https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a57260592e0759846dcbcd4356f3255e.pdf 337f0248ec8fbe94c54c3d382720b286 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4569 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource praktyki magiczno-religijne wota Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4242 Title A name given to the resource Wota lwowskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.1 ; s.5-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki WOTA LWOWSKIE Poszukując wotów w sławnych ośrodkach kultowych w k r a j u nieczęsto natrafia się n a zbiór p o k a ź n i e j s z y . O wielu cijaństwa, nych mieście wiekach permanentnie klęski pożóg przechodzącym wojennych, w daw­ dewastowanym jednak o ś r o d k a c h istnieją wzmianki, a nawet coś więcej — i g r a b i o n y m , w o t a nie t y l k o g i n ę ł y w n i e z n a n y c h okolicz­ obszerne r e j e s t r y c u d o w n y c h z d a r z e ń . S a m e z a ś w o t a n o ś c i a c h , lecz s ł u ż y ł y z a s w o i s t y p i e n i ą d z o d k ł a d a n y i spo­ tych zdarzeń rejestrowano świadectwem. Stąd ich nieraz troskliwie. W rodzaj pewnych i były wielkość przypadkach wota służyły tylko w i ę k s z e m u rozgłosowi ośrodka, w i n n y m ż y t k o w a n y z n a s t a n i e m c z a r n e j godziny. Oto j e d e n z z a ­ c h o w a n y c h d o k u m e n t ó w u k a z u j ą c y s p o s ó b obchodzenia s i ę z wotami w krytycznych momentach n a d a n i u m u s z c z e g ó l n e j r a n g i — s a n k t u a r i u m . B y ł to j a k b y „Spis niektórych wotów dziejowych: znajdujących się w s t e r e o t y p w y k o r z y s t y w a n i a w o t ó w . Ale z d a r z a ł o s i ę , ż e w i ą ­ OO. zano ze z b i o r a m i w o t ó w r o l ę d o d a t k o w ą . P e w n e a n i w a r t o ś c i a r t y s t y c z n e j z a s o b ą nie m a j ą c , po dzenia zakonne wykorzystywały własnych świętych tylko uwag do o i wota do błogosławionych. j e d n y m , lecz zgroma­ powoływania Ograniczmy najpotężniejszym się u nas Bernardynów dzonej we Lwowie, które d e t a k s a c j i przez z n a w c ę potrzebie wyzłocenia ani upoważnionego kielichów i kościele starożytności, innych poprze­ w nagłej niezbędnych potrzeb k o ś c i o ł a s i ę s p i e n i ę ż a j ą . " D a l e j w s i e d m i u rubry­ zakonio b r a c i m n i e j s z y c h , j a k i m i s ą oo. b e r n a r d y n i . Z a k o n k a c h (1. l i c z b a p o r z ą d k o w a , 2. opis w o t a , 3. w a g a , 4. p r ó b a , ten s ł u s z n i e u w a ż a n y z a „ o t w a r t y " , a n g a ż u j ą c y s i ę w s p r a w y 5. cena r e a l n a i 6. c e n a w e d ł u g k u r s u w M . K . , 7. u w a g a ) d u s z p a s t e r s t w a w ś r ó d rzesz l u d o w y c h , p o s z c z y c i ć s i ę m o ż e wyliczone s ą w o t a — ł ą c z n i e 85 s z t u k . Oto w y b r a n e p o z y c j e najpokaźniejszą w tym liczbą własnych, bo bernardyńskich g o s ł a w i o n y c h ! . Ł a d y s ł a w z Gielniowa, Szymon z bło­ „15—2 J a n z D u k l i oraz R a f a ł z P r o s z o w i c to b ł o g o s ł a w i e n i , k t ó r z y byli bernardynami. Trzech spośród wymienionych błogos­ ł a w i o n y c h p o d l e g a ł o procesom b e a t y f i k a c y j n y m , w k t ó r y c h ogromną rolę odegrały dokumenty cudownych łask — w o t a , srebrne i z ł o t e . P o d o b n i e i d z i ś prowadzone s t a r a n i a 0 oficjalne zatwierdzenie błogosławieństwa Bafała z Pro­ szowic opiera s i ę o d o w o d y m a j ą c e c h a r a k t e r w o t ó w . S ą n i m i s p o r z ą d z a n e n a k a r t k a c h p a p i e r u przez w i e r n y c h w y z n a n i a (prośby i dziękczynienia). systematycznie w O d paru lat s k ł a d a n e kościele oo. bernardynów są w one Warcie. Z n a j d u j e s i ę t a m grobowiec z m a r ł e g o w 1623 r. b ł . R a f a ł a z Proszowic, sławionego powszechnie w ziemi spisie. Lipnicy, sieradzkiej 2 1 okolicach . serca cena 1,40 ( Maryanny razem strzałą przeszyte—1,4/8 ). 17 — D w a s e r c a z k a r t e c z k ą Jakubowskiej 1833 31 łuta, przylepioną Maja 14/8 łuta c e n a 1.40. 18 — D w a S e r c a r a z e m z p ł o m i e n i a m i z n a p i s e m : B o ż e pospiesz 19 — Serce k u w s p o m o ż e n i u m e m u — 2,2/8 poncerowane wewnątrz z łuta, roku 2,37; 1842 — 1,6/8 ł u t a ; 2,6 1/5 c e n a . 20 — Serce z n a p i s e m J u l i a 1822 — 4/8 łuta; 00,35 cena. 2 i — Serce z n a p i s e m Bóg złączył A . S . — 6/8 ł u t a ; 00,52 c e n a . 22 •— Serce z n a p i s e m w d z i ę c z n e serce z a d z i e ń 23 w r z e ś n i a 1847. 6/8 ł u t a ; 00,52 c e n a ( 72 — M a t k a z 2,37 73 — K l ę c z ą c e cena. 1,35 ( dziecięciem ). k l ę c z ą c a . . . — 2 2/8 dziecię w łuta; woalu—1,3/8; ). 78 — K l ę c z ą c a osoba we f r a k u — 8 ł u t . , ( n a j w i ę k s z e i n a j c i ę ż s z e J O . ) . C a ł o ś ć niniejszego 9,20 wyliczenia P r z e j d ź m y z kolei do u w a g o stanie w o t ó w w n a j g ł o ś ­ k o ń c z y : R a z e m 162,46 1/2 (cena r e a l n a ) . T a k o s z a c o w a ł e m niejszych o ś r o d k a c h kultowych. O t ó ż w samej tylko W a r c i e n a d z i o ń 24-go m a j a 1852 i p o d ł u g t e y t a x y z w r a c h o w a n i e m w okresie od X V I do X V I I I agio z a p ł a c i ł e m g d y ż p u ź n i e y s i ę dopiero p o k a z a ł o i ż d u ż o w. złożono przy grobowcu bł. R a f a ł a setki cennych w o t ó w ' . D z i ś natomiast nie ma z a w a ł k ó w b y ł o doleno gorsze srybło. w t y m m i e j s c u a n i jednego w o t u m . P o d o b n i e rzecz przeds­ t a w i a s i ę w W a r s z a w i e . N i e m a w stolicy a n i w św. Anny dyńskim (pobernardyńskim), kościele ani w kościele Michał Ostrowski a k t u a l n y m bernar­ na Czemiakowie w o t ó w dawnych, Sądowy taxator." 3 sła­ w i ą c y c h b ł . Ł a d y s ł a w a z G i e l n i o w a . T y c h s a m y c h spostrze­ żeń dostarcza wyposażenie kościoła oo. Wcześniej bernardynów zaś podobne akty „spisywania wotów" w K r a k o w i e , gdzie b y ł i j e s t c z c z o n y b ł . S z y m o n z L i p n i c y . z i n w e n t a r z a k o ś c i o ł a z n a j d o w a ł y s i ę w gestii z a k r y s t i a n . D o d a j m y , ż e w i n n y c h o ś r o d k a c h b e r n a r d y ń s k i c h i pober- Może nardyńskich j a k to c z y n i ł o f i c j a l n y t a k s a t o r , ale n i e w ą t p l i w i e b a r d z i e j łaskami (pozostańmy cudowne tylko wizerunki przy Matki n i c h ) , gdzie Boskiej i słyną rzadziej P a n a Jezusa, chociaż zdarzają się zbiory cennych wotów ( S k ę p e , Ś w . A n n a k. P r z y r o w a , R z e s z ó w , nawet Leżajsk, wówczas radykalnie do opłacenia 870 „spisywano" wybierano egzemplarze p i l n y c h potrzeb. z polecenia starannie, najodpowiedniejsze 16-go Października W . K s . Kustosza (Justyna Szaflarskiego) wartość artystyczna i dokumentacyjna k o r a l e z a 64 Z ł r . z a k t ó r e to p i e n i ą d z e s p r a w i ł o s i ę t r o c h ę ustę­ K s . Rudolfa „Dnia równie a (zabytkowa) obecności wot K a l w a r i a Z e b r z y d o w s k a ) , i l o ś ć i c h , a co n a j w a ż n i e j s z e — p u j e z d e c y d o w a n i e t e m u , co zgromadzono w t y c h m i e j s c a c h w nie Wagi sprzedałem wszystkie bielizny k o ś c i e l n e j . p r z e d s t u k i l k u d z i e s i ę c i u c z y d w u s t u laty->. Br. Edward Rzepina W ze takim Lwowa zestawieniu okazuje zbiór omawianych się i m p o n u j ą c y znaczeniu. N i e z w y k ł y w całym tu wotów tego słowa Zakrystianin" jest s a m f a k t u r a t o w a n i a s i ę t y c h w o t ó w , j a k o ż e w ł a ś n i e L w ó w b y ł b a r d z i e j n i ż inne o ś r o d k i „ D n i a 4 go S t y c z n a 872 z polecenia i w o b e c n o ś c i P r z e w i e n a r a ż o n y n a tragiczne d z i a ł a n i a niszczycielskie. W lebnego K s i ę d z a J u s t y n a S z a f l a r s k i e g o s p r z e d a ł e m t e ż o ś r o d k u n a l e ż a ł o do z w y c z a j u s y s t e m a t y c z n e ze z b i o r ó w tych wotów, które uznano każdym usuwanio za niezbędne z d o b y c i a cennego k r u s z c u . A we L w o w i e , bastionie od P a n a J e z u s a , M a t k i B o s k i e j i B ł . J a n a (złotych wotów krzy­ dla ż y k ó w 8, z ł o t ą k l a m e r k ę ) i ś r e b n y c h r ó ż n e j f o r m y 23 s z t u k chrześ­ za 60 Z ł r . , k t ó r e to p i e n i ą d z e u ż y ł o s i ę n a z a p ł a c e n i e r o b o t y 5 �П . 1. W y o b r a ż e n i e b ł . J a n a z D u k l i w p r z e s t w o r z a c h n ą d L w o w e m . W o t u m ufundowane przez p a t r y c j a t m i a s t a , 1648 r. srebro, 7 3 x 4 1 c m . I I . 2. S t y g m a t y z a c j a Ś w . F r a n c i s z k a , pol. X V I I I w . srebro, 1 9 x 1 6 c m . dwóch ornatów złotem t k a n y c h przeniesionych na nową m a t e r y ą przez S i o s t r y M i ł o s i e r d z i a u M a r y i i Magdaleny. c z ą t k u X X w . P o z y c j a s p o ł e c z n a f u n d a t o r ó w wot oraz i c h intencjo w dostatecznej liczbie przypadków możliwe do o k r e ś l e n i a n a w e t bez o d w o ł y w a n i a s i ę do ź r ó d e ł Br. 1877 r . " 6 Edward Rzepka ( k o ń c o w a d a t a z a p i s ó w w tej k s i ę d z e ) . walnych. kilka Kilkanaście można ośrodkami W o t a z k o ś c i o ł a oo. b e r n a r d y n ó w we L w o w i e (pod wez­ waniem ś w . A n d r z e j a ) przeniesione zostały po I I wojnie ś w i a t o w e j do R z e s z o w a oraz L e ż a j s k a . W t y m d r u g i m o ś ­ r o d k u (w m u z e u m p r z y k l a s z t o r n y m ) zlokalizowano 7 P r z e z 27 l a t w o t a to p r z e c h o w y w a n o pakowanych paczkach przeprowadzonych na strychu poszukiwań, kościoła. w nie roz­ W wyniku zainteresowań liczba piszącego wotów obecnie wotów osobami (bez m a znaki złotnicze, w identyfikować rzemieślniczymi konkretnymi oraz w złotników. znaków z paru przypadkach Przeważająca złotniczych) tym określonymi to jednak wytwórczość partaczy'. 