https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f8f6f01aa5c61630f4b2889342fff604.pdf be8c16a8d94bc9de79eb8252d9bf97b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3800 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource Kurpie - sztuka ludowa Wielkanoc - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3565 Title A name given to the resource Sztuka kurpiowska w okresie wielkanocnym /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z,2; s.6-15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SZTUKA KURPIOWSKA W WIELKANOCNYM OKRESIE A D A M CHĘTNIK 4 Sztuka l u d o w a na Kurpiowszczyźnie— a pewnie i w ogóle wśród naszego l u d u -—• zależna jest nie t y l k o od zdolności i n ­ d y w i d u a l n y c h osobnika obdarzonego is­ krą twórczą. Podnietą do t w o r z e n i a jest miejscowa p r z y r o d a i otoczenie w ogóle których m o t y w y artysta w i e j s k i w y k o ­ rzystuje bezwiednie do s w o i c h dzieł a nieraz arcydzieł. Robi to j e d n a k bez m o d e l i i rysunków, nawet bez specjal­ n y c h studiów p r z y r o d n i c z y c h — t y l k o wprost, z jakiejś potrzeby wewnętrznej, podświadomie. Przychodzi c h w i l a , że snycerz w i e j s k i , malarz czy garncarz — musi w danej c h w i l i tworzyć, coś wyciąć, wydłubać, ulepić i t p . choć go n i k t o to nie prosi, a n i obiecuje zapłaty. I te t w o r z y w a właśnie bezwiedne, bezpretensjonalne i anoni­ mowe są przeważnie najlepsze. Dzieła zamówione za pieniądze, za nagrodę, p r a w i e n i g d y i m nie dorównują. Są to rzeczy słabsze — j a k się daje zauważyć — wymuszone w swej technice, niepo- 6 ci.ohne do d a w n i e j s z y c h pierwowzorów. Artyści wiejscy n p . rzeźbiarze, n i e za­ wsze chcą coś zrobić za zapłatę, a t y m bardziej na zamówienie. W o l ą sobie sa­ m i coś obmyśleć, wykonać według swo­ jego upodobania i ofiarować darmo na użytek p u b l i c z n y — gdzieś do k a p l i c z k i czy domowego „ołtarzyka". Znałem rzeźbiarza (we w s i Łyse, p o w . Kolneński, R a c z k o w s k i ok. 1919 г.), który stru­ gał świętych z drzewa do w s z y s t k i c h o k o l i c z n y c h figur, k a p l i c i t p . Pieniędzy nie brał, t y l k o p r o d u k t y w naturze „co k t o dał". I n n y wykonywał od czasu do czasu coś pięknego z twardego drzewa (np. gruszy), parę, k i l k a sztuk na r o k i rozdawał z n a j o m y m : „na pamiątkę". Za żadną zapłatę przez całe lata n i k t się nie mógł doprosić, b y coś „wystrugał". 0 h a n d l u t y m i rzeczami nie było wogóle m o w y . I tak było p r a w i e do ostatnich czasów. I n n i , światlejsi, zrobią coś np. do kościoła czy nawet do muzeów — 1 na t y m koniec. N i k t i nic i c h nie zmu- �si do spospolitowania s w y c h dzieł, a t y m bardziej do zrównania i c h twórczości ze zwykłą tuzinkową robocizną. I t u zdaje się jest rozdział p r a w d z i w e j sztuki o d wyrobów zwykłych rękodzielników jar­ marcznych. N a rodzaj twórczości l u d o w e j wpły­ wają w znacznej mierze n i e t y l e otocze­ nie, i l e p e w n e okresy, związane z obrzę­ d a m i d o r o c z n y m i . Najważniejsze z nich na Kurpiowszczyźnie to okres „Godów" (świąt Bożego Narodzenia) i świąt W i e l ­ k a n o c n y c h (po k u r p i o w s k u „Zielganoc"). Okres p r a w d z i w i e świąteczny, w i e l k a ­ nocny, zaczyna się n a d środkową Nar­ wią (w puszczy „Zielonej") i podobnie nad d o l n y m B u g i e m (w puszczy „Białej") już o d n i e d z i e l i p a l m o w e j . 