https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5a7a39a09ff9b8eebd8c927c426e757.pdf d513971acce1794d0173baf266994e09 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:789 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:725 Title A name given to the resource Osady uchodźców greckich w Bieszczadach / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.83-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . X V Í Í z. i MARIA BIERNACKA O S A D Y UCHODŹCÓW G R E C K I C H W BIESZCZADACH W zróżnicowanej s t r u k t u r z e ludnościowej współcześnie kształtujących się w s i bieszczadzkich na uwagę zasługują osady zamieszkane przez l u d ­ ność pochodzenia greckiego. Ludność t a należy do g r u p y greckich uchodź­ ców politycznych, którzy prześladowani za współudział w postępowym r u c h u powstańczym zmuszeni b y l i po r o k u 1949 opuścić swoją ojczyznę i szukać schronienia w i n n y c h państwach, przede w s z y s t k i m zaś w k r a ­ j a c h socjalistycznych . Przybywająca do Polski ludność grecka skierowa­ na została głównie do miast i w s i Dolnego Śląska . Ośrodkiem c e n t r a l ­ n y m dla t y c h uchodźców stał się Wrocław, gdzie do tej p o r y ma swą sie­ dzibę Związek Uchodźców P o l i t y c z n y c h z G r e c j i w Polsce oraz redakcja jego pisma p t . „Dimokratis", wydawanego w języku g r e c k i m i mace­ dońskim. 1 2 W 1951г., po w y m i a n i e granicznej pomiędzy Polską i Związkiem Ra­ dzieckim (na o d c i n k u województw lubelskiego i rzeszowskiego), w w y n i ­ k u której został u t w o r z o n y w w o j . rzeszowskim n o w y p o w i a t u s t r z y c k i , do n i e zamieszkanych w s i tego p o w i a t u s k i e r o w a n i zostali również uchodźcy greccy przebywający na D o l n y m Śląsku. Pierwsze g r u p y tej ludności po 50 i 100 osób napłynęły w Bieszczady już w listopadzie i g r u d ­ n i u 1951г., osiedlając się w Krościenku oraz wsiach sąsiednich, położo­ n y c h na szlaku d r o g o w y m prowadzącym z U s t r z y k D o l n y c h do P r z e m y ­ śla (przez B i r c z ę ) . J a k w y n i k a z relacji Greków, obecnych mieszkań3 1 Greccy mieszkańcy K r o ś c i e n k a z p o w i a t u u s t r z y c k i e g o i n f o r m o w a l i , że ogólna l i c z b a u c h o d ź c ó w p o l i t y c z n y c h z G r e c j i p o 1949 r. wynosiła o d 75 d o 100 t y s . , z cze­ go d o P o l s k i przyjechało o k . 10 t y s . W e d ł u g i n f o r m a c j i zaczerpniętych z W a r s z a w ­ s k i e g o K l u b u Z w i ą z k ó w U c h o d ź c ó w P o l i t y c z n y c h z G r e c j i w P o l s c e z 1972 r . ogólna l i c z b a u c h o d ź c ó w z G r e c j i w a h a ł a się o d 60 d o 65 t y s . , a l i c z b a G r e k ó w przybyłych d o P o l s k i n i e przekraczała 8 t y s . Uchodźcy w y w o d z i l i się z t e r e n u całej G r e c j i , a l e najwięcej pochodziło z M a c e d o n i i , T r a c j i i T e s a l i i . a P i e r w s z e p a r t i e uchodźców greckich w Polsce s k i e r o w a n e zostały na obszar z i e m zachodnich, gdzie z a t r u d n i a n o i c h głównie j a k o robotników w f a b r y k a c h . M n i e j ­ sza część uchodźców J przeszła Badania w bieszczadzkich do pracy w państwowych gospodarstwach o s a d a c h zamieszkałych p r z e z G r e k ó w rolnych. przeprowadza- �84 MARIA BIERNACKA ców w s i bieszczadzkich, ogólna liczba osadników greckich w Krościenku oraz wsiach najbliższych wynosiła w 1952 r. ok. 2000 osób, a w 1953 r. sięgała liczby 3000. Liczby te ulegały stałym w a h a n i o m , ponieważ Grecy szukając na terenie Polski odpowiednich dla siebie regionów k l i m a t y c z ­ n y c h i najwłaściwszych warunków pracy, dość często z m i e n i a l i miejsca swego p o b y t u . Ponadto po r o k u 1956 część ludności greckiej opuściła t e ­ r e n Polski, przenosząc się na stałe do Bułgarii, R u m u n i i , A l b a n i i , Jugo­ sławii, Węgier oraz Czechosłowacji. Owe wędrówki Greków d y k t o w a n e były zarówno chęcią przybliżenia się do granic swej ojczyzny, j a k rów­ nież potrzebą łączenia się ze s w y m i rodzinami, rozproszonymi po różnych krajach Europy. Wydaje się również, że o ile początkowo górskie regiony Bieszczadów mogły przyciągać Greków do osadnictwa, to z czasem odstra­ szały i c h trudności, j a k i e się t a m do tej p o r y piętrzą przed większością osadników. S t r u k t u r a społeczno-zawodowa osadników greckich w Bieszczadach była dość j e d n o l i t a . Według i c h r e l a c j i główny t r z o n tej ludności stano­ w i l i chłopi, którzy uprzednio