https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d6188fc0ed1d55a7671a4bf295fb6a8.pdf 6b59e7e333eeada9935a3e7271f93c05 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:790 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:726 Title A name given to the resource Problematyka współczesnych przemian w kulturze ludowej w ostatnich pracach czeskich i słowackich etnografów / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.95-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I I z. 1 WANDA P A P R O C K A P R O B L E M A T Y K A WSPÓŁCZESNYCH P R Z E M I A N W KULTURZE LUDOWEJ W OSTATNICH PRACACH CZESKICH I SŁOWACKICH ETNOGRAFÓW P r o b l e m a t y k a z m i a n y k u l t u r o w e j znajduje się w kręgu zainteresowań etnografów w w i e l u krajach. W państwach socjalistycznych, w których r a d y k a l n e z m i a n y polityczne, ekonomiczne i społeczne wywołały d y n a ­ miczne przeobrażenia wewnątrzkulturowe, p r o b l e m t e n musiał stać się pierwszoplanowy w badaniach n a d współczesnością *. Jest rzeczą zrozumiałą, że w procesie współczesnych przemian zacho­ dzących w t y c h krajach, w określeniu podstawowych wyznaczników zmian, j a k i w stopniu powiązania i c h z procesem i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a ­ nizacji, występować będą znaczne różnice wynikające z o d m i e n n y c h w a ­ runków r o z w o j u historycznego każdego z państw, a więc zależne od t y c h układów, które poprzedziły stan a k t u a l n y analizowanej rzeczywistości . N i e można n i e podkreślić różnic w i n t e r p r e t a c j i zjawisk związanych z procesem zmian k u l t u r o w y c h , wynikających z o d m i e n n y c h założeń m e ­ todologicznych i różnych t e c h n i k badawczych stosowanych w poszczegól­ n y c h krajach. Porównanie ukazujących się w o s t a t n i m 15-leciu prac etnografów polskich z p r a c a m i czeskimi i słowackimi wyraźnie wskazuje na istnienie t y c h różnic. N i e można jednak, śledząc powojenną literaturę etnograficz­ ną w Czechosłowacji, n i e zauważyć i p e w n y c h analogii z b a d a n i a m i p r o ­ w a d z o n y m i w Polsce n a d zagadnieniem współczesnych przemian, analo­ g i i wynikających z znacznych podobieństw w r o z w o j u myśli etnograficz­ nej w o b u k r a j a c h . 2 3 1 P o r . Zmiany kultury chłopskiej. i metody Problematyka p r a c a z b i o r o w a p o d redakcją K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j , * P o r . W . D y n o w s k i , Etnografia społecznych, * Por. i czeskiej w aktualnych prac etnograficznych, W r o c ł a w 1973. tendencjach rozwojowych nauk „Etnografia P o l s k a " , t . 1 1 : 1967, s. 15, s. 15-32. A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , kultury ludowej w świetle Analogie opracowań i różnice syntetycznych, rozwoju maszynopis w y g ł o s z o n e g o n a k o n f e r e n c j i w L i b i c a c h w 1971 r . (Czechosłowacja). polskiej referatu �96 WANDA PAPROCKA Zarówno w e t n o g r a f i i czechosłowackiej, j a k i polskiej po I I wojnie światowej ulegają zasadniczej zmianie założenia teoretyczne i metodo­ logiczne badań. Następuje stopniowe odejście od istniejących w e wcześ­ niejszych okresach zainteresowań archaizmami k u l t u r o w y m i , poszukiwa­ n y m i na terenach wyróżniających się zachowawczością, od i n w e n t a r y ­ zacji j e d n o s t k o w y c h wytworów zlokalizowanych w czasie i przestrzeni, na rzecz analizy przemian zachodzących w h i s t o r y c z n y m procesie roz­ w o j u k u l t u r y . J a k k o l w i e k przyjęcie tego stanowiska skierowywało uwagę i na zagadnienie współczesności t r a k t o w a n e j j a k o ostatnie ogniwo h i s t o ­ rycznego procesu rozwoju, t o szczególnie w p i e r w s z y m okresie (w Cze­ chosłowacji trwał o n dłużej niż w Polsce, p r a w i e do końca l a t 60-tych) w sposób niedostateczny analizowano sam proces współczesnych zmian. Ograniczano się często do genetycznej i n t e r p r e t a c j i zjawisk k u l t u r o w y c h bez dostatecznie całościowego widzenia badanej rzeczywistości, wzajem­ n y c h sprzężeń między elementami s t r u k t u r y , j a k również f u n k c j i t y c h elementów w ramach całości. W c h w i l i obecnej zarówno w Polsce, j a k i w Czechosłowacji możemy już j e d n a k stwierdzić, że w studiach n a d procesem przeobrażeń współczesnych powszechnie przyjęte stanowisko badawcze zakłada całościowe i dynamiczne u j m o w a n i e rzeczywistości k u l ­ turowej . 