0 p a l m a c h myślą przeważnie k o b i e t y 1 dziewczęta. Ponieważ w i o s n a w t y m czasie n i e zawsze jest w r o z k w i c i e , więc na p a l m y p r z y g o t o w u j e się wcześniej, młode pędy d z i k i c h porzeczek, m a l i n , w i e r z b i n y i t p . przez w s t a w i e n i e i c h do w o d y b y puściły młode l i s t k i , a nawet zakwitły. P a l m y z takiego materiału w y ­ rabiane były przeważnie na krańcach puszczy. W c e n t r u m j e j , jeszcze niemal do ostatnich czasów, robiono palmy sztuczne, o d jednego do k i l k u metrów w y s o k i e . T r z o n e m t a k i e j p a l m y był pręt młodej sosny, ostrugany ną cienko, tak, b y na wierzchołku została kiść złożona z k i l k u , przeważnie trzech, pędów. Cały pręt otaczano zielonymi borówkami, przeplatając je sztucznymi, k o l o r o w y m i k w i a t k a m i z bibułki. U górnej części pal­ m y , przywiązywano parę b a r w n y c h wstą­ żek (niekiedy z bibułki z kokardą u na­ sady), a dolną część pręta okręcano b i ­ bułką l u b haftowaną tkaniną (ryc. 1). Główny t r z o n p a l m y k i l k u m e t r o w e j ro­ biono często z prętów leszczynowych, zawsze j e d n a k z przymocowaną u góry kitką sosnową z z i e l o n y m wierzchołkiem i oplatano również przy p o m o c y nici l n i a n y c h borówkami z w a r k o c z n i k i e m (licopodium), gałązkami „jagód c z a r n y c h " itp. leśnym zielem. M o c kwiatów sztucz­ n y c h , wstążki i piękny „wzijak" do rę­ k i uzupełniały całość. Najpiękniejsze i najwyższe p a l m y miał ksiądz, idący v/ procesji oraz jego asysta. Poszczegól­ ne parafie współzawodniczyły ze sobą d a w n i e j w zdobieniu p a l m i i c h w i e l ­ kości. Stąd w i e l k a i c h rozmaitość, a samo z d o b n i c t w o przybierało charakter pew­ nego rodzaju sztuki. Do n i e d a w n a takie p a l m y można było oglądać w Myszyńcu, Kadzidle, Łysych, Zalasie, Baranowie (pow. K o l n o , Ostrołęka, Przasnysz). Dziś coraz ich mniej; przeważnie jeszcze u „asysty" obok księdza. Po n i e d z i e l i p a l m y te zbierano gdzieś w k r u c h c i e , czy d z w o n n i c y kościelnej, p o c z y m na d r u g i r o k palone były na popiół, służący w dzień p o p i e l c o w y do p o s y p y w a n i a głów. W w i e l k i m t y g o d n i u zaczyna się cały s/ereg świątecznych czynności domo­ w y c h . N a j p i e r w bielono wnętrza izb, n a j ­ częściej w a p n e m choć używano do tego i białej g l i n k i , kopanej t u i ówdzie n a miejscu. U górnej części ściany, „pod pułapem", r o b i o n o szlaczek niebieską farbką, n i e k i e d y falisty l u b łamany, a gór­ ną część pieca upiększano też ornamen­ tem w gałązki, miotełki czy g w i a z d k i — RYC. 2 7 �p r a w i e , j a k na pisankach. T e n szczegół zdobniczy powtarza się jesizcze i teraz w domach gdzie niema pieców k a f l o w y c h . Pisząc o b i e l e n i u wspomnę z oburzeniem o zarządzeniach przed k i l k u n a s t u l a t y , na­ kazujących bielenie chat i z zewnątrz, co zupełnie zabijało m i e j s c o w y charakter pięknego b u d o w n i c t w a drzewnego. Po­ nieważ w gorliwości bie'enia zaczęto przesadzać, p o k r y w a n o w a p n e m nie t y l ­ k o ściany, ale i szczyty ozdobne domów, ganki, okiennice malowane dawniej w b a r w n e k w i a t y , a wreszcie płoty, stud­ nie i n a w e t u l e pszczele! Siady tego barbarzyńskiego n a k a z u jeszcze do dziś nie wszędzie zmyły fale deszczowe. D a w n i e j p r z y b i e l e n i u wnętrz w w i e l u w i o s k a c h był zwyczaj, że na uszakach d r z w i wejściowych m a l o w a n o od zew­ nątrz w a p n e m k w i a t k i i gałązki, co było znakiem, że w chacie jest panna na w y ­ d a n i u . Dziś zwyczaj t e n p r a w i e nie