząca się ze zrozumiałą niechęcią do i d e i głoszonych p r z e z M a h o ­ m e t a , w obawie, iż te ostatnie mogą podważyć i c h ustaloną już, przodującą n a t e r e n i e Hidżazu pozycję. 4 5 Koran, V I I , 40. 6 Koran, V I I , 48. �424 A N N A M R O Z E K czy dla samego bogactwa i t y m różni się Mahomet od i n n y c h r e f o r m a ­ torów r e l i g i j n y c h . W Koranie, czy też w ogóle w islamie, b r a k jest ha­ seł nawołujących do ascetyzmu czy świadomego wyrzeczenia się bo­ gactw, w celu zbliżenia się do boga. Posiadanie bogactw nie jest prze­ szkodą w wierze, jeśli nie dołączają się do tego e l e m e n t y p y c h y czy bezbożności, na co wskazują wyraźnie cytowane wyżej wersety. Świad­ czy o t y m również fakt, że Mahomet nie głosił hasła podziału bogactw między b i e d n y c h , lecz zalecał t y l k o i c h wspomaganie. B r a k zdecydowa­ nego odcięcia się o d l u d z i bogatych, b r a k ideologii a t r a k c y j n e j dla w a r s t w najbiedniejszych był prawdopodobnie główną przyczyną jego początkowego osamotnienia i niepowodzeń. Z d r u g i e j jednak s t r o n y t a k i właśnie charakter głoszonej przez Mahometa r e l i g i i u w a r u n k o w a ­ n y był ówczesną patriarchalną strukturą społeczeństwa arabskiego, w którym każda nowa idea wymagała uprzedniej akceptacji głowy r o d z i n y czy k l a n u , z a n i m zyskała w a l o r powszechności. Sam Mahomet podejmował n i e j e d n o k r o t n i e próby dotarcia do znaczniejszych osobi­ stości M e k k i z zasadami głoszonej przez siebie r e l i g i i , jednak w o g r o m ­ nej większości wypadków wywoływały one skutek p r z e c i w n y do zamie­ rzonego. Dopiero przeniesienie się Mahometa do M e d y n y i umocnienie swego a u t o r y t e t u na t y m gruncie jest m o m e n t e m z w r o t n y m dla gło­ szonej przez niego w i a r y , j a k również dla jego o r i e n t a c j i społecznej. Od tej c h w i l i M a h o m e t sam staje się f a k t y c z n y m władcą i wystę­ puje świadomie jako reprezentant w a r s t w y rządzącej, a władza jego jest t y m silniejsza, że sprawuje ją w i m i e n i u boga, w którego otaczający go A r a b o w i e ( w miarę postępującego powodzenia p r o r o k a i własnego) wierzą coraz silniej. I s l a m jako system p o l i t y c z n y przyniósł na początku p o w i e w nowości i zmian, zwalczał stare t r a d y c j e . A l e nowe idee, łącząc się z celami i zadaniami p o l i t y c z n y m i , szybko przeszły na usługi w a r s t w y panującej. Państwo arabskie, którego p o d w a l i n y stworzył jeszcze sam Mahomet, nie było państwem d e m o k r a t y c z n y m , j a k z n o w u utrzymują apologeci i moderniści i s l a m u , lecz organizmem o ściśle rozgraniczonym, d w u k l a s o w y m społeczeństwie, w którym niektórzy t y l k o b y l i zarządzają7 Nowości w n i e s i o n e p r z e z i s l a m do świata a r a b s k i e g o są dość znaczne. Jeśli b o w i e m r e l i g i a chrześcijańska wstąpiła w świat już uporządkowany, który r o z p o ­ rządzał określonymi z a s a d a m i p o l i t y c z n y m i , odpowiednią strukturą władzy i p o ­ rządkiem g o s p o d a r c z y m , i usankcjonowała go swoją ideologią — to i s l a m powołał do życia w g r u n c i e r z e c z y nową cywilizację, opartą n a n o w y c h p o d s t a w a c h p r a w ­ n y c h , z a s a d a c h zarządzania i g o s p o d a r o w a n i a i narzucił n a r o d o m p o d b i t y m język świętej księgi i s l a m u . Być może, w t y m f a k c i e należy doszukiwać się p r z y c z y n s i l ­ nego związku w s z y s t k i c h aspektów życia z i e m s k i e g o , j a k n a j b a r d z i e j świeckiego, z z a s a d a m i w i a r y n a g r u n c i e i s l a m u , a także p r z y c z y n trwałości tego związku. 7 �SPOŁECZNA F U N K C J A 425 K O R A N U c y m i , a znakomita większość społeczeństwa była podporządkowana i c h władzy. Działo się t a k nie ze względu na wyjątkowe zalety l u d z i , w rę­ k a c h których spoczywała władza, lecz ze względu na charakter i cel spełnianych przez n i c h f u n k c j i . Wymagane przez K o r a n wypełnianie właściwej służby bożej f i b a d a ) nie było możliwe bez zorganizowanej społeczności współwyznawców. Społeczność taka nie mogła istnieć bez władzy; stąd p i e r w s z y m obo­ wiązkiem i zadaniem władcy było wprowadzenie i egzekwowanie n a j ­ lepszej, najpełniejszej 'ibáda. Te funkcje kształtowały we wczesnym okresie i s l a m u a u t o r y t e t i znaczenie władców oraz posłuszeństwo pod­ danych. Rządzący i zarządzani z a m y k a n i b y l i w s t r u k t u r z e p r a w i obo­ wiązków (praw władców i obowiązków poddanych), usankcjonowanych przez „boskie" objawienie. Rozgraniczenie to, wprowadzone w życie już przez samego Mahometa, znajduje pełne odbicie w tekście K o r a n u . I. AKCEPTACJA NIERÓWNOŚCI SPOŁECZNEJ W KORANIE O d m o m e n t u faktycznego przejęcia władzy politycznej w Medynie, Mahomet w i e l o k r o t n i e podkreślał niezwykłą wagę swego posłannictwa, gdyż umacniało to powagę jego a u t o r y t e t u osobistego. W t e j mierze poważną pomocą dla niego był Koran, który „słowami boga" nawoły­ wał w i e r n y c h do posłuszeństwa i szacunku dla p r o r o k a : „ K t o jest po­ słuszny p r o r o k o w i , t e n jest posłuszny b o g u " ; „Ci, którzy obrażą boga l u b jego wysłannika, zostaną przeklęci przez boga w t y m i w przyszłym ż y c i u " . N a w e t podkreślane uprzednio „zrównanie" w i e r n y c h w o b l i ­ czu boga nie dotyczy samego p r o r o k a w okresie jego wzrastających wpływów p o l i t y c z n y c h : „[...] j a jestem p i e r w s z y m z w i e r n y c h " — mówi o sobie p r o r o k . P r i o r y t e t p r o r o k a odnosi się również do spraw j a k najbardziej ziem­ skich: „Gdy zapytają ciebie — mówi bóg do Mahometa — do kogo należą łupy wojenne, odpowiedz: należą do boga i jego wysłannika [...] Jeśli w i e r n i jesteście, bądźcie posłuszni bogu i p r o r o k o w i " . I w i n n y m miejscu: „[...] poprzestawajcie na t y m , co w a m daje p r o r o k , i więcej nie żądajcie" . Koran daje więc świadectwo w o l n e j , ale stale postępującej zmiany r o l i i pozycji Mahometa, o d natchnionego proroka, biernego przekazi­ ciela „woli bożej" (wczesne sury) do silnego, pewnego siebie władcy 8 9 10 u 12 8 3 10 11 12 Koran, I V , 80. Koran, Koran, Koran, X X X I I I , 57. V I , 163. V I I I , 1. Koran, L I X , 7. �426 A N N A M R O Z E K (sury późniejsze, z których pochodzą cytowane wyżej f r a g m e n t y Ko­ ranu), egzekwującego od współwyznawców w i m i e n i u boga posłuszeń­ stwo i szacunek oraz, co jest rysem c h a r a k t e r y s t y c z n y m dla Mahometa, roszczącego sobie prawo do osobistego decydowania i rozporządzania napływającymi bogactwami, z d o b y t y m i na wojnie. W istocie M a h o m e t ma niewiele wspólnego z sylwetką p r o r o k a opisywaną n a m przez apo­ logetów i s l a m u : człowiekiem więcej j a k s k r o m n y m , żyjącym nieledwie w ubóstwie, p o k o r n y m i d o b r o t l i w y m . W jednej z najpóźniejszych sur Koranu przypisuje on sobie cechy, odnoszone wcześniej t y l k o do boga: „Dostojny p r o r o k powstał między w a m i [...] Niech w i e r n i spodziewają się po n i m t y l k o łaski i miłosierdzia" . 