https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/565b97217507778a3ecea38dd9f097e6.pdf 756733bb32c56d579305664050a9d332 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5698 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5297 Title A name given to the resource Psychoanalityczne uwagi na temat końca świata / Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19 s.99-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Przybyła, Jakub Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jakub Przybyła Psycholog, filozof, psychoterapeuta psychodynamiczny. Absolwent Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Jagiellońskiego. Publikował w czasopismach: „Psychoterapia", „Anthropos?", „Pressje". IPsyckoawlitycsme uwagi na temat końca świata Pisanie na tematy społeczne i kulturowe z perspektywy psychoanalitycznej zawsze • wiąże się z kilkoma t r u d n o ś c i a m i . Głów­ / nym problemem jest sama m o ż l i w o ś ć ekstra­ polacji t w i e r d z e ń klinicznych, wypracowanych w kontakcie z pacjentem, na zjawiska społeczne, k u l t u r ę i sztukę. To zagadnienie wzbudza żywe dyskusje w ś r ó d przedstawicieli r ó ż n y c h dzie­ dzin nauk humanistycznych, ale r ó w n i e ż w ś r ó d samych p s y c h o a n a l i t y k ó w . N a pewno niniejszy a r t y k u ł nie jest miejscem, gdzie należałoby to rozstrzygnąć Proponuje on za to by p o t r a k t o w a ć koncepcie psychoanalityczne jako pewne narzedzie badawcze i interpretacyjne służące do opisa­ nia różnych zjawisk świata człowieka. Pomimo, że ujecie takie będzie zawsze p e w n ą formą psycho logicznego redukcjonizmu nie rości sobie wcale prawa do najlepszego i najbardziej podstawowego ooisu rzeczywistości Zamiast tego o r ó b u i e oóiść w t y m względzie za badaczami kultury, k t ó r z y korzystają w swoich analizach z p o m y s ł ó w J a c ą u es'a Lacana. D o b r y m p r z y k ł a d e m jest tutaj znany filozof słoweński Slavoj Żiżek, k t ó r y na bieżąco komentuje rzeczywistość społeczną u ż y w a j ą c ter­ minologii psychoanalitycznej. C i e k a w ą propozy­ cję u ż y c i a twierdzeń psychoanalitycznych przed­ stawił też ostatnio Jan Sowa , a n a l i z u j ą c historię p o l i t y c z n ą i e k o n o m i c z n ą Polski w kategoriach lacanowskich. M o ż n a oczywiście postrzegać takie ujęcie sprawy jako n a d u ż y c i e . C h c i a ł b y m jednak z a p r o p o n o w a ć punkt widzenia, k t ó r y traktuje koncepcie psychoanalityczne instrumentalnie jako n a r z ę d z i a hermeneutyczne. W y n i k i takiej redukcji psychologicznej m o g ą bowiem okazać sie przydatne, jeżeli połączy się ie z i n n y m i per spektywami badawczymi. 1 Podejście związane z badaniem rzeczywistości społecznej ma długą tradycję w psychoanalizie, k t ó r a od początku p r ó b o w a ł a opisać różne feno1 1 (19) P019 BARBARZYŃCA J. Sowa, Fantomowe ciało króla. Peryferyjne zmagania z nowoczesn ą formą, Universitas, Kraków 2011. �Jakub Przybyła 100 meny k u l t u r y P r z y k ł a d e m takich analiz są spo­ łeczne i antropologiczne pisma samego Sigmunda Freuda . Z a jego p r z y k ł a d e m poszli n a j b l i ż s i w s p ó ł p r a c o w n i c y : Karl Abraham i O t t o Rank . Wymienieni badacze łączyli różne ustalenia k l i ­ niczne z m a t e r i a ł e m mitologicznym i etnologicznym. Starali s i ę p o k a z a ć , jak teksty kultur dawnych i tradycyjnych u j a w n i a j ą różne feno¬ meny n i e ś w i a d o m e g o życia psychicznego. Tego rodzaju badania prowadzili z powodzeniem rów­ n i e ż Bruno Bettelheim i Geza R ó h e i m . W publi­ kacjach tego ostatniego o d n a l e ź ć m o ż n a wiele analiz łączących elementy w i e r z e ń , o b r z ę d ó w 2 3 4 5 1 z w y c z a j ó w z danymi k l i n i c z n y m i . O c z y w i ś c i e taka postawa badawcza była mocno krytykowana przez badaczy t e k s t ó w kultur tradycyjnych, jako rodzaj redukcjonizmu psychologicznego. Przy­ k ł a d e m m o ż e tutaj b y ć Eleazar M i e l e t i n s k i , wybitny znawca mitologii. R ó w n i e ż n i e c h ę t n i e p r z y j m o w a ł tezy Freuda klasyk b a d a ń folklory­ stycznych W ł a d i m i r Propp. Nie przeszkadzało mu to jednak często samemu czynić uwag o natu­ rze psychologicznej . 6 7 W tekście t y m chciałbym zaproponować przyjrzenie się zjawisku k o ń c a ś w i a t a z perspek­ tywy psychoanalitycznej - p r ó b ę zrozumienia pewnych psychologicznych korzeni m y ś l e n i a o k o ń c u ś w i a t a i l ę k u przed n i m . W analizie c h c i a ł b y m posłużyć się teorią Melanie Klein oraz tekstami jej głównej kontynuatorki Hanny Segal. Obie badaczki stworzyły j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h koncepcji we współczesnej psychoanalizie, okre­ ślanej mianem „teorii relacji z obiektem". Ten nurt b a d a ń k o n t y n u o w a ł pracę Freuda głównie w zakresie psychologii popędów, eksplorowania znaczenia p o p ę d u śmierci a przede wszystkim - znaczenia relacji z obiektami wewnatrzpsychicznymi oraz relacji z obiektami z e w n ę t r z n y m i , jakie tworzy człowiek od najwcześniejszych faz swojego życia. 2 M o ż n a z a s t a n a w i a ć s i ę , dlaczego psy­ c h o a n a l i t y k ó w tak bardzo interesowały • teksty mitologiczne czy fenomeny kultur pierwotnych. Podobnie jak t e o r e t y k ó w innych orientacji, s z c z e g ó l n i e interesuje i c h powta­ rzalność pewnych w ą t k ó w i treści w tradycyj­ S. Freud, Pisma społeczne. Dzieła. Tom IV, tłum. nych utworach zbiorowych (jak np. tradycyjna R. Reszke, A. Ochocki, M . Poręba, KR, Warszawa twórczość ustna) oraz tekstach historycznych. 