3 naj­ cenniejsze obiekty z c a ł o ś c i z b i o r u z n a j d u j ą c e g o s i ę w R z e ­ szowie . z już są archi­ Lwowski zbiór w o t ó w Chociaż możemy nigdy odnaleźć nie b y ł wzmianki opracowywany. o pojedynczych e g z e m p l a r z a c h i to w r o z p r a w a c h a m b i t n y c h , j a k n p . : Zlot10 nictwo lwowskie , w którym Władysław Łoziński z ł o t n i c t w o we L w o w i e od. X I V do p o ł o w y X V I I omawia w. J a k o te s ł o w a , w o t a lwowskio chronione s ą od 1971 r. w s p i ż a r n i p o w ó d ograniczenia s w o i c h r o z w a ż a ń t y l k o do rzeszowskiego tego stulecia a u t o r w y m i e n i a m . i n . u p a d e k s z t u k i z ł o t n i c z e j , si się tylko k l a s z t o r u oo. b e r n a r d y n ó w . U w a g a t a odno­ do części różnego rodzaju d a r ó w lwowskiego zbioru. Blisko tysiąc (w t y m z n a c z n a c z ę ś ć w o t ó w b r y c z n y c h z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o ) fa­ znajduje się nadal n a s t r y c h u . N i e jest w y k l u c z o n e , ż e p o ś r ó d nie r o z p a k o ­ siedemnas­ k t ó r a jeszcze p r z e d s t u l a t y ś w i ę c i ł a we L w o w i e p r a w d z i w e szczyty „dobrego smaku, wykwintnej sztuki". Swoją pracę k o ń c z y Łoziński fotografią wotum, które m a poświadczać ó w u z n a n y p r z e z a u t o r a regres u m i e j ę t n o ś c i i potrzeb a r ­ w a n y c h d o t y c h c z a s s p r z ę t ó w ze L w o w a s ą i n n e jeszcze w o t a . t y s t y c z n y c h . W o t u m to nie z a g i n ę ł o . Z n a j d u j e s i ę we w s p o m ­ Ogólna n i a n y m m u z e u m p r z y k o ś c i e l n y m w L e ż a j s k u . O d tego t e ż liczba tych, które udało się przejrzeć wykracza z n a c z n i e p o n a d 1000 s z t u k . S p o ś r ó d tej i l o ś c i w o t ó w b r a n y c h z o s t a ł o 287 egzemplarzy. 8 d o k u m e n t a c j i . 50 w o t ó w S t a ł y s i ę one wy­ podstawą (w liczbie t y c h 287) to srebrne wotum można b y r o z p o c z ą ć nasze r o z w a ż a n i a . I niechaj b ę d z i e ono d l a n a s z n a m i e n i e m s z c z ę ś l i w e g o t r a f u i s y m b o ­ lem przeobrażeń upodobań, kryteriów wartościowania plakietki z w y o b r a ż e n i a m i repusowanymi lub rytowanymi. d z i e ł a s z t u k i (il. 1 i o k ł a d k a ) . P o z o s t a ł e l w o w s k i e w o t a Wartości dzieła d u j ą s i ę — j a k b y ł o j u ż powiedziane — w R z e s z o w i e , albo­ s z t u k i . A l e — w y d a j e s i ę — ż e o k r e ś l e n i a tego nie n a l e ż a ­ w i e m t a m zlokalizowano po wojnie relikwie b ł . J a n a z D u k l i , ł o b y z a w ę ż a ć w y ł ą c z n i e do l i c z b y 50 egzemplarzy. P o b r a n a k t ó r y b y ł p a t r o n e m lwowskiego próba pozwala d a t o w a ć całość zbioru. Najstarsze wotum S a m e z a ś w o t a w z n a c z n e j mierze b y ł y z w i ą z a n e z k u l t e m pochodzi Jako można tego b e r n a r d y ń s k i e g o z a k o n n i k a . formalne z XVIII pozwalają w. uznać te w o t a jako siedemnastowieczne u z n a ć nie w i ę c e j n i ż 2—3 w o t a . W o t ó w osiemnastowiecz­ Błogosławionemu ośrodka znaj­ bernardyńskiego. temu p o ś w i ę c o n o k i l k a różnej war­ n y c h w całości zbioru jest kilkadziesiąt, w t y m kilkanaście tości o p r a c o w a ń . Nie wszystkie uznane w t y c h opracowa­ c e n n y c h plakietek. P r z e w a ż a j ą j e d n a k w o t a z X I X i po­ niach 6 wydarzenia, związane z postacią błogosławionego, �I m o ż n a przyjąć jako w pełni wiarygodne". dane są jednak krótko, bezsporne. dołączając Postaram wiadomości o Najważniejsze się przedstawić kościele i je klasztorze zofii i teologii, pisanie d z i e ł — oto b y ł y z a j ę c i a O O . B e r ­ l a n a r d y n ó w l w o w s k i c h " . M o ż n a by w i ę c p o w i e d z i e ć , że dzia­ ł a l n o ś ć i n t e r e s u j ą c e g o nas k l a s z t o r u p r z e b i e g a ł a w sposób oo. b e r n a r d y n ó w w e L w o w i e , gdzie ż y ł i gdzie r o z w i n ą ł s i ę u n o r m o w a n y , w e d ł u g u s t a l o n y c h z a s a d . I n a w e t s t a ł e nie­ k u l t J a n a z D u k l i . K o r z y s t a m t u przede w s z y s t k i m z m a ­ pokoje teriałów kościół opracowanych przez znanego d z i e j o p i s a r z a N o r b e r t a Golichowskiego. n ó w lwowskich pobudowany bernardyńskiego Kościół bernardy­ z o s t a ł w I I p o ł . X V w. J u ż w d z i e s i ę ć l a t po w z n i e s i e n i u tej b u d o w l i (1470 r.) p r z y b y w a zajaśniał". W Golichowski w jego 12 z Dukli. tego „ G r ó b jego c u d a m i pełnego". Boskiej, ś w . Wincentego lwowskim kościele oo. nych śmierci bł. Szymona z Lipnicy, w szczególności zaś Rafała cieszył się kult jezusowy w ulegał spowodowały 1733 r. n a s t ę p u j e b e a t y f i k a c j a s ł a w n e g o j u ż c u d a m i Z a j a ś n i a ł " . P o d o b n i e rzecz s i ę m i a ł a w p r z y p a d k u 13 nie K u l t bł. J a n a z D u k l i , Chrystusa (Serca Matki b ł o g o s ł a w i o n ą ... G r ó b bernardynów, w całym kraju męża „cnót torze t y m p r z e b y w a ł a ż do ś m i e r c i w 1484 r. J a k p o w i a d a śmiercią lwowskich c z y m stała się śmierć J a n a do k l a s z t o r u l w o w s k i c h b e r n a r d y n ó w J a n z D u k l i . W k l a s z ­ „umarł ze s t r o n y n a j e ź d ź c ó w , liczne p o ż a r y , j a k i m nim wotów. oraz bernardynów Największą Jezusowego), św. Teresy całość jednak skupiał gromadzo­ popularnością i maryjny. N a trzecim dopiero z P r o s z o w i c . W k r ó t k i m czasie po ś m i e r c i t y c h c z c z o n y c h miejscu w y m i e n i ć m o ż n a p o s t a ć bł. J a n a z D u k l i " . P o z y c j a o s ó b dzieją się zdarzenia n i e z w y k ł e , uznane jako cudowne ta i przypisane bezpośrednio powiernictwu k o ś c i ó ł b e r n a r d y ń s k i w c z a s a c h swojej ś w i e t n o ś c i m i a ł j u ż tychże świętobli­ jest niewątpliwie poważna, tym bardziej że lwowski w y c h postaci. P r z e d ś m i e r c i ą a n i J a n z D u k l i , t a k j a k i R a f a ł osiemnaście ołtarzy i tym samym jakby odrębnych z Proszowic, czy Szymon z L i p n i c y k u l t u . S w o j ą w y s o k ą rangę bł. J a n z Dukli uznawanych j a k o cudowno. nie d o k o n u j ą M o ż e nieco inaczej aktów przedsta­ 1 6 f a k t o w i p r z y p i s y w a n i a m u s z c z e g ó l n y c h p o r u c z e ń w obronie wia się historia bł. Ł a d y s ł a w a z Gielniowa. W r ó ć m y jednak Lwowa do obrońcy chrześcijaństwa błogosławionego lwowskiego. Według wspomnianego przed n a j e ź d ź c a m i , łączenia jego p o s t a c i i ostatecznie s ł u ż e n i a Golichowskiego, p r a c a d u s z p a s t e r s k a b e r n a r d y n ó w ze L w o w a n y m m o t y w o m s t a b i l i z a c j i p o l s k o ś c i n a wschodniej k r a j u . Bodaj identyczne t y k o w a n y c h oraz n a w y j ą t k o w y c h , z w i ą z a n y c h ze s z c z e g ó l ­ treści odkrywamy w z ideą patriotycz­ u p ł y w a ł a n a z a j ę c i a c h powszechnie przez t e n z a k o n p r a k ­ miejsc zawdzięcza rubieży oficjalnym k u l c i e S z y m o n a z L i p n i c y czczonego d z i ś przede w s z y s t k i m n y m p o ł o ż e n i e m o ś r o d k a : „ I c h praca b y ł a czysto duchowna w że czczony w k o n f e s j o n a ł a c h , n a ambonie, w obozach. R ó ż a n i e c w r ę k u w Warcie jako b ł o g o s ł a w i o n y R a f a ł z Proszowic ogromną i p r z y g o d y w obozach, w y p r a w a c h w o j e n n y c h obok r y c e r z y c z ę ś ć swego ż y w o t a p o ś w i ę c i ł ochronie w s c h o d n i c h (co z w a n o t a ń c e m ) , k s z t a ł c e n i e m ł o d z i e ż y zakonnej w filo­ przed n a j e ź d ź c a m i , w szczególności tureckimi. ośrodku krakowskim. Dodajmy jeszcze, granic I I . 3. W y o b r a ż e n i e C h r y s t u s a w grobie, pocz. X I X w . srebro i p o z ł o t k a , 1 0 , 5 x 6 , 5 c m . I I . 4. W y o b r a ż e n i e b ł . J a n a z D u k l i , p o ł . X I X w . srebro, 7 X 5,5 c m . 7 �I I . 5. W y o b r a ż e n i e C h r y s t u s a n a K r z y ż u . P r a w d o p o d o b n i e X V I I I w., srebro, 1 4 , 8 X 1 0 c m . I n i c j a ł y z ł o t n i k a — K . B . I I : 6. C h r y s t u s 'na k r z y ż u , koniec X V I I I w., srebro, 1 5 x 1 0 , 7 c m . N a odwrocie n a p i s a t r a m e n t e m . Wotum, o którym wspomnieliśmy na początku, uka­ Trzeba też powiedzieć, że sztuka złotnicza w o t ó w podlegała zuje bł. J a n a z D u k l i u n o s z ą c e g o się w o b ł o k a c h nad L w o ­ swoistym w e m . N a p i s w y r y t y w dolnej p a r t i i p ł y t k i w y r a ź n i e o k r e ś l a wyobrażeń, i n t e n c j ę i sens tego w y o b r a ż e n i a . J e s t to w o t u m d z i ę k c z y n n e p r y m i t y w n e j formie r y t u l u b t r y b u n k u . L e c z w ł a ś n i e te co- uwarunkowaniom, naiwności wizji które a sprzyjały barbaryzacji nieraz wprost wyjątkowo m i e s z c z a n l w o w s k i c h ufundowano w 1648 r. z o k a z j i s z c z ę ś ­ c h y formalne p o w o d u j ą nasze s z c z e g ó l n e zainteresowanie s i ę liwego p r z e t r w a n i a przez m i a s t o przedmiotem. Oto wspomniane n a j a z d u Chmielnickiego. uwagi Ł o z i ń s k i e g o o tym wotum: ,, t a b l i c a ze s r e b r a , w o t u m m i a s t a L w o w a , k t ó r e nosi Dlaczego tak O p r ó c z przedstawionego datę jest p o s t a r a m już wotum się uzasadnić. w zbiorze lwow­ s k i m z a c h o w a ł o s i ę jeszcze t y l k o k i l k a , n a k t ó r y c h u k a z a n y f a t a l n ą 1648 r. U r o c z y s t y s t y l d e d y k a c j i , n a z y w a j ą corona został bł. J a n z Dukli obsidionalis; m i a s t o p o ś w i ę c a j ą b ł . J a n o w i z D u k l i z a u r a ­ bardziej n i ż inne z w r a c a u w a g ę . J e s t to n i e w i e l k i c h r o z m i a ­ towanie od Joanni ciężkich Duclano salutam. Tablica wojsk ob niebezpieczeństw urbem extremo oblężenia: obsidionis t a o f i a r o w a n a z o s t a ł a z a r a z po oblężniczych, za Divo może r ó w rytowana p ł y t k a srebrna. O b y d w a wota z w y o b r a ż e ­ periculo niem b ł o g o s ł a w i o n e g o odejściu formalnych, burmistrza dr Marcina Anczow- (il. 4). J e d n o z t y c h w o t ó w (il. 1, 4) o k r e ś l a j ą s k a l ę umiejętności technicznych