13 O g r o m n y a u t o r y t e t osobisty, j a k i faktycznie zdobył sobie M a h o m e t w miarę wzrastającego powodzenia głoszonej przez siebie r e l i g i i , m a w o m a w i a n y m problemie dość zasadnicze znaczenie: 1) Mahomet za­ akceptował istniejące uprzednio rozwarstwienie społeczne, bo umacniało ono w w i e r n y c h poszanowanie d l a a u t o r y t e t u i władzy; 2) wywyższa­ jąc własną pozycję M a h o m e t stworzył podstawę dla przyszłego u p r z y ­ w i l e j o w a n i a kalifów, będących przecież następcami proroka. Pierwsza tendencja Mahometa jest dość silnie zaznaczona w Koranie: akceptuje on nierówność poszczególnych członków g m i n y muzułmań­ skiej i nawet uzasadnia je wolą boga: „[...] o n darów swoich udziela według upodobania, bo jest potężny i mądry" . Ubóstwo l u b nie­ szczęście człowieka określane jest często w Koranie j a k o a k t próby boga: „Nie każdy ze śmiertelnych na równi jest szczęśliwy, a t o [ d l a ­ tego], aby bóg mógł poznać w i e r n y c h i wybrać spomiędzy n i c h swoich świadków oraz, żeby doświadczyć w i e r n y c h " . A l e l u d z i o m b o g a t y m „próby" takie nie wydają się być potrzebne: „Staraj się obok bogactwa, które posiadasz, zasłużyć sobie na królestwo niebieskie [...] Bądź dobro­ c z y n n y m t a k , j a k bóg był wspaniałomyślnym względem ciebie" . W y ­ stępujące w ostatnio c y t o w a n y m fragmencie Koranu podkreślenie „bo­ skiego" pochodzenia dostatków ziemskich p r o w a d z i n i e k i e d y do utożsa­ mienia ubóstwa i nieszczęścia (także przecież u w a r u n k o w a n y c h przez boga w myśl zasad islamu) z rodzajem niełaski boga: „Bóg swoich względów udziela t y m , którzy m u się podobają" . Wskazuje na to również przestroga Mahometa skierowana do b i e d n y c h : „Nie żądaj być równym t y m , których bóg n a d ciebie wywyższył" , i w i n n y m miejscu: 14 15 16 17 18 13 Koran, I X , 128. 14 Koran, X L I I , 19. Koran, Koran, Koran, Koran, I I I , 140—141. X X V I I I , 77. I I I , 12. I V , 32. 15 l e 17 18 �SPOŁECZNA F U N K C J A 427 K O R A N U „Nie obracaj t w y c h oczu chciwie na cudze d o s t a t k i " . W ślad za t y m i przestrogami postępuje — znane n a m skądinąd — „pocieszenie" b i e d ­ n y c h : „[...] dobra, które bóg obiecuje, są trwalsze i droższe" . Wreszcie jeszcze jeden ustęp Koranu wskazuje dostatecznie w y ­ raźnie na akceptację nierówności społecznej: „[...] j a — mówi bóg usta­ m i Mahometa — podzieliłem dostatki ziemskie, ustanowiłem hierarchię między ludźmi, która podnosi i poniża: udziela j e d n y m panowania, d r u g i m [nakazuje] posłuszeństwo" . Czyż można wymagać bardziej jasnego sprecyzowania stanowiska w k w e s t i i społecznej? Bóg Mahometa jest również p r o t o t y p e m despoty na wzór wschodni: „On — mówi Mahomet o bogu —• jest w stanie zwalić nieszczęścia na wasze głowy, a p o d nogami otworzyć przepaść; posiać między w a m i n i e ­ zgodę i sprawić, aby j e d n i c i e r p i e l i za gwałty d r u g i c h " Zadziwiające, j a k często wzorzec t e n był ożywiany w p r a k t y c e przez średniowiecznych władców państwa arabskiego. Niepomierne wywyższenie t y c h ostatnich nad podstawową rzeszą w i e r n y c h l u b poddanych stwarzało n i e o g r a n i ­ czone możliwości nadużywania władzy. I t u t a j dochodzimy do d r u g i e j k o n s e k w e n c j i posunięć Mahometa. Podobnie j a k p r o r o k odpowiedzialny był t y l k o przed bogiem, stojąc poza zasięgiem k r y t y k i l u d z k i e j , t a k i późniejsi k a l i f o w i e i książęta s p r a w o w a l i władzę absolutną, nie ograniczoną żadnym a u t o r y t e t e m l u d z k i m . Konieczność bezwzględnego posłuszeństwa wobec boga i jego wysłannika — postulowana w Koranie — z chwilą śmierci p r o r o k a przeniesiona została automatycznie na jego następców, kalifów, a t r a ­ dycjonaliści i s l a m u , popierający istniejący system władzy, m i e l i isto­ t n i e ułatwione zadanie, nawołując w i e r n y c h do posłuszeństwa na p o d ­ stawie istniejących przepisów Koranu . 1S 20 21 2 2 23 " Koran, ° Koran, Koran, Koran, 2 21 22 X X , 131. X X , 131. X L I I I , 32. V I , 65. N a d e s p o t y c z n y c h a r a k t e r rządów władców muzułmańskich w m i n i o n y m o k r e s i e w s k a z y w a ł również zmarły w 1956 r. były p r e z y d e n t P a k i s t a n u , G h u l a m M u h a m m a d , w s w y m przemówieniu do p r a w n i k ó w w 1952 r. „Podczas ostatniego tysiąclecia i s l a m cierpiał pod władzą despotów. Stał on się narzędziem w i c h rękach, podczas gdy o n i s a m i p o d t r z y m y w a n i b y l i n i e t y l k o p r z e z feudałów, ale również s k o r u m p o w a n e duchowieństwo. C i ostatni m i e l i często wyłączny monopol n a wykładnie i interpretację p r a w i s l a m u , o i l e i j a k długo p o t r z e b n e to było despotom d l a osiągnięcia i c h celów" (cyt. za J . H a n s , Dynamie und Dogma im Islam, L e i d e n 1960, s. 38). P o r . również A. B o n n e , State and Econimics in the M i d d l e East, L o n d o n 1948, s. 8: „Przywódca państwa został w y n i e s i o n y p o n a d s w o i c h p o d d a n y c h , otoczony n i m b e m boskości i o d d z i e l o n y od zwykłych śmiertelni­ ków p r z e z o c h r o n n y m u r ceremoniału i d w o r z a n . W t y m s a m y m czasie pogłębiające się zubożenie k l a s niższych i wzrastająca n e g a c j a i c h p r a w p o l i t y c z n y c h były rao2 3 �428 ANNA M R O Z E K Omawiane wyżej tendencje znajdują pełne odbicie w t r a d y c j i isla­ m u : „Trzymajcie się [drogi] posłuszeństwa w stosunku do waszych zwierzchników — b r z m i orzeczenie t r a d y c j i a l - T i r m i d i — i nie sta­ wiajcie oporu, b o w i e m t y c h , którzy są i m [zwierzchnikom] posłuszni, bóg nazywa posłusznymi, a powstawanie p r z e c i w k o n i m jest powsta­ w a n i e m p r z e c i w k o bogu [...] Jeśli ktoś zarządza waszymi s p r a w a m i i popadnie w nieposłuszeństwo wobec [nakazów] boga, t o przyjdzie na niego k a r a boża ( t j . bóg będzie wiedział, j a k go ukarać), ale w y nie macie p r a w a odmawiać m u posłuszeństwa. K t o nisko ceni władzę boga na ziemi, tego bóg poniży ( M a n ahanu s u l t a n a l l a h i fí-1-ardi ahanáhh u ) " . C y t a t ten nie w y m a g a komentarza. 2 4 Zalecenia t r a d y c j i o podobnej w y m o w i e posiadają swe źródło w cy­ t o w a n y c h wcześniej orzeczeniach Koranu i — wyjąwszy i c h k o n k r e t ­ ność — nie różnią się one n i c z y m od swego p i e r w o w z o r u . T a k j a k w y ­ jątkowa pozycja i u p r z y w i l e j o w a n i e władców były z góry u s p r a w i e d l i ­ wiane na zasadzie uświęconej przez Koran h i e r a r c h i i , t a k i bezprzykład­ na samowola i despotyzm t y c h ostatnich były r e z u l t a t e m f a k t u , że władcy c i — postępując za przykładem Mahometa — k o r z y s t a l i z n i e ­ ograniczonej władzy, nie podlegając żadnym a u t o r y t e t o m , poza nie u c h w y t n y m bogiem. Co więcej, p r a w o d a w s t w o oparte na przepisach r e ­ l i g i j n y c h , ściśle Koranie — z n o w u sprowadzane f o r m a l n i e do a u t o r y t e t u boga — dawało jego twórcom i egzekutorom (właśnie władcom i sko­ r u m p o w a n e m u duchowieństwu) nieograniczone możHwości w y k o r z y s t y ­ wania go do własnych celów. Właśnie na podstawie zasad i s l a m u wszel­ kie a k t y bezprawia, gwałtu i despotyzmu mogły być uzasadniane „wolą boga" i tłumaczone chęcią doświadczenia w i e r n y c h . II. P R Z E P I S Y E T Y C Z N E K O R A N U I I C H W Y M O W A SPOŁECZNA I s l a m , a właściwie jego twórca Mahomet, m i m o iż nawiązywał sze­ r o k o do t r a d y c j i i zwyczajów przedmuzułmańskich Arabów, w p r o w a ­ dził również szereg cennych i n n o w a c j i w zakresie przepisów i zaleceń dotyczących sfery e t y k i i moralności. Z n a j d u j e t o m . i n . swoje odbicie w zakazie zabójstwa niemowląt, zwłaszcza płci żeńskiej, p r a k t y k o w a n e g o dość powszechnie w okresie przedmuzułmańskim, głównie wśród p l e m i o n koczowniczych, a w y n i ­ kającego ze szczególnie ciężkich i t r u d n y c h warunków życia t y c h ostatnich, co za t y m idzie małej użyteczności kobiet. „Nie zabijajcie żliwe p r z e z bezprzykładny s o j u s z między duchowieństwem i s l a m u , biurokracją p a ń ­ stwową i w i e l k i m i p o s i a d a c z a m i z i e m s k i m i " . M s. 94. C y t . za I. G o l d z i h e r e m , Muhammedanische S t u d i e n , t. 2, H a l l e 1890, �SPOŁECZNA F U N K C J A 429 K O R A N U własnych dzieci przez bojaźń ubóstwa — b r z m i jeden z wersetów Koranu — j a i c h i wasze potrzeby opatrzę. Zabijając je popełniacie śmiertelny g r z e c h " . Przepis t e n , p o d y k t o w a n y zmienioną sytuacją ekonomiczną Arabów (zwycięskie podboje dostarczają bogatych łupów) i k o n k r e t n y m i potrzebami ( w o j n y stwarzały rosnące zapotrzebowanie na bojowników), nie umniejsza zasług Mahometa w f a k t y c z n y m poło­ żeniu k r e s u p r a k t y k o w a n y m dotychczas zabójstwom niemowląt i sta­ n o w i jeden z pozytywów Koranu; z d r u g i e j s t r o n y sposób sformułowa­ nia tegOf zakazu: pozostawienie bogu t r o s k i o u t r z y m a n i e potomstwa, zrodziło s k u t k i ujemne w postaci beztroski i b r a k u odpowiedzialności za u t r z y m a n i e dzieci, a wynikający stąd o g r o m n y przyrost n a t u r a l n y w k r a j a c h i s l a m u jest dzisiaj jedną z najpoważniejszych przeszkód w usunięciu rezultatów opóźnienia gospodarczego. 