2009; S. Freud, Sztuki plastyczne i literatura. Dzteła. Obserwacja tych p r a w i d ł o w o ś c i d o p r o w a d z i ł a do Tom X, tłum. R. Reszke KR!Warszawa 2009. powstania np. antropologii strukturalnej, k t ó r a C. Abraham, Dreams and Myths. A Study in Race Psy­ cholog tłum. W A . White, „The Journal of Nervous p r ó b o w a ł a znaleźć n i e ś w i a d o m ą i n f r a s t r u k t u r ę andMentalDisease-6 1912. r ó ż n y c h zjawisk kulturowych. Warto zaznaczyć, O. Rank, The Myth ofthe Birth ofthe Hero. A Psychological że na to m y ś l e n i e , które zapoczątkował Claude Interpretation ofMythology, tłum. F. Robbins, S E . Jelffe, Levi-Strauss, w p ł y n ę ł a lektura dzieł Freuda. Levi„The Journal ofNervoufandMentalDisease" 1 1913. -Strauss pisał: B. Bettelheim, Rany symboliczne. Rytuały inicjacji i za­ zdrość męska, tłum. D . Danek, Czytelnik, Warszawa Jeśli, jak utrzymujemy, nieuświadamiana działal­ 1989; B. Bettelheim, Cudowne pożyteczne. O znaczemach i wartościach baśni, tłum. D Danek, Wydawnic­ ność umysłu polega na nakładaniu form na pewną two W A B . , Warszawa 2010. treść, jeśli nadto formy te są zasadniczo tożsame G. Róheim, Magie and Schizophrenia, International dla wszystkich umysłów: starożytnych i nowożytUniversities Press, New York 1955. 8 2 3 4 5 t 6 7 8 E. Mieletinski, Poetyka mitu, tłum. J. Dancygier, PIW, Warszawa 1981. Odniesienia krytyczne do Freuda, jak też hipotezy psychologiczne samego Proppa, są rozrzucone w tek­ ście obu jego najważniejszych publikacji: W. Propp, Morfologia bajki magicznej, tłum. P. Rojek, Wydaw­ nictwo NOMOS, Kraków 2011; W. Propp, Histo­ ryczne korzenie bajki magicznej, tłum. J. Chmielewski, KR, Warszawa 2003. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Psychoanalityczne uwagi 101 nych, pierwotnych i cywilizowanych - co w sposób jaskmwy ukazuje badanie fiinkcji symbolicznej jako wyrażającej się w języku - to trzeba i wystar­ czy dotrzeć do nieuświadamianej struktury utajo­ nej za każdą instytucją i każdym zwyczajem, aby otrzymać zasadę interpretacji stosowalną prawo­ mocnie do innych instytucji i innych zwyczajów, pod warunkiem, rzeczjasna, iż analiza doprowa­ dzona jest dostatecznie głęboko . 9 Fragment ten pokazuje, że Levi-Strauss odwo­ ływał się do kategorii nieświadomego, a bada­ nie symboliki tekstu, odniesienia do tego, co n i e u ś w i a d a m i a n e , u c z y n i ł g ł ó w n y m zadaniem antropologa. Aby w y j a ś n i a ć te fenomeny, Carl Gustaw Jung stworzył pojęcie archetypu: pewnego psy­ chologicznego, n i e ś w i a d o m e g o wzorca, k t ó r y multiplikuje się w różnych kulturach i okresach historii c z ł o w i e k a . Z jego p o m y s ł ó w czerpał Mircea Eliade, choć r o z u m i a ł archetypy raczej jako pewne wzorce kulturowe, n i ż psycholo¬ giczne. To, że pewne elementy m y ś l e n i a człowieka są niezmienne, podkreślał też Joseph Campbell , k t ó r y w tekstach współczesnej kultury w i d z i a ł odzwierciedlenie tradycyjnych, mitologicznych struktur. Z powodu wspomnianych regularno­ ści treści i p o d e j r z e ń o istnienie w s p ó l n e j i m gramatyki, zjawiska kultur pierwotnych, ale też mitologie starożytności w z b u d z a ł y emocje i zain teresowanie badaczy różnej proweniencji. Warto 10 11 ' C. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, tłum. L S ^ " I X £ 10 badań Freuda. J. Prokopiuk, CG. Jung, czyli gnoza XX wieku, [w:] C. G. Jung, Archetypy symbole P sma wybrane, Czy­ telnik, WaLawa 1993, s. 20-22 (przypis od redakcji). J. Campbell, Potęga mitu, tłum. I . Kania, Znak, Kra­ ków 2009; J. Campbell, Bohater o tysiącu twarzy, tłum, A. Jankowski, Wydawnictwo NOMOS, Kraków 2013. t 11 1 (19) P019 w i ę c zacząć analizę tematu k o ń c a ś w i a t a od historycznych i mitologicznych przykładów. P r o p o n u j ę spojrzeć na p r z e w i j a j ą c y się w kul­ turze w ą t e k k o ń c a ś w i a t a jako przejaw projekcji treści psychicznych na rzeczywistość zewnętrzną. Kulturowe opracowanie tych różnych treści mia­ ł o b y p o m a g a ć c z ł o w i e k o w i w radzeniu sobie z n i m i . W różnych kulturach zawsze był ktoś, kto o d g r y w a ł rolę swoistego przewodnika w świecie. M o ż n a przyjąć, że w tradycyjnej kulturze miejsce psychoanalityka-psychoterapeuty z a j m o w a ł wiadacz mitów, bajarz, W dzisiejszym świecie tę funkcję obok psychoanalityka spełnia częściowo np. kino, jeśli zaufać Ż i ż k o w i . 12 W y o b r a ż e n i e k o ń c a świata jest dość powszech­ nym w ą t k i e m w tekstach mitologicznych. Założyć w i ę c m o ż n a , zgodnie z w c z e ś n i e j s z y m i uwagami, że ma ono w s p ó l n y substrat psychologiczny. Substrat ten byłby n i e z a l e ż n y od w a r u n k ó w spo­ łecznych czy okoliczności historycznych. Oczywi­ ście treść b y ł a b y tu zmienna i przybierała różne postacie, j e d n a k ż e jej infrastruktura byłaby stała i niezmienna. Przykładowo m o ż n a w s p o m n i e ć tutaj o stoickim w y o b r a ż e n i u cykliczności świata, k t ó r y p o d l e g a ł zniszczeniu, „ z o g n i e n i u " (ekpyrosis). I n n ą ideą, p o w s t a ł ą z kolei na granicy p o g a ń s k i e j starożytności i chrześcijaństwa była idea apokatastazy. Twórca świata, demiurg' m i a ł t w o r z y ć go, aby później w c h ł o n ą ć z powrotem W religii c h r z e ś c i j a ń s k i e j koniec ś w i a t a został przedstawiony w postaci zagłady apokaliptycznej Ta wizja, j u ż jako fenomen kulturowy, w p ł y n ę ł a ^''~^^''^ZZ n^T^y^^ r^w^SobtTIwlfe^ b y ł y m i n różne w y o b r a ż e n i a prawosławnych t BARBARZYŃCA 12 The Pervert's Guide to Cinema, reż. S. Fiennes, Austria, Wielka Brytania, Holandia 2006. �Jakub Przybyła 102 sekt ( s t a r o o b r z ę d o w c y ) , filozofów i t e o l o g ó w (np. W ł a d i m i r S o ł o w i o w ) , o c z e k u j ą c y c h k o ń c a ś w i a t a i odbudowania go w nowej formie . B y ć może najbardziej znanym z a k o ń c z e n i e m ś w i a t a w tradycyjnych, p o g a ń s k i c h mitologiach Europy jest bitwa b o g ó w Ragnarók . 