możliwości twórców omawia­ nego z b i o r u . W zestawieniu z d r u g i m w o t u m k u n s z t pierw­ skiego, a w y k o n a n i e jej t a k jest n i e d o ł ę ż n e i n ę d z n e , ż e wie­ szego jest z n a c z n i e w y ż s z y , bodaj m i s t r z o w s k i . A l e s k r o m n y r z y ć s i ę nie r y t tego drugiego nie p o z b a w i o n y chce, aby to b y ł o pierwotne votum miasta jest swoistego w d z i ę k u , L w o w a i n a s u w a s i ę podejrzenie, ż e j e s t to t y l k o p ó ź n i e j s z a a poprzez swą. l a p i d a r n o ś ć w z r u s z a . L i r y c z n o ś ć tego wize­ podobizna runku odkuta przez jakiegoś lichego partacza (...) jest oczywista. Podobnie rytowanych różnych j a s k r a w i e j nie m o g ł a b y i l u s t r o w a ć u p a d k u s z t u k i z ł o t n i c z e j w y o b r a ż e ń j e s t w i ę c e j . L e c z to w ł a ś n i e w y r ó ż n i a s i ę zdecy­ we L w o w i e od r o k u 1648, dowanie h a r m o n i j n o ś c i ą i ł a d e m dionalis. tak niedawno tylu znakomitych mistrzów nie było już komu które mieście, aniżeli ta biedna corona które dzieła, W jako votum publiczne jeszcze miało obsi­ liczyło wykonać świadczyć po­ 1 7 t o m n y m o w d z i ę c z n o ś c i ocalonego g r o d u " . Podejrzenie Łozińskiego, że wotum miasta Przeważająca część w o t ó w kompozycyjnym. jest ze s r e b r a . Kilkadzie­ s i ą t r a z y powtarza się p r ó b a 1 2 - ł u t o w e g o srebra. A l e zda­ r z a j ą s i ę r ó w n i e ż w o t a ze s t o p ó w i m i t u j ą c y c h srebro i w o t a m o s i ę ż n e . G r u b o ś ć b l a c h y t a k ż e jest r o z m a i t a . Z d a r z a j ą s i ę Lwowa egzemplarze „ g r u b e " z b l a c h y p o n a d d w u - i t r z y m i l i m c t r o - j e s t p ó ź n i e j s z ą k o p i ą o d k u t ą przez lichego p a r t a c z a w y d a ­ wej, j a k t e ż „ c i e n k i e " z blachy cieńszej niż milimetr. Prze­ j e s i ę nie do p r z y j ę c i a . W o t u m to jest s y g n o w a n e w a ż a j ą w o t a stosunkowo znakami rzają ze s t e m p l i p o ś w i a d c z a j ą c y c h a u t o r s t w o . k o ś c i o ł a b e r n a r d y ń s k i e g o we L w o w i e o d n o t o w y w a n a N i e s t e t y , nie po­ się pokaźniejsze. m a ł y c h r o z m i a r ó w , chociaż zda­ z ł o t n i c z y m i , a j a k w i a d o m o p a r t a c z e nie k o r z y s t a l i n a o g ó ł Wielkość wotów w inwentarzach była t r a f i m y u s t a l i ć do kogo n a l e ż ą owo z n a k i z ł o t n i c z e . A l e j a k z całą s k r u p u l a t n o ś c i ą . D a w n i skrybowie notowali: p r z e k o n a m y s i ę dalej n a tle i n n y c h w o t j a k i e p r z e t r w a ł y małe", do n a s z y c h c z a s ó w owo „ n i e d o ł ę ż n e i n ę d z n e " d z i e ł o „ d u ż e " , „ w i e l k i e " , „ w i ę k s z o " ' . S ą to o c z y w i ś c i e o k r e ś l e n i a wy­ r ó ż n i a s i ę w a r t o ś c i a m i a r t y s t y c z n y m i i nie l a d a k u n s z t e m . 8 „maluńkie", „malunicczkie", „wotum „pomniejsze" oraz 8 nieścisłe. Dlatego wskażemy, że wymiary najmniejszych �11. 7. C h r y s t u s n a K r z y ż u , p o ł . X I X w., srebro, 1 0 , 6 x 8 , 2 c m . I I . 8. W y o b r a ż e n i e C h r y s t u s a n a K r z y ż u i m a t k i z d z i e ć m i P r a w d o p o d o b n i e X V I I I w . , srebro, 1 4 , 8 x 1 0 c m . I n i c j a ł y z ł o t n i k a — K . B . egzemplarzy wynoszą a największych od 5,5 X 4,5 od 50 x 30 c m do cm do 0,5 X 5,5 73 x 40 c m . cm, Szczegóły, k t ó r e t u p o d a j ę , nie s ą bez z n a c z e n i a . J a k s i ę p r z e k o n a m y , m o g ą one s ł u ż y ć do p r ó b y o k r e ś l e n i a s t a t u s u społecznego w a n i e r z e m i o s ł a . D r u g i e w o t u m (il. 3) to p o s t a ć ze skrzyżowanymi rękami. Jest to jedno Chrystusa z częstszych w ikonografii w z o r c ó w p r z e d s t a w i e n i a C h r y s t u s a w grobie. W zbiorze w o t ó w lwowskich znajdują się 2 egzemplarze f u n d a t o r ó w , a nieraz n a w e t i c h c e c h osobowych. W opisach w t a k i s p o s ó b potraktowanego t e m a t u . Sama, p o s t a ć C h r y s ­ inwentarzowych t u s a — to odlew ze s r e b r a wzbogacony p o z ł o t k ą . P ł y t k a z a ś , figurują również wzmianki o wykonania w o t ó w . W y m i e n i a się wota „dęte", ne", „wybijane" („z okrągło wybijanymi sposobie „wytłacza­ floresami"), 1 „ w o t a z w y r y c i e m " i „ w y r y t e " ' . I te s z c z e g ó ł y również n a której zamontowano f i g u r ę , m a w czterech rogach p r y ­ mitywne ryty wobrażające anioły, z których dwa m o g ą b y ć przedstawieniami dusz czyśćcowych. Wotum to zwraca nie s ą bez z n a c z e n i a . O k r e ś l a j ą one z a z w y c z a j k u n s z t rze­ u w a g ę nie t y l e przez oryginalne u j ę c i e t e m a t u , ile u m i e j ę t ­ miosła złotniczego i jak m o ż n a sądzić cenę nością przez f u n d a t o r ó w W zamawianych skontrastowania różnych i wyczucia malarskich walorów ofiar. świetle źródeł archiwalnych, d o t y c z ą c y c h różnych technik (rytu i tworzywa odlewu) (barwy srebra i złocenia). ośrodków bernardyńskich, kult wotywny jaki rozwinął się Pozostałe wyobrażenia Chrystusa, s t a n o w i ą z b i ó r n a j b o g a t s z y i t y m s a m y m s ą one n a j b a r d z i e j m o ż n a s ą d z i ć , k a ż d e w y k o n j r w a ł i n n y z ł o t n i k . W o t a te s ą informatywne. P o z w a l a j ą w s p o s ó b d o k ł a d n y p o z n a ć oma­ trybowane wianą dywidualnych rozległej skali. Intencjo Z jednej ofiar dotykają spraw stronj^ t r e ś c i o w a d z e wej i z n a c z e n i u h i s t o r y c z n y m dosyć państwo­ (il. 1), a z d r u g i e j — p r y ­ ma lub rytowane. inaczej m ó w i ą c wiedzi obserwujemy skrajnymi istnienie motywami ofiary treści głębokiej problemy religijne, a (il. 35). wotywnej Między odkryć możemy wiary, zaangażowania także ślad tymi w najskrytszych ważne przeżyć osobistych. Swobodne korzystanie z podstawowych odlewu technik oraz n i a o b s e r w u j e m y w s p o s ó b n a j p e ł n i e j s z y w zestawie z wyobrażeniami Chrystusa (il. 2,3,5-10). Na jest twarz Chrystusa. Artysta korzystał wotów pierwszym z tej g r u p y w o t ó w ( s t y g m a t y z a c j a ś w . F r a n c i s z k a ) na złot­ punktowa­ z repusowania, u j a w n i a j ą c przy t y m wysokiej klasy ukaza­ techniki opano­ do n a j b a r d z i e j m u odpowiadającej i jak albo głównych przywiązania formy wypo­ w c a ł y m o m a w i a n y m zbiorze lwows­ kim. Jest kilka w o t ó w w y k a z u j ą c y c h świetne opanowanie t e c h n i k i p u n k t o w a n i a . S ą to w o t a n i ż s z e j „ r e l i g i j n i e " r a n g i , bowiem osób n i c z y c h r y t o w a n i a , ropusowania, z tych dwu technik — r y t u i t r y b u n k u . T a k i e t e ż cechy poty paznokciom rozwiązali, artysty — akcentowanie rozwijanie którejś artysty obierającym się O b s e r w u j e m y — z a l e ż n i e od i n ­ doświadczeń w a t n e , t a k drobne i w y d a w a ł o b y s i ę m a ł o w a ż n e , j a k k ł o ­ z powtarzających ukrzy­ żowania. dziedzinę. Nie to w y ł ą c z n i e we L w o w i e nie n a l e ż y do w y j ą t k o w y c h . A l e w o t a l w o w s k i e nie m a n a n i c h w y o b r a ż e ń postaci boskich. Wzorcowymi przykładami świętych czy poszczególnych t e c h n i k s ą w p r z y p a d k u r y t u — woturn n a i l . 21, t r y b u n k u — w o t u m n a i l . 1,2, p u n k t o w a n i a —• w o t u m n a str. t y t . Na wielu wotach z a c h o w a ł y się notacje Umieszczono je n a odwrocie. atramentem. Oto tylko n i e k t ó r e : serce, „ L u t ó w w a ż y p o ł ó w p ó ł p i ą t a . I m X Wotum Sieniawińskie- go (...) g r e k ó w U n i t o (...) tego n a o b r z ą d e k Ł a c i ń s k i Votum Roku dane 1798 D n . 11 J a ( n u a ) r i s . " W o t u m seice po- 9 �I I . 9. C h r y s t u s n a K r z y ż u oraz w y o b r a ż e n i e k o b i e t y i m ę ż c z y z n y , X V I I I w., srebro, 14 X 11,5 c m . dwójne, „ I n i t i o P r z y m w i e d n y m dwoia S e r c a z k t ó r e m i t u stoi. N a T w o y o ł t a r z . G r z e s z n i l i gros. A w s w y c h p r o ś ­ b a c h z y s k odnosili. M i e y go w opiece. N i e odstopui 1876 (...) p r z e b ł a g a y z a zbrodnie moie B o g a w s z a k s ą w a ż n e m o d ł y T w o i e , o d d a l c h o r o b y z a r a z y . P i o t r a z a c h o w a y od s k a z y , c z y ń у s t a r a n i u p r z y s k o n a n i u . S. V i n c e n t y " " . Oto z e s t a w w o t ó w s t o s u n k o w o n a j l i c z n i e j s z y c h z w y ­ obrażeniem tych wotów łatwo do Chrystusa na, k r z y ż u (mam tu na odczytania. Na z o s t a ł a p o s t a ć kobiety dopełniona jednym PRZEZ RATUI Z a p e w n e jest to w o t u m ufundowane NAS ZE jącą się z wychowaniem dzieci napisem WYPUSZCZAY K a ż d y z t y c h n a p i s ó w istnieje w s p o s ó b j a k b y samo­ SŁYNĄCY Intencje są na z wyobrażeń z dwojgiem wyrazistym 5 — - 10). (il. fundatorów) P ł y t k a 6,5 X 5 c m . „ B o ż e nie opuszczaj n a s i B ł o g o s ł a w D z i e c i naszo". W o t u m serce, „ S W I E N T I WINCENTI NAS*'2i. „JEZU jest myśli (il. na WSZYSTKIE SWEY ogół ukazana 8). Całość powierzchni: WIEKI NIE- OPIEKI. J.E.S.O." przez m a t k ę b o r y k a ­ potomstwa. Podobne wota często istny. Nie d o p e ł n i a j ą ich konkretyzacje plastyczne, okreś­ z n a j d u j e s i ę w r ó ż n y c h o ś r o d k a c h . P o c h o d z ą one od kobiet, lone w y o b r a ż e n i a . nawet k t ó r y c h m ę ż o w i e umarli lub w y r u s z y l i n a d ł u g o l e t n i e Sens zaś samych wyznań w t y m nielicznym wyliczeniu jak się wydaje jasny. były Okazuje się, że motywy nieraz a k t o m kować XIX ły twierdzenie, że rozterki omawianym śmiano duchowe występować i s t n i a ł a silna potrzeba w w ofiar wotywnych świętej. Można bliskie też zaryzy­ okresie ( X V I I —• w.) w ś r ó d lwowskiej s p o ł e c z n o ś c i wiernych pojawia­ się nie spowiedzi jest dostatecznie modlitwie, lecz dziękczynnej, wotum. zaprzątających przed natury, z którymi konfesjonałem. To znów aktu wiary wyrażonego nie tylko właśnie proszalnej Jeśli przyjmiemy nych, m o ż e m y szczególnej w czy owej przebłagalnej, t a k i e rozumienie nas i zainteresowań lecz społeczność. spraw, Dodajmy fundatorów tu Ukrzyżo- wań i ujawniają zasadniczo różne rozumienie ostateczne t r a k t o w a n i e tego najpopularniejszego w ikonografii c h r z e ś ­ c i j a ń s k i e j t e m a t u . W tej o d m i e n n o ś c i t r u d n o d o p a t r y w a ć s i ę działania przypadku. Zbyt rozwiązania, dojrzałe aby i można konsekwentne było mówić ż e m y dostrzec ś l a d ś c i e r a n i a s i ę k o n c e p c j i — ś m i e r c i lub Człowieka, śmierci najstraszliwszej i w swej i bezimienni z ł o t n i c y , ich u m i e j ę t n o ś c i . Nie trzeba d o d a w a ć , d o ś w i a d c z e n i a s t y l i s t y c z n e c z y t y l k o techniczne że wypowiedzi. ściśle z mentalnością z zakresem spraw ideowych rali 10 się dać mniej lub tych twórców, i artystycznych, k t ó r y m bardziej świadome sta­ świadectwo. Zwraca chyba najpełniejsze ukazane uwagę najgłębszą, doznania n a i l . 