uczestniczyli masowo w r u c h u partyzanc­ k i m . Sądzić można, że do tego właśnie wyłącznie rolniczego osadnictwa w Bieszczadach zgłosiła się przede w s z y s t k i m ludność grecka pochodząca ze w s i . Reprezentantami i n n y c h g r u p zawodowych b y l i ponadto różnego rodzaju rzemieślnicy oraz d r o b n i handlarze. Uchodźcy t o r o d z i n y z dzieć­ m i , młode małżeństwa zawierane często już w Polsce (na ziemiach za­ chodnich) oraz ludzie samotni. Przeważali wśród n i c h mężczyźni, w t y m znaczny odsetek nieżonatych l u b o d e r w a n y c h od własnych r o d z i n pozo­ stawionych w Grecji. Zdecydowana większość uchodźców wywodziła się z północnych p r o w i n c j i greckich — Macedonii i Tesalii. Ośrodkiem c e n t r a l n y m osadnictwa greckiego w Bieszczadach stała się wieś Krościenko i sąsiadująca z nią wieś Liskowate. Nieznaczna część ludności greckiej była przejściowo rozrzucona w i n n y c h jeszcze p o b l i ­ skich wsiach, j a k Jureczkowa oraz W o j t k o w a . W r o k u 1959 ok. 50 r o d z i n greckich z Krościenka i okolicy opuściło t e n teren i przeniosło się do w s i Trzcianiec, położonej w odległości ok. 28 k m od miasta powiatowego U s t r z y k i Dolne (w k i e r u n k u Przemyśla). O b i e k t e m badań i obserwacji n a d środowiskiem uchodźców greckich n o n a p r z e s t r z e n i l a t 1964-1970 w m i e j s c o w o ś c i a c h : K r o ś c i e n k o , L i s k o w a t e i Trzcia­ n i e c . P o n a d t o k o r z y s t a n o z m a t e r i a ł ó w i o c e n ekspertów p o w i a t o w y c h w U s t r z y k a c h D o l n y c h . B a d a n i a te p r z e p r o w a d z o n o na marginesie prac badawczych prowadzonych o d 1963 r . (na o b s z a r z e p o w . u s t r z y c k i e g o , l e s k i e g o i częściowo s a n o c k i e g o ) , cych w p r o b l e m a t y k i współczesnego Bieszczadach. Prowadzono je w kształtowania ramach prac się nowej Zakładu w W a r s z a w i e , p r z y u d z i a l e studentów e t n o g r a f i i U W . społeczności dotyczą­ wiejskiej Etnografii I H K M PAN �OSADY GRECKICH UCHODŹCÓW W 85 BIESZCZADACH w Bieszczadach stały się wsie Krościenko i Trzcianiec , w których do ostatnich czasów g r u p u j e się najwięcej tej ludności. Podejmując próbę przeprowadzenia analizy i oceny stosunków panujących w w y m i e n i o n y c h wsiach, zwrócono uwagę zarówno na stopień przystosowania się Greków do nowego środowiska fizjograficznego oraz n o w y c h warunków gospodar­ czo-społecznych i k u l t u r o w y c h , j a k również na zakres i c h współuczest­ n i c t w a w kształtowaniu się aktualnego życia w t y c h ośrodkach. P r o b l e m ten jest o t y l e interesujący, że Bieszczady, podobnie j a k ziemie zachod­ niej i północnej Polski, są od czasu I I w o j n y światowej żywym przykła­ dem t w o r z e n i a się n o w y c h społeczności l o k a l n y c h i regionalnych. 4 5 Napływająca w 1951 r. i w latach następnych do bieszczadzkich w s i Krościenka, Liskowatego i częściowo i n n y c h miejscowości ludność grecka zajmowała opuszczone zagrody i z miejsca przystąpiła do zorganizowania Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej „ N o w e Życie". Początkowo główny trzon ludności w t y c h wsiach s t a n o w i l i Grecy, z czasem jednakże osiedla­ l i się t a m na stałe l u b t y l k o na okres w y k o n y w a n i a prac sezonowych, także Polacy. Możliwe t o było z tego względu, że znaczna część uchodź­ ców greckich opuszczała Bieszczady, szukając zajęć i własnej stabilizacji w miastach ziem zachodnich l u b w t a k i c h ośrodkach przemysłowych, j a k N o w a H u t a . Poza t y m , j a k już wspomniano, pewna część uchodźców grec­ k i c h wyjechała na stałe do południowych krajów s o c j a l i s t y c z n y c h , a znaczna część przeniosła się z Krościenka i najbliższej okolicy do Trzciańca i Grąziowej. 6 Następstwem owej ruchliwości społecznej Greków, spowodowanej n i e ­ wątpliwie trudnościami a d a p t a c y j n y m i do n o w y c h polskich środowisk, były z m i a n y w składzie narodowościowym ludności bieszczadzkich osie­ d l i greckich. J a k w y n i k a ze spisu ludności przeprowadzonego w 1960 r. w Krościenku na ogólną liczbę 181 r o d z i n przypadało 128 r o d z i n greckich i 53 polskich. Ogólna liczba ludności wynosiła wówczas 755 mieszkań­ ców (715 stałych i 40 czasowo przebywających) w t y m 494 Greków i 261 4 Krościenko odległe o d U s t r z y k D o l n y c h o k . 