13 14 15 16 l i w y m konflikcie nuklearnym. Dostrzegała, że za r ó ż n y m i kulturowymi ekspresjami wizji apokalip­ tycznych stoi opisany przez Freuda i Klein p o p ę d ś m i e r c i . Pisała: „ R e a k t y w a c j a p o p ę d u ś m i e r c i i jego ostateczne u c i e l e ś n i e n i e w postaci wojny atomowej p c h a j ą nas w stronę tego, co nazywam ś w i a t e m schizofrenicznym" . 17 Wszystkie przedstawione t u p r z y k ł a d y nie są jednak zagładą totalną. Po zniszczeniu świat się odbudowuje. Nastaje nowy, lepszy ś w i a t . W kategoriach psychoanalizy kleinowskiej m o ż n a by p o w i e d z i e ć , że ostateczne zwycięstwo Dobra nad Z ł e m jest wyrazem endopsychicznego zwy­ cięstwa miłości nad destrukcją. Ta wiara, że po zniszczeniu n a s t ą p i odrodzenie, jest wyrazem nadziei człowieka, k t ó r a p ł y n i e z d o ś w i a d c z e ń tzw. pozycji depresyjnej (co - m a m n a d z i e j ę - uda m i się p o k a z a ć w dalszej części tekstu). W tej pozycji n i e m o w l ę uczy się tolerować nie­ obecność matki i wykształca w sobie mechanizmy radzenia sobie z w y o b r a ż e n i a m i na temat w ł a s n e j d e s t r u k c y j n o ś c i . Tę t e n d e n c j ę rozwojową Mela¬ nie Klein na.zwa.ła. V6pctvctcjct To właśnie r e o a. r 3L~ cia Dozwala wierzyć w o d b u d o w ę W y o b r a ż e n i e o k o ń c u ś w i a t a zaczyna b y ć przerażające dopiero wówczas kiedy brakuje perspektywy odrodzenia Taka svtuacia zaniepokojona bvła kontynuatorka dzieła Klein Hanna Segal, k t ó r a w okresie zimnowojennym w i d z i a ł a niezwykłe zagrożenie w m o ż Wyznacznikiem takiego ś w i a t a jest lęk przed t o t a l n ą z a g ł a d ą . C a ł k o w i t a destrukcja n a s t ę ­ puje w ó w c z a s , kiedy człowiek traci p e r s p e k t y w ę symbolicznego przetrwania w postaci w ł a s n y c h w y t w o r ó w , dzieci, w n u k ó w . Po globalnej kata­ strofie nuklearnej nie ma j u ż nic. Takie wyobra­ żenie w e d ł u g Segal o d w o ł u j e się do najbardziej pierwotnych l ę k ó w d z i e c i ę c y c h przed zupełną a n i h i l a c j ą . Lęki te aktywowane są na. zasadzie w e w n ą t r z p s y c h i c z n e j regresji w r ó ż n y c h zabu­ rzeniach psychicznych, w szczególności schizo­ frenii. W pozycji schizofrenicznej nie ma. sza.ns na ocalenie i n a p r a w ę świata. B y ć m o ż e p o d o b n ą i d e ę w y r a ż a j ą apokaliptyczne wizje ś w i a t a po tragedii.biochemicznej jak w filmowej serii Resident Evil. Świat po katastrofie jest tam ś w i a t e m bez nadziei pustkowiem w y p e ł n i o n y m umar¬ ł y m i k t ó r z y p r a g n ą zniszczyć resztki życia. Taka wizja jest zgodna 7 t\^m co Seeal pisze na. teixia.t 18 l J nonrzedzaiacei nozvcie denresvina nozvcii L L l n o sciiizoiuaniej. chizoidalnH Podobnie ie.t w świecie iioiuaino rououme jesi ś wnara iecie nolifvki i crrnn s n o ł e r 7 n v r b - Jnnv sfaie sie obiek 13 14 15 Z. Jaroszewicz-Pieresławcew, Tekstowe i plastyczne wi­ r m n r i V ł n i r V f W m i r tern projeKcji wia.snej a.gresji, czego ereKtem jest zje czasu Apokalipsy w piśmiennictwie starowierców, [w:] K. Zalewska-Lorkiewicz (red.), Czas apokalipsy "^Z^Z^clc^.W ^cycn właściwości . w pozycji p a r a ^n^^A^ Wizje dni ostatecznych w kulturze europejskiej, Wydaw­ nej agresja jest wyprojektowana w świat. Wraca nictwo Neriton, Warszawa 2013, s. 120-126. A. Walicki, Zarys myśli rosyjskiej od oświecenia do re­ nesansu religijno-filozoficznego, WUJ, Kraków 2005, s. 560-561. Na temat wizji apokaliptycznych w prawosławiu zob. K. Zalewska-Lorkiewicz (red.), op.cn., s. 127-134. 16 17 A. Szrejter, Mitologia germańska, Wydawnictwo L&L, Gdańsk 2006, s. 63-65; L. P. Słupecki, Ragnarók. Wizja końca świata w mitologii i mitografii nordyckiej, [w:] K. Zalewska-Lorkiewicz (red.), op.cit., s. 15-25. 18 19 11^2 H . Segal, Milczenie jest prawdziwa zbrodnią, [w:] idem, Psychoanaliza, literatura i wojna. Pisma z lat 1972-1995, tłum. D . Golec, M . Piskorska, G. Rut­ kowska, GWP, Gdańsk 2005, s. 217. H . Segal, Od Hiroszimy po Zatokę Perską, [w:] Ibid, s. 235. Mechanizm projekcji w odniesieniu do zjawisk spo­ łecznych w wielu miejscach i w wielu publikacjach opisuje Slavoj Żiżek. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Psychoanalityczne uwagi 103 p ó ź n i e j w postaci o b i e k t ó w p r z e ś l a d o w c z y c h : to Dopiero wojna ś w i a t o w a zniszczyła ten porządek. p o w r a c a j ą c y z z a ś w i a t ó w umarli. To właśnie try­ u m f zła nad dobrem i miłością, które katastrofa Pozwoliła u k a z a ć się wszystkim u k r y t y m n a p i ę ­ ciom s p o ł e c z n y m i t r u d n o ś c i o m ekonomicznym. globalna ostatecznie i bez nadziei u ś m i e r c a . Świat jest w ó w c z a s residuum zła. P o z w o l i ł a t e ż na rozpoczęcie procesu przeno­ szenia się centrum cywilizacyjno-kulturowego 3 do dynamicznie r o z w i j a j ą c y c h się S t a n ó w Zjed­ P o w y ż s z e refleksje m o g ą b y ć jednak m a ł o z r o z u m i a ł e bez odniesienia ich • do g ł ó w n e g o schematu psychorozwo- jowego, jaki stworzyła Melanie Klein i jego sta­ tusu na polu psychoanalizy. Punktem w y j ś c i a jest tutaj problem ludzkiej agresji