4 Takie stanowisko wymagało w konsekwencji nowego spojrzenia na przedmiot badań — społeczność wiejską, która w zmienionych w a r u n ­ kach gospodarczych, społecznych i k u l t u r o w y c h przestawała tworzyć z i n ­ tegrowaną całość, stając się środowiskiem wielozawodowym, zróżnico­ w a n y m k u l t u r o w o . Zainteresowania etnografów wykroczyły więc poza kulturę ludową, kulturę powstałą w określonych w a r u n k a c h i n a określo­ n y m etapie r o z w o j u historycznego i objęły również niektóre środowiska miejskie i g r u p y zawodowe. Dążąc do uchwycenia powiązań f u n k c j o n a l n o - s t r u k t u r a l n y c h przedmiotem badań stawały się najczęściej m i k r o ­ s t r u k t u r y , takie j a k rodzina i społeczność lokalna. Badanie l u d z k i e j zbio4 Por. A. M e l i c h e r č i k , výstavbě gi rozwoju kami, Československa etnografia a niektóre „ N á r o d o p i s n ý s b o r n i k " , R. 9 : 1950; К . socializmu, etnografii polskiej, jej obecne zadania, metody i związki „Etnografia P o l s k a " , t . 1 : 1958, s. 72-83; B . F i l o v á , К metodologickým otázkám národopisné j vedy, s. 177-188; A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , graficznych: czas i przestrzeń w badaniach t. 9 : 1965, s. 2 5 - 4 0 ; A . M e l i c h e r č i k , „Slovenský Z zagadnień kultury Tradičné otázky historii studia i socjologii, ludovej Wrocław kultury s. 39-60; O . S k a l n i k o v a , 1971, ss. 80. v K. sučasnosti, polskich a nietradičné v ludovej Studia Niektóre Nśrodopis", nau­ 8 : 1960, prac „Etnografia etnografie pri Dro­ aktualnym ludowej, „Slovenský teorii z innymi N ś r o d o p i s " , R. metody 1967, s. 6 - 3 1 ; A . P r a n d a , F o j t i к, К úlohy niektórym „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , R. 1 4 : 1966, s. 63-68; K . D o b r o w o l s k i , nicza jej D o b r o w o l s k i , etno­ Polska", kultuře, z pogra­ teoretické R. současnosti, 1 8 : 1970, Praha �PROBLEMATYKA WSPÓŁCZESNYCH 97 PRZEMIAN rowości jako określonej całości pozwalało b o w i e m zarówno na prześle­ dzenie wszystkich elementów składających się na jej strukturę, j a k i na zbadanie mechanizmu i c h funkcjonowania. Socjologiczny aspekt p r o w a ­ dzonych badań, wyrażających się m . i n . zwróceniem u w a g i na zagad­ nienia więzi społecznej, wymagał korzystania z metod i t e c h n i k stoso­ w a n y c h w socjologii. Ten proces f o r m o w a n i a się n o w y c h kierunków zainteresowań etno­ g r a f i i daje się wyraźnie prześledzić w pracach etnografów czeskich i sło­ w a c k i c h ukazujących się w ostatnich l a t a c h . N o w e tendencje badawcze nie spowodowały jednakże całkowitego odejścia od studiów z zakresu k u l t u r y t r a d y c y j n e j . Badania zachowanych r e l i k t o w y c h f o r m k u l t u r y t r a ­ dycyjnej mają swoją pozycję w planach n a u k o w y c h placówek etnograficz­ n y c h Czeskiej i Słowackiej A k a d e m i i Nauk. Ogólnie można więc s t w i e r ­ dzić, że w r o z w o j u studiów etnograficznych na terenie Czechosłowacji wyraźnie dają się zaobserwować dwie tendencje badawcze. Pierwsza obejmuje studia nad kulturą ludową w procesie j e j historycznego roz­ w o j u , doprowadzone niejednokrotnie do współczesności. Druga, koncen­ t r u j e uwagę badaczy głównie na procesie współczesnych zmian w i d z i a ­ n y c h w szerokim kontekście zjawisk k u l t u r o w y c h . 