10 k m j e s t położone w okolicy górzystej i z a l e s i o n e j . P r z e z w i e ś p r z e p ł y w a r z e k a S t r w i ą ż , która łączy się z D n i e ­ strem i M o r z e m C z a r n y m . Według r e l a c j i starej m i e s z k a n k i w s i miejscowego dzenia (urodzonej w pocho­ 1892 r.) p r z e d ostatnią w o j n ą w i e ś liczyła o k . 300 r o d z i n . N a j ­ liczniejszą grupę ludności s t a n o w i l i w n i e j Ukraińcy, następnie Ż y d z i , a najmniejszą Polacy. 5 T r z c i a n i e c , w e d ł u g r e l a c j i d a w n e j m i e s z k a n k i t e j osady, j e s t wsią, która w o d ­ różnieniu o d t e r e n ó w w y m i e n n y c h z 1951 r . z n a j d o w a ł a się p r z e z jenny w g r a n i c a c h p a ń s t w a p o l s k i e g o , z przynależnością cały o k r e s do p o w i a t u powo­ przemyskiego. P r z e d ostatnią w o j n ą była t o w i e ś t y p o w o r o l n i c z a , duża, licząca o k . 380 g o s p o d a r s t w chłopskich i gospodarstwo dworskie. Ponadto żydowskich, których w ł a ś c i c i e l e b y l i 0 Według relacji informatorów był t a m t a r t a k także p o s i a d a c z a m i ze w s i K r o ś c i e n k o Bułgarii o k . 50 r o d z i n , a d o Jugosławii o k . 10 r o d z i n . oraz kilka karczem gospodarstw rolnych. i Liskowate wyjechało do �86 MARIA BIERNACKA Polaków. Podobnie kształtowały się owe proporcje w Trzciańcu, w któ­ r y m grupa uchodźców greckich przejęła w swe użytkowanie istniejące t a m od l a t powojennych Państwowe Gospodarstwo Rolne (Trzcianiec do 1951 r. wchodził w skład p o w i a t u przemyskiego i nie należał do strefy w y m i a n y granicznej pomiędzy Polską a ZSRR). W 1960 r. w Trzciańcu i Grąziowej było 40 rodzin greckich i 15 polskich. O ile jednak w K r o ­ ścienku osadnikami p o l s k i m i b y l i przeważnie chłopi z a t r u d n i e n i w l a ­ sach, na drogach czy na kolei, to w Trzciańcu i Grąziowej b y l i n i m i i n ­ d y w i d u a l n i r o l n i c y p r z y b y l i t a m po 1947 r. z ubogich powiatów pod­ karpackich. Osadnicy greccy w Trzciańcu i Grąziowej przejęte przez siebie Pań­ stwowe Gospodarstwo Rolne postanowili użytkować według zasad obo­ wiązujących w spółdzielczości p r o d u k c y j n e j . Ogólny obszar ziemi u p r a ­ wianej przez spółdzielców w y n o s i ok. 300 ha ziemi ornej, ponadto p a ­ stwiska, lasy i nieużytki. Gospodarstwo to nastawione jest głównie n a hodowlę owiec i krów oraz uprawę zbóż, rzepaku i k o n i c z y n y . Wszyscy członkowie spółdzielni mają p r a w o do 0,5 hektarowej działki przyzagrodowej, składającej się na ogół z 25 arów ziemi ornej i 25 arów pastwisk. Członkowie spółdzielni mogą ponadto hodować i n d y w i d u a l n i e 1-2 k r o w y , kilkanaście owiec oraz t y l e t r z o d y chlewnej i ptactwa domo­ wego, ile zechcą. P r z y wypasach l e t n i c h swego d o b y t k u mogą korzystać za opłatą ze wspólnych pastwisk. Do w y p a s u bydła i owiec wynajmują zazwyczaj pasterza, którego wynagradzają miesięcznie pensją w wyso­ kości ok. 2000 zł. 7 Gospodarstwa i n d y w i d u a l n e osadników (których jest w e w s i zaledwie pięciu) wahają się w granicach od 5 do 11 h a . Podstawą i c h u t r z y m a n i a 8 7 K o n f l i k t y ideologiczne wśród greckich uchodźców politycznych spowodowały, że g r u p a t z w . „ s t a l i n o w c ó w " p r z y b y ł a d o Trzciańca przejęte p r z e z s i e b i e P a ń s t w o w e Gospodarstwo go w w R o l n e nazwała oparciu spółdzielni o zasady Spółdzielczym spółdzielcze produkcyjnej). Było Gospodarstwem ( n p . podziału to właściwie dochodu Rolnym i użytkowała dokonywano postępowanie bez tak, j a k precedensu, w ł a d z e m i e j s c o w e sytuację tę d o o s t a t n i c h l a t h o n o r o w a ł y . O s t a t n i o C e n t r a l n y zek Rolniczych Spółdzielni P r o d u k c y j n y c h tego gospodarstwa za Rolniczą ctwa Wydziału Rolnego P r e z y d i u m gospodarują dobrze, produkcja s p r a w ę tę r e g u l u j e Spółdzielnię w kierunku Według uznania oceny kierowni­ P R N w Ustrzykach Dolnych, Grecy w Trzciańcu r o l n a stale Produkcyjną. ale Zwią­ się u n i c h p o d n o s i . T a k n p . przeciętna wydajność zbóż w 1968 r . w y n o s i ł a 30 q z 1 h a , p o d c z a s g d y w g o s p o d a r s t w a c h pań­ s t w o w y c h t e g o p o w i a t u kształtowała się o k . 16 q . 8 T a k n p . sołtys t e j w s i (1968 r.) j e s t o s a d n i k i e m i n d y w i d u a l n y m , p r z y b y ł y m d o Trzciańca w Í949 r. z p o w . strzyżowskiego. O t r z y m a ł 5 h a g o s p o d a r s t w o życzek p a ń s t w o w y c h długoterminowych rolne, z po­ n i e korzystał, gdyż lękał się obciążeń. D o ­ robił się j e d n a k n a t y l e , że myśli o b u d o w i e n o w e g o d o m u , a p o z a t y m kształci s w o ­ ją córkę w s z k o l e rachunkowości r o l n e j w B r z o s t k u p o d Jasłem. M i e s i ę c z n y koszt u t r z y m a n i a córki n a s t a n c j i w y n o s i o k . 