i w r o g o ś c i . Freud d o p r a c o w a ł teorię ludzkiej a g r e s y w n o ś c i i d e s t r u k c y j n o ś c i dopiero w ostatnich dwudziestu latach swojego życia. Powszechnie łączy się jego zainteresowanie tym tematem z d o ś w i a d c z e n i a m i pierwszej wojny ś w i a t o w e j . S w o j ą drogą warto 20 zaznaczyć, że wojna ta w pewien sposób znisz­ czyła porządek społeczny kulturowy i cywiliza­ cyjny k t ó r y f o r m o w a ł sie przynajmniej od stu lat. Czas ten to przede wszystkim d ł u g o t r w a ł a dominacja i globalna rywalizacja kolonialnych potęg To okres europejskiego ładu ustalonego w 1815 roku w W i e d n i u . To w k o ń c u okres dominacji kulturowej Francii i o a ń s t w niemiec koiezvcznvch sunremacii gosnodarczei kolonia]" nego imnerium brvtviskiego To ś w i a t L r z ą d k u d v k t o w a L o n J l e wciąż rzadv monarchi Arzne knlnnLlnv wstem L n n d L z v i dość i Hn l"r europejski r n i i system r A lKulturowy, r r W rr jednolity, warto z a u w a ż y ć , ze powolny, niejako p o k o r n y rozkład tego systemu nie Dyl oczywisty dla m i e s z k a ń c ó w ówczesnej nuropy. Upisuje to w k o n t e k ś c i e życia samego Freuda historyk i psychoanalityk 1 eter ^ay . l o m i m o p o w t a r z a j ą c y c h się lal nastro­ j ó w antysemickich czy nawet wojen jak ta Austrii z I r u s a m i (1866 r.), mieszczańskie życie Wiednia nie przezywało znaczących wstrząsów. noczonych . Sama psychoanaliza w łonie tego u p o r z ą d k o w a n e g o ś w i a t a była pewnego rodzaju 22 siłą r e w o l u c y j n ą . Jak chce Eli Zaretsky , w p i ­ sała się ideologicznie w n a s t ę p u j ą c y w X X wieku 23 krach starego p o r z ą d k u . W ł a ś n i e dlatego tak c h ę t n i e p r z y j ę t o teorie Freuda w Stanach Zjed­ noczonych (pomimo pewnej n i e c h ę c i Freuda do zastanej tam kultury). Zaretsky a mentuje 21 Zob. P. Gay, Freud. Życie na miarę epoki, tłum. H . Jan­ kowska, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2012, s. 426, a szczególnie rozdział „Rewizje 1915-1939". Ibid. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA że rewolucyjny p o t e n c j a ł psychoana¬ lizy dobrze pasował do i n n o w a c y j n o ś c i k u l t u r y amerykańskiej. Jak sugeruje Peter Gay, Freud p o c z ą t k o w o nie d o c e n i a ł w swojej teorii roli ludzkiej destruk­ cyjności właśnie ze w z g l ę d u na istnienie rozsy­ p u j ą c e g o się, ale do czasu wojny w c i ą ż silnego, mieszczańskiego p o r z ą d k u . Dopiero pod w p ł y ­ wem zachwiania się ś w i a t a , w k t ó r y m żył, pod w p ł y w e m ogromu ofiar i traum wojennych, doce­ nił rolę agresywności ludzkiej. Dlatego w 1920 roku w p r o w a d z i ł do swojej koncepcji p o j ę c i e popędu śmierci . To właśnie ó w p o p ę d śmierci m i a ł b y b y ć odpowiedzialny za l u d z k ą 3-gresywność i d e s t r u k c y j n o ś ć . Nieco w c z e ś n i e j , w 1917 24 2 2 2 3 2 4 2 0 u- Fernand Braudel sugeruje, że ostateczne przesunięcie się centrum gospodarczego z Europy do Stanów Zjed­ noczonych nastąpiło w 1929 r. Zob. F. Braudel, Dyna­ mika kapitalizmu, tłum. B. Baran, Aletheia, Warszawa 2013, s. 105. E. Zaretsky, Sekrety duszy. Społeczna i kulturowa hi­ storia psychoanalizy, tłum. M . Trzcińska, Prószyński Mediaf Warszawa 2009. J. Laplanche, J.-B. Pontalis, Popędy śmierci, [w:] J. Laplanche, J.-B. Pontalis, D . Lagache (red.), Słownik psychoanalizy, tłum. E. Modzelewska, E. Wojciechow­ ska, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1996, s. 225-231. �Jakub Przybyła 104 roku, w artykule Żałoba i melancholia ^ Freud opisał, jak w stanie depresji człowiek kieruje agre­ sję na samego siebie, d o p r o w a d z a j ą c się do autodeprecjacji, przytłaczającego smutku i myśli n i h i listycznych o bezsensie ś w i a t a i własnego życia. W ten sposób, posiłkując się danymi z własnej praktyki klinicznej, pokazał możliwość dominacji p o p ę d u ś m i e r c i nad p o p ę d e m życia. O b e c n o ś ć p o p ę d u ś m i e r c i i jego teoretyczny status w z b u d z i ł w łonie psychoanalizy liczne dyskusje. Melanie Klein uznała, że emocjonalna agresywność będąca ekspresją p o p ę d u śmierci, obecna jest w życiu człowieka od samych narodzin. 1 Do opisu pierwszego roku życia dziecka Klein ukuła terminy pozycji paranoidalno-schizoidalnej i pozycji depresyjnej. Użyła terminu „pozycja", aby podkreślić, że nie chodzi tu tylko o fazę rozwo­ jową, ale o specyficzną konfigurację m e c h a n i z m ó w obronnych i różnych psychologicznych procesów, które m o g ą zostać na powrót aktywowane - głów­ nie w przebiegu różnych zaburzeń psychicznych. Pozycja schizoidalna dotyczy w e d ł u g Klein pierw¬ szego półrocza życia człowieka. Jest to okres, kiedy dziecko nie różnicuje siebie od matki. Podobnie nie różnicuje rzeczywistości zewnętrznej od rzeczy­ wistości w e w n ę t r z n e j . To co rodzi sie w psychice dziecka w reakcji na sensomotoryczne doświadczęnia jest przeżywane przez nie jako jedyna realność. W tym sensie doświadczenia dziecka podobne są d o ś w i a d c z e n i o m osób psychotycznych, opanowanvch przez halucynacje i urojenia. Dziecko m i n w wvniku odczuwania ^łodu i i e zaspokaja' nia tworzy wizie świata zdominowana nrzez zło i dobro. Doświadczenia interakcji z ciałem matki T O Klein założyła, że istotną rolę w tych procesach odgrywa wrodzona agresywność dziecka i jego reakcje lękowe. Freud , idąc w tej kwestii częściowo za O t t o Rankiem , w swojej ostatniej wersji teorii lęku uznał t r a u m ę narodzin jako moment pojawienia się lęku i paradygmat dla jego późniejszego