5 Całą problematykę studiów k u l t u r y ludowej w Czechach i na Słowa­ cji można podzielić, j a k podaje A d a m Pranda w s w o i m a r t y k u l e dotyczą­ c y m głównych kierunków współczesnej etnografii w Czechosłowacji, na kilka g r u p z a g a d n i e ń : 1. Badania r o z w o j u k u l t u r y ludowej w ramach określonej społeczno­ ści lokalnej — w s i z uwzględnieniem zmian, jakie następowały pod wpły­ w e m różnicowania się zawodowego ludności w przeszłości i obecnie. 2. Badanie k u l t u r y ludowej przesiedleńców i repatriantów oraz zwią­ zanych z t y m zagadnień adaptacji, i n t e g r a c j i i a k u l t u r a c j i . 3. Badanie k u l t u r y ludowej czeskich i słowackich mniejszości naro­ d o w y c h za granicą. 4. Badanie k u l t u r y ludowej w przemysłowym regionie w przeszłości i w procesie współczesnych przemian. 6 5 К. K. F o j t i k , Etnografie Fojtík, sociologie, Výzkum studia ludovej kultury s. 489-498; O. S k a l n í k o v a , sledky, vej kultury aktuality", oblasti v „Slovenský súčasnosti, K . F o j t i k , Etnografie na Slovensku a slovenskéj na konferencii v Smoleniciach, na grupy Národopis", současnosti. 1965, n r 3 4 ; československé Niektóre R. Východiska K. periodizácjí zagadnień ludovej 7 — Etnografia Polska, XVII/1 kultury o perspektivách „Slovenský przyjęty vývinu a vý­ ludo­ Pran­ národopisnéj N á r o d o p i s " , R. 1 7 : 1969, s. 433-452. za A . P r a n d ą , v súčasnosti, rozvoja pro­ 1 5 : 1967, „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , R. 1 7 : 1969, s. 327-347; A . na Slovensku, • Podziai českéj v „ Č e s k ý l i d " , R. 56: 1969, s. 255-272; A . P r a n d a , d a , O. D a n g 1 о V a, Diskusia vedy „Národopisné průmyslových „ Č e s k ý l i d " , R. 5 2 : 1965 n r 3, s. 131-143; J . M i c h á l e k , etnografii, blémy a O. S k a l n í k o v a , (w druku). Hlavné směry studia �98 WANDA PAPROCKA 5. Badanie k u l t u r y ludowej w mieście w przeszłości i w procesie współczesnych przemian. 6. Teoria i metodologia (proces z m ia n w k u l t u r z e l u d o w e j , perspe­ k t y w y r o z w o j u k u l t u r y l u d o w e j , periody zaeja). 7. Syntezy (Vlastivěda, encyklopedie, atlas etnograficzny). Prace monograficzne, dotyczące w y b r a n y c h zagadnień k u l ­ t u r y ludowej, oraz monograficzne opracowania k u l t u r y l u d o w e j określo­ n y c h społeczności l o k a l n y c h stanowiły dość długo podstawową formę p r e ­ zentowania wyników prowadzonych w Czechosłowacji badań etnogra­ ficznych. Wcześniejsze prace tego t y p u można zaliczyć do m o n o g r a f i i h i s t o ­ r y c z n y c h . Postępowanie badawcze zmierzało w t y m w y p a d k u do reje­ stracji i r e k o n s t r u k c j i faktów i wytworów k u l t u r o w y c h w odniesieniu do przeszłości, najczęściej ujętych w r a m y klasycznego trójpodziału k u l t u r y . Skierowanie u w a g i na zagadnienie zmieniającej się nieustannie rzeczy­ wistości w p r o w a d z a jednak wkrótce konieczność analizy wszystkich c z y n ­ ników warunkujących badaną rzeczywistość, zarówno w przeszłości, j a k i współcześnie. T a k ujęte opracowania monograficzne uwzględniające znaczenie warunków gospodarczych i społecznych w procesie kształtowa­ nia się k u l t u r y ludowej dawały już podstawę do analizy p r o c e s u j e j zmian . 7 8 Rozpatrując drogi r o z w o j u studiów etnograficznych w Czechosłowa­ cji nie można pominąć s p r a w y różnic, jakie zarysowują się w problema­ tyce badawczej etnografii słowackiej i czeskiej. U podstaw t y c h różnic leżą niewątpliwie odmienne d r o g i r o z w o j u gospodarczego, społecznego i politycznego o b u k r a i n . Znacznie wcześniejszy i intesywniejszy w Cze- 7 N p . S. K o v a č e v i č o v á , Ludový ss. 252; V . S c h e u í l e r , Dějiny K. dějinám výroby mlýnských chodské kamenov odev v Hornom ceramiku, na strédnom d o p i s " , R. 1 2 : 1964, s. 561-605; V . U h l a r , Vřetena B r a t i s l a v a 1955, Liptove, P l z n i 1959, ss. 193; A . a kolovraty Pranda, „Slovenský Slovensku, Nśro­ „Sbor­ na Slovensku, n i k Slovenský N á r o d n e g o M u z e a " , R. 6 0 : 1966, s. 9-55. a A. Pranda, O regionalnom národopisnom bádáni na „Věstnik Slovensku, N á r o d o p i s n é společnosti československé p r i Č S A V