500 zł. P r z e c i ę t n a s y t u a c j a i n n y c h g o s p o d a ­ r z y i n d y w i d u a l n y c h j e s t n a ogół p o d o b n a d o s y t u a c j i sołtysa. �OSADY G R E C K I C H UCHODŹCÓW W 87 BIESZCZADACH jest hodowla i r o l n i c t w o oraz dodatkowe (choć sporadyczne) zarobki w l e ­ sie. Gospodarstwa te hodują znacznie m n i e j owiec niż r o d z i n y greckie. Owce wypasają i n d y w i d u a l n i e , natomiast bydło oddają do wspólnego wypasu. Współczesne Krościenko posiadające komunikację drogową (PKS-em U s t r z y k i Dolne — Przemyśl) i kolejową ( U s t r z y k i Dolne — t r a n z y t przez ZSRR — Przemyśl) położone w odległości ok. 10 k m od U s t r z y k D o l n y c h , z e l e k t r y f i k o w a n e od l a t 1952/1953 — stanowi centralny ośrodek życia go­ spodarczego i społeczno-kulturalnego dla najbliższej okolicy. Oprócz spół­ dzielni produkcyjnej, która zrzesza ok. 8 0 % mieszkańców (przeważnie Greków) i jest główną instytucją gospodarczo-społeczną tej w s i , znajduje się t a m ponadto: P r e z y d i u m G R N , d w i e 8-klasowe szkoły podstawowe, stacja kolei i P K S - u , poczta, kino, b i b l i o t e k a gromadzka, d o m k u l t u r y , ośrodek zdrowia, k i l k a sklepów G m i n n e j Spółdzielni „Samopomoc Chłop­ ska", stołówka d l a pracowników spółdzielni produkcyjnej (i zarazem go­ spoda) oraz inne p u n k t y usługowe. Ponadto działają t a m także organiza­ cje polityczne i społeczne, j a k : PZPR, ZSL, Koło Gospodyń, Związek Mło­ dzieży Wiejskiej, Związek Harcerstwa Polskiego oraz Związek Uchodź­ ców P o l i t y c z n y c h z Grecji w Polsce. Głównym i n s p i r a t o r e m aktywności gospodarczej i społeczno-kulturalnej w s i jest ludność grecka, o czym świadczy m . i n . to, że najważniejsze funkcje w miejscowych władzach, i n s t y t u c j a c h i organizacjach spełniają Grecy (łącznie z funkcją przewodniczącego i jego zastępcy w P r e z y d i u m G R N ) . Osadnicy ci będąc od 1951 r. nie t y l k o p i e r w s z y m i (po leśniczym), ale p r a w i e j e d y n y m i mieszkańcami w s i do l a t 1956-1957 i później, wzięli na siebie cały ciężar odpowiedzialności za całokształt spraw ogólnych. Największy wysiłek zespołu greckiego skierowany został na rozwój spół­ dzielni p r o d u k c y j n e j , która stanowiła i nadal jeszcze stanowi podstawowe źródło u t r z y m a n i a dla ludności. W r. 1964 ogólny obszar w s i wynosił ok. 3000 ha, z czego na spółdzielnię produkcyjną przypadało 2298 ha, w t y m z i e m i ornej 474 ha (głównie k l . I I I i I V ) , lasów 331 ha, łąk 330 ha, pastwisk 1076 ha. Pozostały areał stanowiły działki przyzagrodowe w w y ­ sokości ok. 0,5 ha na jednego członka oraz różnego rodzaju nieużytki. Po­ nieważ w niektórych rodzinach greckich należy do spółdzielni więcej niż jedna osoba, p r a k t y c z n i e więc działki przyzagrodowe przypadające na jedną taką rodzinę były większe. N a działkach przyzagrodowych można było hodować nawet 2 k r o w y i jedną jałówkę oraz kilkanaście owiec, 9 9 w Sytuacja, że p r z e w o d n i c z ą c y m i zastępcą przewodniczącego Prezydium K r o ś c i e n k u są G r e c y , j e s t bez p r e c e d e n s u , p o n i e w a ż z p r a w n e g o p u n k t u n i a n i e są o n i o b y w a t e l a m i p o l s k i m i . I w t y m w y p a d k u niem PGR w Trzciańcu według s c o w e tolerują t e n s t a n r z e c z y . zasad spółdzielczości GRN widze­ (podobnie, j a k z użytkowa­ produkcyjnej) władze miej­ �88 MARIA BIERNACKA które za d r o b n y m i opłatami p o b i e r a n y m i od i c h właścicieli (70 zł od k r o ­ w y i 15 zł od owcy) w y p a s a l i pasterze wiejscy na pastwiskach ogólnych dzierżawionych od spółdzielni produkcyjnej przez właścicieli owiec. Ogra­ niczeń w zakresie h o d o w l i t r z o d y chlewnej i domowego ptactwa nie było. Gospodarka spółdzielni produkcyjnej nastawiona była od samego po­ czątku głównie na hodowlę i t y l k o częściowo na u p r a w y zbożowe. T e n k i e r u n e k gospodarki spowodowany był z jednej s t r o n y n a t u r a l n y m i w a ­ r u n k a m i tego t e r e n u (wielka ilość łąk, pastwisk i lasów), z drugiej zaś strony g r e c k i m i t r a d y c j a m i gospodarowania, które również związane było z hodowlą i