https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c9ad77a75e6e10b473e7a17b1eade39.pdf b62710e9216d13281868b6eb4e40480b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:792 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:728 Title A name given to the resource Spichrze o kopulasto sklepionym zrębie na terenie południowej Opolszczyzny / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.115-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni; Skarżyński, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I z. 1 ANTONI TOMASZ KUCZYŃSKI, SKARŻYŃSKI S P I C H R Z E O K O P U L A S T O S K L E P I O N Y M ZRĘBIE N A T E R E N I E POŁUDNIOWEJ O P O L S Z C Z Y Z N Y W zespole zabytków d r e w n i a n e j a r c h i t e k t u r y w i e j s k i e j związanej z krajobrazem ziemi opolskiej n a p l a n pierwszy wysuwają się spichrze z końca X V I I I i pierwszej połowy X I X stulecia. W zróżnicowanym k a t a ­ logu t y c h obiektów oddzielną grupę stanowią masywnie zbudowane spich­ rze o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie p o l e p i o n y m gliną, często d w u - l u b t r z y ­ kondygnacyjne, rozplanowane na rzucie prostokąta l u b k w a d r a t u . B u ­ d y n k i te tworzą jeszcze obecnie charakterystyczny element zagrody w w i e ­ l u wsiach południowej Opolszczyzny — n p . w e w s i Pilszcz, pow. głubczycki, w e w s i Łany, pow. kozielski, oraz wsiach Bolesław, B o r u c i n , K r z a ­ nowice i Wojnowice, pow. raciborski. W północnej części w o j . opolskiego, na terenie w s i L i g o t a Górna, pow. kluczborski, oraz Domaszowice, pow. namysłowski, zachowały się piętro­ w e spichrze o k o n s t r u k c j i zrębowej, rozplanowane na rzucie prostokąta o dachu d w u s p a d o w y m , z dużym okapem biegnącym wzdłuż ściany f r o n ­ t o w e j . Pod okapem znajduje się galeryjka, którą podtrzymują pionowe słupy zaopatrzone w ozdobnie profilowane miecze. Ciekawe są również zrębowe spichrze parterowe, rozplanowane na r z u ­ cie prostokąta, o dachu p o k r y t y m słomą, który wysunięty jest znacznie nad frontową ścianę. Dzięki t a k i e m u rozwiązaniu k o n s t r u k c y j n e m u t w o r z y się n i e w i e l k i e podcienie. Spichrze takie występują na terenie w s i Sternalice, pow. oleski. Obok spichrzy chłopskich zachowało się na Opolszczyźnie parę spich­ rzy d w o r s k i c h w miejscowościach — G r u d y n i a Mała i Sławięcice, pow. kozielski, K a n t o r o w i c e , pow. brzeski, oraz Strzelce Opolskie — miasto. Są t o duże, m a s y w n i e w y k o n a n e budowle piętrowe, rozplanowane n a r z u ­ cie prostokąta. Poszczególne kondygnacje rozdzielają na zewnątrz zadasze­ nia gontowe. Najstarszy w t e j g r u p i e jest spichrz ze Sławiecie pochodzący z 1610 r o k u . �lit; ANTONI KUCZYŃSKI I TOMASZ SKARŻYŃSKI Artykuł t e n oparty jest na materiałach zgromadzonych podczas badań terenowych na przestrzeni l a t 1967-1969, kiedy to autorzy przeprowadzali inwentaryzację drewnianego b u d o w n i c t w a wiejskiego dla potrzeb i na zlecenie M u z e u m W s i Opolskiej w B i e r k o w i c a c h pod Opolem. W terenie posługiwano się kartą materiałową opracowaną przez pracowników wspo­ mnianego m u z e u m oraz kwestionariuszem Zakładu E t n o g r a f i i I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j Polskiej A k a d e m i i N a u k w e Wrocławiu . Podczas k i l k u t y g o d n i o w y c h pobytów w terenie sporządzono wstępną i n ­ wentaryzację architektoniczną 410 d r e w n i a n y c h budynków — chałup, chlewów, stodół i spichrzy. Zebrano także materiał etnograficzny uwzględ­ niający drogi r o z w o j u starego b u d o w n i c t w a , w zależności od warunków geograficznych, a przede w s z y s t k i m s t r u k t u r y społeczno-gospodarczej. Przebadane o b i e k t y pochodzą w 8 5 % z drugiej połowy X I X stulecia, cho­ ciaż spotkano także starsze — zwłaszcza spichrze — budowane pod k o ­ niec X V I I I w . Datowanie ułatwione było w w i e l u przypadkach przez i n ­ formacje otrzymane od miejscowej ludności oraz przez znajdujące się 1 Rye. 1. S p i c h l e r z chłopski z p o ł o w y XVIII w . Domaszowice, pow. Na­ mysłów Fot. A. 1 z J . G a j e k , Kwestionariusz udziałem pracowników d o 44 t o m u c z a s o p i s m a do badań nad budownictwem Zakładu Etnografii „ L u d " , W r o c ł a w 1959. IHKM PAN Szczodrak wiejskim we Wrocławiu, opracowany dodatek �SPICHRZE O KOPULASTO SKLEPIONYM ZRĘBIE 117 w b u d y n k a c h mieszkalnych, na belkach stropowych, a w spichrzach nad d r z w i a m i wejściowymi oznaczenia r o k u b u d o w y . Oprócz materiałów pochodzących z własnych badań terenowych uwzględniono w a r t y k u l e w y n i k i wcześniejszych prac penetracyjnych p r o ­ wadzonych przez pracowników M u z e u m w Raciborzu, M u z e u m W s i Opol­ skiej oraz Zakład E t n o g r a f i i I H K M P A N w e Wrocławiu. P r z y okazji w a r ­ to nadmienić, że c e n n y m uzupełnieniem do materiałów zgromadzonych w terenie były ilustracje znajdujące się w czasopismach wychodzących na Śląsku do 1945 r o k u , na podstawie których uzupełniono sieć wystę­ powania spichrzy na obszarze Opolszczyzny. Ponadto uwzględniono w ar­ t y k u l e literaturę przedmiotu, a zwłaszcza te prace, których autorzy zaj­ m o w a l i się kwestią genezy spichrzy O' kopulasto s k l e p i o n y m zrębie. 2 Artykuł powyższy nie wyczerpuje całości p r o b l e m a t y k i związanej z t r a d y c y j n y m b u d o w n i c t w e m Opolszczyzny, lecz jest skromną próbą zwrócenia u w a g i na ginącą z dnia na dzień drewnianą architekturę w i e j ­ ską tego obszaru, architekturę, w której poważny zespół stanowią cieka­ we z u w a g i na konstrukcję i teren występowania spichrze o zwężających się k u górze ścianach, n i e k i e d y nawet tworzących sklepienie. Spichrze te, niegdyś t u t a j powszechne, są obcnie szybko ginącym r e l i k t e m , którego geneza n i e została ostatecznie jednoznacznie wyjaśniona i nadal b u d z i szereg k o n t r o w e r s j i . C h a r a k t e r y s t y k a o g ó l n a . B u d y n k i e m odgrywającym nieg­ dyś poważną rolę w gospodarstwie był na o m a w i a n y m obszarze, obok stodoły, spichrz służący w zasadzie do przechowywania wymłóconego zbo­ ża. Pomijając tę podstawową, spichrz spełniał szereg ubocznych f u n k c j i ; służył do przechowywania mięsa, nabiału oraz i n n y c h produktów spożyw­ czych, zwłaszcza owoców i w a r z y w . Ponadto składano w jego wnętrzu różne narzędzia gospodarcze, drobne drewno na opał i uprząż. Każde po­ mieszczenie wewnątrz spichrza spełniało określoną funkcję. W sąsiekach oraz na gładkiej podłodze pierwszego piętra suszono i magazynowano zboże. N a drugiej k o n d y g n a c j i przechowywano również ziarno, zwłaszcza tuż po omłotach. Głównie jednak znajdowały się t u t a j w y r o b y wędliniar­ skie, mięso i słonina. W w y p a d k u istnienia trzeciej k o n d y g n a c j i magazy­ nowano w j e j wnętrzu owoce i w a r z y w a . Spichrz u s y t u o w a n y najczęściej w obrębie zagrody spełniał jeszcze jedną poważną rolę. W świetle t r a d y ­ cji ustalono, że spełniał on funkcję skarbca, w którym na parterze prze­ chowywano drogocenne przedmioty — w y r o b y ze srebra i złota, często pieniądze. W u s t a w i o n y c h tutaj szafach i skrzyniach znajdowała się odzież Oprócz c z a s o p i s m u w z g l ę d n i o n o także szereg k a l e n d a r z y r e g i o n a l n y c h w y c h o ­ dzących w ó w c z a s n a Śląsku. P e ł n y w y k a z t y t u ł ó w znajdujących się w z b i o r a c h Biblioteki Uniwersyteckiej w e Wrocławiu zawiera p u b l i k a c j a : W. Reychmanow a, Śląski index ikonograficzny, cz. 1-2, W r o c ł a w 1963, cz. 3, W r o c ł a w 1964. s �118 ANTONI KUCZYŃSKI I TOMASZ SKARŻYŃSKI R y c . 