dozna­ wania. W p r z e c i w i e ń s t w i e jednak do Ranka nie twierdził, że k a ż d a patologia czy sytuacja l ę k o w a jest b e z p o ś r e d n i m odtworzeniem tej traumy. Dla Klein l ę k wywodzi się natomiast z wrodzo­ nego p o p ę d u ś m i e r c i . Popęd ten, jak r ó w n i e ż k r u c h o ś ć fizyczna m a ł e g o dziecka, p o w o d u j ą pojawienie się w n i m l ę k ó w przed śmiercią, anih i l a c j ą i rozpadem . N i e m o w l ę radzi sobie z t y m d o ś w i a d c z e n i e m p r o j e k t u j ą c go lub m ó w i ą c ina­ czej - e w a k u u j ą c - na zewnątrz. W ten s posób przypisuje potencjał destrukcyjny rzeczywistości z e w n ę t r z n e j , k t ó r a w ó w c z a s jest reprezentowana przez różne części ciała matki głównie k a r m i ą c e piersi K a r m i ą c a pierś iest w percepcji dziecka czymś dobrym Kiedy dziecko d o ś w i a d c z a l e k ó w nrzed zagada i stanów frustraci! nroiektuie ie w ciało matki co powoduje że odczuwa ie jako 26 27 28 złe M o ż n a zatem n o w i e d z i e ć nrocesów fizioloiicznych 2 7 28 2 5 Z. Freud, Żałoba i melancholia, [w:] idem, Psycholo­ gia nieświadomości. Dzieła. Tom VIII, tłum R. Reszke, KR, Warszawa 2009. _ Dominacja frustracji i zbytnia a g r e s y w n o ś ć dziecka powoduje, że d o ś w i a d c z a ono zalewu złych obiektów, co staje się p o d s t a w ą dla powsta­ nia l ę k ó w prześladowczych. Jednym ze sposobów, wyrwa prymitywnycn obiektów, w ten sposób powstaje psychiczna, w e w n ę t r z n a rzeczywistość człowieka. czarno b i a tymi obrazami obiektów. 26 oraz w ł a s n y c h że ś w i a t n i e m ó w leHaiestwvnełnionvnrvmitvwnvmi Z. Freud, Zahamowanie, symptom i lęk, [w:] idem, Histeria i lek. Dzieła. Tom VII, tłum. R. Reszke, KR, Warszawa 2009. O. Rank, Trauma narodzin i jej znaczenie dla psycho­ analizy, tłum. R. Reszke, KR, Warszawa 2011. M . Klein, Uwagi na temat niektórych mechanizmów schizoidalnych, [w:] eadem, Zawiść i wdzięczność oraz inne prace z lat 1946-1963. Pisma. Tom III, tłum. A. Czownicka, H . Grzegołowska-Klarkowska, GWP, Gdańsk 2007. BARBARZYŃCA 1 ( 1 9 ) PD13 �Psychoanalityczne uwagi 105 w jaki dziecko radzi sobie z t y m i l ę k a m i , jest roz­ szczepianie obrazu ś w i a t a i obrazu siebie na dwie biegunowo różne rzeczywistości. Klein pisze: Rozszczepianie ego i obiektów wewnętrznych na różne sposoby sprawia, że jednostka czuje, iż jego ego jest pokawałkowane. Uczucie to przy­ czynia sie do stanu dezintegracji. W normalnym rozwoju niemowlę doświadcza stanów dezinte­ gracji, które mają charakter przejściowy. Jednym z czynników pomocnych w przezwyciężeniu takich stanów schizoidalnych jest powtarzające się doświadczenie zaspokajania przez zewnętrzny dobry obiekt. Zdolność niemowlęcia do prze­ zwyciężania chwilowych stanów schizoidalnych ma związek z dużą elastycznością i odpornością umysłu małego dziecka . 19 Klein uznaje, że jeśli są dla dziecka n i e m o ż l i w e do przezwyciężenia i przedłużają się, m o g ą b y ć symptomem choroby schizofrenicznej. Dlatego za wyraz regresji do tych w c z e s n o d z i e c i ę c y c h sta­ n ó w uznaje stany depersonalizacji i schizofrenicz­ nych dysocjacji u dorosłych pacjentów. Warto w s p o m n i e ć , że to właśnie ze w z g l ę d u na ten związek pozycji paranoidalnej dziecka ze stanami schizofrenicznymi, Segal m o g ł a n a z w a ć świat w obliczu katastrofy nuklearnej ś w i a t e m schizofrenicznym. Pod koniec cytowanego arty­ k u ł u Melanie Klein o d w o ł u j e s i ę do Freuda i jego uwag d o t y c z ą c y c h przypadku paranoi Daniela Paula Schrebera. Freud odniósł się do słynnej na początku X X wieku pozycji Pamięt­ niki Y16T%V0%V0 chorego, gdzie Daniel Schreber opisał swoje paranoidalne d o ś w i a d c z e n i a . K l e i n zwraca u w a g ę na to, że Freud p o t r a k t o w a ł stany Schrebera i jego w y o b r a ż e n i a jako ekspresję prze30 31 29 ż y w a n e j n i e ś w i a d o m i e w e w n ę t r z n e j katastrofy, k t ó r a przybrała postać k o ń c a świata. D l a Klein było to potwierdzenie jej w ł a s n y c h d o c i e k a ń na temat l ę k ó w anihilacyjnych dziecka aktywowa­ nych w d o ś w i a d c z e n i u psychotycznym, k t ó r e m o g ą p r z y b r a ć - w ś w i a d o m o ś c i - formę l ę k u przed zagładą świata. Teoria Melanie Klein zakłada, że około szó­ stego miesiąca życia dziecko wchodzi w k o l e j n ą pozycję, t y m razem d e p r e s y j n ą . Z w i ą z a n e jest to z dojrzewaniem biologicznym i psycholo­ gicznym n i e m o w l ę c i a . Jeżeli poprzednia faza, dzięki dominacji sił miłości, libido, nad siłami p o p ę d u śmierci i destrukcji, z a k o ń c z y się p o m y ś l ­ nie, dziecko dostrzega d y s t y n k c j ę ja - ś w i a t z e w n ę t r z n y . Agresywne impulsy o d g r y w a j ą t u nadal bardzo dużą rolę. N i e ś w i a d o m i e n i e m o w l ę zaczyna się jednak b a ć , że ta agresja spowoduje ś m i e r ć obiektu miłości; że obiekt miłości - matka - opuści dziecko To powoduje m ó w i ą c skró­ towo, że n i e m o w l ę wycofuje agresję ze ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o i kieruje j ą na samo siebie. Prze­ ż y w a w ó w c z a s l ę k z w i ą z a n y z własną siłą destruk cii i ooczucie winy ze wzLdu na nia Te stany uznała Klein za oaradwrnLc/ne dla deoresH i reakcii depresyjnych w życiu dorosłym Sposo 32 bem na zdrowe P Doradzenie sobie z tvm y lekiem ę jiest nroces renaracir wzrost tendencii miłosnvch do obiektu i nwewnetrznienie d o b r L n w i e r 7 v ń V b" kr r r ł bn " nr' i k i" r skiego^ oDieKtu, o s u n i ę c i e projeKcji agre­ sji w świat z e w n ę t r z n y i wzrost wiary w statosc obiektu, w jego niezniszczalnosc. * Konfigurację zjawisk obecnych w pozy/ cji depresyjnej m o ż n a prześledzić w róż| tnych zjawiskach kultury. To właśnie te w y o b r a ż e n i a śmierci, zniszczenia, katastrofy, po / / Ibid., s. 10-11. 