pasterstwem. N i e m n i e j jednak gospodarka spółdzielni skie­ r o w y w a n a była okresowo również na takie gałęzie p r o d u k c j i , j a k ogrod­ nictwo, u p r a w y roślin przemysłowych, uprawę czterech podstawowych zbóż. Przedsięwzięcia te n a ogół nie zdawały egzaminu, co wynikało prze­ de w s z y s t k i m z warunków k l i m a t y c z n y c h . Niezawodną natomiast per­ spektywę gospodarowania stwarza t a m zawsze, do l a t ostatnich włącznie, hodowla . Placówką dochodową spółdzielni był poza t y m t a r t a k . O sta­ łym podnoszeniu dochodowości spółdzielni produkcyjnej świadczy fakt, że dniówka obrachunkowa w 1964 r. wynosiła 45 zł n a osobę, w 1967 r. — 65 zł, a w 1970 r. — 76 zł. 10 Owo stałe podnoszenie dochodowości płynącej z pracy w spółdziel­ niach p r o d u k c y j n y c h , na działkach przyzagrodowych oraz z i n n y c h poza­ rolniczych zajęć sprawiło, że w ciągu ubiegłych 20 l a t nastąpiły n a w i e l u odcinkach życia Greków bardzo g r u n t o w n e przemiany. Równolegle z t y m dokonywał się t a m również proces zbliżenia się Greków i Polaków, spo­ wodowany przede w s z y s t k i m napływem osadników polskich. Stosunkowo jednorodne pod względem swego początkowego składu narodowościowego wsie greckie w Bieszczadach stawały się z czasem w s i a m i mieszanymi, ostatnio nawet z wyraźną przewagą r o d z i n polskich. T a k n p . według spi­ su ludności z 1970 r. w Krościenku zamieszkiwało 173 rodziny, w t y m 100 rodzin polskich i 73 greckie. Liczba stałych mieszkańców polskich w y n o ­ siła 408, a Greków 240 osób. W t y m samym czasie w Trzciańcu na ogólną liczbę 38 r o d z i n było 20 r o d z i n greckich i 18 polskich. Ogólna liczba sta­ łych mieszkańców osady wynosiła 162 osoby. Tendencja zmniejszania się liczby uchodźców greckich w Bieszcza­ dach zaznacza,się zarówno w ilości, j a k i w wielkości rodzin. W Krościen­ k u n p . na przestrzeni l a t 1960-1970 liczba r o d z i n greckich zmniejszyła się o 55 (mieszkańców o 254), a przeciętna liczebność r o d z i n spadła z 35 do 2-4 osób w rodzinie. Zwiększyła się ponadto liczba osób samotnych. 1 0 Już w 1964 r . s t a n h o d o w l i w spółdzielni p r o d u k c y j n e j p r z e d s t a w i a ł się nastę­ p u j ą c o : bydło 440 szt., cielęta 60 s z t , k o n i e 51 szt., o w c e o k . 2000 szt., p o n a d t o c h l e w n a i pszczoły. trzoda �OSADY GRECKICH UCHODŹCÓW W BIESZCZADACH 89 Uległa również zmianie s t r u k t u r a zawodowa ludności. Początkowo Grecy z a j m o w a l i się p r a w i e wyłącznie r o l n i c t w e m , a Polacy p r a c a m i pozarolniczymi. Ostatnio (1970 r.) na 73 r o d z i n y greckie z prac wyłącznie rolniczych utrzymywało się 21 rodzin (polskich 15), z r o l n i c t w a i zajęć d o d a t k o w y c h 20 (polskich 36), z prac wyłącznie pozarolniczych 12 (pol­ skich 45) i z rent 20 r o d z i n (renty w ogóle pobierało 26 Greków i 4 Po­ laków). Z odnotowanych zmian, dotyczących osad greckich, na szczególną uwagę zasługują zagadnienia związane z poziomem wykształcenia jej m i e ­ szkańców. Zestawienia sporządzane na podstawie spisu z 1970 r. w s k a z u ­ ją, że w Krościenku wśród rodziców pochodzenia greckiego znajduje się obecnie 49 osób z pełną szkołą podstawową (Polaków 102), 62 osoby z nieukończoną szkołą podstawową (głównie po klasach 3 i 4, Polaków 38 osób, głównie po klasach 3, 4, 5), zasadniczą szkołą zawodową 2 osoby (Polaków 12), z średnią nieukończoną 6 osób (Polaków 3). Wyższe n i e ukończone wykształcenie posiada 1 G r e k (Polak 1). Jak z tego w y n i k a , zdecydowana część tej k a t e g o r i i Greków przybyłych do P o l s k i miało za­ ledwie szkołę podstawową, w większości przypadków nieukończoną. Wśród najstarszych znajduje się jeszcze 8 analfabetów. Znacznie lepiej natomiast przedstawia się sprawa wykształcenia dzie­ ci i młodzieży greckiej w Krościenku. Szkołą podstawową objęta jest wszystka młodzież pozostająca w w i e k u szkolnym. N i e ukończyła szkoły podstawowej 1 osoba, po szkole podstawowej pozostawały w d o m u r o d z i ­ ców (nie ucząc się dalej) 3 osoby. Po nieukończonej szkole średniej była we w s i 1 osoba i po szkole zawodowej 4 osoby. Ponadto aktualnie prze­ bywały w szkołach znajdujących się poza Krościenkiem 24 osoby, w t y m w szkołach zasadniczych 12, średnich 8 i wyższych 4 osoby. W t y m cza­ sie po szkole podstawowej niepełnej było wśród Polaków 6 osób, po szko­ le podstawowej pełnej 3, po zasadniczej 3, po średniej pełnej 2, po śred­ niej nieukończonej 1 oraz po wyższej pomaturalnej 1 osoba. W