2. S p i c h l e r z z d a c h e m przesuniętym n a d jedną ze ścian s z c z y t o w y c h . Sternalice, p o w . Olesno. Obecnie o b i e k t u s y t u o w a n y n a terenie M u z e u m W s i O p o l s k i e j w O p o lu-Bierkowicach Fot. M . K u r e k odświętna, zdobiona misternie w y k o n a n y m i h a f t a m i . Z funkcją tą wiąże się niewątpliwie zaopatrywanie spichrzy w masywnie w y k o n a n e d r z w i , okute blachą l u b sztabami m e t a l o w y m i , oraz solidne z a m k i r o b o t y k o w a l ­ skiej. Masywność t y c h b u d o w l i , solidne zamknięcia, małe o t w o r y okienne podobne do otworów strzelniczych, r u c h o m y dach, który można było szybko zrzucić w razie pożaru, zrąb oblepiony gliną utrudniającą podpa­ lenie spichrza od zewnątrz oraz i c h rozmieszczenie koncentrujące się głów­ nie na obszarach przygranicznych, przez które przebiegały niegdyś szlaki handlowe, wskazują na to, że spichrze t e posiadały w odległej przeszłości charakter obronny. Drugą funkcją, która również zupełnie zaginęła, było poświadczone przez tradycję miejscową (wieś Pilszcz, pow. głubczycki, wsie Bolesław, Wojnowice i R u d y W i e l k i e , pow. raciborski) umieszczanie zwłok zmarłego gospodarza na parterze spichrza, skąd po 2 l u b 3 dniach następowało wyprowadzenie na cmentarz . Stąd też wyruszał orszak pogrzebowy. Czę3 a F a k t t e n p o t w i e r d z i ł o t r z e c h i n f o r m a t o r ó w ze w s i R u d y W i e l k i e , j e d e n ze w s i Bolesław i c z t e r e c h ze w s i W o j n o w i c e na terenie pow. raciborskiego. W i e k i n f o r m a - �SPICHRZE Ryc. O KOPULASTO SKLEPIONYM 3. S p i c h l e r z d w o r s k i z r o k u Koźle. Obecnie usytuowany na 119 ZRĘBIE 1610. Sławięcice, p o w . terenie Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu-Bierkowicach Fot. M . K u r e k sto także podczas w i o s n y i lata spano w e wnętrzu spichrza. Obecnie t r a ­ dycja ta p r a w i e zupełnie zanikła, a t y l k o sędziwi gospodarze śpią od czasu do czasu w spichrzach, tłumacząc to w a r u n k a m i h i g i e n i c z n y m i — „nie m a w spichrzu t a k i e j duchoty, j a k w chałpie". Sumując podkreślić należy, że obecnie sporadycznie zachowała się także podstawowa funkcja spichrzy jako budynków do przechowywania ziarna; w większości b o w i e m spełniają one rolę podręcznych składzików w obrębie zagrody. Ponadto spichrze o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie, t a k j a k i inne i c h rodzaje, coraz częściej rozbiera się. Proces t e n rozpoczął się w latach 20-tych naszego stulecia i postępuje szybko w czasach współ­ czesnych, a znaczny postęp w tej dziedzinie rozpoczął się po I I w o j n i e torów — 60-75 l a t . U m i e s z c z a n i e zwłok zmarłego gospodarza na parterze w y z n a c z y l i o n i n a k o ń c o w e l a t a X I X s t u l e c i a , podkreślając że już w ó w c z a s spichrza zwyczaj t e n n i e b y ł t u t a j p o w s z e c h n y . Część z n i c h i n f o r m a c j ę tę oparła n a t r a d y c j i r o d z i n ­ n e j , m ó w i ą c że „ t a k było za pamięci m e g o o j c a " . �120 ANTONI KUCZYŃSKI I TOMASZ SKARŻYŃSKI światowej. Wiąże się to częściowo z zasiedleniem niektórych rejonów Opolszczyzny przez ludność pochodzącą z okolic w o j . tarnopolskiego, sta­ nisławowskiego i i n n y c h , która n i e posiadała t r a d y c j i użytkowania t a k d u ­ żych pomieszczeń, j a k i m i są zastane t u t a j spichrze. Stąd też bardzo często b u d y n k i te przeznaczano na chlewy, z czasem zaś w miarę powolnego z u żytkowywania się i c h rozbierano je zupełnie. Proces t e n jest bardzo ła- Ryc. 4. S p i c h l e r z o kopulasto sklepionym zrębie i dachu luźno nałożonym. B o r u c i n , p o w . Racibórz Fot. A . Kuczyński t w o dostrzegalny na przykładzie dwóch powiatów — głubczyckiego