ist­ nieje. Podwórza przed domami nie t y l k o oczyszczano na święta ze śmiecia i wszel­ k i c h nieczystości, ale ugrabiano równiut­ k o i p o s y p y w a n o białym piaskiem, często w k u n s z t o w n e desenie i w z o r k i . Robiły to dziewczęta chodząc i czerpiąc piasek z fartuchów. T a k powstawały faliste l i ­ nie, półkola, koła z g w i a z d k a m i w środku itp. O r n a m e n t y z piasku można było zo­ baczyć na K u r p i a c h jeszcze do niedawna, choć ginie t e n zwyczaj t a m , gdzie wieś w e w s z y s t k i m naśladuje miasto. N i e k i e d y podwórze i sień posypują rąbaną drobno sośniną l u b świerkowiną (gałązkami). Upiększanie mieszkań wewnątrz należy wyłącznie do dziewcząt, chyba że nowego świątka w y s t r u g a z drzewa w u p o m i n k u j a k i „bogorób", zawsze rodzaju męskiego. Upiększa się przede w s z y s t k i m gościnną izbę, a w n i e j u r o c z y s t y kącik, w którym jest stół, zaś n a n i m bochen chleba, pod piękną narzutką dla gościa. W głębi na stole stał z w y k l e „Pan Jezus F r a s o b l i w y " l u b mała k a p l i c z k a („ołtarzyk") z i n n y m świątkiem. N a d kapliczką wisiał duży krzyż d r e w n i a n y —- „pasyja", a obok rzędy obrazów świętych, u b r a n y c h w w y ­ cinane f i r a n k i z białej czy k o l o r o w e j b i ­ bułki. Z o b u stron ołtarzyka b a r w n e b u - ��k i e t y —- palmy ze sztucznych kwiatów, sobie r o b i o n y c h , a dalej niżej seria w y ­ cinanek z p a p i e r u k o l o r o w e g o , k u n s z t o w ­ nie w y k o n a n y c h (ryc. 2). Nade d r z w i a m i i p o d b e l k a m i nalepiają z w y k l e w y c i n a n e 7 n a k l e j k a m i b a r w n e k o g u t y („kury"), mające poczesne miejsce w obrzędach i zwyczajach naszego l u d u . W y c i n a n k i z papieru (dawniej były z b a r w n y c h t k a n i n , łyka drzewnego, mło­ dej k o r y drzew itp.), robią dziewczęta najlepiej zwykłymi nożycami do strzyże­ nia owiec — nożycami, które od czasów Biskupina n i e zmieniły p r a w i e w y m i a ­ rów i p i e r w o t n e j swej formy. Same w y ­ c i n a n k i o d l a t kilkudziesięciu na K u r ­ piach nie w i e l e się zmieniły. Są do siebie podobne, m n i e j l u b więcej złożone i sta­ ranne, w y c i n a n e bez żadnych specjalnych przygotowań, t. j . bez miar, wzorków, kreś­ leń i t p . pomocy. W m o t y w a c h występują miejscowe rośliny i k w i a t y (sosna, świerk, jałowiec), p t a c t w o miejscowe, niekiedy tańcząca „panienka". M o t y w k u r y („ko­ k o s y " ) i k o g u t a („kura"), s t a n o w i nienieodłączną część w y c i n a n k i w i e l k a n o c ­ nej (ryc. 4 — 6). Kogut, co „zapsial trzy r a z y " (według tekstów b i b l i j n y c h ) m a po­ czesne miejsce nie t y l k o w w y c i n a n k a c h , ale również na pisankach, f i g u r a c h przy­ drożnych (ryc. 10), na dzwonicach krośc i e l n y c h , w haftach i t p . Nade d r z w i a m i przynosi szczęście w dom, jak dawna k u r a zakopana pod progiem, przy budo­ w i e chaty. W y c i n a n k i robione są dziś po wsiach v/ o k o l i c a c h Ostrołęki, Myszyńca, K o l ­ na. Dziewczyna składa papier odpowied­ nio, nieraz w i e l o k r o t n i e i tnie na pamięć. Za chwilę m a m y gotowy, piękny orna­ ment — j a k a szkoda, że t y l k o z lichego papieru! U p r a w d z i w e j a r t y s t k i , jeżeli weźmiemy do ręki j e j kilkadziesiąt w y ­ cinanek — nie znajdziemy t a k i c h sa­ m y c h . Każda ma jakąś część, jakiś szcze­ gół i n n y , a wszystko t w o r z y wykończo­ ną, harmonijną całość. D w i e w y c i n a n k i t y l k o w t e d y są jednakowe, jeżeli