6. J e s t to budząc emocjonalne dzieło złotnika, są ich dyspu­ tach p o ś w i ę c o n y c h naturze śmierci Jezusowej. I tak, o p t y m i s t y c z n e j —• odkupicielskiej. M i e s z a j ą s i ę t u s i ę one o zorientowani w t o c z ą c y c h się ó w c z e ś n i e rozmaitych sporach czy wot. R ó w n i e w a ż n i —• j e ś l i nie b a r d z i e j — s ą d l a n a s i m i e n n i łączyły samych złotników. Otóż wszystkie z przedstawionych p r z y p a d k o w o ś c i . W y d a j e się, że artyści byli było wotyw­ wspomnia­ artystycznych jakim ofiar od r a z u , ż e nie o g r a n i c z a m y jej w y ł ą c z n i e do nych umiejętności poszczególne dalej z w i e l k ą ś m i a ł o ś c i ą d o c i e k a ć interesującą w a n y m nie od s t r o n y i n t e n c j i f u n d a t o r a , manifestacji swoistej boje wojenne. S p ó j r z m y j e d n a k n a t e n r o d z a j w o t ó w z U k r z y ż o ­ mo­ Boga grozie również możhwiści zarazem Ukrzyżowanie którego prace �lwowskich wotów t y l k o do nie o g r a n i c z a j ą s i ę w zbiorze jedynego przedstawienia. Ukrzyżowali ó w złotnik runków Matki rodzaju wyobrażeń Udało się ustalić, że z a j m o w a ł się trybowaniem Boskiej z Dzieciątkiem. jego t e c h n i k a W tym trybunku wize­ k o s z a , f a n t a z y j n y c h z a k r ę t a s ó w n ó g jego p o d s t a w y i z r y t mizowanych pasa spowijają­ cego n i e m o w l ę . N a d c a ł o ś c i ą p o z o s t a w i ł p u s t ą przestrzeń. W drugim świetnie z całością prezentowanym w t y m szkicu omawianych intencji m a c i e r z y ń s k i c h . W pierwszym przy­ padku temacie zadziwiającej d ł o n i e w z n a n y m powszechnie h a r m o n i i t r e ś c i i f o r m y . W o t u m to w y d a j e z arcydzieł sztuki złotniczej stosunkowo ukryto zostały one w oryginalnie Niepokalanego Poczęcia. dobnie w o t u m to ufundowane się przerażającego wego zepsucia „ d o b r e g o s m a k u " . Ukrzyżowanie, oszczędnością o którym środków mówimy, wyrazowych. zwraca uwagę Jego powagi i głębi rozwiązania upoważniają nas tematu, inne Fundatorzy dopisku. r o w a l i zgodnie tywnie potraktowane przez złotników perizonium, detale - - d e k o r a - mnogość atrybutów Samo brzemienia. sposoby Boskiej. Prawdopo­ z o s t a ł o na i n t e n c j ę Do szczęśli­ przypuszczeniu ukazywania tego interesującego s z c z e g ó l n i e w ł a ś n i e to, j a k i e u k a z u j e i l . 13. nic nie z a k ł ó c a . N i e m a n a n i m z b ę d n e g o s z c z e g ó ł u , ozdoby, T a k lubiane wznosi zaś wyobrażenie Dzieciątka Jezus złotnik w y r y ł w części centralnej w i z e r u n k u , n a ł o n i e M a t k i dopatrywał Boska geście opiekuńczym. inąd Łoziński potraktowanym Matka p ó ź n e g o okresu, tego w ł a ś n i e , w k t ó r y m nieoceniony s k ą d ­ Władysław wotów powiedzieć ł o s i ę t e m u a r t y ś c i e w temacie U k r z y ż o w a n i a d o j ś ć do t a k się jednym wyborze d w a egzemplarze (il. 12 i 13) o d k r y w a j ą i n n ą jeszcze s t r o n ę b r u t a l n ą b a r b a r y z a c j ą . A l e m o ż e w ł a ś n i e d z i ę k i niej u d a ­ mi ukosów zas­ wprost kakuje s w o i s t ą t r y w i a l n o ś c i ą , m o ż n a b y nawet tego oprócz (niewątpliwie małżeństwo) z obowiązującą l u d o w y m —• c z y uboższym swoje konwencją troski w m i o j s k i m —• nie skie­ środowisku bezpośrednio czy p r z e p i ę k n e symbole słońca i księżyca, do M a t k i B o s k i o j , lecz do p o w i e r n i k a . W n a s z y m p r z y p a d k u nie m ó w i ą c j u ż o ozdobnej bordiurzo ( j a k n a i l . 6) z o s t a ł y j e s t n i m b ł . J a n z D u k l i . U k a z a n y on z o s t a ł w w y m i a r z e inęki pańskiej przez m i s t r z a po p r o s t u c a ł e j p o s t a c i z gestem b ł o g o s ł a w i e ń s t w a i z m i a r k o w a n y m zlekceważone. O d r ę b n y z a s ó b trości p r z e d s t a w i a j ą wota, k t ó r e ogólnie łączyć dzieci możemy a także z intencjami płodnością. macierzyńskimi, Interesujące są zdrowiem obowiązujące słownym rystyczna odpowiednikiem esowata wstęga tego gestu. J e s t n i m c h a r a k t e ­ wijąca s i ę od strony głowy b ł o g o s ł a w i o n e g o ( n a w y s o k o ś c i jego u s t ) k u g ó r n e j k r a w ę d z i t u konwencje, u m o w n o ś ć plastycznych r o z w i ą z a ń . D o naj­ p ł y t k i . Z lowej z a ś s t r o n y tej k o m p o z y c j i w y r y t e c z ę s t s z y c h w y o b r a ż e ń zaliczy г n a l e ż y dziecko w p o w i j a k u . popiersie Bywa p r z y j r z e ć , to m i m o sumiennego i g ę s t e g o s z r a f u n k u n a sza­ to wyobrażenie smnoistne lub przyporządkowano kobiety ze z ł o ż o n y m i dłońmi. Jeśli zostało s i ę dobrzo n i m b y ć Chrystus, Matka t a c h k o b i e t y (rytowane r ó w n o m i e r n i e k w a d r a t y ) , d o j r z y m y B o s k a , p o s t a ć ś w i ę t e g o l u b , j a k to z d a r z a s i ę w innych pod l e w ą joj r ę k ą , c z y l i od serca w d ó ł , p o w ś c i ą g l i w i o w y r y t y kościoła — sanktuarium. z a r y s postaci l u d z k i e j . J e s t to w y o b r a ż e n i e p ł o d u . N i c w n i ­ naczelnemu zbiorach symbolowi. wotów, Może wizerunek W l w o w s k i m zbiorze do n a j w a r t o ś c i o w s z y c h w tej „ m a c i e - k a j ą c w w a r t o ś c i formalne tego w o t u m , w y p a d a rzyńsko-rodzinnej" p o m y s ł o w o ś ć rozwiązania tematu u c h o d z ą c e g o z a wstydliwy. grupie tematycznej wotów zaliczyć n a l e ż y w y o b r a ż e n i e d z i e c k a w k o ł y s c e (il. 11). N a powierz­ W chni ekrytość niewielkiej kołyskę z stosunkowo dzieckiem, Nie płytki złotnik zaniedbał wyrył tylko d e t a l u — plecionki a p o r ó w n a n i u j e d n a k do w o t u m poprzednio czy wstydliwość tym samym ściślejsza omawianego jest t u z d e c y d o w a n i e konkretyzacja podkreślić mniejsza, intencji. Można U . 10. C h r y s t u s n a K r z y ż u i w y o b r a ż e n i e d z i e c k a w p o w i j a k u . X I X w . , srebro, 11,3 X 9,2 c m . I I . 11. W y o b r a ż e n i e d z i e c k a w k o ł y s c e . 2 p o ł . X I X w . , srebro, 8,3 X 7 c m . 11 �П . 12. W y o b r a ż e n i e Niepokalanego P o c z ę c i a , p o l . X I X w . , srebro, И х 8,5 c m W y k . prawdopodobnie z ł o t n i k l u b e l s k i , i n i c j a ł y F G P . przypuszczać, że zdecydowały o t y m momenty otwartości czy t e ż bezpośredniości, dzieliśmy, można Podobnych lwowskim łączyć rozwiązań jest kilka ze tego swoistej k t ó r ą , j a k j u ż powie­ środowiskiem skrytego plebejskim. tematu i najprawdopodobniej w zbiorze tego samego twórcy. p o j a w i a j ą s i ę n a odwrocie p ł y t e k solidnie napisy: w i e " , albo „ N I E T R A C Ą C wygrawerowane POTOMSTWA. Małżonko­ NADZIEI"". W o t u m — twarz m ę ż c z y z n y (il. 14) i k o b i e t y (il. 15) to d z i e ł a w y r ó ż n i a j ą c e s i ę ze z b i o r u . S z c z e g ó l n i e z W s p o m n i e l i ś m y o pewnej j a w n o ś c i w y o b r a ż e ń w s p r a ­ „NA UPROSZENIE wymienionych egzemplarzy przypominającym lapidarnością archaiczne konwencje pierwsze modelunku, plastyczne, wy­ wach uznawanych jako wstydliwe. A l e b y l i b y ś m y w błędzie w o ł u j e wielkiej m o c y d z i a ł a n i e . D o d a j m y , ż e w o t u m to od­ sądząc, ż e w wotach lwowskich owa j a w n o ś ć powtarza się działuje w niem b a r w y s r e b r a i z ł o t a . T w a r z i o b r z e ż e n i e j e s t z ł o c o n e . i n n y c h t r u d n y c h do w y p o w i e d z e n i a sadnione opory do j a w n e j w y p o w i e d z i kolejnych w o t ó w . Wybraliśmy 22 intencjach. poświadcza z kilkunastu Uza­ zestaw egzemplarzy dodatkowymi w a l o r a m i •— u m i e j ę t n y m zestroje­ I n n e g o c h a r a k t e r u — c h o c i a ż z w i ą z a n e zapewne z po­ dobnymi intencjami s ą wota, których fundatorami były j e d n o r o d n y c h t y l k o c z t e r y (il. 14, 15, 18, 19). N a j b a r d z i e j z a ­ osoby z a m o ż n i e j s z e (il. 1 8 — 19). P i e r w s z e z w y m i e n i o n y c h gadkowo w y d a ł y s i ę p o c z ą t k o w o d w a pierwsze •/, tej g r u p y . wotów S ą n i m i repusowano w y o b r a ż e n i a g ł ó w — m ę ż c z y z n y i k o ­ nie biety. Dodajmy, że w zbiorze-—wota tego r o d z a j u n a j ­ zaopatrzone zostało n a odwrocie budzi najmniejszych wątpliwości, (zamożniejszymi) byli fundatorzy: w napis, że właśnie „Z Żukowice który takimi Od J W . c z ę ś c i e j s ą r y t o w a n e . P ł y t k i te w y d a ł y s i ę n a t y l e enigma­ Ryszczewskiey t y c z n e , ż e p o j a w i ł a s i ę k o n i e c z n o ś ć p o s z u k i w a n i a analogii, J a n u a r i o , A n n o D n i 1790. W a ż y L u t ó w 20". J e s t to w a g a z innego m i e j s c a i c z a s u . S ą d z ę , ż e nie b ę d ę w b ł ę d z i e , j e ś l i pokaźna. posłużę Fundator w y m ó g ł na złotniku położenie pozłotki na całej rednio się tu wyjaśnieniami związanymi najdobitniejszymi i bezpoś­ z identycznymi wizerunkami. Pocho­ Kasztelanowy Lubaczewskiey. I n I r o z m i a r y tego w o t u m powierzchni płytki. A samo nio n a l e ż ą do m a ł y c h . przedstawienie, to d z ą one z c z a s ó w , g d y o p ó r w u j a w n i a n i u s k r y t y c h t r e ś c i j a k w c z e ś n i e j opisywane w y o b r a ż e n i e a k c e n t u j ą c o ofiary wotywnej z o s t a ł p r z e ł a m a n y . D o d a t k o w y m uzasad­ nika i brzemienność n i e n i e m s k o r z y s t a n i a z tego r o d z a j u p o m o c y n i e c h a j b ę d z i e s t r ó j postaci, fakt, wyszukaną że objaśnień dostarczają wota pochodzące również z miejsc b e r n a r d y ń s k i c h . I tak, n a d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h (samoistnych j a k lwowskie) wyobrażeniach twarzy męż­ c z y z n i kobiet, a p o c h o d z ą c y c h ze S k ę p e g o oraz L e ż a j s k a 12 kobiety, pawiment, draperię (w Mensę. nie — powier­ lecz „ w s k a z a n i e " n a b o g a t y na którym partii klęczy górnej). kobieta Całość oraz dopełnia T dekoratyw ne o b r z e ż e n i e . Już nieco skromniejsze jest wotum przedstawione n a i l . 