i r a ­ ciborskiego. W p i e r w s z y m z n i c h znajduje się właśnie bardzo wiele l u d ­ ności napływowej. Częściej zatem w t y m powiecie znikają z zagród chłop­ skich charakterystyczne niegdyś dla n i c h spichrze. W powiecie racibor­ s k i m natomiast, gdzie przeważa ludność pochodzenia miejscowego, spich­ rze znikają w o l n i e j , a w w i e l u miejscowościach użytkowane są zgodnie z i c h p i e r w o t n y m przeznaczeniem. W sumie zanik spichrzy na t y m tere­ nie jest procesem n i e o d w r a c a l n y m , t y m cenniejsza jest zatem i n i c j a t y w a władz konserwatorskich województwa opolskiego i M u z e u m W s i O p o l ­ skiej idąca w k i e r u n k u zabezpieczenia najcenniejszych obiektów w tej grupie zabytków drewnianej a r c h i t e k t u r y w i e j s k i e j . W dosyć zróżnicowanym katalogu spichrzy występujących do n i e d a w ­ na w stosunkowo dużym n a s i l e n i u n a terenie Opolszczyzny najciekawsze są spichrze z południowych powiatów tego obszaru. Tworzą je masywne budowle o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie, rozplanowane na rzucie k w a d r a - �SPICHRZE O KOPULASTO SKLEPIONYM 121 ZRĘBIE t u l u b prostokąta o w y m i a r a c h boków 3 X 3 m do 4 X 5 m , p r z y k r y t e d w u - l u b czterospadowym dachem, luźno założonym na zrąb, z wejściem u s y t u o w a n y m w ścianie szczytowej i ścianach oblepionych z zewnątrz gliną zmieszaną z pociętą słomą l u b p l e w a m i . T e r y t o r i a l n e występowanie Ryc. 5. S p i c h l e r z części, c z y m o ścianach z w ę ż a j ą c y c h się w upodabnia się d o s p i c h r z y typu górnej kopula­ stego. B o r u c i n , p o w . R a c i b ó r z Fot. A. Kuczyński tego rodzaju spichrzy ogranicza się w Polsce do południowych rejonów Opolszczyzny, częściowo i S p i s z u , poza j e j g r a n i c a m i natomiast wystę4 4 ziarna J. B o h d a n o w i c z , w gospodarstwach Spichrze chłopskich na tle innych w Polsce pomieszczeń na przełomie „ L u d " , t . 4 7 : 1961, m a p a n r 8; D . T y l k o w a, Drewniane pione w Południowej Opolszczyzny, Kraków Sądecczyźnie, do XIX-XX spichrze przechowywania w. (1860-1960), beczkowato „Etnografia P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 338-347; skle­ Spichrze nakładem M u z e u m W s i O p o l s k i e j w O p o l u - B i e r k o w i c a c h , t e k s t y E. G i l , 1967; Z. Z i e l o n k a , Spichłerze naszej ziemi, „ O p o l e " , n r 1 : 1971, s. 27. �122 ANTONI KUCZYŃSKI I TOMASZ SKARŻYŃSKI pują one sporadycznie w Czechach , Słowacji , Czeskim Lesie i Oldenburgii . Spichrze te posiadają szereg odmian chronologicznie młodszych, w których istotną różnicą jest pozorne sklepienie zrębu. W y n i k a t o z f a k s 6 7 8 R y c . 6. S p i c h l e r z o k o p u l a s t y m s k l e p i e n i u zrębu z z e w n ę t r z ­ nym wejściem do p i w n i c y . L i g o t a Książęca, p o w . Racibórz Fot. M . K u r e k 5 K. R h a m m , Zur c y t . za —• Przyczynek Entwicklung do historii des slavischen rozwoju spichrza Speichers, „ G l u b u s " , t. 7 7 : 1900, słowiańskiego, „Wisła", t. 15: 1901, s. 60-74. 6 Š. A p a t h y , Sposób uskladnovania hospodářských plodin v severnom šariši, „ S l o v e n s k y N á r o d o p i s " , z. 4 : 1958, s. 347-380. 7 8 Rhamm, B. ęuropa, op. Schier, Reichenberg cit. Hauslandschaften 1932, s 399, T und Kulturbewegungen im ostltchen Mittel- �SPICHRZE O KOPULASTO SKLEPIONYM ZRĘBIE 128 t u , że ściany w górnej części zwężają się, a p r z y k r y c i e t a k i e j k o n s t r u k c j i n a m i o t o w y m daszkiem upodabnia ją do b u d o w l i o s k l e p i o n y m zrębie. Ponadto występują t u również t a k i e spichrze, które posiadają w górnej części nieznaczne zwężenie ścian szczytowych, czym upodabniają się do spichrzy t y p u kopulastego. W r a m a c h podanej powyżej c h a r a k t e r y s t y