25 Do i n n y c h pozytywów odnoszących się do życia rodzinnego zaliczyć należy podkreślany w i e l o k r o t n i e nakaz szacunku i pieczołowitości d l a rodziców i w ogóle starszych l u d z i : „Bóg nakazuje sługom s w o i m być d o b r o t l i w y m dla swoich bliźnich i rodziców, czy z n i c h jedno, czy oboje osiągnie w i e k sędziwy. Strzeż się, abyś i m pogardy nie okazał i n a ­ pomnień nie dawał, przemawiaj do nich zawsze z u s z a n o w a n i e m " . Nakaz t e n m a swoje źródło w społecznej, na wpół patriarchálněj s t r u k ­ turze ówczesnej A r a b i i . Zachował on swą wartość do c h w i l i obecnej i p r z y j e m n i e uderza cudzoziemca. U j e m n e s k u t k i , j a k i e za sobą pociąga, polegają j e d y n i e na u m o c n i e n i u nadmiernego poszanowania a u t o r y t e ­ tów i hołdowaniu t r a d y c j i , cech i t a k już silnie a k c e n t o w a n y c h w ideo­ logii islamu. 26 Nie b r a k również w Koranie zaleceń ściśle etycznych o równie do­ datniej w y m o w i e . Są t o : p o w t a r z a n y w i e l o k r o t n i e nakaz uczciwości k u p i e c k i e j (być może jest to następstwem f a k t u , że Mahomet, sam k u ­ piec z zawodu, doceniał wartość i znaczenie t a k i e j właśnie postawy w p r a k t y c e ) , przestrzeganie przed w y d a w a n i e m fałszywego, krzywdzą­ cego świadectwa o i n n y c h , akcentowanie cnót miłosierdzia, s p r a w i e d l i ­ wości, wzajemnej życzliwości i t p . A l e wszystkie te przepisy i napomnienia nie są j e d y n y m i a n i n a j ­ ważniejszymi zaleceniami Koranu w sferze e t y k i . O i l e przytoczone wyżej przepisy odwoływały się do dobrej w o l i i działania w i e r n y c h , co znajduje swe odbicie we wczesnych surach Koranu , o t y l e późniejsze 21 25 26 Koran, Koran, X V I I , 31. X V I I , 23. P o r . Koran: „Zesłałem z n i e b a tę księgę, w której p r a w d a p r z e m a w i a do l u d z i : k t o podług niej postępuje i kto się od niej oddala, każdy d l a siebie p r a c u j e " ( X X X I X , 42); „Każdy odpowie za s w o j e u c z y n k i " ( L X X I V , 38). 27 �430 A N N A M R O Z E K sury akcentują już t y l k o wartość biernego, ścisłego podporządkowania się muzułmanom w o l i i działaniu samego boga. Na zmianę stanowiska i o r i e n t a c j i Mahometa wpłynęło przede w s z y s t k i m jego postępujące znaczenie i wzrastający a u t o r y t e t p o l i t y c z ­ n y n a terenie A r a b i i , ale także początkowe k p i n y i sceptyczne u w a g i jego współziomków . Oba te f a k t y pociągają za sobą położenie więk­ szego niż dotychczas nacisku na wszechmoc i wszechdziałanie boskie, t j . predestynację. Broniąc się przed k p i n a m i i a t a k a m i swoich współziomków i pragnąc umocnić własny a u t o r y t e t , Mahomet, w coraz szerszym stopniu uzależ­ n i a s p r a w y i czyny l u d z i od w o l i i wyroków boga: „Ludzie nie zostaną oświeceni według t w o j e j [ t j . Mahometa] chęci — b r z m i tekst jednej z późniejszych sur Koranu — Bóg oświeca t y c h , którzy m u się podo­ bają i zna wszystkich, postępujących drogą z b a w i e n i a " . W t e n sposób Mahomet odsunął od siebie zarzut „niemocy" w w y p a d k u niepowodzeń p r z y n a w r a c a n i u n i e w i e r n y c h : jeśli ktoś n i e chce przyjąć zasad nowej w i a r y i podporządkować się i c h przepisom, dzieje się t o za sprawą sa­ mego boga: „[...] kogo bóg pogrąży w błędzie, t e n należy do straco­ n y c h " ; i w i n n y m m i e j s c u : „Bóg [...] kogo chce p r o w a d z i drogą zba­ wienia" . P o d wpływem zmienionej o r i e n t a c j i Mahometa ulega również zmia­ nie s t r u k t u r a samego i s l a m u . W miejsce wcześniejszego odwoływania się do w o l n e j w o l i człowieka, do jego uczynków, które miały w a r u n ­ kować zbawienie, pojawiają się teraz coraz częściej orzeczenia, p r z y p i ­ sujące t y l k o bogu decyzję w k w e s t i i zbawienia czy potępienia człowieka. Znajduje t o swoje odbicie w większości sur Koranu. Oto niektóre z n i c h : „[...] bóg daje posłuch t e m u , k t o m u się podoba; on mógłby 28 29 M 31 Świadectwem k r y t y c z n e g o s t o s u n k u A r a b ó w do M a h o m e t a w e w c z e s n y m o k r e s i e jego działalności j e s t z n o w u s a m t e k s t Koranu: „Oni (tj. n i e w i e r n i ) mówili do p r o r o k a : ty, który przyjąłeś Koran, jesteś szalony. Gdybyś n a m p r a w d ę p r z y ­ nosił, czyżbyś nie przyszedł w poczcie aniołów? ( X V , 6 — 7 ) ; „Nie m a innego życia n a d to, j a k i e g o używamy i n i g d y n i e z m a r t w y c h w s t a n i e m y — t a k a była i c h m o w a " ( C V I , 29); i j e s z c z e j e d e n f r a g m e n t : „Czyż p o r z u c i m y nasze bóstwa — mówili — d l a j e d n e g o szalonego w i e r s z o k l e t y ? " ( X X X V I I , 36). Świadczy o t y m również k r y ­ t y c z n a p o s t a w a A r a b ó w w o b e c treści l e g e n d p r z y t a c z a n y c h p r z e z M a h o m e t a . I t a k , występująca w Koranie ( X X X V I I , 139—144) przypowieść b i b l i j n a o J o n a s z u , który z a sprawą boga w y r z u c o n y ze s t a t k u , połknięty został p r z e z w i e l o r y b a , p r z y t o ­ czona słuchaczom wzbudziła ogromną wesołość, a j e d e n z n i c h rzekł: to n i e j e s t c u d , że w i e l o r y b połknął J o n a s z a ; byłby to c u d nierównie większy, g d y b y J o n a s z połknął w i e l o r y b a . 28 29 30 31 Koran, Koran, Koran, X X V I I I , 56. V I I , 177. X , 25. �SPOŁECZNA FUNKCJA 431 KORÁNO sprawić, że c i , co w grobie spoczywają, m o g l i b y słyszeć" ; „Kogo bóg p r o w a d z i , t e n prawą postępuje drogą; c i których o n obłąkał, nie znajdą ucieczki przed n i m " ; i jeszcze: „[...] o n może według upodobania przebaczać w a m l u b karać w a s " *. W ostatecznym r a c h u n k u w i a r a l u b n i e w i a r a nie zależy więc już od człowieka: o d jego w y b o r u , w o l i i postępowania. T o A l l a h obdarza łaską w i a r y , l u b też o d m a w i a t e j łaski, czyni serce wrażliwym dla przestróg l u b j e zamyka. Z t e o r i i predestynacji l u b przeznaczenia b o ­ skiego — sformułowanej przez Mahometa t a k stanowczo i bezwzględ­ nie — w y n i k a , że bóg przeznaczył człowieka z góry bądź do szczęśli­ wości, bądź do potępienia, że sparaliżował każdy o d r u c h woH i każdą inicjatywę, odebrał człowiekowi możność decyzji, uczynił bezskutecz­ n y m wysiłek do wzrastającej doskonałości. Z b i e g i e m czasu, wszelkie zjawiska otaczającego l u d z i świata, a szczególnie zjawiska dla n i c h uży­ teczne, są przedstawiane w Koranie j a k o a k t c u d u boskiego. Zasięg „twórczości boga" nie pozostawia miejsca na żadną a k t y w ­ ność samego człowieka. N a w e t b o w i e m ubranie, p o k a r m , napoje, dobro­ b y t czy nędza, szczęście czy nieszczęście pochodzą bezpośrednio od b o g a . Można więc postawić p y t a n i e : j a k w świetle wszechogarniającej aktywności boga na niebie i z i e m i wyglądają przepisy etyczne stawiane przed s a m y m człowiekiem? Pozostają one w ścisłej zgodności l u b lepiej zależności o d sformułowanych wyżej przymiotów boga. A b s o l u t n a wszechmoc boga m a wzbudzać podziw i strach w i e r n y c h i skłaniać i c h do ukorzenia się p r z e d majestatem b o s k i m : „Wierzący t o c i — orzeka tekst Koranu — w których sercach w z m i a n k a o bogu wzbudza lęk [...] i którzy pokładają w n i m jedyną nadzieję dla siebie" . Naturalnym następstwem wyeksponowanej na p l a n pierwszy wszechmocy boskiej jest formułowany w i e l o k r o t n i e postulat uciekania się t y l k o do pomocy boskiej w c h w i l a c h szczególnie ciężkich: „[...] ci, którzy chcą o b r o n y , niech j e j o d boga żądają" ; „Bóg jest w a s z y m opiekunem, któż lepiej o d niego może w a m pomóc?" ; „Jeśli bóg zsyła 32 3 S 3 35 36 37 38 '2 Koran, X X X V , 22. 