w y c i naczka r o b i je równocześnie. Stąd w i e l ­ k a rozmaitość w r y s u n k u i pomysłach. Ornamentyka wycinankowa, geome­ tryczna, p o w t a r z a się w firankach („si- 10 r a n k i " ) bibułkowych, w k l e j a n y c h w okna l u b używanych do ozdoby obrazów i k a ­ pliczek -— stosowana była w pewnej o d ­ m i a n i e w starych s k r z y n i a c h ozdobnych, b e l k a c h szczytowych, na ozdobnie w y c i ­ nanych laskach (kijach podróżnych), d r z w i a c h wejściowych, o k i e n n i c a c h i t p . W y c i n a n k i co do f o r m y dzielą się na „leluje" (stylizowane rośliny itp.) oraz „kółka" i podobne do n i c h różnie cięte gwiazdy. „Pająki" różnego rodzaju ze słomek i k o l o r o w y c h gwiazdek, nanizanych na lniane n i c i są też ozdobą wnętrz chat. Rozmaitość i c h jest też w i e l k a . Robione są z w y k l e na W i e l k a n o c i Boże N a r o ­ dzenie — te drugie trochę inne, związa­ ne ze zwyczajem „ N o w e g o L a t k a " . „Pa­ jąki" w i e l k a n o c n e , to z w i a s t u n y w i o s n y i życia po m a r t w o c i e zimowej. Ubieranie stołów ze „świeconem" jest z w y k l e staranne: zieleń leśna, g w i a z d k i z listków i świerkowiny („jegliny") na obrusie. Do s z t u k i w i e l k a n o c n e j należą również zawieszane p r z y d r z w i a c h ' w izbie goś­ cinnej „kropielniczki" do w o d y święco­ nej, dawniej misternie rzeźbione z drze­ wa, w y k u w a n e z m e t a l u l u b lepione z g l i ­ n y i wypalane. Dziś zastępują je goto­ we w y r o b y ze straganów jarmarcznych. Dalsze prace zdobnicze, należące do kobiet, przenoszą się do kościołów i k a ­ pliczek przydrożnych. Głównym mate­ riałem zdobniczym są t u gałęzie choi­ n y • (młodej sosny), świerku, jałowca oraz ziela leśnego, które zimę p r z e t r w a ­ ło. Dużo wysiłku wkładają kobiety i dziewczęta przy s t r o j e n i u w zieleń, wieńce i g i r l a n d y Grobów W i e l k a n o c ­ n y c h i ołtarzy świątecznych. K w i a t y są przeważnie sztuczne, ale b a r w n e k i ­ l i m y — samodziały, białe płótna, obrusy itp. dodają ołtarzom dużo świeżości i uro­ k u . Przy Grobie, ławkach a nieraz przy ołtarzach ustawiane są młode świerki i sosenki, a zielone kiście jałowcu ze sztucznymi k w i a t a m i ozdabiają ołtarze ¡ obrazy. Ołtarzyki z obrazami („feretro­ n y " ) , są też bogato zdobione f i r a n k a m i , �RYC. 7 k w i a t a m i i zielenią. W y c i n a n ­ k i z papieru — choć piękne — nie są używane w kościołach, natomiast spotyka się je cza­ sami w k a p l i c z k a c h przydroż­ nych. T y l e co do dziewcząt i k o ­ biet k u r p i o w s k i c h w zdobnic­ t w i e p r z e d w i e l k a n o c n y m . A te­ raz zobaczymy, co r o b i dla sztuki rodzaj męski w tymże okresie. Przede wszystkim sztuka ta w y c h o d z i poza ścia­ n y domów, szuka kontaktów z szerszym światem, a niepo­ ślednią rolę odgrywają t u w i e j ­ scy artyści — rzeźbiarze (sny­ cerze, „bogoroby"), rzeźbiąc przez cały post „Pasyje" dre­ w n i a n e na ściany do izb w i e j s k i c h , oraz różnego rodzaju „Bo­ że M ę k i " mniejsze l u b większe, ustawiane przy drogach na rozstajkach i t p . „Boże M ę k i " były to krzyże, przeważnie drew­ niane, z figurą Chrystusa Ukrzyżowanego, ze słońcem i księ­ życem po bokach, k o g u t e m i w s z y s t k i m i emblematami Męki Pańskiej, w y r a b i a n y m i z drzewa l u b metalu, n i e k i e d y w y k o ­ nane naprawdę artystycznie. Pomysłowymi są majstrowie, którzy w szklanej bańce l u b dużej butelce potrafią zbudować całą Mękę Pańską a jeszcze i świeczniki ustawią po b o k a c h . Są i