k i pierwszoplanowych cech spichrzy o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie, zaliczanych w l i t e r a t u r z e etno­ graficznej do t y p u śląsko-spiskiego , nie mieszczą się takie zagadnienia, j a k rodzaj i k o n s t r u k c j a ścian oraz dachu, rozplanowanie wnętrza, a t a k ­ że inne podrzędniejsze dane z zakresu f o r m y , materiału i t e c h n i k i w y k o ­ nania. S p r a w y te zostaną zatem kolejno przedstawione w dalszej części artykułu. F u n d a m e n t . W z i n w e n t a r y z o w a n y c h spichrzach stwierdzono w y ­ stępowanie dwojakiego rodzaju fundamentów. Formą najpowszechniejszą, a zarazem najstarszą jest umieszczenie p o d w a l i n y zwanej t u „przyciesią" bezpośrednio na z i e m i l u b na k a m i e n n y c h w s p o r n i k a c h ułożonych pod n a ­ rożami ścian oraz w miejscach, gdzie słupy o d r z w i wpuszczone są w pod­ walinę. Nieraz pod spichrzami występują obmurowane k a m i e n i a m i l u b cegłami n i e w i e l k i e p i w n i c e — znacznie mniejsze od r z u t u poziomego spichrza. P i w n i c e te, do których wejście p r o w a d z i z wnętrza b u d y n k u , służą do przechowywania ziemniaków oraz w a r z y w , l a t e m natomiast gro­ madzi się w n i c h nabiał. Jako d r u g i potwierdzony, bardzo r z a d k i rodzaj ustawienia spichrza, wymienić należy u s y t u o w a n i e go na podmurówce w y k o n a n e j z cegły. P i e r w o t n i e j e d n a k spichrze te posiadały opisany powyżej rodzaj f u n d a ­ m e n t u , który na skutek późniejszych przeróbek zastąpiono podmurówką, dobudowując często piwnicę. W o b u przypadkach p o d w a l i n a w y k o n a n a jest z d r e w n a dębowego i posiada grubość od 20 do 30 cm, a w węgłach połączona jest na nakładkę. P o d ł o g a . Poświęcając k i l k a u w a g podłogom, podkreślić trzeba, że i c h k o n s t r u k c j a wspólna jest dla wszystkich obiektów tego t y p u , z i n w e n ­ t a r y z o w a n y c h podczas badań. W y k o n a n e są one z g r u b y c h desek, często pozacinanych w t e n sposób, że zachodzą na siebie. Dzięki t e m u z l i k w i d o ­ wane są wszelkie szpary i o t w o r y , przez które mogłoby wysypywać się ziarno. Zazwyczaj deski podłogi wygładzone są t y l k o od s t r o n y zewnętrz­ nej, n a którą rozsypuje się ziarno. D e s k i p r z y b i t e są za pomocą gwoździ, rzadziej d r e w n i a n y c h kołków, t j . „ćwieków", do poprzecznych belek w p u ­ szczonych na piętrze w zrąb, na dole natomiast w podwalinę. W p a r u spichrzach, które n a przestrzeni ostatnich 30-40 l a t przechodziły remont, drewnianą podłogę n a parterze zastąpiono betonową l u b ceglaną posadz9 9 B o h d a n o w i c z , op. cit, s. 306-315, �124 ANTONI Ryc. KUCZYŃSKI I TOMASZ 7. S p i c h l e r z z X I X w . , k o n s t r u k c j i SKARŻYŃSKI zrębowej z belek połączonych w narożach n a t z w . z a m e k . M i e s z k o w i c e , p o w . P r u d n i k Fot. M. K u r e k ką. Z m i a n a t a łączyła się z nowszą funkcją tego pomieszczenia, które służy za magazyn na narzędzia gospodarcze oraz miejsce do u s t a w i a n i a parnika, w którym gotuje się z i e m n i a k i dla zwierząt. K o n s t r u k c j a ś c i a n . Wszystkie spichrze t y p u śląsko-spiskiego z t e r e n u południowej Opolszczyzny posiadają ściany zrębowe połączone w węgłach na tzw. obłap l u b jaskółczy ogon, często z d o d a t k o w y m w z m o c n i e n i e m wewnątrz w postaci p r y m i t y w n e g o zamka. O b i e k t y star­ sze w y k o n a n e są przeważnie z g r u b y c h b a l i , na których widać ślady ob­ róbki toporem, nowsze natomiast budowano z belek przecinanych piłą tracką. Nierówno obcięte ostatki zrębu wystają nieraz poza lico b u d y n k u , co jest szczególnie widoczne w obiektach ze zniszczoną polepą glinianą. W celu łatwiejszego przylegania zaprawy do ścian w b i t e są w nie d r e