33 Koran, X V I I , 97. 34 Koran, X V I I , 54.* 35 P o r . Koran: „On w d o b r o c i s w e j wyposaża w a s w p o k a r m y c z y s t e i z d r o w e " (XL, 64); „Dzieci A d a m a ! Daliśmy w a m odzież, abyście o k r y l i w a s z e n i e d o s t a t k i " (VII, 26); „Bóg jest dobrotliwy dla slug swoich i darów swoich udziela według p o d o b a n i a (dosłownie: k o m u c h c e ) " ( X L I I , 19); „Bez w o l i bożej l u d z i e n i e mogą k o ­ rzystać ze szczęścia a n i doznawać przeciwności" ( V I I , 188). 36 Koran, 3 7 K o r a n , X I V , 12. 88 Koran, V I I I , 2. I I I , 150. �432 ANNA MŘOZEK na ciebie utrapienie, o n t y l k o może cię uwolnić o d n i e g o " . Zgodnie z p r z y t o c z o n y m i wyżej orzeczeniami Koranu i s l a m w y k l u c z a możliwość uzyskania pomocy i wsparcia w potrzebie ze s t r o n y innego człowieka, podważa t y m s a m y m podstawy solidarności l u d z k i e j , wiarę w siły i wartość człowieka w ogóle. W rezultacie muzułmanin nie przypisuje większej w a g i do swego działania, nie zna radości płynącej z p o k o n y w a n i a trudności na t y m p o l u : jest b i e r n y , poddaje się b i e g o w i rzeczy. Bierność t a p r z e j a w i a się również w postawie wyczekującej człowieka w stosunku do otaczają­ cego go świata, w niechętnym stosunku do wszelkiego wysiłku, w b r a k u t r o s k i o własne, a t y m bardziej cudze j u t r o . N a bezpośrednią zależność tej właśnie postawy muzułmanów od zasad r e l i g i i przez n i c h w y z n a ­ wanej wskazują liczne w y p o w i e d z i teoretyków islamu w k w e s t i i w a r ­ tości i r o l i p r a c y w życiu człowieka. I t a k Wasija Abu H a n l f a — jeden z interpretatorów świętej księgi i s l a m u — stwierdza, że „wiara jest ważniejsza od pracy: praca może mieć p r z e r w y , ktoś może być o d n i e j u w o l n i o n y , od w i a r y zaś n i e " . Uzasadnieniem tego stanowiska jest właśnie absolutna wszechmoc boga: „Bóg stworzył człowieka łącznie z jego pracami, p r z e k o n a n i a m i i wiedzą, ponieważ człowiek nie m a zdolności do tworzenia, będąc słabym i p o z b a w i o n y m o d p o w i e d n i c h właściwości. Bóg t w o r z y człowieka i zaopatruje go, j a k to jest powie­ dziane w Koranie: Alláh t w o r z y i zaopatruje c i e b i e " . Dochodzą t u do głosu wszystkie e l e m e n t y r e l i g i i islamu, o których m o w a była wyżej: podkreślenie słabości człowieka, negacja wartości jego osobistego w y ­ siłku i „uwolnienie" go o d trosk o własne życie. 39 4 0 41 W y z n a w c a i s l a m u był j a k o człowiek wtłaczany w ściśle ograniczone r a m y szablonów, obracał się w zamkniętym świecie, w którym wszyst­ k i e zdarzenia były u j m o w a n e j a k o przejaw „cudu boskiego", a więc rodzić mogły t y l k o p o d z i w i trwogę, a nie ciekawość i dociekliwość. Jeśli jeszcze do tego dodamy w i e l o w i e k o w e odcięcie się świata i s l a m u od wpływu obcych k u l t u r , absorbujących wyobraźnię i wyzwalających a u t o k r y t y c y z m , t o f a k t akceptacji i respektowanie cnót muzułmańskich sformułowanych w Koranie, przez przygniatającą część wyznawców t e j r e l i g i i , nie będą budzić większego zdziwienia. III. C N O T Y MUZUŁMAŃSKIE Z A L E C O N E P R Z E Z K O R A N I TRADYCJĘ Najważniejszym obowiązkiem muzułmanina jest wierzyć w A l l a h a i żyć według ścisłego znaczenia słowa: i s l a m (poddanie, podporządkowa­ nie się). Pokorne poddanie się w o l i boga jest 'wewnętrzną istotą po39 Koran, 40 Szarh 41 Ibidem, V I , 17. Wasijat s. 80. Abu Hanifa, H y d e r a b a d 1903, s. 78. �SPOŁECZNA F U N K C J A K O R A N U 433 bożności. I s l a m jest d o b r o w o l n y m (i w t y m j e d y n i e przejawia się a k t „wolnej w o l i " człowieka) poddaniem się wierze oraz j e j zarządzeniom. Zgodnie z t y m ujęciem głównymi c n o t a m i muzułmańskimi s t a w i a ­ n y m i przed w y z n a w c a m i , nie t y l e jako wzór, ile w a r u n e k i sprawdzian i c h pobożności, są cierpliwość i pokora. T r u d n o nie dostrzec ścisłego związku t a k ujętych cnót etycznych z omawianą wcześniej, skrajnie ujmowaną teorią predestynacji boskiej: skoro wszelkie wydarzenia w świecie odnoszące się zarówno do zjawisk p r z y r o d y , j a k do człowieka są s k u t k i e m uprzedniego postanowienia boga, to człowiekowi nie pozo­ staje nic innego, j a k c i e r p l i w i e i z pokorą znosić przejawianie się w o l i bożej. N a ścisły związek n o r m etycznych z surową dogmatyką i s l a m u wskazuje również f o r m a i treść orzeczeń Koranu: „[...] znoś c i e r p l i w i e nieszczęścia zdarzające się tobie, bo wszystko jest s k u t k i e m wyroków b o s k i c h " ; „[...] c i , którzy cierpieć będą w y t r w a l e , odbiorą stosowną n a g r o d ę i jeszcze: „czekaj i znoś c i e r p l i w i e i wesoło" **. 4 2 43 W przytoczonych wyżej wersetach t r u d n o nie odczytać w y m o w y społecznej w t a k sformułowanych nakazach etycznych: ponieważ nic nie dzieje się w b r e w w o l i boga, żadne cierpienie ludzkie nie jest złem i n i e w a l k a z n i m , lecz c i e r p l i w e oczekiwanie na ewentualną zmianę zrządzenia boskiego jest postawą je d ynie słuszną. T ę „wartość" prze­ pisów Koranu docenili w pełni późniejsi teologowie i s l a m u , cierpliwość b o w i e m i pokora są c n o t a m i najszerzej t u t a j o m a w i a n y m i i u s i l n i e a k c e n t o w a n y m i . P r z y czym społeczny sens t y c h przepisów jest j a w n i e w y e k s p o n o w a n y na p l a n pierwszy. Przedstawiciel tego k i e r u n k u : a l - M a l a t i , stwierdza co następuje: „[Należy] wierzyć, że Koran jest mową boga i w to, że trzeba słuchać aktualnego władcy takiego, j a k i m o n jest [...] nie należy też osądzać żadnego muzułmanina niezależnie o d jego czynów, ponieważ n i e wiadomo, k t o jest przeznaczony do piekła, a k t o do n i e b a " . 45 O b u t y m cnotom, t j . pokorze i cierpliwości, poświęcone są w l i t e r a ­ t u r z e muzułmańskiej liczne opracowania, wiersze i przysłowia. D o b a r ­ dziej znanych należy zbiór stu przysłów 'Alí'ego, z których p r z y t o c z y m y k i l k a dla z i l u s t r o w a n i a omawianego przez nas zagadnienia. P r a g n i e m y p r z y t y m zwrócić uwagę na p r e f i k s „naj", dodany przez 'Alí'ego, w s k a ­ zujący na rangę wyszczególnionych przez niego cnót: „Najpiękniejszym stanem jest cierpliwość; najpiękniejszym ćwiczeniem r e l i g i j n y m jest Koran, X X X I , 17. Koran, X V I , 96. Koran, L X X , 5. C y t . za A Reader on Islam, passages from standart Arabic Writings illustra­ tive of the Beliefs and Practices of Muslim, ed. A . Jeffery, G r a v e n h a g e 1962, s. 367. 42 43 44 45 28 — Etnografia Polska, t. X �434 ANNA MROZEIĆ pokorna postawa; największa słuszność t k w i w stosunku służebnym człowieka w odniesieniu do boga" . Dość charakterystyczny jest p r z y t y m fakt, że w życiu codziennym muzułmanów przyjęły się i ugruntowały właśnie te elementy przepi­ sów Koranu, które podkreślały i c h słabość i bezsilność w obliczu w y ­ roków boskich. Umacniała je z jednej s t r o n y p r a k t y k a , przeciętny bo­ w i e m o b y w a t e l nie miał istotnie nic do powiedzenia w sprawach ogól­ n y c h większej czy mniejszej wagi, zobowiązany do bezwzględnego po­ słuszeństwa wobec władcy; z d r u g i e j strony umacniały je również t r a ­ d y c y j n e upodobania i n a w y k i Arabów: przyzwyczajenie do zdobywania środków u t r z y m a n i a n a drodze wojen (tradycje koczownicze) l u b w f o r m i e dotacji (pensje wypłacane l i c z n y m towarzyszom proroka i jego r o d z i n o m ze s k a r b u państwa), liczne i bogate łupy zdobywane na drodze w o j e n w początkowym okresie islamu. Usuwało to na p l a n dalszy przez długi okres wartość i znaczenie pracy jako drogi zdoby­ wania środków u t r z y m a n i a . A r a b o w i e chętnie w i e r z y l i we wszechdziałanie i łaskawość boga, który zaopatrzy i c h w podobne d a r y nie w y ­ magając o d n i c h dodatkowego wysiłku . 