szkołach poza wsią przebywało 12 osób, w t y m w zasadniczej 7, w średniej 3 i po­ m a t u r a l n y c h 2 osoby. Podobnie w zakresie wykształcenia kształtuje się sytuacja w Trzciańcu, w którym również liczba ludności greckiej maleje na rzecz ludności polskiej. Jak już wspomniano owo zmniejszanie się liczby ludności greckiej spowodowane było j e j wielką ruchliwością spo­ łeczną (wyjazdy na ziemie zachodnie, do i n n y c h krajów, do miast), a p o ­ nadto stałym i k o n s e k w e n t n y m odpływem młodzieży greckiej do szkół zasadniczych, techników oraz szkół ogólnokształcącących i wyższych. U z y ­ skanie wykształcenia czy w ogóle p r z y g o t o w a n i a zawodowego pozarolniczego sprawia, że młodzież t a z reguły nie w r a c a do s w y c h d a w n y c h baz r o d z i n n y c h . Obserwuje się wręcz, że przejście do miast dorosłych dzieci powoduje często przenoszenie się również i c h rodziców do m i e j - �90 MARIA BIERNACKA skich osiedli. Należy p r z y t y m mocno podkreślić, że kształcenie dzieci stało się w większości r o d z i n greckich j e d y n y m z podstawowych zadań i obowiązków rodziców. Wiąże się t o zresztą z ogólną postawą współczes­ nego „bieszczadzkiego" Greka, który swój przedłużający się p o b y t w ob­ cym, choć p r z y j a z n y m m u k r a j u , w y k o r z y s t u j e w sposób najbardziej r a ­ cjonalny z p u n k t u widzenia jego rodzinnego interesu. Rodziny greckie wykazując dużą pracowitość, zapobiegliwość, oszczędność, podniosły znacz­ nie swój standard życiowy. Oszczędności swoich nie przeznaczają na i n ­ westycje trwałe, mogące i c h związać na stałe z t y m terenem, lecz na za­ k u p rzeczy ułatwiających i m wyższy stopień życia, równocześnie nadają­ cych się do ewentualnego przewiezienia na nowe miejsce p o b y t u . N a skutek takiej postawy w ciągu ostatnich l a t obserwuje się: bardzo r a ­ dykalne zmodernizowanie gospodarstwa domowego (które n a początku p o b y t u w Bieszczadach cechował często znaczny p r y m i t y w i z m ) , podnie­ sienie poziomu wykształcenia ogólnego i profesjonalnego młodzieży, w i e l ­ ką elastyczność w p o d e j m o w a n i u różnych decyzji dotyczących życia oso­ bistego i ogólnego społeczności oraz nagromadzenie poważnych oszczęd­ ności f i n a n s o w y c h . Środków t y c h nie inwestuje się natomiast w nowe b u d o w n i c t w o , czy nawet r e m o n t s w y c h starych domów. Postawa t a zre­ sztą jest bardzo podobna do postaw ludności przybyłej na te t e r e n y rów­ nież w drodze w y m i a n y granicznej z ZSRR (w 1951 r.) z b. p o w i a t u hrubieszowskiego i sokalskiego. ludność ta przez wiele l a t żyła życiem tymczasowym, nie podejmowała również prac i n w e s t y c y j n y c h , p r o w a ­ dziła gospodarkę rolną t y p u eksploatacyjnego i starała się nade wszystko wykształcić swoje dzieci tak, b y mogły przejść do i n n y c h pozarolniczych zawodów. N i c więc dziwnego, że każdego przeciętnego turystę, o d b y w a ­ jącego po 1951 r. swą podróż po Bieszczadach trasą prowadzącą z U s t r z y k D o l n y c h w k i e r u n k u Przemyśla, Leska czy też na południe do L u t o w i s k , uderzało zjawisko zewnętrznego zaniedbania oraz wyraźnej tymczaso­ wości w osiedlach w i e j s k i c h . Dotyczyło to właśnie zarówno ludności „lu­ belskiej", j a k i szczególnie greckiej. Ostatnio „lubliniacy" bardzo wyraź­ nie z r e w i d o w a l i swoje dawne stanowisko i przystąpili do i n w e s t y c j i p r o ­ d u k c y j n y c h zarówno w r o l n i c t w i e , j a k i b u d o w n i c t w i e . P e w n a popra­ w a następuje również wśród Greków, którzy zaczynają przystępować do najniezbędniejszych remontów s w y c h zagród . 11 12 B r a k u większej stabilizacji wśród r o d z i n greckich w Bieszczadach n a » G r e c y najczęściej zakupują: p r a l k i , l o d ó w k i , m o t o c y k l e , r o w e r y , t a p c z a n y , r a ­ dia, telewizory i t p . 