w ­ niane t y b l e o długości około 10 cm, często tkwiące także między b e l k a m i . P o w a ł a . W zależności od tego, czy b u d y n e k jest d w u - czy t r z y k o n ­ dygnacyjny, możemy mówić o jednej l u b d w u powałach p r o s t y c h i j e d ­ n y m sklepieniu. Powały te w y k o n a n e są z desek p r z y b i t y c h z w i e r z c h u d r e w n i a n y m i t y b l a m i l u b za pomocą gwoździ r o b o t y k o w a l s k i e j do belek pułapowych wpuszczonych w zrąb. B e l k i te posiadają nieraz ozdobnie fazowane brzegi, a belka środkowa, na której w s p a r t a jest powała, n a d pomieszczeniem na parterze posiada często wycięty na niej m o t y w zdob- �SPICHRZE O KOPULASTO SKLEPIONYM Rys. 8. S p i c h l e r z o k o p u l a s t y m s k l e p i e n i u zrębu, n a k r y t y d a s z k i e m Wojnowice, 125 ZRĘBIE czterospadowym. p o w . Racibórz Wg Spichlerze Opolszczyzny, K r a k ó w 1967 niczy w f o r m i e rozety l u b krzyża z oznaczeniem r o k u b u d o w y . Bardzo często sklepienie oblepione jest wewnątrz gliną zmieszaną ze słomą. K o n s t r u k c j a i k s z t a ł t d a c h u . K r o k w i o w e dachy spichrzy o k o p u l a s t y m sklepieniu zrębu nie są związane k o n s t r u k c y j n i e ze ścia­ n a m i . Założone są one luźno na zrąb, z którego łatwo je zsunąć. K r o k w i e wzmocnione b a n t e m złączone są w szczycie na zwidłowanie l u b nakładkę. Z u w a g i na kształt dachu obszar objęty zasięgiem spichrzy t y p u śląsko-spiskiego nie różnicuje się w sposób wyraźny na terenie Opolszczyzny. Bardzo często w jednej w s i występują spichrze o dachu d w u - i cztero­ spadowym p o k r y t e łupkiem. C i e k a w y m szczegółem k o n s t r u k c y j n y m w t e ­ go rodzaju spichrzach jest maleńki daszek umieszczony n a d d r z w i a m i wejściowymi, który w g J . B o h d a n o w i c z a s t a n o w i formę przejściową między przyczółkiem a podcieniem, co może wskazywać na zachodzące między n i m i powiązania genetyczne. 10 D r z w i i o k n a . Do wnętrza spichrza prowadzą jednoskrzydłowe d r z w i umieszczone w ścianie szczytowej, zawieszone na s o l i d n y c h żelaz1 9 J. B o h d a n o w i c z , spodarstwach chłopskich Różne na terenie formy Polski s. 160, m a s z y n o p i s — p r a c a d o k t o r s k a . przechowywania w drugiej wymłóconego polowie XIX zboża i w XX w go­ wieku, �126 ANTONI KUCZYŃSKI I TOMASZ SKARŻYŃSKI n y c h zawiasach r o b o t y k o w a l s k i e j . Obramienia d r z w i są często fazowane, a nadproże ociosane na kształt oślego grzbietu. Próg t w o r z y część podwa­ l i n y , w którą wpuszczone są d w a słupy — odrzwia, połączone u góry za pomocą „ocapu", n a którym wycięty jest nieraz r o k b u d o w y spichrza. Same d r z w i w y k o n a n e są często z d w u w a r s t w m o c n y c h desek połączo­ n y c h za pomocą g r u b y c h gwoździ o dużych główkach. Deski zewnętrzne ułożone są w różne w z o r y , raz pionowo l u b poziomo, d r u g i raz ukośnie. Hyc. 9. H i p o t e t y c z n a e w o l u c j a s p i c h r z y śląskich Wg J. B o h d a n o w i c z a , S p i c h r z e na tle innych ziarna w gospodarstwach chłopskich w Polsce na „ L u d " , t . 47: 1961. pomieszczeń do przełomie XIX-XX przechowywania w. (1860-1960), Nieraz płaszczyznę d r z w i dzielono na cztery równe części, które wypeł­ nione były p i o n o w y m i , p o z i o m y m i l u b ukośnymi deseczkami. Stosując podział d r z w i na równe części pionowe, deseczki ułożone ukośnie t w o r z y ­ ły m o t y w jodełki. Uzupełnieniem zdobniczym d r z w i są nakładki zamkowe oraz gwoździe o dużych spłaszczonych główkach w y k o n y w a n e przez m i e j ­ scowych k o w a l i . Nakładki te r o b i l i kowale według własnych upodobań, stąd przedstawiają one dużą mozaikę f o r m i motywów zdobniczych. Czę­ sto spotyka się również d r z w i okute blachą z