tacy, którzy w r o z g o t o w a n y m łbie szczupaka potrafią od­ naleźć wśród ości i kostek wszystkie p r z y b o r y Męki Pań­ skiej — co zaliczane jest do pewnego rodzaju sztuki. „Męki Pańskie" budowane są w W . T y g o d n i u , często w sam W . Piątek. Z w y k l e robił je i stawiał ktoś na własny rachunek, j a k o wypełnienie ślubowania, l u b dla upamiętnie­ n i a jakiegoś miejsca, związanego z nieszczęściem czy w y p a d ­ k i e m , wreszcie j a k o krzyż w i o s k o w y , w o t y w n y (ryc. 7, 9). Inne nieco są krzyże i f i g u r y k a p l i c z k o w e , związane z sa­ m y m Z m a r t w y c h w s t a n i e m Chrystusa, budowane w okresie Świąt do n i e d z i e l i „Przewodniej". Przedstawiają one albo Chrystusa w Grobie z adoracją aniołów i strażą wojskową po b a k a c h (ryc. 8), albo rzadziej sam a k t Z m a r t w y c h w s t a ­ nia. B u d o w a n i e i stawianie powyższych krzyży i figur połą­ czone jest z w y k l e z nabożeństwem w kościele, przeważnie z poświęceniem • krzyża na miejscu przez księdza. F i g u r y świętych Patronów p a r a f i i ' b u d o w a n e są również przeważnie w dzień k a l e n d a r z o w y danego Patrona, (np. Sw. Roch, Sw. Jan N e p o m u c e n , Sw. Mikołaj, Sw. F l o r i a n itp.), Uważanoby t u za wielką niedorzeczność, g d y b y jakiś krzyż czy figurę budo­ w a n o czy u s t a w i a n o w niewłaściwym czasie. Dotyczy to rów­ nież i f i g u r w i e l k a n o c n y c h , choć zwyczaj t e n zaczyna być nie­ k i e d y pomijany. Straże p r z y Grobach W i e l k a n o c n y c h (,,Turki") jeszcze �R Y C . 11 przed p a r u dziesiątkami l a t były po­ wszechnie ustawiane po o k o l i c z n y c h para­ fiach — puszczańskich i dalszych. Urzą­ dzeniem straży zajmowała się star­ sza młodzież męska, która pod k i e r o w ­ n i c t w e m przyszłego komendanta orga­ nizowała o d p o w i e d n i p l u t o n — ok. 20 osób z l a t a r n i k i e m na czele i dowódcą oddziału (ryc. 11). Straż robiła sobie (szy­ ła i kleiła) odpowiednią zbroję srebrną i złotą z t e k t u r y i papieru, z k a s k a m i r z y m s k i m i na głowach, z szablami, mie­ czami, dzidami i halabardami — wszyst­ ko przeważnie z drzewa. W nocnej ciszy W . Piątkowej, ze szczękiem b r o n i i k o l o ­ rową latarnią na w y s o k i m drążku wyglą­ dała malowniczo a nawet groźnie. W koś­ ciele stała po czterech l u b sześciu przy samym Grobie, a w W . Niedzielę w czasie procesji r e s u r e k c y j n e szła p a r a m i w pier­ wszych szeregach, pilnując porządku przy obrazach i baldachimie. A g d y jeszcze w t y m czasie grzmiał przy cmentarzu kościelnym odwieczny moździeż w i w a t o ­ w y i kilkadziesiąt sztuk różnej ręcznej b r o n i palnej (tak było do I W . W o j n y ) , to ludność uważała, że święta zyskały bardzo na swej powadze i uroczystości. Ze t a m komuś k i e p s k i samopał urwał pa­ lec czy ucho, taka drobnostka nie wcho­ dziła w rachubę. ; Młodszy rodzaj męski już od W i e l k i e ­ go C z w a r t k u też odprawiał swoje p o w i n ­ ności: pomagał ciągać gałęzie zielone do kościoła, chodził do lasów po różną zie­ leń (tu już z dziewczętami), pilnował święconego ognia w Wielką Sobotę ra­ no (żeby przynieść z niego — według zwyczaju — choć węgielek do rozniece­ nia pierwszego ognia w niedzielę świą­ teczną), starał się o zdobycie święconej 12 w o d y w butelkę lilb specjalną bańkę; ale najlepiej l u b i l i chłopcy biegać z kołatka­ m i i grzechotkami koło kościoła, jako że dzwonić do W i e l k i e j Soboty nie w o l n o . D a w n i e j w W i e l k i Piątek chłopcy przy pomocy t y c h