a Slovenské] Národopisnej. spole­ čnosti p r i S A V " , 1966 n r 3-4, s. 3 - 7 ; V . F r o l e c , Perspektiva pisných monografii na Moravě s. 574-577; M . M a r k u s , Plán „Slovenský venska, regionalnych stiku ČSAV, slové oblasti monografii, napisania Slezký, „Slovenský národopisnej regionalnych monografii národopisná monografie na Slovensku, v plánach národo­ N á r o d o p i s " , R. monografie К pro etnografii — monografie tamże, s. 607; J . T o m e s , kultura Duchovni Slo­ přípravě tamże, s. 593-598; V . S c h e u í ­ Ústavu tamże, s. 6 0 7 - 6 1 1 ; O. S k a l n i k o v a , Ostravsko t a m ż e , s. 621-623. 1 6 : 1963, východného N á r o d o p i s " , R. 1 6 : 1968, s. 611-613; J . P o d o l a k , národopisných l e r , Regionalni a ve a sociální v a folkloriprůmy­ národopisné �P R O B L E M A T Y K A WSPÓŁCZESNYCH 99 PRZEMIAN chach niż na Słowacji proces i n d u s t r i a l i z a c j i i urbanizacji miał zasadni­ czy wpływ na stopień zachowania t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j , j e j s t r u k ­ turę i siłę f u n k c j o n o w a n i a w społeczeństwie. Różny stan zachowania k u l ­ t u r y ludowej determinował k i e r u n e k zainteresowań etnografów czeskich i słowackich, różne więc siłą rzeczy musiały być p u n k t y wyjścia, z j a k i c h etnografia obu k r a i n przystąpiła do badań nad współczesnym procesem zmian. Jak już wspomniano, zmiany, jakie nastąpiły po I I w o j n i e światowej, przyczyniły się do kształtowania się nowej p r o b l e m a t y k i badawczej. So­ cjalistyczna industrializacja i związany z t y m znaczny wzrost procesów m i g r a c j i , k o l e k t y w i z a c j a w s i , j a k i dokonana bezpośrednio po w o j n i e akcja przesiedleńcza i r e p a t r i a c y j n a skierowały uwagę etnografów na nową sferę zagadnień. Ruchy ludnościowe związane były zarówno z za­ siedlaniem opuszczonych przez ludność niemiecką terenów przygranicz­ nych, repatriacją o b y w a t e l i CSRS ze Związku Radzieckiego, z Węgier, w mniejszym stopniu z Jugosławii, Bułgarii i R u m u n i i , j a k i wewnętrz­ n y m i przesiedleniami ludności. Podobnie j a k i w i n n y c h krajach, m . i n . w Polsce, t a k i w Czechosłowacji procesy te dały podstawę n o w y m b a ­ daniom dotyczącym adaptacji i i n t e g r a c j i ludności. Zderzenie kultur, wzajemne zapożyczenia oraz tworzenie się nowej więzi społecznej, nowe­ go wzorca k u l t u r y , stanowiły bogatą problematykę, w której badanie p r o ­ cesu z m i a n zajmowało szczególną pozycję. Studia nad s k u t k a m i procesów m i g r a c y j n y c h wewnątrz k r a j u p r z y ­ czyniły się do zapoczątkowania w i e l o l e t n i c h badań etnograficznych n a d m n i e j s z o ś c i a m i c z e s k i m i i s ł o w a c k i m i żyjącymi poza gra­ n i c a m i k r a j u . Prowadzone one były w R u m u n i i , w Polsce, w Jugosławii (mniejszości czeskie i słowackie), na Węgrzech, w R u m u n i i i Bułgarii. P r o b l e m a t y k a podejmowanych i n d y w i d u a l n i e i zespołowo badań d o t y ­ czyła zarówno k u l t u r y materialnej (w znacznym stopniu r o l n i c t w a i b u ­ d o w n i c t w a ludowego), j a k i zagadnień społecznych k u l t u r y duchowej i f o l k l o r u . Szczególnie interesujące z p u n k t u widzenia procesu zmian są prowadzone do c h w i l i obecnej badania mniejszości czeskich na terenie Jugosławii. Zakrojone na szeroką skalę badania z zakresu k u l t u r y m a ­ terialnej i duchowej dają nie t y l k o podstawę dla analizy procesów a k u l 9 3 J . S i r á с к y , Stáhovanie Slovakóv na Dolnú t i s l a v a 1966, ss. 297; S. Z a č e v i č, Slovenská zem menšina p r i Č S A V a S N S p r i S A V " , 1964 n r 1, s. 7-10; I . H e r o l d o v a , menšiny К a národopis, „ N á r o d o p i s n é akulturačnim procesu najstarsi s. 146-159; R. В e d n á r i k , Slováci vné) kultuře, menšiny e k ý, Slováci ve Světe, Bra­ NSČS České národnostní a k t u a l i t y " R. 3: 1966 n r 3-4, s. 12-20; české menšiny, v Juhoslávii. „Česky Materiály B r a t i s l a v a 1966, ss. 