46 47 S k u t k i t a k sformułowanych n o r m etycznych, przejawiające się w daleko posuniętej bierności w i e r n y c h , doszły do głosu w pełni wtedy, k i e d y d o g m a t y k a i s l a m u , r o z w i j a n a i umacniana przez teologów m u ­ zułmańskich, coraz j a w n i e j broniła interesów władców, którym „poza­ ziemska" orientacja w i e r n y c h — t a k u s i l n i e zaszczepiana przez ideolo­ gów i s l a m u — stwarzała sprzyjające w a r u n k i do realizowania j a k n a j ­ bardziej ziemskich i doczesnych celów. Jeszcze w okresie życia Mahometa zasady przez niego głoszone w y ­ magały jakiegoś wysiłku o d współwyznawców, jeśli nie akceptacji, to p r z y n a j m n i e j i c h przyswojenia, słowem — myślenia. Przepisy Koranu i autentyczne w y p o w i e d z i Mahometa zamieszczane w t r a d y c j i w n a j ­ wcześniejszym okresie są jeszcze żywe, odnoszą się do spraw codzien­ nych, rozstrzyganych na gorąco, często w sposób giętki i wcale roz­ sądny . Również i muzułmanie tego okresu wyrażają swe wątpliwości, 48 4 6 A l - G h a z á 1 i, Uber Intention, Reine Absicht und Wahrhaftigkeit, H a l l e 1916, s. 82. 4 7 , T e n a w y k i Arabów wzmocnione i u z a s a d n i o n e p r z e z tradycję i religię sta­ nowią również jedną z p r z y c z y n z a s t o j u k u l t u r a l n e g o , ale także opóźnienia e k o n o ­ micznego. Stwierdza to również Bonne (op. cit., s. 157—158): „Przywiązanie do s t a r y c h , t r a d y c y j n y c h f o r m życia u Beduinów, ale także do wolności, j e s t j e d n y m z ważnych czynników utrudniających postęp. A r a b o w i e [...] pracują, k i e d y muszą, i to tak długo t y l k o , j a k długo n i e z a r o b i l i określonej s u m y pieniędzy a k t u a l n i e i m p o t r z e b n e j ; potem odchodzą l u b uciekają". 48 T r a d y c j a przekazała wielbłądzicę odpowiedź M a h o m e t a uwiązać, c z y pozwolić n a pytanie Beduina: j e j biegać w o l n o i zaufać bogu?". „Czy m a m Odpowiedź �SPOŁECZNA F U N K C J A 435 KORANU wahania, przejawiające się w licznych nieraz kłopotliwych d l a Maho­ meta p y t a n i a c h . Mahomet formułował również wiele słusznych i cen­ n y c h nakazów etycznych, j a k np. spełnianie d o b r y c h uczynków, spra­ wianie radości i n n y m , niesienie pomocy w potrzebie i t p . A l e w miarę rozprzestrzeniania się i umacniania w i a r y i s l a m u , w miarę r o z w o j u ortodoksji muzułmańskiej i pogłębiającej się nierówności społecznej muzułmanów na plan pierwszy wysuwają się t e nakazy Koranu, które nawołują do p o k o r y , posłuszeństwa i poddania się w o l i boga. Z n i k a t u już tendencja odwoływania się do dobrej w o l i i rozsądku człowieka. To, co początkowo M a h o m e t stawiał przed człowiekiem j a k o sprawę wymagającą jego akceptacji, z biegiem czasu stało się zbiorem m a r t ­ w y c h dogmatów, które muzułmanin musiał znać, z góry akceptując je. Wszystkie ujemne cechy przepisów Koranu, stanowiące t y l k o część n o r m etycznych nakreślonych przez Mahometa, były w późniejszym okresie szczególnie akcentowane i przedstawiane w i e r n y m j a k o jedynie obowiązujące. T a k więc Mahomet, ale w jeszcze większym s t o p n i u tradycjonaliści i s l a m u w sojuszu z warstwą rządzącą, osiągnęli swój cel: muzułmanie przyjmują pokornie wszelkie b r a k i , niedostatki i p r z e j a w y niespra­ wiedliwości jako p r z e j a w „doświadczenia boskiego". Są o n i istotnie w i e r n i nakazom Koranu: są c i e r p l i w i (sabr), wdzięczni bogu za wszelkie wydarzenia (szukr) i unikają wątpienia utożsamianego z niewiarą (kafr). Odsuwają się o d wszelkiej w a l k i , która wiąże się t y l k o ze spra­ w a m i świata doczesnego i o d p r o b l e m a t y k i , która n i e wypływa z i c h r e l i g i i . Wśród przeważającej części ludności muzułmańskiej, jeszcze do c h w i l i obecnej, żaden pogląd nie zyskuje aprobaty, jeśli n i e zapewnia p r z o d o w n i c t w a zasadom w i a r y . IV. O P O Z Y C J A P R Z E C I W K O W S Z E L K I M F O R M O M INNOWACJI NA GRUNCIE ISLAMU I w t e j k w e s t i i stanowisko Mahometa sformułowane w Koranie nie jest jednolite. W początkowym okresie swej działalności Mahomet, sam głosząc rzeczy nowe w porównaniu z t r a d y c j a m i i obyczajami przedmuzułmańskich Arabów, odwołuje się do i c h namysłu, r e f l e k s j i , w t a ­ k i m s a m y m stopniu, j a k do i c h dobrej w o l i . Z tego wczesnego okresu pochodzą też te f r a g m e n t y Koranu, które akcentują wartość zdobywa­ nej wiedzy, wyższość człowieka rozumnego n a d niepojętnym (czytaj wiernego n a d wątpiącym l u b kpiarzem) . 49 Mahometa brzmiała ,,uwiąż ją i zaufaj seinem mistiach-religiósen 49 P o r . Koran: Erleben, b o g u " (cyt. z a M . H o r t e n, D e r Islam in D u s s e l d o r f 1928, s. 6). „[...] mądry i n i e r o z u m n y nie mogą być p p r ó w n y w a n i " ( X X X I X , 9); „[...] bóg w y n i e s i e n a w y s o k i stopień w i e r n y c h , oświeconych w i e d z ą " [ L V I I I , 11]. �436 ANNA M R O Z E K Z chwilą jednak, k i e d y Mahomet zyskuje sobie pokaźną liczbę zwo­ lenników, a sława jego nieustannie wzrasta, metoda a r g u m e n t a c j i i perswazji ustępuje coraz częściej miejsca p o s t u l a t o m w a l k i zbrojnej jako d r o g i „nawracania" n i e w i e r n y c h , a co za t y m idzie hasłom akcep­ t a c j i ustalonych już zasad w i a r y oraz ostrzeżeniom przed w s z e l k i m i i n n o w a c j a m i . P r z y czym zasady islamu były jedne: t o , co było k o ­ nieczne w odniesieniu do a r m i i , d l a zachowania d y s c y p l i n y w j e j sze­ regach, rozciągnięte zostało również na ludność cywilną. Na straży n i e ­ zmienności ustalonych już zasad Koranu stał nie t y l k o Mahomet, a po jego śmierci k a l i f o w i e i teolodzy, ale również sami A r a b o w i e — Bed u i n i , których d a w n y t r a d y c j o n a l i z m i niechęć w stosunku do wszyst­ kiego co nowe, obce — z chwilą faktycznego zaakceptowania i s l a m u — skierowane zostały p r z e c i w k o wszystkiemu, co nie jest objęte „świętą księgą". K i e d y w okresie podbojów s p o t y k a l i się o n i na terenie państw pozaarabskich z krytyką zasad i s l a m u , z u w a g a m i wskazującymi na niekonsekwencje i b r a k i Koranu, „argumentowali" z pozycji siły, z p o ­ zycji zwycięzców. 50 A l e największą rolę w u m a c n i a n i u i rozszerzaniu z a w a r t y c h w Ko­ ranie zaleceń t r z y m a n i a się z dala od wszelkiego n o w a t o r s t w a , a więc myśli i dążeń nie mających swego p i e r w o w z o r u w świętej księdze i s l a m u , odegrali średniowieczni władcy państwa arabskiego w sojuszu z ortodoksją i s l a m u . Wskazuje na to wyraźnie t r a d y c j a i s l a m u , stwo­ rzona i systematycznie r o z b u d o w y w a n a przez teologów muzułmańskich na użytek własny i władców. I t u t a j przykłady można mnożyć w n i e ­ skończoność. Zgodnie ze świadectwem t r a d y c j i k a l i f Omar (634—644) p r z y z a w i e r a n i u t r a k t a t u pokojowego z każdym nowo z d o b y t y m m i a ­ stem stawiał w a r u n e k , a b y mieszkańcy nie d a w a l i schronienia żadnemu n o w a t o r o w i (Lá ju'wü laná m u h d i t h a n ) . A h d a t h a , j a k również biďa — t o t e r m i n y najczęściej używane w islamie dla określenia n o w a t o r s t w a , c z y l i działania l u b postępowania, które nie jest oparte na s t a r y c h o b y ­ czajach p a t r i a r c h a l n y c h i s l a m u . W e wczesnej t r a d y c j i przypisuje się również p r o r o k o w i następujące orzeczenie, potępiające n o w a t o r s t w o : „ K t o wprowadza n o w e zagadnienia w naszą sprawę [ t j . w sprawy w i a r y l u b szerzej w przyzwyczajenia ustalone przepisami Koranu] takie, j a k i e w niej nie występowały, t e n jest godzien potępienia" . D r u g a wypowiedź: „ K t o c z y n i coś, co nie jest (na miarę) naszych spraw, t e n 5 1 S2 P o r . Koran: „ W i e r n i l O g r a n i c z a j c i e waszą ciekawość; znajomość rzeczy, które c h c e c i e poznać, może w a m szkodzić. S t a r a j c i e się. prosić o tę wiedzę, którą w a m Koran o b j a w i ł " (V, 103); „Nie s t a r a j c i e się zgłębiać tego, czego n i e możecie wiedzieć: z d a c i e r a c h u n e k z w i d z e n i a , słyszenia i z s e r c w a s z y c h " ( X V I I , 40) itp. 5 0 5 1 52 C y t . za G o l d z i h e r e m , Ibidem. op. cit., s. 16. �SPOŁECZNA F U N K C J A 437 K O R A N U jest godzien potępienia" . Podsumowaniem t y c h orzeczeń p r o r o k a jest następujący wniosek: „Najgorszą ze w s z y s t k i c h rzeczy (czynów) jest innowacja" . T ę samą wymowę m a f r a g m e n t t e s t a m e n t u duchowego Mahometa przekazany przez tradycję: „Przestrzegam was przed i n n o w a c j a m i [biďa], b o każda i n n o w a c j a jest błędem" . Dalsze jeszcze zaostrzenie tego stanowiska wydaje się wskazywać na późniejsze pochodzenie t e k s t u t r a d y c j i , przypisywanego p r o r o k o w i : „Najgorszą z rzeczy jest i n n o ­ wacja, każda innowacja jest odstępstwem, każde odstępstwo błędem, a każdy błąd p r o w a d z i do piekła [ o g n i a ] " . T e n sam pogląd wyraża c y t o w a n y przez al-Ta'labí'ego w zbiorze t r a d y c j i tekst egzegezy do I s u r y Koranu, wers. 7, gdzie pod ludźmi, którzy wzbudzają g n i e w boga, rozumie się t y c h : „u których panuje bid'a [innowacja], a błądzącymi są c i , którzy odchodzą o d s u n n y [prze­ pisy, nakazy t r a d y c j i ] " . W rzeczywistości, człowiek n a z y w a n y sahib bid'a ( i n n o w a t o r ) , był w islamie od najdawniejszych czasów t r a k t o w a ­ n y z pogardą, n i e l e d w i e wstrętem. N a w e t jego p r a k t y k i r e l i g i j n e uzna­ wano za w pełni nieważne: n i e przynoszą m u korzyści m o d l i t w a i dobre u c z y n k i — mówiono — jeśli obciążył się bid'a . Tak pojęte zasady w i a r y islamu, skutecznie p o d t r z y m y w a n e przez ideologów r e l i g i j n y c h w podstawowych rzeszach wyznawców islamu, odegrały i odgrywają nadal rolę hamulca w r o z w o j u n a u k i i k u l t u r y . W t e j mierze zgadzamy się w pełni z wypowiedzią: L . I . K l i m o w i c z a , iż „świętość i s l a m u stoi na przeszkodzie poznania naukowego i po­ zostaje w sprzeczności z postępem" . 53 M и 56 5 7 M 59 V. SPOŁECZNE SKUTKI NORM I PRZEPISÓW KORANU Przedstawione w dotychczasowym t o k u wykładu zalecenia i prze­ pisy Koranu oraz t r a d y c j i , kształtujące przez t a k wiele wieków m e n ­ talność jego wyznawców, pozostawiły trwałe ślady w postawie i za­ c h o w a n i u współczesnych muzułmanów. O m a w i a n a ostatnio opozycja przeciwko w s z e l k i m f o r m o m i n n o w a c j i , n i e u f n y i niechętny stosunek do wszelkiej wiedzy pozakanonicznej, ale również wdrażane muzułmanom w sferze e t y k i bierność i p a s y w i z m 53 Ibidem. 54 Ibidem. 55 Ibidem. 5S Ibidem, s. 24. 57 Ibidem, s. 25. 58 59 Ibidem. L . I . K l i m o w i c z , Islam: oczerki, M o s k w a 1962, s. 89. �438 ANNA M R O Z E K dochodzą między i n n y m i do głosu w postawie współczesnych uczniów arabskich. A . Carleton, prowadzący badania n a d postawą i postępami uczniów arabskich, pisze o n i c h co następuje: „Zdumiewające jest, j a k w i e l u uczniów przychodzi do szkoły sądząc, że są czymś p u s t y m , co można napełnić wiedzą bez i c h wysiłku. F a k t y czy stwierdzenia są akceptowane przez n i c h po prostu dlatego, że są napisane w książce, l u b też wypowiedziane przez nauczyciela" . Zgadzamy się też w pełni z w n i o s k a m i tego samego autora, wskazującymi drogi usunięcia owej obojętności i bezwładu młodych Arabów. P o d s t a w o w y m i w a r u n k a m i efektywnego nauczania są zdaniem A. Carletona: „konieczność roz­ budzenia ciekawości uczniów i nakierowanie i c h na drogę celowego, uporządkowanego m y ś l e n i a " . O d siebie dodamy jeszcze d w a dalsze w n i o s k i l u b w a r u n k i : wzbudzenie szacunku i zaufania dla samego sie­ bie, a przede wszystkiem własnych zdolności poznawczych oraz wzrost odpowiedzialności osobowej i socjalnej. Właśnie b r a k odpowiedzialności osobowej i socjalnej, który można b y określić również b r a k i e m odpowiedzialności obywatelskiej muzuł­ manów, jest jeszcze jedną spuścizną zasad i przepisów formułowanych w Koranie, poszerzonych i r o z b u d o w a n y c h w okresie władzy k a l i f a t u . W islamie nie wykształciła się koncepcja czy teoria państwa w nowo­ czesnym znaczeniu tego słowa . Ścisłe powiązanie religijnego i politycznego aspektu państwa we wczesnym okresie i s l a m u znalazło w y r a z w całkowitej i d e n t y f i k a c j i w z a j e m n y c h interesów i sfer oddziaływania, prowadziło do r o z w o j u systemu p r a w a wspólnego dla obu sfer, wyprowadzonego jednak ze źródeł r e l i g i j n y c h (Koran). W islamie państwo, zarówno pod względem f o r m y , j a k i treści, utożsamiane było ze zbiorowością w i e r n y c h ('umma), z przywódcą r e l i ­ g i j n y m n a czele. W rezultacie państwo muzułmańskie nie wykształciło postawy obywatelskiej wśród swoich członków. Pojęcie postawy oby­ watelskiej jest obce i s l a m o w i t a k samo, j a k pojęcie państwa jako i n s t y ­ t u c j i politycznej. Państwo boże zastąpiło t a m na długi okres pojęcie państwa politycznego. Udział w rządzeniu uważany był nawet przez 60 61 62 6 0 A. C a r l e t o n , The Interaction of Education and public Responsibility, A l e p p o 1961, s. 87—89. 61 I b i d e m , s. 89. 6 2 Arabski język nie zna t e r m i n u oddającego treść wyrazu państwo. h a k i m i j a i d a u l a , używane d l a określenia państwa, oznaczają: p i e r w s z e — nie, władzę, suwerenność (a więc przemianę, dynastię, p a n o w a n i e Podobnie przymioty i dopiero władzy też n i e m a w języku a r a b s k i m p r e c y z y j n e g o obywatel czy obywatelstwo. kalifów), drugie — wśród d a l s z y c h znaczeń także Słowa: panowa­ zmianę, państwo. t e r m i n u oddającego pojęcie �SPOŁECZNA F U N K C J A K O R A N U 439 tradycję za niebezpieczny dla zbawienia. Upoważniony do sprawowa­ nia władzy był t y l k o k a l i f : naczelnik i przywódca w i e r n y c h . Człowiek wykształcony w obrębie i s l a m u był co p r a w d a szkolony w sztuce a d m i n i s t r o w a n i a , ale nie było to b y n a j m n i e j równoznaczne z kształtowaniem poczucia odpowiedzialności o b y w a t e l s k i e j . G d y b y po­ równać starożytnego Greka z Arabem-muzułmaninem, t o można b y powiedzieć, że jeśli starożytnemu G r e k o w i wpajało się pojęcie l u b n a ­ ukę o państwie, t o muzułmaninowi pojęcie służby bożej. Stąd wykształ­ cenie w obrębie i s l a m u nie obejmowało cnót c y w i l n y c h . Wśród a d m i n i s t r a c j i Wschodu b r a k również p r o t o t y p u urzędnika j a k o sługi państwa czy narodu. I n d y w i d u a l n y wyznawca i s l a m u nie jest zresztą wciągany w orbitę aktywności politycznej, n i e jest on rów­ nież odpowiedzialny za państwo t a k długo, j a k długo istnieje rząd. Rozwój myśli potítycznej w obrębie państw arabskich (i t o n i e wszystkich) zapoczątkowany został faktycznie na przestrzeni ostatnich k i l k u n a s t u l a t . W okresie wcześniejszym był on u d a r e m n i a n y przez o g r o m n y w p ł y w w a r s t w y k l e r y k a l n e j , która — w sojuszu z władzą polityczną — była zainteresowana w k o n s e r w a c j i r e l i g i j n e j t r a d y c j i i podejmowała stałe wysiłki, a b y uniemożliwić rozprzestrzenianie się n o w y c h zasad państwa i p o l i t y k i . Ciążące k u t r a d y c j i podstawowe rzesze wyznawców i s l a m u , z a j m u ­ jące w państwie pozycję poddanych, podporządkowały się w pełni schematowi r e l i g i j n e m u . Muzułmanin nie przeciwstawiał się państwu, lecz starał się trzymać o d niego t a k daleko, j a k t o t y l k o jest m o ­ żliwe . ез Tendencja t r z y m a n i a się z daleka o d spraw państwa i p o l i t y k i jest jednak n i e t y l k o r e z u l t a t e m skutecznych n a u k t r a d y c j i i s l a m u , ale również osobistego, gorzkiego