grzechotek i k l e k o t e k r o b i l i w kościele w i e l k i hałas i trzask, co się nazywało „wypędzaniem Judasza", a że niektórzy o d p r a w i a l i ten zwyczaj zbyt na wesoło — z czasem go zabroniono. ażną czynnością przedświąteczną starszych chłopców było b u d o w a n i e przed świętami w i e l k i c h huśtawek na dwóch w y s o k i c h w k o p a n y c h słupach. Huśtaw­ k i do ostatnich lat, n i e o d z o w n y dodatek w zwyczajach w i e l k a n o c n y c h t y c h stron i o k o l i c — budowane są po wsiach, mias­ teczkach i przedmieściach. Huśtają się na n i c h przez całe święta — po dwóch, po dwie, l u b w troje (z dziewuchą w środ­ ku) stojąc na poprzecznicy, p r z y t w i e r d z o ­ nej do r u c h o m y c h p i o n o w y c h drążków. Huśtawki, znane również dalej od nas — na północ miały dawniej nie t y l k o zna­ czenie r o z r y w k o w e , ale również i magicz­ ne czy obrzędowe (prof. St. Poniatow­ ski). Przy huśtawkach w y s o k i c h zdarza się w i e l e wypadków więc przed wojną były zabronione p o l i c y j n i e . N i e - w i e l e to pomagało, gdyż b u d o w a n o je w lasach, a dziś już je widać po wsiach. w Pierwszy dzień świąt W i e l k a n o c y m i j a naogół spokojnie. Zato drugiego dnia ro­ b i się r u c h powszechny. Ze to jest „lany" poniedziałek, z w a n y też „oblewkami", śmigusem itp., o d rana w r u c h u są b u t e l k i z wodą, k w a r t y , całe kubły i ręczne si­ k a w k i . O i l e pogoda i ciepło dopisze —• lanie jest powszechne i dość obfite. „Jak k o g o w łóżku poleją, to przez cały r o k �pchłów nie bandzie miał" — objaśnił mnie jeden obłswacz. Huśtawki tego dnia są oblężo­ ne, a i m u z y k a po W . Poście t u i ówdzie już p r z y g r y w a do tańca — a różnych „okrąg­ laków ' i „po wolniaków" gdzie­ niegdzie potrafią jeszcze zatańcować. Najwięcej j e d n a k roboty, ale i uciechy, jest p r z y pisankach piskach („psiskách"). Robią je starsze b a b k i dla wnucząt, chrzestne m a t k i dla chrześnia­ ków, czasem d z i e w u c h y dla chłopaków i t p . Do tej pracy są niektóre bardzo zdolne i tworzą w p r o s t cuda. D a w n i e pisano pisanki roztopionyrr w o s k i e m mieszanym z k l e j e m pszczelnym ( s k r o b a n y m z wnę­ trza u l i ) , co dawało piękny żół­ t y k o l o r r y s u n k u . Gotowano p i ­ sane jaja w odwarze z k o r y dębowej, olszowej i t p . a ostat­ nio w wiórkach z drzewa brezelii, co dawało piękne czarne tło. Po u g o t o w a n i u jaja pocie­ rano nieco zatłuszczoną szmat­ ką, przez co dostawały połys­ k u . Samo pisanie odbywało się przy po­ m o c y zwykłego żelazka od siznurowadła oprawionego w patyczek do ręki, czasam' używają s z p i l k i drucianej z łebkiem. Na­ rzędzia te ogrzewane są przy pisa­ niu na zmianę, maczane w rozto­ p i o n y m w o s k u , samo zaś pisanie przy ciepłej kuchni odbywać się mus' sprawnie i szybko, bo w o s k prędko krzep­ nie. Pisanki zdobione są rozmaicie. Ry­ sunek i c h u s t a l o n y jest jednak powszech­ nie, a nazywają je, zależnie od w z o r u , pisaniem „w gałązki", „w pazurki", „w łańcuszek", „oczka' , „gwiazdki" itd. N a podanych ilustracjach (ryc. 12 a, b, c, d) w i d z i m y i c h rozwój i wizajemne uzupełnianie. Rysunek 13 a, b, c, d, przedstawia mieszaninę motyw ów: łapki, miotełki, oczka, g w i a z d k i i t d . M o t y w y zdobnicze powyższych pisanek spotykane są najczęściej na całym n i e m a l s t a r y m Mazowszu (z całą Kurpiowszczyzną r RYC. 12 włącznie), a przede w s z y s t k i m w p o w i a ­ tach: ostrołęckim, łomżyńskim, przasnys­ k i m i sąsiednich oraz w p o w i a t