19. W p r a w d z i e z ł o t n i k n i e p r z e o c z y ł m o d n e j f r y z u r y �u fundatorki i nie ominął zgodnie z p a n u j ą c y m s p l e n d o r u w d r a p e r i i , ale z l e k c e w a ż y ł zarówno stylem pawiment i p a ł a c o w ą pod nim p o s a d z k ę , j a k t e ż d e k o r a t y w n ą diurę. Najważniejsze jednak — w p r o w a d z i ł (w sensie k o m p o z y c y j n y m ) bor- równorzędną dla reprezentacyjnej draperii i bordiury treść naczelną Oko Opatrzności. Jeśli że w owym nieskrępowaniu pozycją społeczną dodamy fundatorki plastycznymi bardziej złożonych treści. Kiedy płaszczyzn, których pola służą jakby wotum — w gór­ nej dolnej zwierzęta. P o ś r ó d w y o b r a ż e ń ludzi znajduje się p o ś r o d k u wizerunek partii u k a z a n i zostali ludzie, a w dziecka. M o ż n a zatem o d c z y t y w a ć treść całej w n i e w ą t p l i w y sukces a r t y s t y c z n y . Kończąc opisywanie macierzyńsko-rodzinnej, j e d n y m egzemplarzu Nie musimy obiektów nymi pochodzenie czych. chyba z grupy zatrzymajmy się że w i ę k s z o ś ć z jeszcze przy z cechowych ideowo-formal- warsztatów zapowiedziane uwagę. przedstawionych zdradza swymi walorami Natomiast tematycznej zasługującym na wyjątkową podkreślać, dotąd wotum, rzemieślni­ to przykład w y b i t n i e „ p a r t a c k i e j " d z i a ł a l n o ś c i (il. 10 i 20). wpatrywaniu się w to wotum cisną się lubiane Przy przez n i e k t ó r y c h b a d a c z y o k r e ś l e n i a j a k : „ c z y s t y styl l u d o w y " i t d . Z a n i e c h a j m y j e d n a k t y c h ocen. teresujące reprezentuje t a k i oto dziękę, wotów Albowiem coś więcej aniżeli „czysty wówczas pozostaje d z i e ć jedno, ż e w p r z e c i w i e ń s t w i e do w i ę k s z o ś c i omawianych w o t ó w — to w s ł a b y m t y l k o stopniu nie ujmujmy przejęcia jego się w ł a ś n i e cechuje kontrolowaną twórcy zawodem. poprzednio spontaniczność, przez a r t y s t ę . świadomości Przeciwnie, powie­ w Ale posłannictwa, przypadku w ł a ś n i e wotum p u n c a z ł o t n i c z a , a zatem potrzeba tego nieano- Pierwsze wyobrażeń samych przypisywanego fundatorów. wyobrażeniom Wspomniane a g n u s k i to również woskowe powszechnie wyobrażenia hodowane. pospolitszych o f i a r o w y w a n e w Europie. na naszym cech się nawet Znaku tego nie m o ż n a w sposób ośrodków uznać bardzo złotnictwa jako nie firmowałby o p a r t a n i n i o tej możemy podobnej dziś w i e l k i e j , bo n i e w y d u m a n e j zwierząt, które z a l i c z a n e do naj­ 2 w i e j s k ą ' . M o ż n a t e ż u z n a ć w o s k o w e a g n u s k i j a k o sj'mboliczne d l a t r e ś c i g o s p o d a r c z y c h , u t y l i t a r n y c h . T r e ś c i tych, j a k j u ż m o g l i ś m y s i ę p r z e k o n a ć , nio p o m i j a n o w wotach srebrnych. Niechaj t e ż d o p e ł n i e n i e m tutaj będzie okazale wotum korporacji lwowskich murarzy i kamieniarzy. U f u n d o w a n o j e z o k a z j i 400-lecia ś m i e r c i b ł . J a n a z D u k l i . Na to, czy bliskie kartuszu znacznych sprawom korporacji t a k , ż e nie od intencji rozmiarów staje się ukazano lwowskich razu przy- oczywista. ogromniaste serce g o r e j ą c e i spowite k o r o n ą c i e r n i o w ą . N a k r a w ę d z i a c h żaden , ,partaniny". powiedzieć też tylko jedno — p r z y c z y n i ł a s i ę do p o w s t a n i a d z i e ł a w y j ą t k o w e g o , dzieła te oficjalny gruncie z t y c h p r o s t y c h p r z y c z y n , ż e złotniczy Ale kojarzący tych Wota b y ł y n a j c z ę ś c i e j przez l u d n o ś ć pospolitość z najsławniejszych samoistne (jak m o ż n a s ą d z i ć z i n n y c h ziemność chociaż znaczenia s ą ich n i ż l w o w s k i e p r z e k a z ó w ) nie t y l k o f i g u r y b a r a n ó w c z y owiec, wrocie z jednym Świadectwem zwierząt 2 skomponowano bliski nie skowych agnusków '. rzemieślników, ficjalny, ale musiało z w y c z a j s k ł a d a n i a w l w o w s k i m k o ś c i e l e z n a c z n y c h i l o ś c i wo­ p o s ł u ż y ł s i ę z n a k i e m „ d z i e w i ę c i o g r o n u " , u k r y ł go n a od­ s i ę , ż e jest to z n a k nieo­ drugim, gos­ p r z e d s t a w i e n i a n a p ł y t k a c h s r e b r n y c h (il. str. t y t u ł o w a ) oraz Wotum (il. 17). W y d a j e po­ z bytowymi, podporządkowują n i m o w o ś c i w y r a z i ł a s i ę ze s z c z e g ó l n ą m o c ą . A u t o r w o t u m płytki rodzinne je s i ę b y ć w i ę k s z a , a n i ż e l i w r y s u n k u (sposobie r y t o w a n i a ) były to intencje b y ć s f o r m u ł o w a n e z n a c i s k i e m , skoro z ł o t n i k z d u ż ą s t a r a n ­ ale problematyki, swoje kompozycji lub s k ł a d a j ą n o ś c i ą u k a z a ł figury — k o n i a i k r o w y . S t a r a n n o ś ć t a w y d a ­ m o ż e ono n i e s p r o s t a ć . J e ś l i z a ś s t a r a ć s i ę o p o d j ę c i e przepastnej łącząc proszą, p o m n i e j s z a j ą c ich znaczenia. Ż ą d a n i e f u n d a t o r ó w s t y l l u d o w y " . Z a r a z e m t e m u , co z a s t y l c z y s t y s i ę u w a ż a , tej s p o s ó b : fundatorzy podarczymi. d z i e ł o nas in­ tylko całkiem o d r ę b n y m wizerunkom. N a omawianym ukazać jego te sprostać, w p r o w a d z a j ą c charakterystyczne podziały równo­ ległych m ó g ł swobodniej, a nawet z w d z i ę k i e m i s w o i s t y m h u m o r e m detale s t r o j u , w y r a z u t w a r z y — z r o z u m i e m y treści s w o j ą z ł o ż o n o ś c i ą bliskie s ą e p i c k o ś c i , t w ó r c a s t a r a s i ę i m programowo piękności P r a g n ą c j u ż c a ł k i e m w y c z e r p a ć uwagi o treści w o t ó w , 11. 13. W y o b r a ż e n i e b ł . J a n a z D u k l i i k o b i e t y c i ę ż a r n e j 2 p o ł . X I X w., srebro, 10,3x9,3 c m . I I . 14. W y o b r a ż e n i e t w a r z y m ę ż c z y z n y , pol. X I X w., srebro i p o z ł o t a , 10,8x8,5 e m . I I . 15. W y o b r a ż e n i e t w a r z y k o b i e t y , p o ł . X I X w., srebro i p o z ł o t a . 7x0 c m . u k a z u j ą c y c h ó w c z e s n y c h f u n d a t o r ó w i z ł o t n i k ó w od s t r o n y ich m n i e j l u b b a r d z i e j s k r y t y c h s p r a w , postaw i p o g l ą d ó w osobistych, p r z y j r z y j m y s i ę jeszcze t y l k o j e d n e m u w i z e r u n ­ kowi. Jest nim w y o b r a ż e n i e m ł o d e g o m ę ż c z y z n y w nym s t r o j u — we fraku. Postać przyklęka na mod­ jednym kolanie, d ł o n i e zgrabnie unosi p r z e d s o b ą , a w a r g i j a k b y z w d z i ę k i e m w y p o w i a d a ł y p r o ś b ę l u b d z i ę k c z y n i e n i e (il. 21). Z ł o t n i k , n i c z y m w s p ó ł c z e s n y fotograf-retuszor, ś w i a d e c t w o owej osobliwej przystojność i elegancja m i o s ł a artystycznego postaci jest nakazem tego rze­ i służyć m a niczym zaklęcie w wia­ domej sprawie — powodzenia czy podobania się. F a k t w i t r y n o w e j elegancji nie u s z e d ł u w a g i n a w e t rządzającego przedstawił sztuki portretowania, w k t ó r e j rejestr w o t ó w lwowskich, tej s k r y b y spo­ który odnotował 2 4 z c a ł y m n a c i s k i e m : W o t u m - m ę ż c z y z n a we f r a k u . D o d a j ­ my, ż e inne dawniejszo stroje, choćby nawet cenniejsze i w y s z u k a n e , nigdy nie b y ł y p r z e d m i o t e m uwagi s p o r z ą d z a ­ j ą c y c h rejestry. A l e t e ż p r z y s t r o j a c h t y c h (w p r z y p a d k u mężczyzn) figurowały inne (uznane) s y m b o l e męskości — p a ł a s z e l u b szable (il. 23). N a t o m i a s t r e p r e z e n t a n c i s p o ł e c z ­ ności koło chłopskiej chudoby, Ostatnie (ale nie wołów z tylko) żądali przedstawiania się łub koni czy nawet wymienionych krów w o t ó w — dzieło (il. 22) zapewne partacza — służyć m o ż e jako przykład powtarzających się w r ó ż n y c h k u l t u r a c h swoistych zasad w y r a ż a n i a środkami 13 ���U. 10, ] 7. W y o b r a ż e n i e k o b i e t y z d z i e c k i e m p o d O k i e m O p a t r z n o ś c i , pol. X I X w., srebro, 12x9 c m . N a odwrocie z n a k zlot niezy. U. 18. W y o b r a ż e n i e k o b i e t y k l ę c z ą c e j , koniec X V I I I w., srebro p o z ł a c a n e , 23,3x17 c m . całości umieszczono sądzie, że k a ż d y osobne figury z nich dzierży aniołów. atrybut Można męki by żenia, pańskiej. ale też i wybaczenia, Ale p r z e l i c z a j ą c bardziej dociekliwie d ź w i g a n e przez a n i o ł y kościoła a t r y b u t y d o j ś ć t r z e b a do w n i o s k u , ż e s ą t u n a r z ę d z i a b l i ż ­ ludzi. sze n a j w z n i o ś l e j s z y m — religijnym, tym, uznane jakich symbole używają kamieniarze chrystusowej. i murarze, To aniżeli parafialnego, Ołtarz ukrycie intencji nego pod o f i c j a l n y m i i n a j b a r d z i e j u z n a n y m i z n a k a m i dewocji społeczności p o b u d z a do męki zastanowienia. zbiorzo grupa wotów: wyobrażających ludzkiego. W y d a j e s i ę , ż e b y ł o b y z n a c z n y m najpokaźniejsza organy ciała uproszczeniem z rodzaju zdarzeń, P o z o s t a ł a n a m jeszcze do o m ó w i e n i a w wiernych. musiały „odczytywane". wyłącznie powodu symbolicznych określonych dziękczynień, cierpień cielesnych. bowiem jako sobie służył był również aktualnych właśnie instytucji najbliższych eelom szczegól­ zdarzeniach odzwierciedlenie przez I w t y m zakresie nie m a tę tyeh społeczność najmniejszych w ą t p l i w o ś c i , ż e ieh sens analizowano bacznie. J e ś l i d o d a m y , ż e i n t e r e s u j ą c y n a s z w y c z a j r o z w i j a ł s i ę w czasie hołowiem, z tak alo o Wota, być nóg jako tylko informatorium napięć społecznych, itd. nie wyrozumiałości swoistości miejsca s p o t k a ń wotami t r a k t o w a n i e t y c h w o t ó w : oczu, n o s ó w , u s z u , d ł o n i , r a m i o n , składanych względnie Nie musimy przecież podkreślać w społecznych, okresie funkcjonowania wówczas nasze praw wieloznaczności omawianej dowodowe . Natomiast jako fakt oczywisty u z n a ć m o ż e m y , religijno, w k t ó r y c h d o m i n u j e ż e w o t a te w swej m n o g o ś c i b y ł y odbiciem niskiego s t a n u gorące pomyślnych przekonanie rozwikłali o bez­ chorobowych u t r a p i e ń z i n t e r w e n c j ą o s ó b boskich, ś w i ę t y c ł i i błogosła­ wionych. Ale jeśli przyjmiemy, cielesne m i e w a j ą swoje że określone ź r ó d ł o nie t y l k o w na­ poważne podstawy 27 ówczesnej nękających cierpienia działaniu uzyskują o i t o ś c i t y c h w o t ó w . W s k a z u j ą n a to ż y w e do dzisiaj p o s t a w y związku wotów osobliwycłi domysły bez- N i e w ą t p l i w i e cierpienia b y ł y p o d s t a w ą m n o g o ś c i i r o z m a ­ pośrednim grupy r siln\ ch o k r e ś l a n y c h nieraz a n a r c h i ą l u b medycyny, stałych epidemii i ciężkich chorób człowieka. Próbując zrekapitnlować zgromadzone dotąd spos­ t r z e ż e n i a , t a k i e oto r o d z ą s i ę refleksje. W s z y s t k o w s k a z u j e , t u r a l n y c h c z y n n i k ó w c h o r o b o t w ó r c z y c h , lecz r ó w n i e ż w n a j ­ że rozmaitszych konfliktach społecznych, w ó w c z a s u c z u ć religijnych i parareligijnych, k o m p e n s u j ą c y c h dopuścić dodatkowe, czy odrębne należałoby rozumienie w o t ó w w y o b r a ż a j ą c y c h o r g a n y c i a ł a ludzkiego. intencji Być może ofiary wotywne były osobliwym środkiem wyrażania usta­ lony, a b y nie p o w i e d z i e ć o b w a r o w a n y r o z m a i t y m i r y g o r a m i zestaw najważniejszych w katolicyzmie sposobów kon­ niektóre z tych w o t ó w b y ł y swoistą manifestacją ukierun­ taktowania k o w a n ą w s t r o n ę w i n o w a j c ó w . I w ó w c z a s kontekst intencji t o t a m i . Z e s t a w t e n nie b y ł ubogi. W o t a s t a n o w i ł y w n i m znacznie s i ę p o s z e r z a . T a k w i ę c nie m o ż n a w y k l u c z y ć swoisty n i e n i a w tej m a n i f e s t a c j i 16 pierwiastków skargi czy ist­ oskar­ służyć się wiernych z czczonymi „wentyl" pozwalający r o z s t r z y g a n i u nie postaciami, regulować, rozwiązanych czy czy is­ po prostu przez inne formy �ż e j e s t to dziedzina f r a p u j ą c a . A l b o w i e m k i e d y ś n a pewno p o t r a f i k t o ś w y p e ł n i ć te s k r o m n e p r z e j a w y s z t u k i w n i k l i w ­ szą analizą. S p ó j r z m y jeszcze n a o c a l a ł y z b i ó r , s t a r a j ą c s i ę o d c z u ć jego walory ideowo-formalne. Nie wiemy jakim on w c z a s a c h d l a niego n a j ś w i e t n i e j s z y c h , w okresie od był XVII do k o ń c a X V I I I w. W o c a l a ł y m zestawie p r z e w a ż a j ą egzem­ plarze m a ł y c h r o z m i a r ó w i p o c h o d z ą one g ł ó w n i e z X I X w . M i m o sporej i l o ś c i d o k u m e n t ó w a r c h i w a l n y c h , nie wiemy d o k ł a d n i e c z y pierwotnie t a k i e w ł a ś n i e w o t a — n i e p o k a ź n e pod w z g l ę d e m w i e l k o ś c i — gromadzono w k o ś c i e l e ś w . A n drzeja aby we Lwowie. przypuszczać, Istnieją że jednak poważne wielokrotnym aktom powody, przetapiania u l e g a ł y wota r o z m i a r ó w p o k a ź n i e j s z y c h . Dlatego t e ż niechaj czytelnik wybaczy lwowskich monumentalności. sztuki piszącemu, złotników wotywnej tak, że aby fotografował wydobyć cechy dzieło T jego W y d a j e się, ż e fakt niedoceniania u nas uzasadnia ten zabieg, odbiegający od z a s a d w i e r n e j d o k u m e n t a c j i . M i m o z m i a n w k r y t e r i a c h oceny dzieła od czasów Władysława Łozińskiego, d a w n a s z t u k a podlega d o s y ć c z ę s t o nie w p e ł n i cym się s z t y w n y m zainteresowaniom nadal tłumaczą­ (ustalonymi dziedzi­ nami twórczości) i w i ą ż ą c ą się z t y m s w o i s t o ś c i ą surowych ocen. Przy tej surowości n i e z b ę d n a — j a k się wydaje - - doza t o l e r a n c j i w s y s t e m i e w a r t o ś c i o w a n i a d z i e ł p o j a w i a s i ę p r z e w a ż n i e w s t o s u n k u do t y c h d z i e d z i n t w ó r c z o ś c i , jak architektura, rzeźba, malarstwo i niektóre artystyczne s ą u nas d o g ł ę b n i e badane i ('elowość. pełniejszego zainteresowania w y p ł y w a nie t y l k o z antropologicznej popularyzowane. się sztuką postawy W y d a j e się, ż e twórczość wotywna — złotnicza, j a k m a l a r s k a (malarstwo wotywne) które rzemiosła wotów piszącego. podobnie stanowi d o s y ć zwartą, w y o d r ę b n i a j ą c a ; s i ę d z i e d z i n ę , ale t e ż w i ą ż ą c ą s i ę z i n n y m i I I . 19. W y o b r a ż e n i e k o b i e t y k l ę c z ą c e j p o d O k i e m O p a t r z n o ś c i , pocz. X I X w., srebro, 9,5 X 8 c m . I I . 20. W y o b r a ż e n i e postaci k l ę c z ą c e j . N a p i s — PRZY JM MOJE INTENCJE, 2 p o ł . X I X w . , srebro, 9 , 3 x 7 , 8 c m . zachowań kultowych spraw, które nurtowały wiernych w r ó ż n y m n a t ę ż e n i u i formie. A l e w o t a m i e ś c i ł y s i ę w sys­ temie s t r u k t u r a l n e j z a l e ż n o ś c i —• u z a l e ż n i e ń od zachowań kultowych rygorami. Dlatego zazwyczaj też ustalonych obwarowanych rygory obowiązujące ścisłymi inne akty w i a r y p r z e n i k a ł y r ó w n i e ż do p r a k t y k w o t y w n y c h . T y m t e ż niewątpliwie należy tłumaczyć zarówno ezoteryczność jak i enigmatyczność wotywnych przekazów, rozwój nych stałych, powtarzających się rozwiązań pew­ kompozycyj­ nych, sposobów wypowiadania określonych treści, jednym s ł o w e m •— s e m a n t y c z n o ś ć i n t e r e s u j ą c e j nas s z t u k i i nie t y l k o sztuki. Kamuflowanie niektórych intencji, przy niepoz- b a w i e n i u i c h z n a c z n e j p o m y s ł o w o ś c i , ale t e ż p r z e w r o t n o ś c i , prowadzącej formalnych do w wieloznacznych wyobrażeniach rozstrzygnięć plastycznych ideowo- wotów, jest bez w ą t p i e n i a p r z e j a w e m z a l e ż n o ś c i o m a w i a n e g o t u p r z e d ­ miotu od całości praktyk religijnych ukształtowanych w i n t e r e s u j ą c y m n a s systemie i d e o w y m . C o w y p a d a , a czego nie n a l e ż y — generalna formalnych Sposób wotum złotniczej rozwiązania serc zasada sztuki intencji podwójnych, tej idei wotywnej w które emanuje i jej omówionym na z cech pogranicza. powierzchni wcześniej niczego nie z d r a d z a j ą , a n a odwrocie zaopatrzone z o s t a ł y w g ł ę b o k i e , obszerne w y z n a n i e f u n d a t o r a , n i e c h a j b ę d z i e t u t a j a k c e n ­ t e m z a m y k a j ą c y m nasze u w a g i (il. 27). P r z y j m u j ą c z w i ą z e k strukturalny wotów z całością zasad obowiązujących w p r a k t y k a c h r e l i g i j n y c h p o w o ł a n y c h przez k o ś c i ó ł k a t o l i c k i m u s i m y p r z y j ą ć , ż e w p r z y p a d k u wielu w o t ó w nigdy dowiemy się o ich intencjach, uczuciach fundatorom. nie towarzyszących A l e w ł a ś n i e dlatego o ś m i e l a m s i ę p o w i e d z i e ć , 17 �pielęgnowanymi wota, których jako r o d z a j a m i s z t u k i religijnej. Z d a r z a j ą cechy symboliczne ideowo-formalne dla sensu mogą owych być się uznane uprzywilejowanych dziedzin w y p o w i e d z i a r t y s t y c z n e j , k t ó r e w y r o s ł y z i n s p i r a c j i chrześcijaństwa. Natomiast nie t r z e b a c h y b a pełniejszych u z a s a d n i e ń , b y s t w i e r d z i ć , ż e wiele w o t ó w i to t y c h w y d a ­ wałoby się najmniej ciekawych formalnie (owe standar­ dowe w y o b r a ż e n i a oczu, n o s ó w , n ó g , r a m i o n , serc i d ł o n i ) s t w a r z a poprzez s w ó j m n i e j l u b bardziej j a w n y s u r r e a l i z m (ale mi nie tylko) p ł a s z c z y z n ę tendencjami Można sztuki jednak dla powinowactwa współczesnej przyjąć, z o s t a n ą zakwestionowane. że z pewny­ (il. 28-30, 34-36). przedstawione sugestie W ó w c z a s i n t e r e s u j ą c y nas p r z e d ­ m i o t swobodnie p o m i e ś c i s i ę w r o z l e g ł e j sferze s z t u k i n a z y ­ wanej p r y m i t y w n ą c z y n a w e t l u d o w ą . W ó w c z a s t e ż nale­ żałoby u j m o w a ć p r o b l e m a t y k ę w o t ó w z pozycji p r z y r ó w n u ­ jących j ą do innych rodzajów wypowiedzi artystycznej, w i ą ż ą c e j się z nieoficjalnymi nurtami rozwojowymi sztuki. Zarysowuje się tu sporo szczegółowych zagadnień, któro w y m a g a j ą z b a d a n i a . Oto t y l k o n i e k t ó r e : o s o b l i w o ś ć t w o r z y ­ wa, umiejętności twórców, dzieł — zachodzące ich s t a t u s s p o ł e c z n y , relacje. Przystępując do funkcja wstępnych uwag, jakich dostarcza analiza w o t ó w , część spośród tych z a g a d n i e ń s t a r a ł e m s i ę j u ż o m ó w i ć . W s k a z y w a ł e m n a swoiste paradoksy ność 2 8 uzależnień: tych fundator — t w ó r c a . uzależnień potwierdzają Paradoksal- również materiały l w o w s k i e . A l e w ś w i e t l e z w a r t o ś c i i pewnej n a w e t jednorod­ n o ś c i z b i o r u ze L w o w a m o ż n a p o k u s i ć się o skromne pełnienie dawniejszych do­ uwag. O t ó ż wydaje się, że wota są tą dziedziną sztuki sakralnej, w k t ó r e j silniej nieraz n i ż w j a k i e j k o l w i e k innej u j a w n i a s i ę sens c h r y s t i a n i z m u jako sprzymierzeńca człowieka. u ł o m n o ś c i •—• g r z e s z n o ś ć , r o z t e r k i duchowe, dości do (nie m ó w i ą c pryncipiów potrzeba już o takim czy innym doktrynalnych Kościoła), przywiązaniu wreszcie s p o ł e c z n a — „ d i a l o g u " z Bogiem, są tych spraw bezpośrednim jednostek, ideą — w wymiarze postaw różniących się indywidualnie, p o c h o d z ą c y c h z o d r ę b n y c h środowisk czy warstw społecz­ n y c h . Ale wspomniane ekspozycji wotów j u ż w c z e ś n i e j funkcje b y w a ł y •— j a k można ołtarzowych przypuszczać — c z y n n i k i e m p o b u d z a j ą c y m w k a ż d y m c z ł o w i e k u te n a m i ę t ­ ności, które niewiele mają w s p ó l n e g o . J e ś l i p r z y j ą ć to d u a l i s t y c z n e rozumienie sensu wotów, z pojęciem wówczas miłości bliźniego rodzi się dodatkowa zachęta do dalszej p e n e t r a c j i l i c z n y c h i nie z b a d a n y c h o ś r o d k ó w tej t w ó r c z o ś c i w kraju. PRZYPISY 1 Literatura poświęcona zakonowi oo. bernardynów jest d o s y ć obszerna. N a j p o w a ż n i e j s z ą d o t ą d p o z y c j ę z a j m u j e d w u t o m o w e d z i e ł o x . K a m i l a K a n t a k a , Bernardyni Lwów 1933. W s p o m n i e ć t e ż m o ż n a jedno o p r a c o w a ń , A d a m C h r u s z c z e w s k i , Zakony XVIII wieku, (w:) Księga t. 1, L u b l i n 1969, s. ' P o r . Prośby tysiąclecia z polscy, najnowszych w Polsce katolicyzmu XVII— w Polsce, z Proszowic, rkps. 110—116. i ofiary do Ы. Bafala J e s t to w i e r n y spis p o n a d 100 c u d o w n y c h z d a r z e ń . A r c h i w u m P r a c o w n i S z t u k i Nieprofesjonalnej I S P A N w Warszawie. P o z w o l ę sobie z a c y t o w a ć t y l k o j e d e n opis z d a r z e n i a z 1965 r . : 18 11. 2 ] . P o s t a ć m ę ż c z y z n y k l ę c z ą c e g o p o d O k i e m O p a t r z n o ś c i , 2 p o ł . X I X w., srebro, И X 7,5 c m . na ołta­ odzwierciedleniem i co jest w a ż n e — odzwierciedleniem konkretnych stała stały się p r z e w o d n i ą t w ó r c z o ś c i w o t y w n e j . W o t a wieszane rzach Jego cierpienia i r a ­ I I . 22. W y o b r a ż e n i a postaci l u d z k i c h i z w i e r z ą t , pocz. X I X w., srebro, 8 , 2 x 7 c m . �19 �П . 25. W y o b r a ż e n i e m ę ż c z y z n y z s e r c e m g o r e j ą c y m , koniec X V I I I w . l u b pocz. X I X w . , srebro 8 x 9 , 3 U w o l n i e n i e od oszczerstwa, r a t u n e k w s ą d z i e . Franciszka cm. o t r z y m a ł a m wezwanie do s ą d u n a r o z p r a w ę i proces s ą d o w y . K a r o l c z y k z a m i e s z k a ł a w Z a b r z u u l . D w o r c o w a 8 m . 18 — Moje modlitwy c z ę s t o p r z e b y w a j ą c a u s w y c h k r e w n y c h w W a r c i e zeznaje O . R a f a ł a o r a t u n e k . W czasie procesu n a ł a w i e co n a s t ę p u j e : nych p r a w i e ż e nie s p r a w a , k t ó r e j s i ę o b a w i a ł a m i m y ś l a ł a m , ż e z niej nie w y b r ­ o mnie nę. 0 . R a f a ł m ó j opiekun stoi przy mnie i całą t ę s p r a w ę r. 1965 s p o t k a ł a mnie bardzo przykra O t ó ż pewnego d n i a p r z y s z e d ł do m n i e do m i e s z k a n i a młody Ja W mężczyzna, starsza i przedstawiając sama kobieta s i ę , ż e jest użalałam się z ORMO. do co sam nie u s t a w a ł y , pytano, prowadzi. I słuchałam ale wciąż rzeczywiście modliłam s i ę n a d a l do b ł . rozprawy. miałam oskarżo­ Odpowiadałam przeczucie, ż e b ł . bł. Rafał cudownie on mnie niego u r a t o w a ł . N a t y m procesie z o s t a ł a m przez s ą d c a ł k o w i c i e o swoich stosunkach sąsiedzkich, o t y m żo u s u n i ę t o mnie u n i e w i n n i o n a , u r z ę d o w o z r e h a b i l i t o w a n a , a n a s t ę p n i e unie­ z mieszkania d a j ą c mieszkanie z przeciekami. P o c z ę s t o w a ­ w i n n i o n a w opinii s p o ł e c z e ń s t w a w Z a b r z u . ł a m go ś n i a d a n i e m . J a k s i ę p ó ź n i e j o k a z a ł o r z e k o m y c z ł o n e k ORMO okazał się złodziejem i przed paroma godzinami u k r a d ł sąsiadce p i e n i ą d z e . P o s ą d z o n o mnie, ż e w ł a ś n i e j a p r z e t r z y m a ł a m go i s t a ł a m s i ę jego w s p ó l n i c z k ą . r a z y t ł u m a c z y ć s i ę , niestety bezskutecznie. Moje z e z n a n i a Komendzie MO nie pomogły. Wniesiono oskarżenie do s ą d u . W t y m czasie c h c ą c o c h ł o n ą ć i u s p o k o i ć s i ę p r z y ­ j e c h a ł a m do r o d z i n y do W a r t y . W k o ś c i e l e oo. b e r n a r d y n ó w codziennie g o r ą c o m o d l i ł a m s i ę do b ł . O j c a R a f a ł a i b ł a g a ­ ł a m go o r a t u n e k w tej p r z y k r e j d l a m n i e s p r a w i e . P r z e z dwa tygodnie codziennie ze łzami w oczach błagałam b ł . R a f a ł a o p o m o c w s ą d z i e o uwolnienie m n i e od oszczerstw, o u n i e w i n n i e n i e m n i e w procesie s ą d o w y m . Wróciłam 20 do Zabrza, a drugiego d n i a po publiczne bł. Rafałowi za tę wielką łaskę najser­ i ratunek opiece." O p i s ten s p o r z ą d z i ł i u d o s t ę p n i ł m i o. Z e n o b i u s z F l i s . Tą 3 drogą składam P o r . Archivum Observantium snmptum 1, s. 4 Por. nardinorum, 5 ad anno M u najserdeczniejsze conventus Beatissimam Domini 1726, Varihensis V. M. Rkps podziękowanie. ordinis Minorum A S S U m p t a m rea- A P B sygn. X V I — 75—82. Akta tarze r. powrocie składam podziękowanie m i o k a z a n y i p o l e c a m s i ę n a d a l jego p r z e m o ż n e j Oskarże­ nie to w n i ó s ł n a m i l i c j ę j e d e n z s ą s i a d ó w . C h o d z i ł a m k i l k a na Niniejszym deczniejsze Archivum conventus 1629—1916, klasztoru 1785—-1920. oo. Bessoviensis patrum ber- s. 56 i n . bernardynów Uporządkował we Lwowie. Inwen­ o. H o n o r i u s z R ą c z k a , K r a k ó w 1959. R k p s A P B s y g n . X X I I - j - 3 , s. 417 i n . �I I . 26. F r a g m e n t w y o b r a ż e n i a k o b i e t y z d z i e c k i e m p o d O k i e m O p a t r z n o ś c i , p o ł . X I X w., srebro. C a ł o ś ć a w e r s u i r e w e r s n a i l . 16 i 17, 21 �27 I I . 27. W z o r c e w o t ó w : serco p o d w ó j n e z i n s k r y p c j ą n a odwrocie i p ł y t k a z w y o b r a ż e n i e m t w a r z y m ę ż c z y z n y i d w ó c h serc. I I . 28. W o t a — w y o b r a ż e n i a o r g a n ó w c i a ł a i s y m b o l e d e w o c y j n e . I I . 29. W o t u m — oczy, p o ł . X I X w . , srebro, 5 x 9 c m . I I . 30. W o t a — n o s y , p o ł . X I X w., srebro, 9 , 5 x 8 , 5 c m . 28 22 �23 �* Registra lectilis Eclesia Conventus Apostolum Severini Patrum Ryszkowski diani CONSCRIPTA Anno Domoni s. Sacrari Custodialis et Reliquae Leopoliensis Bernardinorum L.J.D.H. ad sub 1775 4 Octobris. Supeł- S. Andream Regimine profunc Capitidam Omnis ad. AR Custodis et Solcalii Pris Gwar­ celebrandum R k p s A P B sygn. XXII-j-2, 72—73. 7 obrazie. Naswietsza Panny tabliczek wotów pragnę najserdeczniej podziękować oj­ c o m •— p r z e o r o w i k l a s z t o r u oo. b e r n a r d y n ó w w R z e s z o w i e — C y p r i a n o w i Ż y w o t o w i i .Sekretarzowi W i c e p o s t u l a t u r y B e a ­ r tyfikacji i Kanonizacji tanowi tablica iedna (...) Prow . oo. b e r n a r d y n ó w mgr K a j e ­ Grudzińskiemu. 8 Por. S z c z e g ó ł o w a dokumentacja w Archiwum P r a ­ s N a o b e c n y m etapie b a d a ń nie m o ż n a jeszcze m ó w i ć Sztuki Nieprofesjonalnej I S P A N w Warszawie. z c a ł ą p e w n o ś c i ą , ż e b r a k z n a k ó w z ł o t n i c z y c h ś w i a d c z y o po­ Władysław wiekach, ч Lwów 1484 do r. 1 2 Łoziński, Zlotnictwo 1384—1640, L w ó w lwowskie 1911; t e g o ż , Cuda 1908, L w ó w w daw­ 1889. 1 6 N . G o l i c h o w s k i , Kościół 00. Bernardynów „ W i e l k i o ł t a r z , m a j ą c y w gloryi b ł . J a n a z D u k l i , OO. Bernardynów bł. Jana z Dukli od Por. O. Czesław 1 4 1 5 z Proszowic Bogdalski, (Stanisław ' czasem Wielebny Budek), G o l i c h o w s k i , op. cit., s. Z Sługa Lwów 7 W . Ł o z i ń s k i , op. cit., s. Eclesia jednakże — jak można składanych wotów na Jw. Por. zdjęcie inskrypcji na t y m wotum w archiwum I S P A N oraz i l . 27. Wskazy­ poszczegól­ 1733-— ' Wota z napisami tego rodzaju stanowią wyraz j u ż nie t y l k o p r ó ś b lecz b ł a g a ń . J e ś l i p r z y j m u j e m y o k r e ś ­ lenie w o t a proszalne, to n a l e ż a ł o b y r ó w n i e ż m ó w i ć o w o t a c h d a t a b e a t y f i k a c j i b ł . J a n a z D u k l i . A l e j u ż znacznie w c z e ś ­ przebłagalnych niej w z r a s t a w y r a ź n i e p o p u l a r n o ś ć t e g o ż o błogosławionego. Registra 1 9 2 wielość 98—99. op. cit., s. 76 i n . 2 0 sądzić — kult n y c h o ł t a r z a c h . Momentem p r z e ł o m o w y m jest rok conventus op. c i t . , s. 69 i п . , i i n . 121. do togo s t o p n i a , ż e staje s i ę p i e r w s z o p l a n o w y m . n a to Archivum Boży 1933. b ł . J a n a z D u k l i w z r a s t a w k o ś c i e l e ś w . A n d r z e j a we L w o w i e wałaby Dukli." 1909. G o l i c h o w s k i , op. cit., s. 8. O. Rafał stanął a z drugiej s t r o n y od w s c h o d u u r n a s r e b r n a z r e l i k w i a m i bł. J a n a z 1 8 1 3 op. cit., najważniejszego: o k o ł o r o k u 1733. P r z e c h o w u j e s i ę n a n i m N . S a k r a m e n t , O . N o r b e r t G o l i c h o w s k i , Kościół we Lwowie, r. Agnusek N a obrazie. S . Antoniego T a b l i c z e k c z t e r y " . N a t o m i a s t w t y m ż e d o k u m e n c i e j u ż n a d a l s z y c h s t r o n a c h (s. 2 6 ) : , , U N a s w i ę t s z e y P a n n y M a r y e y n a obrazie (...) T a b l i c z e k t a k m a ł y c h i a k у w i e l k i c h o k u l a r o n nozek 118 (...)". N a t o ­ miast: „ W o t a u Grobu B ł o g o s ł a w i o n e g o J a n a . Tabliczek w s z y s t k i c h 260 (...)". N i e c o z a ś dalej (s. 44) w y l i c z o n o „ U G R O B U B . J A N A Z D U K L E " w o t ó w 311. I n n ą z a ś r ę k ą dopisano „ I n n u m e r i T a b l i c z e k u G r o b u B ł o g o s ł a w i o ­ nego J a n a . 