doświadczenia najuboższych w a r s t w l u d ­ ności. Despotyzm władców k o l e j n o następujących po sobie d y n a s t i i ugruntował przekonanie muzułmanów, że władza jest czymś, czego należy unikać. Podstawowa część ludności trzymała się j a k najdalej od s p r a w p o l i t y k i , nie t y l k o w s k u t e k a p a t i i i i n e r c j i , j a k i e zaszczepiała w n i c h e t y k a i s l a m u , ale także z prostej o b a w y przed e w e n t u a l n y m i s k u t k a m i zetknięcia się z władzą czy j e j reprezentantami, które d l a niej z reguły kończyły się źle. Rząd kojarzył się poddanym z apara­ t e m do ściągania podatków, służbą wojskową, możliwością uwięzienia i w s z e l k i m i i n n y m i p r z e j a w a m i dla n i c h n i e k o r z y s t n y m i . P r z e j a w e m tego s t o s u n k u o b y w a t e l i do a k t u a l n y c h autorytetów p o l i t y c z n y c h jest W e w z a j e m n y m układzie stosunków między p o d d a n y m i a władcą oraz w o b o ­ jętności t y c h p i e r w s z y c h n a s p r a w y p o l i t y k i państwowej t k w i być może j e s z c z e j e d n a p r z y c z y n a f a k t u , że w a r s t w y średnie w obrębie i s l a m u nigdy n i e sięgnęły po władzę. 6 3 �440 A N N A M R O Z E K postawa i zachowanie się ludności w okresie j a k najbardziej współ­ czesnym, n a terenie T u r c j i . A. Carleton, przeprowadzający n a t y m terenie szereg badań o charakterze socjologicznym, pisze o s w y m za­ skoczeniu f a k t e m , że w okresie obowiązkowego spisu ludności na tere­ nie T u r c j i w i e l u mężczyzn znikało z domów, zanim mogło zostać po­ l i c z o n y m i l u b udzielić p o t r z e b n y c h i n f o r m a c j i * . W przeciwieństwie do A. Carle tona postawa i zachowanie się Turków n i e zaskakują nas b y ­ n a j m n i e j : są one l o g i c z n y m następstwem w i e l o w i e k o w y c h rządów de­ spotycznych władców, są rodzajem o d r u c h u w a r u n k o w e g o , j a k i mógł wykształcić się w t y m czasie. 6 Pielęgnowana przez tradycję n a gruncie i s l a m u obojętność n a spra­ w y państwa i p o l i t y k i , podobnie zresztą j a k świadome tłumienie o d ­ powiedzialności o b y w a t e l s k i e j wśród p o d s t a w o w y c h rzesz w y z n a w ­ ców t e j r e l i g i i , odbiło się również na specyficznej f o r m i e nacjonalizmu arabskiego. N a c j o n a l i z m arabski, rodzący się w okresie narastania t e n ­ dencji niepodległościowych, n i e miał cech wybujałego nacjonalizmu narodowego, lecz występował w silnej obudowie r e l i g i j n e j . 6 6 6 6 Dopiero ostatnie l a t a r o z w o j u młodych r e p u b l i k arabskich usuwają na p l a n dalszy religijną i zarazem fanatyczną postać n a c j o n a l i z m u arabskiego. Wpłynęły n a to zarówno różnice w polityce i f o r m a c h rządów poszczególnych państw arabskich, j a k i wciąż jeszcze a k t u a l n a w a l k a o zachowanie niezawisłości i samostanowienia. Ta d w u t o r o w a 6 4 P o r . C a r l e t o n , op. cit., s. 89. B r a k p a t r i o t y z m u n a g r u n c i e i s l a m u przejawiał się n i e t y l k o w o d n i e s i e n i u do s p r a w ogólnonarodowych c z y ogólnopaństwowych, a l e także d o s p r a w l o k a l n y c h , w y d a w a ł o b y się najbliższych l u d z i o m . C y t o w a n y już wcześniej B o n n e p r z y t a c z a dość charakterystyczną w y p o w i e d ź m u z u ł m a n i n a - A r a b a n a p y t a n i e podróżnika e u ­ r o p e j s k i e g o o wielkość, h a n d e l i tradycję historyczną m i a s t a , w którym z a m i e s z k i ­ w a ł t e n p i e r w s z y : „Mój z n a k o m i t y p r z y j a c i e l u — odparł A r a b w k w i e c i s t y m s t y ­ l u — radości m o j e j w ą t r o b y ! R z e c z , o którą m n i e p y t a s z , j e s t z a r a z e m t r u d n a i bezużyteczna. J a k k o l w i e k spędziłem całe życie w t e j właśnie miejscowości, n i e liczyłem a n i domów, a n i też n i e zadawałem pytań o liczbę mieszkańców [...]. A l e n a d e w s z y s t k o , jeśli chodzi o historię tego m i a s t a , bóg j e d e n z n a w y d a r z e n i a b r u d n e i z m i e n n e , które były dziełem n i e w i e r n y c h p r z e d nadejściem m i e c z a i s l a m u . N i e widzę żadnej korzyści [ d l a siebie] w d o w i a d y w a n i u się o to [...]" (op. cit., s. 354). 6 5 Rozwijający się n a c j o n a l i z m a r a b s k i , obciążony był wewnętrzną n i e k o n s e k ­ wencją, wynikającą z f a k t u ścisłego powiązania z tradycją religijną. Po I w o j n i e światowej A r a b o w i e walcząc w s o j u s z u z a l i a n t a m i p r z e c i w k o T u r k o m , których p a n o w a n i e od d a w n a ciążyło i upokarzało A r a b ó w , w t r a k c i e w a l k i p r z e j a w i a l i z b i e g i e m czasu coraz większą sympatię d l a Turków, wynikającą ze wspólnoty r e l i g i j n e j . J . Béraud-Villars pisze o A r a b a c h co następuje: „Niepokoił i c h każdy s u k c e s aliantów, każde zwycięstwo o d n i e s i o n e przez chrześcijan [...] n i e k i e d y l u d z i e z o t o c z e n i a W i e l k i e g o S z e r y f a (przywódca M e k k i ) , walczącego z Turcją, i emirów, mówili o T u r k a c h , którzy polegli n a Półwyspie S y n a j , a n a w e t w A r a b i i , j a k o o męczennikach za w i a r ę " (Pułkownik Lawrence, W a r s z a w a I960, s. 178). 66 �SPOŁECZNA F U N K C J A 441 K O R A N U w a l k a ( t j . w a l k a o n o w y układ sił p o l i t y c z n y c h wewnątrz państwa i zachowanie niepodległości) przyśpiesza proces k r y s t a l i z o w a n i a się świadomości narodowej w obrębie poszczególnych państw arabskich, a akcentowana obecnie jedność Arabów nabiera w n o w y m układzie nowego sensu: jest p r z e j a w e m wspólnoty dążeń i interesów w obliczu t y c h samych problemów, p r z y wzajemnej akceptacji cech różnych. Ostatnie u w a g i sprowadzają nas na g r u n t p r o b l e m a t y k i współczes­ n e j , sugerując powolne zachodzenie zmian w p r z e d s t a w i o n y m wyżej schematycznym m o d e l u n o r m i zaleceń Koranu. VI. PRZEPISY KORANU W KONFRONTACJI WSPÓŁCZESNEGO: MODERNIZM Z WYMOGAMI ŻYCIA ISLAMU Mówiąc o zmianach dokonujących się w sferze p o l i t y k i i e k o n o m i i , j a k również ideologii w niepodległych już dziś państwach z zasięgu i s l a m u , p r a g n i e m y podkreślić, że nigdzie nie dokonują się one w b r e w i s l a m o w i , nigdzie też działalność reformatorów nie podważa wręcz a u t o r y t e t u Koranu j a k o źródła zasad p r a w n y c h , e t y c z n y c h i socjal­ n y c h . W t y m więc sensie można powiedzieć, iż nie usunięto t u głównych hamulców r o z w o j u społecznego, o których mowa była wyżej. Można nawet powiedzieć, że z okresem w a l k narodowowyzwoleń­ czych państw trzeciego świata łączy się w dużej mierze renesans isla­ m u . Jest t o następstwem f a k t u , że ideologia i s l a m u odegrała w w a l ­ kach t y c h ważną i pozytywną rolę j a k o ideologia rodzima, pozostająca w opozycji do r e f o r m i zmian naniesionych na g r u n t i s l a m u przez państwa Zachodu. W y k w i t e m tego okresu były liczne u g r u p o w a n i a i b r a c t w a purytańskie głoszące hasła n a w r o t u do pierwotnego, „czyste­ go" i s l a m u w sferze ideologii i p r a k t y k i życia codziennego. P o z y t y ­ w e m tego r u c h u „odnowy" było rozbudzenie aktywności mas, co w po­ ważnym stopniu przyśpieszyło proces w y z w o l e n i a narodowego, a n a w e t wpłynęło na charakter i strukturę rządów niepodległych już państw; n e g a t y w n y m s k u t k i e m t a k silnego akcentowania wartości ideologii i s l a ­ m u jest orientacja na przeszłość w sferze ideologii i aż nadto częsta w dziełach modernistów i s l a m u apologia t e j r e l i g i i , absorbująca z b y t dużą część i c h u w a g i w stosunku do problemów i potrzeb współczes­ nego życia. A l e nawet apologetyczna w swej istocie l i t e r a t u r a modernistyczna zawiera nowe cechy i tendencje, które — nie burząc podstaw — p o d ­ ważają skutecznie społecznie n e g a t y w n y sens w i e l u orzeczeń i przepisów Koranu. W y n i k a to nie t y