a c h na M a z o w s z u P r u s k i m (pow. szczycieński, działdowski, piski). Jaja gotowane w far­ bie wyłącznie na czarno bez pisania, na­ zywają t u k r u k a m i . W s z y s t k i e p i s a n k i są do dziś w p o w i a t a c h nadnarwiańskich i stanowią nie b y l e atrakcje świąteczną. Stanowią też ważny odłam sztuki miejsco­ w e j , związanej bezpośrednio ze świętami. O d j a k i c h trzech dziesiątków l a t rozpo­ wszechnił się n a d Narwią i n n y nieco spo­ sób w y r o b u pisanek — nie przez pisanie ich w o s k i e m , ale przez w y d r a p y w a n i e r y s u n k u o s t r y m nożykiem l u b odłam­ k i e m szkła. Jaja przedtem są gotowane w całości na czarno, niebiesko l u b czer­ wono. Rysunek t w o r z y się na oko, a w y ­ drapuje się szybko prawą ręką, t r z y m a ­ jąc w l e w e j p r z y g o t o w a n e jajo i obraca­ jąc je o d p o w i e d n i o do potrzeby. Jaja 13 �z rysunkiem tak wykonanym nazywają t u r y s o w a n k i , skro­ b a n k i i t p . Robią je przeważnie mężczyźni. O r n a m e n t y k a i c h jest znacznie bogatsza, więcej rozmaita i bardziej złożona, gdyż końcem o s t r y m nożyka łatwiej manewrować niżeli p i ­ sakiem, na którym co c h w i l a w o s k krzepnie. R Y C . 13 R Y C . 14 M o t y w y r y s u n k o w e pisanek czy r y s o w a n e k pokrywają się w wielu wypadkach z wzoram' i r y s u n k i e m w y c i n a n e k . Możne wnioskować, że pochodzą one z jednego źródła, t k w i w nich jeden j a k b y duch. M o t y w y z ry­ sowanek (ryc. 14 a, b, c) s p o t y k a się w t k a n i n a c h , a przede wszyst­ k i m w b o g a t y c h haftach kur­ p i o w s k i c h n a d Narwią czy Bu­ giem. Rysunek p i s a n k i d (ryc. 14 d) w z o r o w a n y jest na gwiazdce śniegowej. Wadą pi­ sanek z n a d N a r w i jest, że jaje nie są w y d m u c h i w a n e i n i e na­ dają się do p r z e c h o w y w a n i e na czas dłuższy. Dzieci trzyma­ ją j e krótko, poczem bawię się, tłukąc jedną o drugą (ca­ la w y g r y w a ) , albo staczają je po pochyłej desce, starając się uderzyć leżącą pisankę pod de­ ską. Po k i l k u dniach nic n i e pozostanie z p r a c y ciotek i ba­ bek. W drugie święto W i e l k a ­ n o c y chodziła młodzież z rana ,,po d y n g u s i e " śpiewając odpo­ w i e d n i e p i o s e n k i i zbierając d a t k i . Potem chodzono bez śpiewu, t y l k o 7; p o l e w a n i e m w o d y na rękę gospodyni i go­ spodarzowi. Chodzono też z k o ­ g u t k i e m n a kółkach (chłopcy) i z g a i k i e m (dziewczęta). Z cza­ sem zostały t y l k o same ,,oracje" bez g a i k u i k o g u t k a , a od p a r u dziesiątków l a t zwyczaj ten zaginął, t y l k o p i o s e n k i z d y n g u s a i gaika śpiewają czasem chłopcy, chodząc po kolendzie z gwiazdą na Boże Narodzenie. �S P I S R y c . 1. — P a l m y w i e l k a n o c n e n a K u r p i a c h — j e d n e z m n i e j s z y c h (ok. 1 m . wysokie), oplecione zielenią i s z t u c z n y m i k w i a t a m i , z kokardą u g ó ­ r y i w s t ą ż k a m i — r y s . A . Chętnik — 1930 r . R y c . 2. — Część i z b y gościnnej w c h a c i e K i e r nosków, w . L i p n i k i ( p o w . ostrołęcki). F o t . A . Chętnik — 1929 r . R y c . 3. — K o g u t y — w y c i n a n k a , w . M y s z y n i e c S t a r y — 1922 r . ( n a okładce). R y c . 4. — W y c i n a n k a „ l e l u j a " k u r p i o w s k a , w . K a d z i d ł o z p o w . ostrołęckiego, w y c i n a ł a K o z a l i a P o l a k ó w n a w r . 1935. R y c . 5. — W y c i n a n k a . . l e l u j a " k u r p i o w s k a w . Ś w i d n i B o r e k , p o w . ostrołęcki, w y r ó b R. S k r o d z k i e j — 1946 r . R y c . 