386; I . H e r o l d o v a , v Chorvatsku, SAV, „Vestnik v 18 a 19 storoci v Juhoslávii, l i d " , R. к ich hmotnéj Akulturačni tenże, 5 3 : 1966 n r 3, a ducho­ proces české „ N á r o d o p i s n é a k t u a l i t y " , R. 5: 1968 n r 1, s. 8-13; J., -S i r ci­ „ S v e t v e d y " , R. 16: 1969, s. 257-260. �100 WANDA PAPROCKA t u r a c y j n y c h , ale dostarczają również materiały do studiów nad starszy­ m i fazami r o z w o j u czeskiej k u l t u r y l u d o w e j . Następna grupa zagadnień, zajmująca już od w i e l u l a t znaczną pozy­ cję przede w s z y s t k i m w czeskiej, ale również i w słowackiej l i t e r a t u r z e etnograficznej, a w o m a w i a n y m okresie szczególnie bogato reprezentowa­ na, dotyczy k u l t u r y ludowej w p r z e m y s ł o w y m r e g i o n i e w prze­ szłości i w procesie współczesnych przemian oraz k u l t u r y ludowej w m i e ś c i e . Wobec dość znacznych różnic w sposobie widzenia samego p r z e d m i o t u badań, problematyce tej poświęcono wiele artykułów d o t y ­ czących t e o r i i i m e t o d y k i badań . 10 Poszukiwanie i odtwarzanie elementów t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej funkcjonujących jeszcze w społecznościach mieszkańców miast i regio­ nów przemysłowych było p o d s t a w o w y m celem dawniejszych, prowadzo­ n y c h od l a t 60-tych prac n a d kulturą robotniczą. Porównując jednakże kolejno opracowywane i w y d a w a n e monografie: Banicka dedina Zakarovce , Kladensko , Rosicko-Ostravansko , oraz szereg m o n o g r a f i i z tego zakresu poświęconych w y b r a n y m zagadnieniom, wyraźnie można zaobserwować z m i a n y w sposobie widzenia badanej rzeczywistości, j a k również dążenie do bardziej całościowego j e j ujęcia, w miarę r o z w o j u w a r s z t a t u naukowego w tej nowej dla e t n o g r a f i i dziedzinie. n 13 12 W myśl n o w y c h założeń badawczych, sprawdzanych i k o r y g o w a n y c h niejednokrotnie w t o k u studiów, p o d s t a w o w y m celem badań staje się poszukiwanie i rejestracja cech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h k u l t u r y powstałej w aglomeracjach przemysłowych i m i e j s k i c h oraz badanie wpływu t y c h aglomeracji na wsie położone w i c h pobliżu . 14 Należy jednak pamiętać, że daleko zaawansowany S. К г 1 1 etnograf", pisného e m e n š e k , Industrialízacija, premysloveho města n r 4, s. 413-430; t e n ż e , Problemy a průmyslových doslovenkej cké studium mésta jako teoretické otázky (1900-1950), centra průmyslové studia studia [ w : ] Kolokvium oblasti ludovej sociální kultury к otázkám oblasti, tamże, s. 5 9 - 6 0 ; A . Pranda, „Slovenský v sučasnosti, к teorii etnografie Kladensko 1 1 K . F o j t i k , O. S i r o v á t k a, Rosicko dedina Zakarovce, život v kamenouhelnem a kultura revíru, K . F o j t i k , Dum v Brně), nouzové Národo­ současnosti, teorii etno­ B r a t i s l a v a 1956, ss. 665. Banicka 12 Pražské výchoEtnografi­ P r a h a 1971, ss. 80. současnosti, domu velkých 1967; V . T ů m o v á , kultury 11 1 4 ve vymedzenia „Česky l i d " , R. 5 8 : 1971, s. 113-115; O. S k a 1 n i k o v a, K . F o j t i k , К ního národo­ Košice p i s " , R. 1 8 : 1970, s. 39-60; J . V a ř e k a, Příspěvek grafie „Slovenski vidik, a metody „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , R. 1 3 : 1965 a oblasti, etnografického oblastach, premyselne) Niektóre i etnoloski R. 18/19: 1965-1966, s. 133-134; K . F o j t i k , Problemy výzkumu městach urbanizacija w momencie p o d - v průmyslové oblasti, — Ostravansko. P r a h a 1959. Život a kultura lidu P r a h a 1961. na předměstí [ w : ] Brno kolonie, lidu (Etnografická v minulosti a dnes, studie o živote obyvetel B r n o 1964, s. 45-68; V . „ Č e s k ý l i d " , R. 5 2 : 1965 n r 3, s. 189-191. činžov­ Tůmová, �P R O B L E M A T Y K A WSPÓŁCZESNYCH 101 PRZEMIAN jęcia badań n a d kulturą robotniczą proces i n d u s t r i a l i z a c j i ziem czeskich zmusza badacza do w i d z e n i a retrospektywnego. A n a l i z a ź r ó d e ł h i ­ s t o r y c z