l k o z ustalonej już t r a d y c j i łączenia z zasadami islamu niektórych elementów n a u k i nowożytnej (np. w dziedzinie p r a - �442 ANNA M R O Z E K wodawstwa, przejmowano elementy niektórych kodeksów zachodnich, które dołączane do zasad p r a w a muzułmańskiego nie burzyły jego pod­ staw), ale głównie z prób odnajdywania w K o r a n i e orzeczeń dających możliwość uzasadnienia wysokiej r a n g i n a u k i , konieczności aktywności l u d z k i e j , haseł równości społecznej. Złożoność i sprzeczność orzeczeń i przepisów Koranu, na które wskazywaliśmy wcześniej, dają pełne uzasadnienie i podstawy t y m poczynaniom. P r o w a d z i to jednak dość często do p r z y p i s y w a n i a Koranowi — na drodze r e i n t e r p r e t a c j i — orze­ czeń i znaczeń, których księga t a n i g d y nie posiadała, już chociażby z, t e j prostej przyczyny, że okresowi, w którym działał M a h o m e t (wiek V I I ) , obce były p r o b l e m y n a m współczesne. Najczęściej s p o t y k a n y m stanowiskiem wśród modernistów i apolo­ getów i s l a m u jest przekonanie, że islam w ogólności, a Koran w szcze­ gólności, w istocie swej nie jest sprzeczny z w y m o g a m i współczesnego życia, więcej nawet, że i n i c j u j e najbardziej postępowe p r a g n i e n i a i dą­ żenia ludzkości. P r z y t o c z y m y t u t y l k o k i l k a c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla tego stanowiska w y p o w i e d z i . M u h a m m a d F a r i d W a g d y (India), moder­ nista starszego pokolenia, pisze o islamie, że jest to religia, która „po­ stuluje wolność sumienia, nakłania swoich wyznawców do namysłu i k o n t e m p l a c j i , zachęca do studiowania p r z y r o d y i umacnia dążenie do w i e d z y " '.' I n n y modernista, M u h a m m a d Naguib (Egipt), utożsamia n a ­ wet religię i s l a m u z nauką: „Islam j a k o religia n a u k o w a o p a r t y jest i w y p r o w a d z o n y z niezaprzeczalnych faktów i wydarzeń, dokładnie t a k samo j a k wszelka inna realna w i e d z a " . Jeszcze dalej idzie trzeci modernista, działający również na gruncie egipskim, Wadzi, który p r z y ­ pisuje Koranowi inspirację wiedzy nie t y l k o współczesnej, ale nawet przyszłej: „Islam wybiegł poza czas swego powstania — pisze W a d z i — Koran ustalił zasady [...] które w wiele wieków później o d k r y j e i uzna dopiero świat" . 61 68 69 Oceniając przytoczone wyżej w y p o w i e d z i trzech reprezentantów m o d e r n i z m u i s l a m u można z jednej s t r o n y żywić uzasadnione wątpli­ wości, czy j a k a k o l w i e k r e l i g i a daje się pogodzić z zasadami współczes­ nej n a u k i , nie mówiąc już o utożsamieniu t y c h d w u płaszczyzn; z d r u ­ giej j e d n a k strony nie sposób nie docenić s y m p a t i i , a nawet zaangażo­ wania modernistów i s l a m u w problematyce postępu i n a u k i współczes­ n e j . N a w e t jeśli jest t o jeszcze dość często zainteresowanie czysto d e k l a r a t y w n e , ślizgające się po p o w i e r z c h n i współczesnych problemów A l i , Islam in the World, 6 7 C y t . za: Z a k i 69 M. N a g u i b , The Scientific 69 P e r i o d y k : „Nur a l - I s l a m " , K a i r , R . 15: 1952 z. 428. Religion, L a h o r e 1947, s. 21. C a i r o 1956, s. 111. �SPOŁECZNA F U N K C J A K O R A N U 443 n a u k i , to jednak wysoka ranga, jaką przyznają moderniści islamu wiedzy, świadczy na i c h korzyść. Nigdzie, w żadnej książce modernisty i s l a m u nie napotkaliśmy stanowiska potępiającego współczesne osiąg­ nięcia wiedzy na zasadzie i c h sprzeczności z dogmatyką i s l a m u , prze­ c i w n i e : stanowisko c y t o w a n y c h wyżej reprezentantów tego k i e r u n k u wyrażane w różnym ujęciu i zasięgu jest s t a n o w i s k i e m powszechnie s p o t y k a n y m , a tego samego n i e można b y n a j m n i e j powiedzieć o moder­ nistach k a t o l i c k i c h . 7 0 Równie jednoznacznie (i powierzchownie) wyrażana jest przez przedstawicieli tego k i e r u n k u aprobata d l a haseł równości i s p r a w i e d l i ­ wości społecznej, oczywiście p r z y równoczesnym p r z y p i s y w a n i u isla­ m o w i i n i c j a t y w y w t e j mierze. C y t o w a n y już wyżej A b d o u l H a k i m wyraża tę myśl następująco: „Świat przed i s l a m e m n i e znał pojęcia bezklasowości. D o p i e r o społe­ czeństwo i s l a m u zrównało l u d z i społecznie, wyznaczając i m te same obowiązki i te same zaszczyty" . I w i n n y m m i e j s c u : „Islam szanuje życie l u d z k i e i głosi pokój" . A n i w p i e r w s z y m , a n i w d r u g i m w y p a d ­ k u A b d o u l H a k i m n i e m a r a c j i : historia i s l a m u b y n a j m n i e j nie u j a w ­ niła p a c y f i z m u tej r e l i g i i a n i też poszanowania życia ludzkiego; po­ dobnie także zrównanie w i e r n y c h w zakresie i c h obowiązków r e l i g i j ­ n y c h n i e było b y n a j m n i e j równoznaczne ze zrównaniem p r a w czy likwidacją klas w obrębie i s l a m u , na co wskazywaliśmy w p i e r w s z y m paragrafie niniejszego artykułu. A l e m i m o wszystkich t y c h zastrzeżeń k i e r u n e k dowodzeń A b d o u l H a k i m a wskazuje, że w y c z u w a o n t r a f n i e problematykę socjalną oraz dążenia ogólnoludzkie, skoro z n i m i właś­ nie próbuje powiązać zasady islamu. 71 72 Ten k i e r u n e k dowodzeń n a gruncie i s l a m u jest p r z y t y m również odbiciem r e f o r m i zmian socjalnych, j a k i e dokonują się w obrębie nie­ podległych dziś państw muzułmańskiego Wschodu. Islam, którego za­ sięg i znaczenie wybiega daleko poza zakres wierzeń r e l i g i j n y c h , który był i jest r e g u l a t o r e m i drogowskazem życia w i e r n y c h w sensie j a k najbardziej k o n k r e t n y m , podlega c h a r a k t e r y s t y c z n y m w a h a n i o m w m i a ­ rę zmieniającej się s y t u a c j i politycznej i społecznej. Najlepszym świa­ dectwem tego jest h i s t o r i a i k i e r u n k i r o z w o j u i s l a m u , sprzeczności Świadczy o t y m f a k t utożsamiania n a u k i z dogmatyką Koranu, n i e k i e d y p r z e z z e s t a w i e n i e poszczególnych tez n a u k i z o r z e c z e n i a m i Koranu. Por. w tej mierze ogólną wypowiedź A b d o u l H a k i m a : „Podobnie j a k w n a u c e określone zostały o s t a ­ tecznie zasady i p r a w a , j a k i m i posługuje się badacz, t a k i w r e l i g i i zasady są o d ­ w i e c z n e i n i e z m i e n n e " (Islamie Ideology. The Fundamental beliefs and Principles of Islam and their Application to practical life, L a h o r e 1961, s. 91). 70 7 1 72 H a k i m , op. cit., s. 159. Ibidem, s. 176. �444 A N N A M R O Z E K występujące w s a m y m Koranie, stanowiące odbicie zmienionej o r i e n ­ t a c j i i różnych celów Mahometa. W okresie władzy kalifów na czoło wysunęły się wszystkie te orzeczenia ,.świętej" księgi, które nawoły­ wały w i e r n y c h do bezwzględnego posłuszeństwa i uległości; były one r o z w i j a n e przez umiejętną interpretację i poszerzane przez tradycję, zawsze j e d n a k w interesie w a r s t w y panującej. Te same cele p r z y ­ świecają do dziś przywódcom niektórych państw muzułmańskich, współ­ pracujących z Zachodem, którzy w obawie przed „niebezpieczeństwem k o m u n i z m u " i w interesie własnym nadal silnie podkreślają wartość t r a d y c y j n y c h zasad i s l a m u , w których klasyczne c n o t y muzułmańskie odgrywają jedną z głównych ról. W odróżnieniu o d t y c h ostatnich czołowi przywódcy państw i s l a m u , zmierzających do r e f o r m socjalistycznych, j a k Naser (Egipt), a w szcze­ gólności Ben B e l l a (Alger), akcentując wzajemny związek socjalizmu z islamem nadają m u t y m s a m y m nową wymowę i — j a k należy p r z y ­ puszczać — nową, n i e znaną m u dotąd treść; ścisłe powiązanie prze­ m i a n ekonomicznych i socjalnych z zasadami r e l i g i i w sferze ideologii odbija się także drugostronnie na charakterze specyficznie pojętego socjalizmu. N i e ulega jednak wątpliwości, że f u n k c j a i s l a m u zależy w dużej mierze o d p r o g r a m u politycznego, a w szczególności społecznego, z j a ­ k i m jest łączony. �