6. — W y c i n a n k a „ l e l u j a " — ze w s i K a ­ dzidło, p o w . ostrołęcki — w y c i n a ł a R o z a l i a P o l a ­ k ó w n a w r . 1923. R y c . 7. — K r z y ż ( f i g u r a ) d r e w n i a n y z r . 1866 p o d wsią S u l , p o w . ostrołęcki. N a ramionach słońce i księżyc, a u dołu godła M ę k i P a ń s k i e j — w y c i n a n e z drzewa i grubej blachy. Zakoń­ c z e n i e górne i b o c z n e r a m i o n a toczone. R y s . A . Chętnik 1914 r . R y c . 8. — F i g u r a k a p l i c z k o w a z d r z e w a p r z y gościńcu, w y k o n a n a w r . 1881. W e w n ą t r z : C h r y ­ stus w g r o b i e , d w ó c h żołnierzy n a straży i a n i o ­ łowie. W y r ó b m i e j s c o w y , a u t o r n i e z n a n y . N a f i ­ R Y C I N : g u r z e w y r y t y n a p i s : F u n d a t o r Józef Korwek 1881. N a f i g u r z e zakończenie z k r z y ż a ż e l a z n e g o k o w a l s k i e j r o b o t y , z w a n e t u „koroną". W. P o ­ piołki, g m . G a w r y c h y (dziś Z b ó j n a ) , p o w . K o l n o (dziś ostrołęcki) P o d ł . f o t . A . Chętnika 1926, r y s . J . D . w Ł o m ż y 1946 r . R y c . 9. — K a p l i c z k a n a słupie w lesie p o d wsią P o r e d y (za S u c h y m B o r k i e m ) , p o w . K o l n o . Wewnątrz M . B . z Chrystusem — zdjęcie z krzyża z w a n e też „ M a t k a B o s k a Cierpiąca" i t p . F o t . 1927 I — I I . R y c . 10. — Zakończenie k a p l i c z k i d r e w n i a n e j ; n a w i e r z c h u k r z y ż żelazny z k o g u t k i e m ( „ k u ­ r e m " ) i chorągiewką z g r u b e j b l a c h y , n a któ­ r e j w y c i ę t y r o k 1851, w . D o b r y l a s , p r z y d r o d z e do w s i Ż e l a z n e ( w pobliżu m o s t u p r z e z P i s ę ) . R y s . A . Chętnik 1910. R y c . 11. — Straż ( „ T u r k i " ) p r z y G r o b i e C h r y ­ stusa. N o w o g r ó d n a d N a r w i ą . F o t . A . Chętnik 1913. R y c 12. — P i s a n k i z ostrołęckiego, r . 1928 r y s . A . Chętnik. R y c 13. — P i s a n k i ze w s i B o r k o w o p o w . Ł o m ­ ża. I — H e l e n a K u l i s i ó w n a . I I — Z. G r e l o c h ó w n a . R y s . A . Chętnik 1945 r . R y c . 14. — P i s a n k i r y s o w a n e n o ż y k i e m z o k o ­ l i c Myszyńca, p o w . ostrołęcki. R y s . A . Chętnik, 1938 r . L ' A R T DE K U R P I E A L O C C A S I O N DES FÉTES DE P A Q U E S . P a r m i les e l e m e n t s qui inspirent l'art p o p u l a i r e , les fetes et particuliérement cedes de Paques o n t u n e g r a n d e i m p o r t a n c e . L ' a u t e u r c o m p a r e e t décrit les b r a n c h e s de l ' a r t p o p u l a i r e á K u r p i e , á c e l t e époque et n o t a m m e n t les r a m e a u x , p a r f o i s l o n g s de p l u s i e u r s metres, ornes de v e r d u r e , de fleurs e n p a p i e r et de r u b a n s ; les différents desseins d o n t o n c o u v r e les c o u r s e n les s a b l a n t ; des c h a m b r e s ornees de p e i n t u r e s , semblables á celles q u ' o n p e i n t sur les oeuís; les dessins découpés e n p a p i e r coloré, e m p l o y e s á décorer les m u r s ; les s c u l p t u r e s et les c h a p e l l e s a v e c des representa­ tions de l a Passion, d u T o m b e a u et de l a Résureclion, placees s u r les r o u t e s ; et e n f i n les oeufs c o l o ­ res et ornes. En o u t r e , o n a p r i s en c o n s i d e r a t i o n dans cet a r t i c l e , c e r t a i n e s c e r e m o n i e s , p. ex. l a c o u t u m o de p l a c e r dans les églises auprés d u t o m b e a u orné, des gardes, d i t ,,Tures", habillés, de costumes de f a n t a i s i e . 15 