n y c h m a w dalszym ciągu podstawowe znaczenie w proce­ sie poznawczym i k i e r u j e wysiłki badacza w dużym stopniu k u r e k o n ­ s t r u k c j i historycznej. Proces f o r m o w a n i a się nowej s t r u k t u r y społeczno-zawodowej, n o w y c h stosunków społecznych w ośrodkach i miastach przemysłowych zasiedlanych w znacznym stopniu przez ludność pocho­ dzenia wiejskiego nie jest sprawą c h w i l i obecnej, j a k n p . w w i e l u k r a ­ jach obozu socjalistycznego, ale początkami s w y m i sięga niejednokrotnie przełomu X V I I I i X I X w . N i e znaczy to jednak, że w kręgu zaintereso­ wań etnografów czeskich nie znajdują się zagadnienia związane z p r o ­ cesem w s p ó ł c z e s n y c h z m i a n zachodzących pod wpływem so­ cjalistycznej i n d u s t r i a l i z a c j i . Świadczą o t y m prace prowadzone w po­ wstających i rozwijających się dopiero po I I w o j n i e światowej regionach przemysłowych . W większości jednak przypadków trwający wiele l a t proces kształto­ w a n i a się ośrodków przemysłowych daje badaczowi znaczną perspektywę historyczną w spojrzeniu na szereg zjawisk k u l t u r o w y c h występujących na t y c h terenach. Ta perspektywa czasowa daje podstawę etnografom do podjęcia próby w y t y c z e n i a granic n o w y c h regionów i określenia i c h społeczno-kulturalnego t y p u . A n a l i z a s t r u k t u r y etnicznej ludności umoż­ l i w i a badanie r o l i l o k a l n y c h t r a d y c j i w procesach integracyjnych, wza­ jemnego stosunku w i e j s k i c h i m i e j s k i c h społeczności w t w o r z e n i u się n o ­ w e j więzi społecznej i nowej t r a d y c j i , badanie wpływu k u l t u r y masowej i inne . Również w podjętych na szeroką skalę i prowadzonych od k i l k u l a t badaniach na terenie jednego z największych ośrodków przemysłowych Ostrawsko-Karwińskim zagadnienia te są przedmiotem szczegółowych studiów. Z przedstawionych w szeregu artykułów założeń badawczych w y n i k a , że autorzy przygotowywanej m o n o g r a f i i r e j o n u o s t r a w s k i e g o dążą nie t y l k o do w y k o r z y s t a n i a z d o b y t y c h p r z y opracowaniu po­ przednich m o n o g r a f i i doświadczeń, ale zdają sobie sprawę, że dla u z y ­ skania pełnego obrazu zmieniającej się rzeczywistości konieczne jest k o 15 16 1 5 Np. badania prowadzone 1(1 K . F o j t i k , O. S k a l n í k o v a , průmyslu ního m u z e a otázkám na vytvářeni, jihovýchodní Předpoklady к Gotwaldowa. Výzkum průmyslových oblasti v českosloven­ „ Č e s k ý l i d " , R. 5 2 : 1961, n r 3, s. 1 3 1 — 1 4 3 ; O. S k a l n í k o v a , ské etnografii, rozvoje w rejonie vytvořeni vymedzenia 1967, s. 68-74. vývoj Moravy kulturního a zánik etnografických oblasti, v G o t t v a l d o v é " , 1966 n r 4-5, s. 182-190; typy východoslovenskéj nové průmyslové premyselnej oblasti, oblasti Vliv „Zprávy oblast­ [w:] (1900-1950), tenże, Kolokvium Košice �102 WANDA PAPROCKA rzystanie w zakresie stosowanych metod i t e c h n i k badawczych z osiąg­ nięć i n n y c h d y s c y p l i n n a u k o w y c h , głównie socjologii. W y m a g a tego rów­ nież bardziej złożony niż w badanych dotąd rejonach charakter tego przemysłowego ośrodka. Specyfiką t e r e n u jest jego n i e j e d n o l i t y pod względem narodowościowym skład ludności (wynikający z istniejącego w przeszłości podziału na Ostrawę Morawską i Śląską) oraz znaczenie Ostrawy, zarówno dawniej, j a k i obecnie, nie t y l k o jako c e n t r u m prze­ mysłowego, ale również j a k o ośrodka k u l t u r a l n e g o i handlowego na t y m obszarze . 