1J W a r t o zauważyć, że p o c z ą t k o w e r e m o n t y s t a r y c h d o m ó w i zagród n a t e r e n a c h w y m i e n i o n y c h o d b y w a ł y się n a k o s z t państwa. A b y z a p o b i e c gród w dalszej dewastacji za­ 1966 r . państwo udzieliło p o w a ż n y c h b e z z w r o t n y c h k r e d y t ó w i dzięki t e m u w y g l ą d z e w n ę t r z n y zagród z m i e n i ł się w y r a ź n i e n a korzyść. �OSADY GRECKICH UCHODŹCÓW W 91 BIESZCZADACH leży również doszukiwać się w trudnościach adaptacyjnych. Górzystość t e r e n u była dla w i e l u uchodźców rzeczą atrakcyjną i zachęcającą. Jed­ nakże znaczne n a w i l g o t n i e n i e i duża lesistość t e r e n u okazały się dla p o ­ kolenia urodzonego w G r e c j i niekorzystne ze względu n a częste zaziębie­ nia, skłonności do gruźlicy, r e u m a t y z m u oraz i n n y c h chorób. N i e odczu­ w a natomiast t y c h dolegliwości pokolenie młode, urodzone już w Polsce, które według r e l a c j i rodziców jest doskonale zaadaptowane do t y c h w a ­ runków k l i m a t y c z n y c h . Charakteryzując sytuację Greków n a terenie określonego regionu gór­ skiego Bieszczadów szukamy równocześnie odpowiedzi na pytanie, j a k i jest stopień przystosowania się g r u p y uchodźców greckich do nowego środowiska narodowego i społeczno-kulturalnego, z którym współżyją od lat dwudziestu. P r o b l e m t e n r o z p a t r y w a n o w aspekcie Grecy a Polacy, ponieważ na terenach zajmowanych przez Greków b r a k jest przedstawicieli ludności ukraińskiej, zamieszkującej t a m przed ostatnią wojną. J a k w y n i k a z r e ­ lacji informatorów, zarówno pochodzenia polskiego, j a k i greckiego, l u d ­ ność grecka po p r z y b y c i u do Polski była wewnętrznie skłócona, ale łą­ czyła ją solidarność narodowa i uchodźcza, która nie pozwalała wobec osób postronnych, a zwłaszcza obcokrajowców, obnażać wewnętrznych tarć i nieporozumień . W t y m p i e r w s z y m okresie obie g r u p y ludności „chroniła" przed wza­ j e m n y m i wpływami i u j a w n i e n i a m i s w y c h słabości b a r i e r a językowa. Do przełamania j e j w poważnym stopniu przyczyniła się szkoła. W szkole podstawowej w Krościenku dzieci greckie i polskie j e d y n i e w I i I I k l a ­ sie uczą się oddzielnie w s w y m ojczystym języku, a w klasie I I I już są łączone (mając dodatkowo po 2 godziny t y g o d n i o w o na język grecki). Dzieci zarówno polskie, j a k i greckie, które najłatwiej uczą się języka s w y c h kolegów, są d o b r y m i łącznikami pomiędzy rodzicami p o l s k i m i i g r e c k i m i . B a r i e r y językowe dość szybko p o k o n y w a l i mężczyźni greccy, pełniący w e w s i różne funkcje urzędowe czy też społeczne. N a j t r u d n i e j uczyły się języka starsze k o b i e t y zajmujące się t y l k o domem i pracą na własnej działce przyzagrodowej. Łatwiej było również Polakom nawią­ zywać k o n t a k t y z Macedończykami, których język zawierał pewne ele­ m e n t y słowiańskie. 13 1 3 J a k w y n i k a z r e l a c j i P o l a k ó w stykających się z t y m r e j o n e m B i e s z c z a d bez­ pośrednio p o i c h z a s i e d l e n i u , w w e w n ę t r z n e k o n f l i k t y uchodźców g r e c k i c h n i e m o g l i interweniować n a w e t przedstawiciele władz państwowych. Grecy bowiem kierowali się W t y m czasie w ł a s n y m i , p r z e z s i e b i e p r z e n i e s i o n y m i z G r e c j i l u b t u t a j już u s t a ­ l o n y m i n o r m a m i postępowania. Z c z a s e m p r o b l e m t e n przestał istnieć, g d y ż musieli się częściowo stępowania. podporządkować ogólnym, p r z y j ę t y m w Grecy Polsce n o r m o m p o ­ �92 MARIA BIERNACKA W latach ostatnich p r o b l e m językowy przestał być ważny, gdyż w y r o ­ sło całe młode pokolenie Greków, które w szkołach średnich i wyższych opanowało n i e t y l k o znajomość języka, ale zapoznało się z polską histo^ rią i kulturą. Starsze pokolenie Greków często u t y s k u j e z tego powodu, że młodzież i c h zatraca własne tradycje narodowe i ludowe n a rzecz nie t y l k o k u l t u r y polskiej, ale nowoczesnej uniwersalnej k u l t u r y świata . • W okresach wcześniejszych procesy te były hamowane poprzez różno­ rodne f o r m y działalności kulturalno-oświatowej, m . i n . greckie zespoły pieśni i tańca, świetlice, k l u b y i t p . Z odpływem młodzieży do szkół i p r a ­ cy w miastach działalność ta ulega ograniczeniu. Istniejący w Krościenku od 1968 r. d o m k u l t u r y , wzniesiony z i n i c j a t y w y i p r z y w y d a t n e j pomocy Greków, nie pełni już w stosunku do s w y c h greckich o b y w a t e l i t y c h f u n k c j i , jakie pragnęli o n i widzieć. Siłą najbardziej cementującą ludność grecką jest Związek Uchodźców P o l i t y c z n y c h z G r e c j i w Polsce. Koło tego Związku w Krościenku p r o w a d z i przez cały czas żywą działalność. Zajmuje się organizowaniem odczytów, akademii i z a b a w z okazji świąt narodowych, p r o w a d z i poszukiwania osób zaginionych za posredx n i c t w e m radia budapeszteńskiego i P C K w Warszawie, organizuje zbiór­ k i pieniędzy na rzecz pomocy więźniom p o l i t y c z n y m w Grecji, u t r