3 2 30 31 D.P. Schreber, Pamiętniki nerwowo chorego, tłum. R. Darda-Staab, LIBRON, Kraków 2006. M . Klein, Uwagi..., op cit., s. 24-25. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA _ M . Klein, Żałoba i jej związek ze stanami maniakałno-depresyjnymi, [w:] eadem, Pisma. Tom I. Miłość, poczu­ cie winy i reparacja oraz inne prace z łat 1921-1945, tłum. D . Golec, A Czownicka, GWP, Gdańsk 2007. �Jakub Przybyła 106 k t ó r y c h n a s t ę p u j e odrodzenie. B y ć może odpo­ w i a d a ł o b y to wierze ludzi w m o ż l i w o ś ć napra­ wienia świata. Wiara ta oparta byłaby wówczas na w c z e s n o d z i e c i ę c y m procesie reparacji. Warto z a u w a ż y ć , jak w y r a ź n i e się to przejawia w różnych ceremoniach religijnych, gdzie ofiara, u ś m i e r ­ cenie jej, ma z a d o ś ć u c z y n i ć grzechy pojedyn¬ czego człowieka, czy nawet całej społeczności. M o ż n a tak spojrzeć na różne ceremonie, podk t ó r y c h realnie lub symbolicznie s k ł a d a n y był w ofierze człowiek. Taki wymiar ma r y t u a ł eucharystyczny w religii c h r z e ś c i j a ń s k i e j . Ofiara z p ł o d ó w ziemi (wino i chleb) typowa dla kultur rolniczych, zamienia się w ofiarę C h r y s t u s a - C z ł o wieka i Chrystusa-Boga. Jezus, p o z w a l a j ą c się u k r z y ż o w a ć , dokonuje aktu autoagresji samopo ś w i e c e n i a dla zbawienia i o d k u p i e n i a ' g r z e c h ó w (poczucia winy) ludzkości B y ć może obrzęd ten jest formą zbiorowej i kulturowej reparacji . 33 Podobnie m o ż n a s p o j r z e ć na inne obrazy mitologiczne, w k t ó r y c h pojawia się zniszczenie ś w i a t a i jego odrodzenie. W mitologii skandy­ nawskiej zniszczenie to n a s t ę p u j e poprzez samoofiarę b o g ó w w d n i u ostatniej bitwy. M o ż n a w i d z i e ć w t y m p e w n ą formę samoofiarowania się boga w akcie kreacji ś w i a t a (częsty motyw mitologiczny), k t ó r y jest „ w i e l k i m człowiekiem", Makroantroposem . Z c z ł o n k ó w ciała tego pier­ wotnego człowieka powstaje świat. Podobnie jest u S k a n d y n a w ó w - na trupach u m a r ł y c h i poko­ nanych b o g ó w powstaje kolejny cykl ś w i a t a W tej perspektywie r ó ż n i c a b ó g - c z ł o w i e k jest z ł u d n a , co pokazuje mitologia religii chrześcijanskiej. A zatem p o ś w i ę c e n i e boga w akcie samo34 35 3 3 3 4 3 5 bójczej śmierci jest formą autoagresji w służbie z a d o ś ć u c z y n i e n i a i reparacji. Dla Melanie Klein pozycja depresyjna była jednym z n a j w a ż n i e j s z y c h zjawisk w rozwoju człowieka. Jeżeliby zgodzić się na takie w a r t o ś c i o ­ wanie, należy stwierdzić, że wielość o b r z ę d o w y c h , mitologicznych i religijnych o d n i e s i e ń do zjawisk tej pozycji powinna służyć kulturowemu ułatwie­ niu radzenia sobie przez człowieka z jego ś w i a t e m w e w n ę t r z n y m i t y m , jak odbiera rzeczywistość zewnętrzną. Być może dałoby się prześledzić podobne p r a w i d ł o w o ś c i w kulturze współcze­ snej, popularnej albo w zjawiskach społecznych, politycznych. Warto t u jednak p r z y p o m n i e ć , że taki w y w ó d jest mimo wszystko ryzykowny i grozi n a d u ż y c i e m . N a l e ż y p a m i ę t a ć , że każde zjawisko warto a n a l i z o w a ć z różnych perspek tyw a sama perspektywa kleinowska b y ł a b y tu znacznie wulgaryzuiaca i upraszczająca zagadnie nie W przypadku t e k s t ó w kultury tradycyjnej łatwiej iest szukać psychologicznych proiekcii ze w z g l ę d u na nrzyimowana nrzez cześć anronolo „ów i n s y c h o L ó w koncencie mówiąca o zbioro L J,rl fnornaracraf 9 ninieiszel artykułu^ W n teKsty^Kultur r k r k Ir tradycyjnycn 1 fn b Dy b łyoy b w t t y im sensie narracyjnym i o o r z ę d o w y m opracowaniem treści ; y *, , f m ° p o f , i c nawet w ó w c z a s , jeśli bada się te teksty ze w z g l ę d u na zmiany w a r u n k ó w s p o ł e c z n y c h , gospodarczo-cywilizacyjnych, czy formalno-strukturalny wymiar. P a m i ę t a j ą c o poczynionych z a s t r z e ż e n i a c h , warto p o w r ó c i ć do propozycji Hanny Segal, by z a a p l i k o w a ć psychoanalityczne ustalenia doty­ czące opisanych wcześniej pozycji rozwojowych do analizy zjawisk społecznych i politycznych. Zob. J. Przybyła, Msza święta jako restytucja piersi. Wyraz temu dała w różnych a r t y k u ł a c h , w k t ó ­ Refleksje psychoanalityczne, [w:] ,,Pressje" 32-33 2013, rych z w r a c a ł a u w a g ę na z a g r o ż e n i a p ł y n ą c e s. 85-94 M . Eliade, Kowale i alchemicy, tłum. A. Leder, Alethe- z w y ś c i g u zbrojeń, rozwoju arsenału nuklearnego ia, Warszawa 2007, s. 30. czy prowadzenia polityki opartej na agresji, 3- C O A. Szrejter, op. cit.,s. 65. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Psychoanalityczne uwagi za t y m idzie, na wzmacnianiu potencjału militar­ nego. O p i s y w a ł a agresywny dyskurs polityczny jako przejaw m y ś l e n i a psychotycznego, gdzie świat zostaje rozszczepiony na dobry i zły, gdzie g u b i ą się s z a r o ś c i . Agresja militarna byłaby t u r ó w n o w a ż n a z psychotycznym atakiem na k o g o ś , kogo w n i e ś w i a d o m y sposób samemu się uczy­ niło g r o ź n y m . To sytuacja, kiedy agresję i l ę k , k t ó r y ona w y w o ł u j e , obronnie projektuje się na zewnątrz, i tam - w tej zewnętrzności, widzi się wroga. O c z y w i ś c i e m o ż n a się z a s t a n a w i a ć , na ile poczynania d e c y d e n t ó w społecznych, gospodar­ czych i politycznych są dyktowane procesami n i e ś w i a d o m y m i , a na ile w y r a c h o w a n ą , ś w i a d o m ą analizą z y s k ó w Niemniej jednak, p r z y k ł a d y cionalnych zdarzeń- kataklizm wojen w i e l o ś ć p r z y p a d k ó w religijnych i etnicznych p o g r o m ó w p o k a z u j ą że chodzi t u o n i e ś w i a d o m e procesy które zachodzą w grupach społecznych 36 Segal p r ó b u j e r o z u m i e ć te zjawiska poprzez p s y c h o l o g i ę grupy z a p r o p o n o w a n ą przez W i l ­ frieda Biona . W swojej teorii dotyczącej procesu grupowego Bion przedstawił k o n c e p c j ę psychotyzacji grupy. Jest to sytuacja, kiedy grupa regresuje się do m e c h a n i z m ó w psychotycznych, tych właśnie, które opisała Melania Klein. Jest to m o ż ­ liwe, p o n i e w a ż grupa wytwarza w s p ó l n ą płaszczy¬ znę, którą m o ż n a n a z w a ć n i e ś w i a d o m y m grupy. Dlatego grupa., jak w przypadku poszczególnego człowieka, może się zregresować do poziomu psy­ chotycznych m e c h a n i z m ó w . To też powoduje, że członkowie zpsychotyzowanej grupy z a c h o w u j ą sie i działają poza racjonalnością Opanowani są przez mechanizmy pozycji paranoidalnei i schi zoidalnej. Jeżeli w y c i ą g n ą ć to zjawisko z prze strzeni z awisk klinicznych m o ż n a dzięki niemu p r ó b o w a ć z r o z u m i e ć funkcjonowanie w i ę k s z y c h zbiorowości społeczności , narodów. M o g ł o b y to 37 36 3 7 H . Segal, Od Hiroszimy..., op. cit, s. 235. H . Segal,Milczenie..., op. cit, s. 216. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 107 t ł u m a c z y ć , dlaczego indywidualna paranoja może stać się p a r a n o j ą zbiorową. D o b r y m p r z y k ł a d e m historycznym byłoby t u zjawisko nazyfikacji społeczeństwa niemieckiego w okresie I I I Rzeszy . Polityka hitlerowska w p i ­ suje się idealnie w świat schizofreniczny. Znisz­ czenia pierwszej wojny ś w i a t o w e j , które były prze­ cież w dużej części efektem agresywnej polityki bismarckowskich Niemiec, zostały przetworzone w poczucie krzywdy, a rodząca się złość i sja zostały wyprojektowane na zewnątrz. Ofiarą tego stał się porządek wersalski i określone grupy etniczne: Żydzi, Cyganie, Słowianie. Obiektem wrogim stał się r ó w n i e ż człowiek upośledzony, słaby, albo o odmiennych p o g l ą d a c h . Świat stał się czarno-biały. Efektem tego schizoidalnego postrzegania był l ę k prześladowczy, k t ó r y stał się podstawa do kolejnych a k t ó w agresji militarnej i chęci unicestwienia zagłady wrogich złych ele m e n t ó w reprezentowanych w dużei mierze przez Żvda TÓ oowtarzaiacv sie motvw w X X wieku morvw czystek etnicznych Wvnroiekrowanie agresji opartej na lekach d o t y c z ą c y c h własnego nn J s r w L J n n n i L i a i krzvwdv n o w o d o w l h ' rr ™ n" n" b k V L i 38 7 7 7 Pozwolę sobie z a r y z y k o w a ć twierdzenie, że tak właśnie działo się podczas czystek etnicznych na W o ł y n i u , w Bośni, czy Rwandzie. W tych konfliktach nie chodziło j u ż o zwycięstwo sym­ boliczne, ale fizyczne: biologiczne unicestwienie wroga. Charakterystyczne było też postrzeganie wroga jako moralnie i fizycznie o d r a ż a j ą c e g o , a siebie jako dobrego, czy wręcz idealnego (co o d p o w i a d a ł o b y fantazjom omnipotentnym pozy­ cji schizoidalnej), w y s t ę p u j ą c e w treści wzajem­ nych oskarżeń (niech p r z y k ł a d e m będą t u losy s t o s u n k ó w p o l s k o - u k r a i ń s k i c h w okresie m i ę d z y - 38 The Pervert's Guide to Ideology, reż. S. Fiennes, Irlan­ dia, Wielka Brytania 2012. �Jakub Przybyła 108 w o j e n n y m , albo też reakcje serbskich intelektu­ alistów na kolejne konflikty b a ł k a ń s k i e ) . 39 40 M o ż n a by zadać pytanie, dlaczego dochodzi do psychotyzacji m y ś l e n i a grupowego i ewaku­ acji agresji na zewnątrz, poprzez tworzenie sobie wyimaginowanego wroga? O d p o w i e d z i ą jest t u istnienie wspomnianego j u ż p o p ę d u ś m i e r c i . Jeżeli przyjąć za Freudem i Klein, że jest to wro­ dzona właściwość człowieka, to łatwiej zrozu­ m i e ć powszechność działań agresywnych i fanta­ zji o zagładzie i destrukcji. Wydaje się, że jest to p o g l ą d zgodny z koncepcjami etologów, pryma.t o l o g ó w i b i o l o g ó w ewolucyjnych . Z a k ł a d a j ą c dalej, za Freudem, że p o p ę d a m i rządzi logika ekonomii energetycznej, bo dążą one do rozłado­ wania, trzeba przyjąć, Że r ó w n i e ż p o p ę d śmierci będzie p o d l e e a ł b i o l ó e i c z n e i i psycholoeicznei k o n i e c z n o ś c i ujawniania się. N a poziomie psycholoeicznym rzadza t VJT1 o c z y w i ś c i e nieświa¬ dome mechanizmy i procesy. Hanna Segal pisała Popęd ś m i e r c i podobnie ak popęd życia dażv do a jest artykule n i m , oprócz śmierci, wła­ śniezaspokojenia, b ó l " . W innym zaznacza: 41 - 42 Głównym przejawem popędu śmierci jest atak na rzeczywistośćten fakt łączy moje rozważania z ostatnią teorią Freuda wyjaśniającą konflikt miedzy popędami życia i śmierci. Szczególnie wyraźnie widać to na przykładzie pozycji depresyj­ nej. Miłość do obiektu, miłość do własnego życia, a także życia jako takiego prowadzi do wycofa- 3 9 4 0 41 A. Garlicki, Siedem mitów Drugiej Rzeczypospolitej, Czytelnik, Warszawa 2013, s. 122-129, 183-189. Zob. I . Colović, Bałkany - terror kultury, tłum. M . Petryńska, Czarne, Wołowiec 2007. 