17 J a k k o l w i e k całościowe opracowanie m o n o g r a f i i w y m a g a jeszcze dość długiego czasu, ukazujące się w czasopismach etnograficznych opracowa­ nia dotyczące zmian, jakie nastąpiły w niektórych dziedzinach życia go­ spodarczego i społecznego w s i na t y m terenie pod wpływem i n d u s t r i a l i ­ zacji, dostarczają bardzo ciekawego materiału porównawczego dla badań prowadzonych na terenie Polski . I n n y charakter posiadają badania prowadzone na terenach u p r z e m y ­ sławianych na Słowacji. Związane jest to z różnym w stosunku do Czech rozwojem gospodarczym t y c h terenów, a zwłaszcza z w o l n i e j s z y m t e m ­ pem r o z w o j u przemysłu i dominującym do I I w o j n y światowej r o l n i c z y m charakterem t y c h ziem. Stopniowo następujące z m i a n y s t r u k t u r y z a w o d o w e j po­ zwalają śledzić proces przejścia ludności wiejskiej od t r a d y c y j n y c h zawo­ dów pozarolniczych, dających dochód uzupełniający budżety gospodarstw rolnych, do kategorii chłopów-robotników z a t r u d n i o n y c h w p r o d u k c j i przemysłowej. 18 Różnorodność zajęć d o d a t k o w y c h ludności wiejskiej na Słowacji do­ wodzi, że odejście od pracy na r o l i do pracy w przemyśle nie nastąpiło tak r a d y k a l n i e i szybko j a k w Czechach, a dwuzawodowość była charak­ terystyczną cechą s t r u k t u r y społecznej na t y c h terenach przez długi okres. Stąd wiele miejsca w l i t e r a t u r z e etnograficznej ostatnich l a t poświęcono opracowaniom dotyczącym zajęć pozarolniczych, i c h znaczeniu dla kształ­ t o w a n i a się procesu z m i a n s t r u k t u r y społeczno-gospodarczej i zawodowej wsi . 1 9 1J O. S k a l n í k o v a , Problem Ostravska jako etnografické „Český l i d " , oblasti, R. 5 1 : 1964 n r 5-6, s. 358-365. 1 8 na O. S k a l n í k o v a , Ostravsku, hospodařeni 19 „Český dělníku J. Š ť a s t n á , Současná forma svatby v nowých l i d " , R. 5 3 : 1966 n r 1, s. 23-32; J . Š ť a s t n á , na Ostravsku, A . P r a n d a , Příčiny vzniku městach Zemědělské „Český l i d " , R. 5 4 : 1967 n r 1, s. 1-15. a rozvoja doplňkových zaměstnáni na Kysuciach, „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , I čast. R. 13: 1965, s. 1-64, I I čast. R. 14: 1966, s. 3-64; t e n ­ że, К problematika ský N á r o d o p i s " , R. výskumu dvojitého 15: 1967, s. 3-43. W b i b l i o g r a f i a dotycząca t e g o z a g a d n i e n i a . zamestnania pracach (t. zv. kovorolnictvo), tych zawarta jest bogata „Sloven­ biblio- �PROBLEMATYKA WSPÓŁCZESNYCH 103 PRZEMIAN Analizując okres po I I w o j n i e światowej szczególną uwagę zwrócono na towarzyszące szybko postępującej i n d u s t r i a l i z a c j i wszelkie rodzaje procesów m i g r a c y j n y c h : od m i g r a c j i wahadłowych — poprzez sezonowe — do m i g r a c j i stałych oraz na wzrost znaczenia małych miasteczek i t w o ­ rzenia się n o w y c h skupisk ludności i t p . Studia nad t y m zagadnieniem stanowić będą niewątpliwie p u n k t wyjścia dla dalszych badań nad k u l ­ turą robotniczą na Słowacji. W rozważaniach nad p r o b l e m a m i t e o r e t y c z n y m i i m e ­ todologicznymi dużo u w a g i poświęcono w o s t a t n i m okresie spra­ w i e dokładnego sprecyzowania zakresu p r z e d m i o t u badań etnograficz­ nych. Tematem szczegółowych analiz są m . i n . pojęcia , , l u d " , „ludowa k u l t u r a " , „społeczność w i e j s k a " , które wymagają nowego sformułowania wobec poszerzenia pola badań etnograficznych o zagadnienia dotyczące k u l t u r y robotniczej, m i e j s k i e j , kolektywów r o l n y c h i t p . Przedmiotem d y ­ skusji jest też pojęcie współczesności, a szczególnie jego zakres czaso­ wy . 20 S t u d i u m współczesności według niektórych badaczy to s t u d i u m h i ­ storycznego procesu r o z w o j u k u l t u r y robotniczej, przykładem tego są m. i n . badania r o z w o j u k u l t u r y górniczej od c h w i l i powstania tego prze­ mysłu, według i n n y c h badaczy pojęcie to odnosi się do procesu zmian związanych z socjalistyczną industrializacją i kolektywizacją, a więc do ostatniego dwudziestolecia. Stanowisk t y c h nie należy uważać za sprzecz­ ne, zostały one b o w i e m sformułowane na podstawie badań odmiennie rozwijających się pod względem gospodarczym terenów Czech, M o r a w i Słowacji. Jeżeli więc pojęcie współczesności związane jest ze zmianami, które występują pod wpływem industrializacji, urbanizacji, masowych m i g r a c j i , zmieniających w sposób zasadniczy