z y ­ muje k o n t a k t y z przywódcami greckiego podziemnego r u c h u k o m u n i ­ stycznego, udziela pomocy w kształceniu dzieci i t p . Fundusze na tę dzia­ łalność pochodzą również ze składek członkowskich oraz z dotacji pań­ stwa polskiego. .r 5 1 4 Koła Związku Uchodźców P o l i t y c z n y c h z G r e c j i w Bieszczadach są obecnie jedyną organizacją zrzeszającą samych Greków. W działalności wszystkich i n n y c h organizacji i i n s t y t u c j i gospodarczych, społecznych i p o l i t y c z n y c h uczestniczą zarówno Grecy, j a k i Polacy (początkowo czy­ niono próby zakładania oddzielnych wyłącznie greckich organizacji). Według r e l a c j i mieszkańców w s i (Greków i Polaków), najbardziej prężną organizacją w e w s i jest PZPR, licząca w latach ostatnich ok. 150180 członków. Działają także t a k ie organizacje, j a k Z S L , Koło Gospodyń Wiejskich, Z M W oraz Związek Harcerstwa Polskiego. Współżycie g r u p narodowościowych — greckiej i polskiej — układa się coraz bardziej h a r m o n i j n i e na- zasadzie wzajemnego poszanowania odrębności n a r o d o w y c h oraz zrozumienia f a k t u , że postępowanie t a k ie jest n i e t y l k o możliwe, ale i konieczne. O w o zbliżenie manifestuje się najbardziej w z a w i e r a n i u małżeństw mieszanych grecko-polskich. Ilość t y c h małżeństw wynosiła do 1968 r. w Krościenku ok. 30, a w Trzciańcu ok. 10. Małżeństwa te p r a w i e z reguły zawierane były pomiędzy G r e k a Z p o w o d u bójek, j a k i e zdarzały się n a z a b a w a c h w K r o ś c i e n k u , . w ł a d z e w y d a ł y z a k a z urządzania z a b a w n a 4 l a t a ( i n f . z 1970г . ) . 1 4 �OSADY G R E C K I C H UCHODŹCÓW W 93 BIESZCZADACH m i i P o l k a m i . Najczęściej związki zawierano na podstawie p r y w a t n y c h umów między małżonkami. T y l k o niektóre z n i c h rejestrowano w urzę­ dach stanu cywilnego. Ślubów kościelnych nie było. Ludność miejscowa uważa, że Grecy dlatego nie biorą ślubów kościelnych, że w większości swej są b e z w y z n a n i o w i jako komuniści. Z drugiej zaś strony w i e l u G r e ­ ków wiążących się n i e o f i c j a l n y m i małżeństwami posiada r o d z i n y w G r e ­ cji. J a k i e k o l w i e k są przyczyny tego stanu rzeczy, f a k t e m jest, że są to już teraz r o d z i n y z dziećmi polsko-greckiego pochodzenia. Dzieci te są na ogół dwujęzyczne, podobnie j a k dwujęzycznymi stali się i c h rodzice . 15 Stosunki polsko-greckie nie są jednakże b y n a j m n i e j bezkonfliktowe. Zdaniem niektórych informatorów l i n i a podziałów społecznych przebiega w Krościenku nie t y l k o według narodowości, ale również w zależności od sytuacji materialnej, pozycji społecznej, członkowstwa w spółdzielni produkcyjnej, odrębności w y z n a n i o w y c h i t p . Polacy na ogół nie aprobu­ ją bezwyznaniowości Greków i w t y m fakcie widzą przyczynę b r a k u w e w s i kościoła i przeznaczenia b u d y n k u starej c e r k w i greckokatolickiej na salę kinową. Równocześnie jednak o b i e k t y w n i e przyznają, że wkład p r a ­ cy Greków na rzecz całej w s i jest znaczny. Polacy są przeważnie praco­ w n i k a m i składnicy drzewa, służby leśnej i drogowej względnie zarobkują p r z y w y k o n y w a n i u i n n y c h robót najczęściej sezonowych. Grecy n a t o ­ miast poprzez masową przynależność do spółdzielni produkcyjnej są f a k ­ t y c z n y m i gospodarzami w s i . Istnieje wiele okazji do wzajemnych kontaktów między P o l a k a m i i G r e k a m i . Okazję taką stanowią przede w s z y s t k i m różne uroczystości, wiejskie, urządzane z r a c j i świąt narodowych, państwowych, szkolnych i rodzinnych, w czasie których odbywają się zazwyczaj również i zaba­ wy . i e T r u d n o określić stopień powiązania uczuciowego uchodźców greckich z regionem bieszczadzkim. Wydaje się, że narzucona konieczność o p u ­ szczenia swej ojczyzny i niemożliwość p o w r o t u do niej będzie zawsze rzutowała na postawę emigranta i ograniczała stopień jego zaangażowa­ nia w nowe, t a k zasadniczo różne środowisko fizjograficzne, narodowe i społeczno-kulturowe. 1 S Jako argument n a dwujęzyczność Polek podaje się, ż e niektóre z n i c h t a k d o b r z e o p a n o w a ł y j ę z y k g r e c k i , że potrafią n i m n i e t y l k o p r z e m a w i a ć n a z e b r a n i a c h g r e c k i c h , a l e także kłócić się m i ę d z y sobą. 111 Ponieważ Grecy n i e obchodzą żadnych świąt kościelnych, okazją mogą być t y l k o święta n a r o d o w e i państwowe, zarówno polskie, j a k i d o spotkań greckie. �