poprzecznie ułożonymi że­ l a z n y m i sztabami, co skutecznie zabezpieczało ongiś drogocenne przed­ m i o t y złożone w spichrzu. Spichrze posiadają małe o t w o r y okienne wycięte w zrębie, podobne do otworów strzelniczych. O k n a te nie posiadają szyb, jedynie w s t a w i o n e są w nie żelazne pręty — proste l u b esowato wygięte, co zapewnia swo­ bodny dostęp i cyrkulację p o w i e t r z a Rozplanowanie w n ę t r z a . W zespole o m a w i a n y c h spichrzy spotyka się o b i e k t y o d w u , a n a w e t o trzech kondygnacjach, nie licząc p a r t e r u . Wszystkie z t y c h pomieszczeń służą do przechowywania zboża i produktów żywnościowych. N a parterze umieszczone są sąsieki na mąkę, otręby i kasze. D o wnętrza prowadzą d r z w i umieszczone w ścianie szczy­ towej, a na każdą z k o l e j n y c h k o n d y g n a c j i wchodzi się po schodach u m i e ­ szczonych wewnątrz b u d y n k u . Sąsieki umieszczone na górze służą do 1 1 Z a r ó w n o nakładki z a m k o w e , j a k i „ k r a t y " o k i e n n e charakteryzują się w i e l k ą różnorodnością f o r m . �SPICHRZE O KOPULASTO 127 S K L E P I O N Y M ZRĘBIE p r z e c h o w y w a n i a ziarna, natomiast druga kondygnacja pozbawiona jest i c h w ogóle, a ziarno magazynuje się t u t a j rozsypane na podłodze, odgra­ dzając poszczególne jego g a t u n k i deskami. Kondygnacja ostatnia, którą w zależności od wysokości spichrza jest druga l u b trzecia, nie posiada sąsieków, a obok ziarna przechowuje się w niej w a r z y w a , mięso i owoce. N a ostatniej k o n d y g n a c j i suszono także podczas lata różnego rodzaju owo­ ce i w a r z y w a . Mięso i w y r o b y wędliniarskie umieszczano n a drążkach za­ wieszonych u stropów. Hipotezy Ryc. g e n e t y c z n e . W sprawie genezy i zasięgu spichrzy 10. S p i c h l e r z o k o p u l a s t o s k l e p i o n y m zrębie. Obecnie o b i e k t z n a j d u j e się n a t e r e n i e M u z e u m W s i O p o l s k i e j w O p o lu-Bierkowicach F o t . J . Michałowski �128 ANTONI KUCZYŃSKI I TOMASZ SKARŻYŃSKI t y p u śląsko-spiskiego w y p o w i a d a n o się już k i l k a k r o t n i e , podobnie j a k w sprawie pochodzenia oddzielnych pomieszczeń do przechowywania ziar­ na. Stosunkowo fragmentaryczne źródła archeologiczne pozwalają s t w i e r ­ dzić, że spichrze znane już były neolitycznej ludności rolniczej , a z n a j ­ dowane dość sporadycznie u r n y przypominające wyglądem spichrze do­ wodzą doniosłej r o l i , jaką w czasach przedhistorycznych spełniał t e n b u ­ dynek. Istnienie spichrzy na terenie E u r o p y Środkowej i Wschodniej potwierdzone zostało dopiero na podstawie źródeł wczesnośredniowiecz­ nych. Początkowo na Słowiańszczyźnie były to prawdopodobnie j a m y oraz napalowe p o j e m n i k i koszowe. Później natomiast, w związku z roz­ w o j e m r o l n i c t w a i stabilizacją osadnictwa, p o j e m n i k i te stawały się coraz większe i przekształciły się w normalne b u d y n k i . 12 Przedstawione w a r t y k u l e spichrze o k o p u l a s t y m sklepieniu zrębu wiązać należy genetycznie z b u d y n k a m i o k o p u l a s t y m dachu. Przykła­ dem tego może być opisany przez K. Rhamma spichrz z M a r g o n i , który według niego uznać należy za pierwowzór „sypańców" c z e s k i c h . Był to b u d y n e k pleciony, oblepiony gliną, posiadający kształt kopulasty. P r a ­ wdopodobnie za jeden z następnych etapów w e w o l u c j i spichrza można uważać b u d y n k i , które jeszcze na początku X X stulecia spotykane były na terenie południowej Opolszczyzny, zbudowane na planie sześcioboku i n a k r y t e luźno ułożonym daszkiem . 