tradycyjną społeczność w i e j ­ ską, to różnice w czasie musiały być znaczne. Rozwiązania szeregu problemów teoretycznych i metodologicznych wymagało również podjęte przez etnografię czeską i słowacką zadanie opracowania a t l a s u etnograficznego. J a k k o l w i e k potrzebę opracowania atlasu postulowano już przed I I wojną światową, a metody badań atlasowych znane i stosowane były jeszcze wcześniej, do realizacji czeskiego i słowackiego atlasu etnogra­ ficznego doszło dopiero w ostatnich latach. Pomimo, że przyjęte przez czeską i słowacką etnografię zasady opracowania atlasowego wykazują pewne różnice, o b y d w a p r z y g o t o w y w a n e atlasy mają przedstawić rozwój i wykazać charakterystyczne cechy k u l t u r y ludowej Czechosłowacji . 21 20 Skalníkova, Fojtik, К 2 1 D. S t r á n s k á , Historycko-národopisný s. 3 0 0 - 3 2 1 ; M. B e n ž a , teorii etnografie... S. K o v a č e v i č o v a , atlas Československa, J . P o d o l a к, NVC Etnografický 33, 1956, atlas �104 WANDA PAPROCKA Do opracowania atlasu czeskiego w y k o r z y s t y w a n e są również mate­ riały z dotychczas prowadzonych badań monograficznych pracowników Ústavu pro E t n o g r a f i u a F o l k l o r i s t i k u ČSAV. Badania n a d słowackim atlasem etnograficznym (prowadzone w r a ­ mach Národopisného Ústavu S A V ) w y k o n y w a n e są na podstawie jedne­ go kwestionariusza zawierającego 5 głównych tematów: r o l n i c t w o , b u ­ d o w n i c t w o i wnętrze mieszkalne, strój i tkactwo, stosunki społeczne i r o ­ dzinne, k u l t u r a duchowa i f o l k l o r . Prace nad atlasem słowackim mają być zakończone w 1974 r. Zgromadzony dotychczas przez etnografię czeską i słowacką bogaty materiał faktograficzny pozwolił przejść do szerszych uogólnień, do opra­ cowań o charakterze s y n t e t y c z n y m . Pierwszą próbą tego rodzaju było przygotowanie d l a w y d a w n i c t w a radzieckiego Narody mira opraco­ wanie zbiorowe Czesi i Słowacy (1964). Dalszym k r o k i e m do całościowe­ go ujęcia obrazu czeskiej i słowackiej ludowej k u l t u r y była w y d a n a w 1968 r. Československa vlastivěda t o m I I I Lidová kultura. Jest ona trzecią w h i s t o r i i etnografii czechosłowackiej publikacją, w której doko­ nuje się pewnego podsumowania stanu wiedzy o przedmiocie badań tej d y s c y p l i n y . Pierwsza w f o r m i e katalogu ukazała się z okazji czechosło­ wackiej w y s t a w y , która odbyła się w Pradze w 1895 r. D r u g i m był t o m zatytułowany Etnografia w ukazującym się w okresie międzywojennym w y d a w n i c t w i e Československá vlastivědě (Czechosłowackie k r a j o z n a w ­ stwo). Jeżeli chodzi o t o m ostatni, należy stwierdzić, że n i e m a w czecho­ słowackiej l i t e r a t u r z e etnograficznej prac, które b y pokusiły się o b a r­ dziej całościowy, syntetyczny obraz k u l t u r y l u d o w e j . Publikacja ta, na którą złożyły się opracowania w i e l u autorów, stanowi nie t y l k o d o k u ­ mentację obecnego stanu etnografii, ale dąży do wyjaśnienia zjawisk k u l t u r y ludowej w j e j h i s t o r y c z n o - s t r u k t u r a l n y m aspekcie. Ten krótki przegląd prac etnografów czeskich i słowackich nie w y ­ czerpuje n a t u r a l n i e bogatej p r o b l e m a t y k i badań etnograficznych p r o w a ­ dzonych w t y m k r a j u . M a o n je d ynie na celu zasygnalizowanie głównych kierunków zainteresowań e t n o g r a f i i czechosłowackiej i zwrócenie u w a g i na te zagadnienia, które wiążą się pośrednio l u b bezpośrednio z zagad­ nieniem z m i a n y k u l t u r o w e j . Należy p r z y t y m podkreślić, że omówione zostały przede w s z y s t k i m prace prowadzone w ramach Czeskiej i Sło­ wackiej A k a d e m i i N a u k i p u b l i k o w a n e w i c h w y d a w n i c t w a c h . Slovenska (ideový zamer), „ N á r o d o p i s n é i n f o r m a c i e " , R. 1 : 1969 n r 2, s. 5-27; S. К oV a č e v i č o v a. Atlas ludovej kultury na Slovensku, „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , R. 17: 1969 n r 3-4, s. 413-420. �