354". s. 21. O p i s o ł t a r z y r o z p o c z y n a a u t o r od 1 0 dziesiat. N a obrazie. S . A n n y T a b l i c z e k 5 zescy (...) N a obrazie. S . M i c h a ł a t a b l i c z k a 1 N a obrazie. S . F r a n a s z k a T a b l i c z e k c z t e r y . p i ą t y . (...) c h o d z e n i u w o t ó w z w a r s z t a t ó w p r o w a d z o n y c h przez p a r t a c z y . nych krzizikow Coralie w s z y s e t c i c h w liczbie szesc Z a p o m o c o k a z a n ą w odnalezieniu i o p r a c o w y w a n i u lwowskich cowni Na у Agnoskow. lub takich właśnie błagalnych. motywach Często uznawane jednakże są jako ofiary przejaw (...) o g ó l n e j p o s t a w y d z i ę k c z y n n e j . I n a j c z ę ś c i e j t e ż powiada s i ę : L e o p o l i e n s i s F F . B e r n a r d i n o r u m ads. A n d r e a m Apostolus. w o t a d z i ę k c z y n i e n i a . S p r z y j a t e m u swoista s y m b o l i k a form Oto wybrane z a p i s k i z : Inventarium rerus Capituae A n n o d m . 1624. R k p s A P B s y g n . X X I I - j - 1 . : „ U . G R O B U . ( d ł o n i e , s e r c a i t d . ) , a t a k ż e w ogromnej B. p a d k ó w ukrywanie intencji. Jana tabliczek s r e b r n y c h m a ł y c h у w i e l k i c h n a wota oddanych t a k ż e krzizikow у Agnoskow wszysetcich a wszysetcich w liczbie Tablica wazy cistych Tabliczek sto czterdziescy czerwonych złotych. srebrnych dwie. 6. Tamże Dziesięć. у sczerozłota Tamże Decima zło­ korolowa. 2 2 większości przy­ I n t e r e s u j ą c y c h — j a k s i ę w y d a j e -—• s p o s t r z e ż e ń dos­ t a r c z a j ą losy w o t ó w w y o b r a ż a j ą c y c h piersi kobiece. W i n ­ nych krajach Grecja) katolickich (Włochy, w o t u m —- piersi jest I I . 31, 32. F r a g m e n t y w o t ó w — serca, i n i c j a ł y I H S , po). X I X w., srebro, 1 0 x 9 równie Hiszpania, popularne a także jak nasze cm, 11,5x8,3 cm. 32 �I I . 33. Wyobrażenie złotników — w Matki B o s k i e j z D z i e c i ą t k i e m i r a m i e n i a , pocz. X X w., srebro, 1 0 x 8 o w a l u oraz p u n c a z ł o t n i c z a z n a p i s e m o k r ę ż n y m — J O A N E S napis a t r a m e n t e m z 1903 w o t a — s e r c a , d ł o n i e , nogi. W ły się przypadki Poświadczają to przedstawiająca zbiorze l w o w s k i m ofiarowywania zapiski owych archiwalne: piersi"; „ B l a c h a zdarza­ w o t ó w — piorsi. „Blacha srebrna srobrna s 10, p o z y c j a dziękczynny s i ę b y d ł o w i o d ł o p r z y s ł a n o przez j a k i e g o ś k s i ę d z a or­ d. 10. stycznia 1857 r." Wszystkie te wota zaginęły. 2 3 P o r . D o k u m e n t a c j a fotograficzna w o t ó w ze S k ę p e g o w Archiwum IS PAN. 10 2 4 P o r . Registra i 21. N i e s t e t y , w zbiorze j a k i p r z e t r w a ł do n a s z y c h c z a s ó w 2 5 A g n u s e k — od ł a c . A g n u s D e i , to s z c z e g ó l n y rodzaj nie L w o w i e , sygn. X X I I - j - 6 , N a odwrocie r. miańskiego przedstawiająca g ó r n ą c z ę ś ć c i a ł a k o b i e t y " ; por. W o t a w k o ś c i e l e O O . B e r ­ n a r d y n ó w we aby cm. Z n a k cechu lwowskich DUCLANO. z n a j d u j e s i ę a n i j e d n a z t y c h b l a c h s r e b r n y c h przed­ wotum. O Eclesia „Agnuskach" op. cit., s. 69, p o z y c j a dowiadujemy się tylko z 13. najw­ s t a w i a j ą c y c h „ g ó r n ą część ciała kobiety". W o t a takie b y ł y cześniejszych zapisów archiwalnych, sporządzanych w koś­ i s ą u w a ż a n e u nas j a k o w s t y d l i w e . J e ś l i s i ę p o j a w i a ł y — ciele oo. zawieszano n i e w a ż j u ż w d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h i n w o n t a r z a c h nie je na przetrzymywano ołtarzach w w schowkach miejscach niewidocznych, zakrystii, a ostatecznie bernardynów pisywano we tych wotów, Lwowie można (por. sądzić, p r z y p i s 15). że zwyczaj Po­ za­ zanikł przetapiono. T a k i t e ż zapewne los s p o t k a ł w o t u m — piersi w c z e ś n i e j , prawdopodobnie pod koniec X V I I I w. A g n u s k o m m a ł e : „ J ó z e f a K a s l e r o f i a r o w a ł a v o t u m piersi n a S r e b r n e i sporo blase m a ł e " . Registra Staropolska Eclesia op. cit., s. 71, poz. 21. L e k c e w a ż o n o t a k ż e z a s a d n i c z o i n n y rodzaj w o t ó w — wyobrażenia krów. Wprawdzie do lwowskiego s k ł a d a n o t a k i e w o t a . P o ś w i a d c z a j ą to z a p i s k i kościoła archiwalne: „ k r o w a I " , „ k r o w a I " , albo z d o p i s k i e m p r z y obliczeniach „krowa I = 1", por. A P B r k p s , s y g n . X X I I - j - 7 , s. 50—51. W i n n y m dokumencie (Registra Eclesia zanotowano: „Dwa woły z jakiejś op. cit., s. 70) kompozycji — wotum uwagi Autor poświęcił grafika przyrównuje w XVII Tadeusz ludowa, agnuski w i o k u p r z y s z ł y do „charaktery", tj. znaki Seweryn Warszawa do nas tzw. 1956, w publikacji: s. 162—165. charakterów: „Już z zachodu drzeworytowe magiczne, k t ó r e n a postrach de­ m o n o m lub zarazie nosili ludzie p r z y sobie, dzieciom w k ł a ­ dali pod Zazwyczaj poduszkę lub „charaktery" krzyż Zachariasza, przybijali nad zaopatrzone drzwiami były w domu. magiczny p o s i a d a j ą c y dwie przecznice rozwidlone 25 ���u końców (idź precz (...) i napisy w rodzaju: Vade retro satane! a g n u s k i w y m i e n i a n e s ą j a k o ostatnie. A l b o inaczej m ó w i ą c , rejestrowane s ą n a s a m y m k o ń c u l i s t y w o t ó w szatanie), F u g i t o p a r t e s adversae! (uciekajcie w r o g i ) , C r u x sacra składanych p r z e d o k r e ś l o n y m obiektem k u l t u . N a t o m i a s t , j e ś l i nie z a ­ sit m i h i l u x , n o n d r a c o sit m i h i d u x (niech k r z y ż b ę d z i e m i kwestionuje ś w i a t ł e m , a nie s z a t a n p r z e w o d n i k i e m ) i inne podobne.(...) robiono Podobną się stwierdzenia T . Seweryna, że „ w j u ż a g n u s k i w X V I w i e k u " — to n a l e ż y Polsce również poświęconego p r z y j ą ć , ż e — j a k o wota z t a ń s z e g o n i ż srebro, bo z w o s k u w R z y m i e w o s k u z niedopalonej ś w i e c y z w a n e j p a s c h a ł e m , s u r o w c a — p o c h o d z i ł y od r e p r e z e n t a n t ó w u b o ż s z y c h w a r s t w r o z m i ę k c z o n e g o oliwą z dodatkiem balsamu i wody społecznych. rolę pełniły agnuski odlewane z krzyż- Solidną mowej. A g n u s k i p o ś w i ę c a ł dawniej p a p i e ż w s i ó d m y m roku może swego r z ą d z e n i a i co siedem l a t . p r z y c z y m i l o ś ć p o ś w i ę c e ń wotywnego (Jasna a g n u s k a z w i ę k s z a ł a jego moce n a d p r z y r o d z o n e . i w (...) M i a ł y b y ć fakt, XVII w. podbudową że w dla takiego najsławniejszych Góra) wniosku ośrodkach składano takie znacznych ilościach. Wota wota te w kultu XVI traktowano one z a b e z p i e c z a ć d o m p r z e d p o ż a r e m i g a s i ć o g i e ń s k u t e c z ­ j a k o surowiec do w y r o b u ś w i e c k o ś c i e l n y c h . Z w y c z a j t e n — niej n i ż s ó l ś w . A g a t y , c h r o n i ć p r z e d z ł y m d u c h e m i n a j ś c i e m już w t a m t y c h czasach — s p o t y k a ł się z s u r o w ą c h o r ó b . (...) W P o l s c e robiono a g n u s k i j u ż w X V I w i e k u , ( o f i c j a l n ą ) ; p o r . : zalecenie c h r o n i e n i a t y c h w o t ó w , przeds­ ale r z y m s k i e b y ł y zawsze w i ę c e j cenione." tawione przez S t a n i s ł a w a R e s z k e w et ordinationes Do tego okrojonego ( „ w y kropkowanego") rejestru 1585 г . : krytyką Visitationes 1577—1747, A r c h i w u m J a s n o g ó r s k i e n r 2407, s. 15. P o n a d t o — w y d a j e s i ę t u nie bez z n a c z e n i a — f a k t , z n a c z e ń przypisywanych agnuskom m o ż n a b y tylko d o d a ć , że ż o b y ł y w o t a m i . A w i ę c f o r m ą w y p o w i e d z i , albo o c h a r a k ­ utrzymał terze interwen­ zentantów agnusków o p ó ź n i o n y c h w rozwoju s p o ł e c z n y m . Por.: Jacek Olędzki, dziękczynnym, cyjnym. Jednakże albo proszalnym — czyli inter w e n c y j n o ś ć wotywna zwyczaj b y ł a — j a k s i ę w y d a j e —• c z y m ś z a s a d n i c z o i n n y m , a n i ż e l i Pierwiastki interwencyjność ludu jemy tak zdecydowanie z opisu a g n u s k ó w magiczna, j a k ą przedstawionego pozna­ przez T a d e u s z a Seweryna. 2 6 Podstawą siednie, do takiego twierdzenia są dokumenty archiwalnych, dotyczących ośrodka lwowskiego włoga tradycyjne wiejskiego, w kościołach naszych czasów społeczności wiejskich, we wotów zaliczanych współczesnym zamieszkującego woskowych wyłącznie wśród do repre­ tzw. światopoglądzie tereny popuszczańskie i są­ (w:) „ R o c z n i k Z i e m i M a z o w i e c k i e j " , 1962, s. 2 8 9 — 303; t e g o ż : l w o w s k i e (por. p r z y p i s 15), j a k t e ż inne ś w i a d e c t w a . W z a ­ pisach składania s i ę do Wielka, Symboliczne Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzyno­ „ P o l . S z t . L u d . " , R . X I V , 1960, n r 1, s. 3 — 2 2 ; ofiary woskowe ze wsi Kadzidło, tamże, R . X V I , 1962, n r 2, s. 9 2 — 9 6 ; t e g o ż , Wota woskowe i srebrne w wiejs- I I . 34. W o t a — r a m i ę ( w y s . 18 c m ) i serce ( w y s . 11 c m . ) , k o n i e c X I X w . , srebro. I I . 35. W o t a — d ł o ń ( 1 4 X 6,7 c m . ) i palec ( 5 , 4 x 4 , 9 c m . ) , srebro. N a „ d ł o n i " — podpis z ł o t n i k a : T o s i u n . i 28 �П . 36. W o t u m — d ł o ń , koniec X I X w., srebro 7,7 X 14,7 c m . Mej obrzędowości 1968, s. 2 7 religijnej, „ B o c z n i k Socjologii W s i " , t. V I I I , 171—188. Można by odwołać się tu do wielu znakomitych o p r a c o w a ń p r z e d m i o t u . A l e i c h w i e l o ś ć i r o z m a i t o ś ć nie poz­ w a l a p i s z ą c e m u w s k a z a ć sprawiedliwie c h o c i a ż b y n a p o z y c j e główne. Pragnie jednak w s p o m n i e ć tylko jedną, niezrów­ nanego z n a w c y w kręgu l w o w s k i m . M y ś l ę o W ł a d y s ł a w i e Ł o z i ń s k i m , autorze Sztuki lwowskiej, Prawem Złotnictwa i lewem, 23 Wota nr 2, s. dawnej kultury ukształtowanej lwowskiego Lwów srebrne, ale t e ż w s p a n i a ł e g o d z i e ł a : 1931. „Pol. Szt. Lud.", Pv. X X I , 1967, 67—92. Fotografował I rysował: Autor Obiekty z klasztoru o.o. bernardynów w Rzeszowie. I I . 3—26, 28—36. Obiekty z Muzeum o.o. bernadynów w Leżajsku—il. 1, 2. �