13 14 Analogie z terenów Węgier, a n a w e t A f r y k i , mogą upoważniać też do stwierdzenia, że spichrze o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie wiążą się z formami walcowatymi l u b u l o w a t y m i o ruchomym, zdejmowanym da­ chu. Zasadniczą b o w i e m cechą t y c h spichrzy jest posiadanie luźno ułożo­ nego dachu. Proces e w o l u c j i od glinianej j a m y , poprzez kopiec do spi­ chrzy naziemnych, t j . budynków, opisany został szczegółowo przez G. N a gya, n a podstawie faktów i n d y w i d u a l n y c h z t e r e n u Węgier . 15 Zastosowanie k o n s t r u k c j i zrębowej w spichrzach, i co za t y m idzie wzrost wielkości tego b u d y n k u , spowodowało częściowo zmianę f u n k c j i , a właściwie j e j rozszerzenie. Dotychczasowy p o j e m n i k na zboże zaczęto wykorzystywać również j a k o pomieszczenie do przechowywania cenniej­ szych przedmiotów oraz j a k o miejsce do spania. Ponadto masywność t y c h b u d o w l i , sklepienie z bali, m a s y w n i e okute d r z w i oraz ściany oblepione 1 2 J . G . D . C l a r с, Europa przedhistoryczna. Podstawy gospodarcze, Warszawa 1957, s. 172. 1 3 H h a m m , op. cit., 1 4 S p i c h r z t a k i z n a j d o w a ł się w e w s i B i e ń k o w i c e , p o w . R a c i b ó r z i r o z e b r a n o dopiero w s. 65. 1955 r o k u . Z o b a c z : B o h d a n o w i c z , Spichrze na tle innych go pomiesz­ czeń..., s. 308, t a b l . 1, r y c . 1. 1 5 G . N a g y , D i e s p e i c f i e r i m g von E t n o g r a p h i c a " , t . 1 3 : 1964, s. 284-289. Kornerfriichten (getreide) in Oroskaza, „Acta �SPICHRZE O KOPULASTO SKLEPIONYM ŽREÉIÉ 129 gliną skłaniają do przypuszczeń, iż mogły być one w y k o r z y s t y w a n e j a k o o b i e k t y obronne. Małe okna przypominają strzelnice, a r u c h o m y dach można było łatwo zrzucić w razie pożaru. Obronna f u n k c j a spichrzy tego t y p u mogła mieć duże znaczenie właśnie n a t y c h terenach, które były regionem charakteryzującym się wzmożonymi r u c h a m i ludności — b l i s ­ kość B r a m y M o r a w s k i e j , a więc narażonymi w dużym stopniu na wystę­ powanie częstych starć z b r o j n y c h . Powyższe u w a g i na marginesie genezy tego t y p u spichrzy tłumaczą do pewnego stopnia, dlaczego właśnie na obszarach południowej Opol­ szczyzny i Spiszu koncentruje się i c h zasięg występowania. T e n t y p s p i ­ chrzy rozwinął się również n a s t y k u terenów, na których występowały p o j e m n i k i gliniane i gliniano-koszowe, z terenami objętymi b u d o w n i ­ c t w e m zrębowym. Wydaje się zatem, że właśnie na skutek tegO' bliskiego sąsiedztwa zaczęła powstawać f o r m a pośrednia łącząca w sobie kształt — łukowe sklepienie — i sposób ułożenia dachu charakterystyczny dla po­ jemników gliniano-koszowych. Stopniowo, prawdopodobnie dzięki wpły­ w o m przenikającym z południa poprzez Bramę Morawską, p r z y jedno­ czesnym rozszerzaniu f u n k c j i t y c h b u d o w l i , zaczęły powstawać duże, zrę­ bowe, oblepione gliną, łukowo sklepione, t z w . spichrze śląsko-spiskie. Na podstawie t y c h krótkich u w a g na temat pochodzenia spichrzy i genezy omawianego t y p u można w uproszczeniu stwierdzić, że począt­ kową formą spichrza była j a m a zbożowa, następną b u d o w l a gliniana l u b gliniano-koszowa, która wreszcie pod wpływem b u d o w n i c t w a zrębowego przekształciła się w spichrz sześciokątny, a następnie czworokątny o łu­ k o w y m sklepieniu, j a k i jeszcze obecnie występuje w w i e l u wsiach połud­ niowej Opolszczyzny . 16 Nakreślony t u obraz spichrzy o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie, z uwzglę­ dnieniem i c h k o n s t r u k c j i , rozplanowania i wyposażenia wnętrza, będzie zapewne s k r o m n y m uzupełnieniem do nielicznych prac z tego zakresu, a łącznie z materiałem i l u s t r a c y j n y m może posłużyć za materiał uzupeł­ niający do dalszych studiów n a d genezą t y c h obiektów. B o h d a n o w i c z , op. cit, ża w gospodarstwach..., s. 232. 1 8 3 — Etnografia Polska, XVII/1 s. 313; t e n ż e , Różne formy przechowywania zbo­ �