4 W tej starej opozycji miłości i nienawiści, Erosa i Tanatosa, zawiera się psychoanaV _ > J • lityczna wizja ludzkiego życia p o p ę d o wego. Kreacja, wzrastanie, rozwój i trwanie jest ekspresją p o p ę d u seksualnego, libidalnego. Jak twierdzili Freud i Klein, agresywność, destruk­ cja, zadawanie bólu sobie i i n n y m jest wyrazem p o p ę d u śmierci. Tak jak miłość i jej różne formy p r z e j a w i a j ą się w życiu człowieka samoistnie, tak też podobnie jest z impulsami p o p ę d u ś m i e r c i . Tak jak pewne zjawiska kulturowe i społeczne można. uzna.ć za. wyra.z tendencji libidalnych, tak inne - jako efekt i m p u l s ó w tanatycznych. Popęd ś m i e r c i musi zatem p r z e j a w i a ć się w a k t y w n o ś c i ś w i a d o m e j i n i e ś w i a d o m e j człowieka. W t y m , co robi i w t y m o czym m y ś l i Tak t e ż m o ż n a r o z u m i e ć t e n d e n c j ę ludzka do z a g ł ę b i a n i a sie w różne fantazje i wizje apokaliptyczne Mecha nizmv oozvcii schizoidalnej t ł u m a c z a oowszech ność l e k ó w nrzed zagada śmiercią zniszczę niem Kkróre sa wvdohvwane nrzez niem, i o r e są wyuouywane i wzmacniane przez różne nroresv kulturowe i snołerzne Tam odzie k nr r i r n r U / r ' n rr n 1" Konstytuuje się grupa, czy będzie to partia poli­ tyczna czy sekta w y z n a ń owa, m o ż l i w e jest zejście jej w psychotyczny styl tunkcjonowania, Który doprowadzi j ą do w y o b r a ż e ń mesjanistycznycn, poslanniczych, nihilistycznych, bądz katastroheznych. Wydaje się zatem, ze powtarzanie się takich zjawisk nieuniknione g l ę d u na ludzką n a t u r ę , jest w którą wpisany ze ,estw zpopęd destrukc,! D . Peterson, R. Wrangham, Demoniczne samce. Małpy człekokształtne i źródła ludzk ejprzemocy, tłum. M . Aupy riga, PIW, Warszawa 1999. A. Mościskier, Spór o naturę i c m i f*rr\ ludzką. Socjologa czy socjobiologia?, Wydawnictwo Uni­ i ś m i e r c i . wersytetu Warszawskiego, Warszawa 1998. t 4 2 nia projekcji. Dzięki temu można zadbać o swój obiekt, a uznanie własnej zależności umożliwia selfprzetrwanie w rzeczywistości. Miłość życia pro­ wadzi do dbania o przetrwanie obiektu i samego siebie, co wymaga uznania rzeczywistości. Zkołei popęd śmierci znajduje wyraz w pragnieniu znisz­ czenia łub unicestwienia rzeczywistości życia. Jego ostatecznym celem jest śmierć ^. H . Segal, O klinicznej użyteczności pojęcia popędu śnuerci, [w:] idem, PsychoanaUza..., op cit., s. 45 H . Segal, Fantazja i rzeczywistość, BARBARZYŃCA [w:] ibid., s. 68. 1 (19) P019 �Psychoanalityczne uwagi Kara i zagrożenie m o ż e p r z y b i e r a ć wedle psy­ choanalizy różne formy M o ż e chodzić tu o karę za impulsy edypalne, neurotyczne. W ó w c z a s zagłada przybiera postać przemijającego zalewu treści nie­ ś w i a d o m y c h , gdzie b e z w z g l ę d n e i surowe nad-ja (superego) znęca się nad ja (ego) i represjonuje seksualne pragnienia. To wizja, k t ó r ą wedle Slavoja Ż i ż k a przedstawia film Hitchcocka Ptaki. T y t u ł o w e ptaki są s y m b o l i c z n ą karą za seksualne fantazje d w ó j k i b o h a t e r ó w : kobiety i mężczyzny. Nad-ja jest tu reprezentowane przez m a t k ę boha­ tera m ę s k i e g o . Inaczej m o ż e w y g l ą d a ć jednak wizja ś w i a t a o g a r n i ę t e g o p s y c h o t y c z n ą l o g i k ą l e k ó w prześladowczych i wszechobecnego zagrożenią. To wizje zagłady, gdzie resztki życia bronią się przed zalewem c a ł k o w i c i e złych o b i e k t ó w . N i e ma nic bardziej u o s a b i a j ą c e g o popęd śmierci niż postać żywego rupa w kulturze popularnej. 44 groźnych, 109 Jednak najbardziej przerażającą wizją, wizją sięgającą najdalej w historię życia k a ż d e g o czło­ wieka, jest perspektywa katastrofy totalnej, po której nie ma j u ż życia. To wizja postnuklearnego ś w i a t a multiplikowana w w y o b r a ż e n i a c h o zde­ rzeniu się Z i e m i - residuum życia - ze śmier­ c i o n o ś n y m , martwym asteroidem. Te w y o b r a ż e ­ nia k o n f r o n t u j ą człowieka z n a j w c z e ś n i e j s z y m i n i e m o w l ę c y m i l ę k a m i przed p o k a w a ł k o w a n i e m i anihilacją. W i d a ć zatem, że psychologicznych, psychodynamicznych p rzyczy n w y o b r a ż e ń o kata­ strofie i zagładzie może b y ć kilka. O d w o ł u j ą się one do różnych faz rozwoju człowieka i związa­ nych z n i m i konfiguracji zjawisk m e c h a n i z m ó w i procesów psychicznych. W s p ó l n y m mianowni¬ kiem tych zjawisk może być zapewne fakt zaprze¬ czenia życiu i miłości czyli przewaga sił p o p ę d u ś m i e r c i Popęd ś m i e r c i k t ó r y jest psychologiczną reprezentacja biologicznej skłonności do agresii wvdaie sie o d p o w i a d a ć za wszelkie wariacie S P O ' łeczne i kulturowe w y o b r a ż e ń o zagładzie i k o ń c u SWicltcl 44 ThePenerń Guide to Cinema, reż. S. Fiennes, Austria, Wielka Brytania, Holandia 2006; S. Żiżek, Lacrimae rerum. Kieślowski, Hitchcock, Tarkowski, Lynch, tłum. G. Jankowicz, J. Kutyła, K. Mikurda, P. Mościcki, Korporacja halart, Kraków 2007, s. 156-157. Psychoanalytical remarks on the end ofthe world The author ofthe article inyestigates millenaristic and apocalyptic elements in psychoanalytic theory and practice on the example of works by S. Freud, M . Klein and H . Segal. The author underlines the problem of unconsciousness' and it connections with the anthropological idea o f myth'. The author applies the psychoanalytic theories to selected phenomena and texts from popular culture, especially to literaturę and movies. Those, being repositories o f popular images and concepts, provide the data for analysis o f projections o f collectiyely shared desires and amdeties. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA ���